Henning Mankell

Honden van Riga

Uit het Zweeds vertaald door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Hundarne i Riga, verschenen bij Ordfronts Förlag ab, Stockholm 1992

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1992

Eerste Nederlandstalige uitgave © Cora Polet en De Geus bv, Breda 1998

Deze uitgave © De Geus bv, Breda 2011

Published by agreement with Ordfronts Förlag ab, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Beeldredactie Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Solus-Veer/Corbis

isbn 978 90 445 2002 6

nur 332/305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de negentiende druk, 2010

1

’s Ochtends even over tienen begon het te sneeuwen.

De man aan het roer in de stuurhut van de vissersboot vloekte. Hij had op de radio al gehoord dat er sneeuw op komst was, maar hij had gehoopt in de buurt van de Zweedse kust te zijn voordat het slechte weer hem genaderd was. Als hij de vorige avond bij Hiddensee geen vertraging had opgelopen, had hij Ystad al moeten zien liggen en had hij zijn koers een paar graden naar het oosten kunnen verleggen. Nu had hij nog zeven zeemijl voor de boeg en als de sneeuwjacht te hevig werd, zou hij bij moeten draaien om op beter zicht te wachten.

Hij vloekte opnieuw. Zuinigheid is een slechte raadgever, dacht hij. Ik had in de herfst moeten doen wat ik toen van plan was. Ik had een nieuwe radar moeten aanschaffen. Ik kan niet meer op mijn oude Decca vertrouwen. Ik had een van die nieuwe Amerikaanse installaties moeten kopen, maar ik was te zuinig. En ik vertrouwde de Oost-Duitsers niet. Ik had zo mijn twijfels of ze me niet zouden flessen.

Hij kon maar niet inzien dat een natie, die Oost-Duitsland heette, niet meer bestond. Dat een heel volk, het Oost-Duitse, opgehouden had te bestaan. In één nacht had de geschiedenis haar oude grenzen geslecht. Nu bestond alleen Duitsland nog maar en niemand wist hoe het zou gaan als de twee bevolkingen dagelijks met elkaar op moesten trekken. In het begin, toen de Berlijnse Muur gevallen was, had hij zich zorgen gemaakt. Betekende deze ingrijpende verandering dat er van het ene moment op het andere geen bestaansreden meer zou zijn voor waar hij zich mee bezighield? Maar zijn Oost-Duitse partner had hem gerustgesteld. Binnen afzienbare tijd zou er niets veranderen. Misschien zou zelfs blijken dat wat er nu plaatsvond nieuwe mogelijkheden bood.

De sneeuw werd dichter en de wind draaide naar zuidzuidwest.

Hij stak een sigaret op en schonk koffie in een kroes die in een speciale houder naast het kompas stak. De warmte in de stuurhut deed hem zweten. De lucht van dieselolie prikkelde zijn neus. Hij wierp een blik in de machinekamer. In de smalle kooi zag hij een van de voeten van Jakobson. Diens grote teen stak door een gat in zijn geitenharen sok. Het kan geen kwaad dat hij slaapt, dacht hij. Als we bij moeten draaien, moet hij de wacht overnemen, terwijl ik een paar uur ga rusten. Hij dronk van zijn lauwe koffie en moest opnieuw aan de vorige avond denken. Meer dan vijf uur hadden ze in het vervallen haventje aan de westkant van Hiddensee liggen wachten voordat de rammelende vrachtwagen in het donker opdook om de goederen op te halen. Weber had beweerd dat de vertraging te wijten was aan het feit dat de vrachtwagen pech had gehad. Dat kon zijn. De vrachtwagen was een oud, omgebouwd Russisch militair voertuig en hij had zich er vaak genoeg over verbaasd dat de wagen het nog deed. Maar ook Weber wantrouwde hij. Weber mocht hem dan nooit bedrogen hebben, hij had eens en voor al besloten hem te wantrouwen. Tenslotte vervoerde hij op iedere reis een zeer kostbare lading naar de Oost-Duitsers.

Tussen de twintig en dertig computers met randapparatuur, een honderdtal mobiele telefoons en een even groot aantal stereoboxen voor auto’s. Dat betekende dat hij iedere reis verantwoordelijk was voor een bedrag dat in de honderdduizenden liep. Als hij gepakt werd, kon hij zich niet onder een fikse straf uitkletsen. En hij hoefde evenmin op hulp van Weber te rekenen. In de wereld waarin hij verkeerde was het ieder voor zich.

Hij controleerde de koers op het kompas en stuurde twee graden noordelijker. De log toonde aan dat hij constant acht knopen voer. Het was nu nog ruim zes en een halve zeemijl voor hij de Zweedse kust in zicht zou krijgen en de koers naar Brantevik moest verleggen. Nog zag hij de grijsblauwe golven, maar de sneeuw leek voortdurend dichter te worden.

Nog vijf reizen, dacht hij. Dan heb ik het gehad. Dan heb ik geld genoeg en kan ik gaan waar ik wil. Hij stak weer een sigaret op en glimlachte bij die gedachte. Binnenkort zou hij zijn doel bereikt hebben. Binnenkort zou hij alles achter zich kunnen laten en zich op de lange reis naar Porto Santos begeven, waar hij zijn eigen bar zou openen. Binnenkort zou hij geen kou meer hoeven lijden in de lekkende, tochtige stuurhut, terwijl Jakobson beneden in de kooi in de smerige machinekamer lag te snurken. Wat zijn nieuwe leven zou brengen wist hij niet precies, maar hij verlangde er wel naar.

Plotseling hield het op met sneeuwen, even snel als het begonnen was. Eerst durfde hij zijn geluk niet te geloven, maar toen zag hij dat de sneeuwvlokken niet langer voor zijn ogen dwarrelden. Misschien haal ik het toch nog, dacht hij. Misschien trekt het slechte weer zuidelijker weg in de richting van Denemarken.

Hij schonk nog wat koffie in en begon voor zich uit te fluiten. Aan een wand in de stuurhut hing een tas met geld. Weer dertigduizend kronen dichter bij Porto Santos, het kleine eiland voor Madeira: het onbekende paradijs dat wachtte...

Hij wilde juist een slok van zijn lauwe koffie nemen, toen hij het rubbervlot zag. Als het niet zo plotseling opgehouden had met sneeuwen zou hij het nooit gezien hebben. Maar nu deinde het slechts vijftig meter van bakboord op de golven. Het was een rood reddingsvlot. Hij veegde met de mouw van zijn jack de wasem van de ruit en kneep zijn ogen samen om het vlot te fixeren. Het is leeg, dacht hij. Het is van een schip gevallen.

Hij draaide aan het stuurwiel en minderde vaart. Jakobson werd met een schok wakker door het veranderde geluid van de dieselmotor. Hij stak zijn ongeschoren hoofd uit de machinekamer.

‘Zijn we er?’ vroeg hij.

‘Er drijft een vlot aan bakboord’, zei de man aan het stuur, die Holmgren heette. ‘We zouden het binnen kunnen halen. Het brengt het nodige op. Ik pak de bootshaak, neem jij het stuur even over.’

Jakobson nam het stuur over, terwijl Holmgren zijn muts over zijn oren trok en naar buiten ging. De wind sneed hem in het gezicht, hij hield zich aan de verschansing vast om zich tegen de golfslag teweer te stellen. Het vlot kwam langzaam dichterbij. Hij maakte de bootshaak los, die tussen het dak van de stuurhut en de winch vastzat. Zijn vingers werden stijf toen hij aan de bevroren knopen rukte en trok. Eindelijk had hij de bootshaak los en draaide hij zich om.

Hij schrok. Het vlot lag nu nog maar op enkele meters van de schroef van de vissersboot en hij besefte dat zijn conclusie fout was geweest. Het vlot was niet leeg. Er lagen twee mensen in. Dode mensen. Vanuit de stuurhut brulde Jakobson iets wat hij niet verstond. Jakobson had ook gezien wat er in het vlot lag.

Het was niet de eerste keer dat Holmgren doden zag. Op een keer, toen hij jong was en zijn dienstplicht vervulde, was er tijdens een manoeuvre een stuk artillerie geëxplodeerd en vier van zijn kameraden waren in stukken gereten. Later, tijdens zijn vele jaren als beroepsvisser, had hij opnieuw dode mensen gezien, die op een kust waren aangespoeld of in het water hadden gelegen.

Er lagen twee mannen in het vlot. Holmgren zag meteen dat ze vreemd gekleed waren. Het waren geen vissers of zeelieden. Ze droegen een net kostuum en beiden hadden een stropdas om. Ze omarmden elkaar alsof ze geprobeerd hadden elkaar tegen het onvermijdelijke in bescherming te nemen. Hij probeerde zich voor te stellen wat er gebeurd was. Wie konden het zijn? Op dat moment kwam Jakobson de stuurhut uit en ging naast hem staan.

‘Verdomme’, zei hij. ‘Godverdomme. Wat moeten we nou doen?’

Holmgren dacht snel na.

‘Niets’, antwoordde hij. ‘Als we ze aan boord nemen moeten we een heleboel lastige vragen beantwoorden. We hebben ze domweg niet gezien. Het sneeuwt toch.’

‘Laten we ze gewoon drijven?’ vroeg Jakobson.

‘Ja’, antwoordde Holmgren. ‘Ze zijn dood. We kunnen toch niets meer doen. En ik heb geen zin om te zeggen waar we met deze boot geweest zijn. Jij wel soms?’

Jakobson schudde aarzelend zijn hoofd. Zwijgend keken ze naar de dode mannen. Ze waren nog jong, nauwelijks dertig. Hun gezichten waren wit en verstijfd en Holmgren merkte dat hij rilde.

‘Wat vreemd dat er geen naam op het vlot staat’, zei Jakobson. ‘Van welk schip zou het zijn?’

Holmgren pakte de bootshaak en manoeuvreerde het vlot zo dat ze het van alle kanten konden bekijken. Jakobson had gelijk, er stond geen naam op.

‘Wat kan er in godsnaam gebeurd zijn?’ mompelde hij. ‘Wie zijn ze? Hoelang drijven ze al rond? Met een kostuum aan en een stropdas om?’

‘Hoe ver is het naar Ystad?’ vroeg Jakobson.

‘Ruim zes zeemijl.’

‘We zouden ze mee kunnen slepen tot een stukje dichter onder de kust’, zei Jakobson. ‘Dan drijven ze aan land op een plek waar ze gevonden zullen worden.’

Holmgren dacht opnieuw na. Hij kon niet ontkennen dat het hem tegen de borst stuitte hen hier zo achter te laten. Maar tegelijk was het een risico om het vlot op sleeptouw te nemen. Ze konden gezien worden door een veerboot of een vrachtschip.

Hij woog de voors en tegens af.

Toen nam hij haastig een besluit. Hij maakte een vanglijn los, boog zich over de verschansing en bond de lijn aan het vlot. Jakobson verlegde hun koers naar Ystad en Holmgren trok de lijn strak toen het vlot op een afstand van tien meter achter de vissersboot lag en niet meer in de golfslag van de schroef op en neer stuiterde.

Toen ze de Zweedse kust in zicht kregen sneed Holmgren de vanglijn door. Het vlot met de dode mannen verdween snel in de verte. Jakobson verlegde de koers weer naar het oosten en een paar uur later liepen ze de haven van Brantevik binnen. Jakobson kreeg zijn vijf briefjes van duizend kronen, stapte in zijn Volvo en reed naar zijn huis in Svarte. Holmgren sloot de stuurhut af en trok het dekzeil over het luik van de laadruimte. De haven lag er verlaten bij en hij werkte langzaam en systematisch bij het controleren van de trossen. Daarna pakte hij zijn tas met geld en liep naar zijn oude Ford, die met tegenzin startte.

Normaal zou hij nu weggedroomd zijn naar Porto Santos, maar nu bleef het rode reddingsvlot almaar voor zijn ogen dobberen. Hij probeerde uit te rekenen waar het aan land zou kunnen drijven. De zeestromingen waren grillig en veranderden constant. De wind was veranderlijk en woei uit wisselende richtingen.

Hij kwam tot de conclusie dat het vlot eigenlijk overal langs de kust aan kon spoelen. Toch had hij zo’n idee dat het in de buurt van Ystad zou zijn. Als het tenminste niet eerder door de bemanning of de passagiers van een van de vele veerboten uit Polen gezien was. Hij wist het niet, hij kon er alleen maar naar raden.

Het was al gaan schemeren toen hij Ystad binnenreed. Hij moest wachten voor het rode stoplicht op de hoek bij hotel Continental.

Twee mannen, gekleed in kostuum en stropdas, dacht hij. In een reddingsvlot? Er klopte iets niet. Hij had iets gezien, maar er verder niet over nagedacht. Juist toen het licht op groen sprong, wist hij wat het was. De twee dode mannen waren niet in het vlot beland na een ongeluk op zee. Ze waren al dood geweest toen ze erin gelegd werden. Hij kon het niet bewijzen, had er eigenlijk geen argumenten voor. Toch wist hij het. De twee mannen waren dood in het vlot gelegd.

In een opwelling nam hij een besluit. Hij sloeg rechtsaf en stopte bij de telefooncellen tegenover de boekhandel op het plein.

Hij dacht goed na wat hij zou zeggen. Daarna draaide hij het alarmnummer en vroeg naar de politie. Toen er opgenomen werd zag hij door het vuile raam van de telefooncel dat het opnieuw was gaan sneeuwen.

Het was 12 februari 1991.

2

Hoofdinspecteur Kurt Wallander van de recherche zat in zijn kamer op het politiebureau van Ystad en geeuwde. Hij geeuwde zo krachtig dat hij plotseling kramp kreeg in een spier onder zijn kin. Het deed ontzettend pijn. Om de knoop in de spier te laten verdwijnen sloeg hij met de knokkels van zijn rechterhand tegen de onderkant van zijn kin. Op dat moment kwam Martinson, een van de jongere agenten uit het district Ystad, de kamer binnen. Hij bleef verbluft in de deuropening staan. Kurt Wallander ging door met het bewerken van de spier tot de pijn verdwenen was. Martinson draaide zich om om weer weg te gaan.

‘Kom binnen’, zei Wallander. ‘Heb je wel eens zo krachtig gegeeuwd dat er een knoop onder je kin ontstond?’

Martinson schudde zijn hoofd.

‘Nee’, zei hij. ‘Ik moet bekennen dat ik me afvroeg wat je aan het doen was.’

‘Nu weet je het’, zei Wallander. ‘Wat is er?’

Martinson ging zitten en trok een gezicht. Hij had een blocnote in zijn hand.

‘We hebben een paar minuten geleden een raar telefoontje binnengekregen’, begon hij. ‘Daar wou ik het met je over hebben.’

‘We krijgen iedere dag rare telefoontjes binnen’, antwoordde Wallander.

‘Ik weet niet wat ik ervan moet denken’, ging Martinson verder. ‘Het kwam uit een telefooncel. Een man beweerde dat er binnenkort hier op de kust een vlot aan land zal drijven met twee dode mannen erin. Hij zei zijn naam niet, ook niet wie de doden waren of waarom ze dood zijn. Daarna hing hij op.’

Wallander keek verbaasd naar Martinson.

‘Is dat alle informatie die je hebt?’ vroeg hij. ‘Wie heeft dat gesprek aangenomen?’

‘Ik’, zei Martinson. ‘Hij zei precies wat ik je nu vertel. Ik had de indruk dat hij de waarheid sprak.’

‘De waarheid?’

‘Je krijgt in de loop der tijd een zekere ervaring’, zei Martinson aarzelend. ‘Soms hoor je meteen dat het flauwekul is. Maar degene die belde klonk heel stellig.’

‘Twee dode mannen in een reddingsvlot? Dat hier ergens op de kust aan land zou drijven?’

Martinson knikte.

Wallander onderdrukte een nieuwe geeuw en leunde achterover in zijn stoel.

‘Is er iets bekend van een ongeluk op zee?’ vroeg hij.

‘Nee, niets’, antwoordde Martinson.

‘Waarschuw de andere kustdistricten’, zei Wallander. ‘Praat met de reddingsbrigade van de kustwacht. We kunnen op een anoniem telefoontje alleen geen onderzoek instellen. We moeten afwachten.’

Martinson knikte en stond op.

‘Ik ben het met je eens’, zei Martinson. ‘We moeten afwachten.’

‘Het zou wel eens een afschuwelijke nacht kunnen worden’, zei Wallander en knikte naar het raam. ‘Al die sneeuw.’

‘Ik ga in ieder geval nu naar huis’, zei Martinson en keek op zijn horloge. ‘Sneeuw of geen sneeuw.’

Martinson ging weg en Kurt Wallander rekte zich uit in zijn stoel. Hij voelde hoe moe hij was. Twee nachten achtereen was hij uit zijn slaap gehaald, omdat ze uit hadden moeten rukken voor dingen die niet tot de volgende ochtend konden wachten. Eerst had hij de jacht op een vermoedelijke verkrachter geleid, die zich in een verlaten zomerhuisje in Sandskogen had verschanst. Omdat de man onder de drugs zat en ze vermoedden dat hij gewapend was, hadden ze met ingrijpen gewacht tot vijf uur ’s ochtends. Toen had hij zich vrijwillig overgegeven. De nacht daarop was Wallander uit zijn slaap gehaald in verband met een doodslag in het centrum van de stad. Een verjaardagsfeestje was uit de hand gelopen en het slot van het liedje was geweest dat het feestvarken, een man van in de veertig, met een voorsnijmes precies in zijn slaap was gestoken.

Wallander stond op en trok zijn dikke jack aan. Nu moet ik gaan slapen, dacht hij. Het slechte weer is de sores van een ander. Toen hij het politiebureau uitkwam, moest hij zich vanwege de veranderlijke tegenwind diep bukken. Hij ontsloot het portier van zijn Peugeot en kroop in zijn auto. De sneeuw op de ramen gaf hem het gevoel in een warm en knus vertrek te zitten. Hij startte de motor, schoof een muziekcassette in de recorder en sloot zijn ogen. En meteen moest hij aan Rydberg denken. Er was nog geen maand verstreken sinds zijn collega en vertrouweling aan kanker was overleden. Wallander had reeds het vorige jaar, toen ze zich beiden afbeulden om de brute moord op het bejaarde echtpaar in Lenarp op te lossen, van Rydbergs ziekte afgeweten. De laatste maanden van Rydbergs leven, toen het voor iedereen duidelijk was en vooral voor Rydberg zelf, dat het einde onherroepelijk in zicht kwam, had Kurt Wallander geprobeerd zich voor te stellen hoe het zou zijn om naar het bureau te gaan, wetend dat Rydberg er niet meer was. Hoe moest hij het redden zonder de raad en het inzicht van de oude, ervaren Rydberg? Hij besefte dat het nog te vroeg was om die vraag te beantwoorden. Sinds Rydberg voorgoed met ziekteverlof was gegaan en was gestorven, had hij geen moeilijke misdrijven op hoeven te lossen. Maar de pijn en het gemis waren voelbaar aanwezig.

Hij zette de ruitenwissers aan en reed naar huis. De stad leek verlaten, alsof de mensen zich voorbereidden op de komende belegering door de sneeuwstorm. Hij stopte bij een benzinestation op Österleden en kocht een avondblad. Daarna parkeerde hij zijn auto in Mariagatan en liep naar zijn flat. Hij zou een bad nemen en dan eten koken. Voor hij naar bed ging, zou hij zijn vader bellen, die in een huisje even buiten Löderup woonde. Sinds vorig jaar, toen zijn vader in een vlaag van acute zinsverbijstering op een nacht met alleen zijn pyjama aan was gaan wandelen, had Kurt Wallander er een gewoonte van gemaakt hem dagelijks te bellen. Maar hij belde eigenlijk evenveel voor zichzelf als voor zijn vader. Hij had continu last van een slecht geweten omdat hij hem zo zelden opzocht. Maar na die gebeurtenis van vorig jaar had zijn vader een huishoudelijke hulp gekregen, die regelmatig langskwam. Het soms onuitstaanbare humeur van de oude man was erdoor verbeterd. Toch knaagde Wallanders geweten, omdat hij te weinig tijd aan zijn vader besteedde.

Kurt Wallander nam een bad, maakte een omelet klaar, belde zijn vader en ging naar bed. Voordat hij het rolgordijn voor zijn slaapkamerraam naar beneden trok, keek hij de lege straat in. Een enkele straatlamp zwaaide heen en weer op de windstoten. Er dansten wat sneeuwvlokken voor zijn ogen. Op de thermometer zag hij dat het drie graden onder nul was. Misschien was het slechte weer verder naar het zuiden voorbijgetrokken. Hij liet het rolgordijn met een klap zakken en kroop onder het dekbed. Weldra viel hij in slaap.

De volgende dag voelde hij zich uitgerust. Al om kwart over zeven was hij weer in zijn kamer op het politiebureau. Afgezien van een paar kleine auto-ongelukken was het die nacht verbazingwekkend rustig geweest. De sneeuwstorm was gaan liggen voor hij begonnen was. Wallander ging naar de kantine, knikte tegen enkele verkeersagenten, die vermoeid boven hun koffie hingen, en schonk zichzelf een plastic bekertje koffie in. Al tijdens het wakker worden had hij besloten de dag te gebruiken om enkele rapporten die waren blijven liggen af te maken. Een ervan ging over een ernstig geval van mishandeling waar een paar Polen bij betrokken waren. Zoals altijd gaf iedereen iedereen de schuld. Ook beschikte de politie niet over betrouwbare getuigen die doorhadden wat zich precies afspeelde en die daardoor geen eensluidende verklaringen konden afleggen. Maar het rapport moest geschreven worden, ook al realiseerde hij zich dat er niemand aangeklaagd zou worden, omdat hij plotseling het kaakbeen van een medemens verbrijzeld had.

Om halfelf schoof hij het laatste rapport opzij en ging nog een kop koffie halen. Op de terugweg naar zijn kamer hoorde hij de telefoon op zijn bureau overgaan.

Het was Martinson.

‘Herinner je je dat vlot van gisteren nog?’ vroeg Martinson.

Wallander moest even nadenken voor hij doorhad wat Martinson bedoelde.

‘De man die belde, wist precies waar hij het over had’, vervolgde Martinson. ‘Er is bij Mossby Strand een vlot aan land gedreven. Een vrouw die haar hond uitliet, heeft het daar zien liggen. Ze belde ons, ze was hysterisch.’

‘Wanneer heeft ze gebeld?’ vroeg Wallander.

‘Nu’, zei Martinson. ‘Een halve minuut geleden.’

Twee minuten later reed Wallander in westelijke richting langs de kustweg naar Mossby Strand. Hij had zijn eigen auto genomen.

Voor hem uit reden Peters en Norén in een politiewagen met loeiende sirenes. Ze reden langs de zee en Wallander rilde toen hij zag hoe de koude golven op het strand beukten. In zijn achteruitkijkspiegeltje kon hij een ambulance zien en daarachter Martinson in nog een politieauto.

Mossby Strand lag er verlaten bij. De kiosk was dichtgetimmerd en de schommels gingen knarsend heen en weer aan hun kettingen. Toen hij uit zijn auto stapte, sloeg de koude wind pal in zijn gezicht. Helemaal boven op de grasheuvel, waar de afdaling naar het zand begon, stond een eenzame figuur met haar arm te zwaaien. Naast haar trok een hond onrustig aan zijn riem. Wallander versnelde zijn pas. Zoals altijd voelde hij zich niet erg op zijn gemak om dat wat hij dadelijk te zien zou krijgen. Hij zou het nooit leren om onbewogen te blijven bij het zien van dode mensen, hij zou er nooit aan wennen. Dode mensen waren als levende mensen, ze waren nooit gelijk.

‘Daar’, schreeuwde een vrouw, die totaal overstuur was. Wallander volgde de richting waarin haar hand wees. Bij de vloedlijn dobberde een rood reddingsvlot. Het was vlak naast het lange plankier klem komen te zitten tussen wat stenen.

‘Wacht hier’, zei Wallander tegen de vrouw.

Daarna strompelde hij de helling af en rende het strand over. Hij liep het plankier op en keek in het reddingsvlot. Er lagen twee dode mannen in, bleek, ineengestrengeld. Hij probeerde wat hij zag als op een foto vast te leggen. Tijdens zijn lange loopbaan als politieman had hij geleerd hoe belangrijk de eerste indruk is. Een dode was heel vaak de laatste schakel in een gecompliceerde reeks gebeurtenissen. Soms had je van het begin af aan een vermoeden over die reeks.

Martinson, die laarzen aan had, stapte het water in en trok het vlot het strand op. Wallander ging op zijn hurken zitten en nam de dode mannen aandachtig op. De mannen van de ambulance stonden rillend en lusteloos een eindje verderop met hun brancards te wachten. Wallander keek op en zag dat Peters probeerde de hysterische vrouw tot bedaren te brengen. Daarna dacht hij: wat een geluk dat het vlot niet in de zomer aan land was gedreven, wanneer het strand vol spelende kinderen was.

Wat hij zag was geen prettig gezicht. De doden waren al aan het ontbinden, zelfs in de krachtige wind kon je een onmiskenbare lijkenlucht ruiken.

Wallander haalde een paar gummihandschoenen uit zijn jack en begon behoedzaam de zakken van de mannen te doorzoeken. Hij vond niets. Maar toen hij voorzichtig het colbertje van een van de mannen omsloeg zag hij op de borst een leverkleurige vlek op het witte overhemd. Hij keek naar Martinson.

‘Dit is geen ongeluk’, zei hij. ‘Het is moord. Deze man is in ieder geval recht door zijn hart geschoten.’

Hij stond op en ging een paar meter verderop staan, zodat Norén het vlot kon fotograferen.

‘Wat denk je?’ vroeg hij aan Martinson.

Martinson schudde zijn hoofd.

‘Ik weet het niet’, zei hij.

Wallander liep langzaam om het vlot heen, terwijl hij de doden aandachtig opnam. Beide mannen waren blond en amper dertig. Te oordelen naar hun handen en kleren waren het geen arbeiders. Wie waren ze? Waarom hadden ze niets in hun zakken? Keer op keer liep hij om het vlot heen. Zo nu en dan wisselde hij een paar woorden met Martinson. Na een halfuur was hij van mening dat er niets meer voor hem te ontdekken viel. Inmiddels was de technische ploeg al aan haar systematische onderzoek begonnen. Over het vlot was een kleine plastic tent gespannen. Norén was klaar met het nemen van de foto’s en iedereen had het koud en wilde weg. Wallander stond te piekeren over wat Rydberg in dit geval gezegd zou hebben. Wat zou Rydberg hebben gezien dat hem ontging? Hij ging in zijn auto zitten en zette de motor aan om warm te worden. De zee was grijs en hij voelde zich leeg in zijn hoofd. Wie waren deze mannen?

Vele uren later, toen Wallander zo door en door koud was dat hij zat te rillen, kon hij eindelijk tegen de mannen van de ambulance knikken, die daarop met hun brancards naar het vlot liepen. Ze moesten wrikken en breken om de mannen uit hun omarming los te maken. Toen de lijken weggedragen waren, doorzocht Wallander de rubberboot nauwkeurig, maar die was leeg, er lag zelfs geen peddel in. Wallander liet zijn blik over de zee dwalen alsof de oplossing ergens bij de horizon te vinden was.

‘Je moet gaan praten met die vrouw die het vlot ontdekt heeft’, zei hij tegen Martinson.

‘Dat heb ik al gedaan’, zei Martinson verbaasd.

‘Diepgravend’, zei Wallander. ‘In een wind als deze kun je niet diepgravend praten. Neem haar mee naar het bureau. En Norén moet ervoor zorgen dat dit vlot precies in deze toestand naar de opslagruimte gebracht wordt.’

Daarna liep hij terug naar zijn auto.

Nu zou Rydberg hier moeten zijn, dacht hij. Wat zou die gezien hebben dat ik niet zie? Wat zou hij gedacht hebben?

Terug op het politiebureau liep hij direct door naar Björk, de hoofdcommissaris. Hij gaf een kort verslag van wat hij bij Mossby Strand gezien had. Björk luisterde met een bekommerd gezicht. Wallander had vaak het gevoel dat Björk zich persoonlijk aangevallen voelde als er in zijn district een grof geweldsdelict gepleegd was. Tegelijkertijd had Wallander een zeker respect voor zijn chef. Hij bemoeide zich niet met het onderzoek van de individuele politiemensen en hij was gul met aanmoedigingen in een onderzoek dat vast dreigde te lopen. Dat hij ook wispelturig kon zijn, daar was Wallander aan gewend geraakt.

‘Ik zet jou op deze zaak’, zei Björk toen Wallander uitgepraat was. ‘Je krijgt Martinson en Hanson. We kunnen er op dit moment wel een paar mensen op zetten.’

‘Hanson werkt aan de zaak van de verkrachter die we vannacht opgepakt hebben’, wierp Wallander tegen. ‘Wat zou je zeggen van Svedberg?’

Björk knikte. Wallander kreeg zijn zin. Zoals altijd.

Toen hij de kamer van Björk uitging, merkte hij dat hij honger had. Omdat hij gemakkelijk aankwam en een voortdurende strijd leverde om niet te zwaar te worden, sloeg hij de lunch meestal over. Maar de dode mannen in het rubbervlot hadden hem rusteloos gemaakt. Hij reed naar het centrum, parkeerde zijn auto net als anders in Stickgatan en liep door nauwe, kronkelige straatjes naar Fridolfs Konditori. Daar at hij een paar broodjes en dronk een glas melk. Intussen liet hij zijn gedachten over het gebeurde gaan. Gisteren, even voor zes uur, had een onbekende man de politie gebeld met een anonieme tip over wat er ging gebeuren. Nu wisten ze dat hij gelijk had gehad. Een rood vlot drijft aan land met twee dode mannen erin. Tenminste een van de mannen is vermoord door een pistoolschot in zijn hart. In hun zakken zit niets waaruit blijkt wie ze zijn. Over meer beschikte de politie niet.

Wallander haalde een pen uit zijn jack en maakte een paar notities op een papieren servetje. Hij had nu al een groot aantal vragen die om antwoord schreeuwden. De hele tijd voerde hij een zwijgend gesprek met Rydberg. Denk ik op de juiste manier, vergeet ik iets? Hij probeerde zich Rydbergs antwoorden en reacties voor de geest te halen. Soms lukte het, een andere keer zag hij alleen Rydbergs uitgemergelde, ingezonken gezicht op zijn doodsbed voor zich.

Om halfvier was hij weer op het politiebureau. Hij nam Martinson en Svedberg mee naar zijn kamer, deed de deur dicht en zei tegen de telefooncentrale geen gesprekken door te verbinden.

‘Het zal geen gemakkelijke zaak worden’, begon hij. ‘Onze enige hoop is dat de lijkschouwing en het onderzoek aan het vlot en de kleding iets opleveren, maar er zijn wel een paar vragen waar ik nu al het antwoord op zou willen hebben.’

Svedberg leunde met een blocnote in zijn hand tegen de muur. Hij was een veertiger, nagenoeg kaal, geboren in Ystad, en boze tongen beweerden dat hij al heimwee kreeg als hij de stadsgrens passeerde. Vaak maakte hij een trage, ongeïnteresseerde indruk, maar hij was nauwgezet en dat was iets wat Wallander hogelijk op prijs stelde. Martinson was in vele opzichten Svedbergs tegenpool. Hij was begin dertig, geboren in Trollhättan en hij deed zijn uiterste best om binnen het politiekorps carrière te maken. Bovendien was hij lid van de liberale partij en Wallander had gehoord dat hij een goede kans maakte om bij de verkiezingen in het najaar gemeenteraadslid te worden. Als politieman was Martinson impulsief en een tikje slordig. Maar hij had vaak goede invallen en zijn eerzucht zorgde ervoor dat hij heel energiek te werk ging als hij meende de oplossing van een probleem op het spoor te zijn.

‘Ik wil weten waar dit vlot vandaan komt’, zei Wallander. ‘Wanneer we eenmaal weten hoelang deze mannen dood zijn, moeten we de richting waaruit het vlot is komen aandrijven kunnen achterhalen en hoelang het rondgedreven heeft.’

Svedberg keek hem verbaasd aan.

‘Kan dat?’ vroeg hij.

Wallander knikte.

‘We zullen eerst de Weerdienst bellen’, zei hij. ‘Daar weten ze alles van wind en weer. We moeten een zo goed mogelijk beeld zien te krijgen van waar het vlot vandaan komt. En ik wil alles weten wat er te weten valt over dat vlot. Waar het is gemaakt en wat voor soort schepen zo’n vlot aan boord zouden kunnen hebben. Alles.’

Hij knikte tegen Martinson.

‘Daar ga jij achteraan.’

‘Moeten we niet eerst via de computer nagaan of deze mannen gezocht worden?’ vroeg Martinson.

‘Daar begin je mee’, zei Wallander. ‘Neem contact op met de kustwacht, met alle districten langs de zuidkust. En vraag aan Björk of we niet meteen Interpol moeten inschakelen. Om erachter te komen wie die mannen zijn moeten we zo breed mogelijk beginnen.’

Martinson knikte en maakte een aantekening. Svedberg kauwde nadenkend op zijn pen.

‘Zelf zal ik de kleren van de mannen nauwkeurig onderzoeken’, vervolgde Wallander. ‘Er moet ergens een aanwijzing zijn. Er moet iets zijn.’

Er werd op de deur geklopt en Norén kwam binnen. Hij had een opgerolde zeekaart in de hand.

‘Die konden we wel eens nodig hebben’, zei hij.

Wallander knikte.

Ze rolden de zeekaart uit op Wallanders bureau en bogen zich erover alsof ze een zeeslag voorbereidden.

‘Hoe snel drijft een vlot?’ vroeg Svedberg. ‘Stromen en winden kunnen samenwerken, maar elkaar ook tegenwerken.’

Zwijgend bekeken ze de kaart. Daarna rolde Wallander haar op en zette haar in de hoek achter zijn stoel. Niemand had iets op te merken gehad.

‘Zo, en nu gaan we aan de slag’, zei hij. ‘Om zes uur komen we hier weer bij elkaar om te vergelijken wat we hebben.’

Svedberg en Norén verlieten de kamer, terwijl Wallander en Martinson achterbleven.

‘Wat zei die mevrouw?’ vroeg Wallander.

Martinson haalde zijn schouders op.

‘Mevrouw Forsell’, zei hij. ‘De weduwe Forsell woont in een huis in Mossby. Een gepensioneerde lerares die op het gymnasium in Ängelholm heeft lesgegeven. Woont er het hele jaar, met haar hond die ze naar de dichter Tegnér heeft vernoemd. Iedere dag laat ze hem en zichzelf uit op het strand. Toen ze daar gisteren liep, lag er geen vlot. Vandaag lag het er wel. Ze heeft het om ongeveer kwart over tien zien liggen en ons meteen gebeld.’

‘Kwart over tien’, zei Wallander nadenkend. ‘Is dat niet een beetje laat om een hond uit te laten?’

Martinson knikte.

‘Dat heb ik ook gedacht’, zei hij. ‘Maar toen ze de hond om zeven uur uitliet, is ze de andere kant van het strand opgelopen.’

Wallander veranderde van onderwerp.

‘Die man die gisteren belde,’ begon hij, ‘hoe klonk die?’

‘Net als ik. Overtuigend.’

‘Wat had hij voor dialect? Hoe oud was hij?’

‘Hij praatte Skåns, net als Svedberg. Zijn stem klonk ruw. Ik denk dat hij rookt. Veertig, vijftig jaar misschien. Hij drukte zich duidelijk en eenvoudig uit. Hij kan van alles zijn, van een bankbediende tot een landbouwer.’

Wallander had nog een vraag.

‘Waarom belde hij?’

‘Daar heb ik over nagedacht’, zei Martinson. ‘Misschien wist hij dat het vlot aan land zou drijven, omdat hij er zelf iets mee te maken had. Hij kan zelf de schoten gelost hebben. Hij kan iets gezien of gehoord hebben. Er zijn verschillende mogelijkheden.’

‘Wat is de meest logische?’ vervolgde Wallander.

‘De laatste’, antwoordde Martinson meteen. ‘Hij kan iets gezien of gehoord hebben. Dit is nou niet het soort moord waarbij de dader de politie vrijwillig op zijn eigen spoor zet.’

Wallander had hetzelfde gedacht.

‘We gaan nog een stapje verder’, zei hij. ‘Iets gezien of gehoord? Twee dode mannen in een reddingsvlot. Als hij er niet bij betrokken is, heeft hij de moord of de moorden waarschijnlijk niet zien plegen. Dus heeft hij het vlot gezien.’

‘Een drijvend vlot’, zei Martinson. ‘En waar zie je dat? Als je op een schip op zee bent.’

Wallander knikte.

‘Precies’, zei hij. ‘Precies. Maar als hij de dader niet is, waarom wil hij dan anoniem blijven?’

‘De mensen willen liever nergens bij betrokken raken’, zei Martinson. ‘Je weet hoe het is.’

‘Misschien. Maar er is nog een mogelijkheid. Dat hij om een heel andere reden niets met de politie te maken wil hebben.’

‘Is dat niet een beetje vergezocht?’ zei Martinson weifelend.

‘Ik denk alleen maar hardop’, zei Wallander. ‘We moeten proberen die man op te sporen, hoe dan ook.’

‘Zullen we een oproep doen en hem dringend verzoeken zich te melden?’

‘Ja,’ zei Wallander, ‘maar vandaag niet. Ik wil eerst meer over de doden weten.’

Wallander reed naar het ziekenhuis. Hoewel hij er al vaak geweest was, had hij nog steeds moeite zijn weg in het pas gebouwde complex te vinden. Hij liep op de benedenverdieping de cafetaria binnen om een banaan te kopen. Daarna ging hij naar Pathologie. De lijkschouwer, Mörth geheten, was nog niet aan een grondig onderzoek begonnen, maar hij kon Wallander wel antwoord geven op zijn eerste vraag.

‘Beide mannen zijn doodgeschoten’, zei hij. ‘Van vlakbij, recht in het hart. Ik denk dat dat de doodsoorzaak is.’

‘Ik wil de uitslag graag zo snel mogelijk hebben’, zei Wallander. ‘Kun je al zeggen hoelang ze dood zijn?’

Mörth schudde zijn hoofd.

‘Nee’, zei hij. ‘En dat is in zekere zin ook een antwoord.’

‘Wat bedoel je?’

‘Dat ze waarschijnlijk al vrij lang dood zijn. Dan is het moeilijk om het tijdstip van overlijden vast te stellen.’

‘Twee dagen? Drie? Een week?’

‘Ik kan er geen antwoord op geven’, zei Mörth. ‘En ik wil er niet naar raden.’

Mörth verdween in de lijkschouwingszaal. Wallander trok zijn jack uit, deed een paar gummihandschoenen aan en doorzocht de kleding van de doden, die gereedlag op wat aan een ouderwets aanrecht deed denken.

Het ene kostuum was in Engeland gemaakt, het andere in België.

De schoenen kwamen uit Italië en leken Wallander duur. Overhemden, dassen en ondergoed spraken dezelfde taal. Ze waren van goede kwaliteit en allesbehalve goedkoop. Toen Wallander de kleren twee keer geïnspecteerd had, besefte hij dat er nauwelijks aanwijzingen waren die hem verder konden brengen. Het enige wat hij wist was dat de dode mannen vermoedelijk over veel geld beschikt hadden. Maar waar waren hun portefeuilles? Trouwringen? Horloges? Nog verbazingwekkender was dat ze geen van beiden hun colbertje aanhadden toen ze doodgeschoten waren. Er zaten geen gaten in of kruitsporen op de twee jasjes.

Wallander probeerde zich de situatie voor te stellen. Iemand schiet twee mannen recht door hun hart. Als de mannen dood zijn, trekt de dader hen hun jasjes aan voordat ze in een reddingsvlot getild worden. Waarom?

Hij ging nog een keer door de kleding heen. Er moet iets zijn wat ik niet zie, dacht hij. Rydberg, help me.

Maar Rydberg zweeg. Wallander ging terug naar het politiebureau. Hij wist dat de lijkschouwing enkele uren zou duren. Hij zou op zijn vroegst pas de volgende dag het voorlopige resultaat kunnen krijgen. Op zijn bureau lag een briefje van Björk, waarin stond dat ze nog een dag moesten wachten alvorens Interpol in te schakelen. Wallander merkte dat hij zich begon te ergeren. Hij had vaak moeite om Björks onnodig voorzichtige opstelling te begrijpen.

De vergadering om zes uur duurde kort. Martinson kon vertellen dat er geen verzoek tot opsporing liep noch dat er door de politie naar een paar mannen gezocht werd die de doden in het rubbervlot konden zijn. Svedberg had een lang telefoongesprek gehad met een meteoroloog van de Weerdienst in Norrköping, die beloofd had hen te helpen na een formeel verzoek van de politie uit Ystad.

Wallander zei dat zijn vermoeden dat de beide mannen vermoord waren, juist was. Hij vroeg Svedberg en Martinson verder nog om na te denken wat de reden kon zijn dat iemand twee dode mannen hun colbertjasje aantrekt.

‘We gaan nog een paar uur door’, zei Wallander. ‘Als jullie andere dingen te doen hebben, moeten die maar even blijven liggen of je schuift ze door naar iemand anders. Dit wordt een moeilijke klus. Ik zal ervoor zorgen dat het rechercheteam morgen al versterking krijgt.’

Toen Wallander alleen in zijn kamer was achtergebleven, rolde hij de zeekaart op zijn bureau uit. Met zijn vinger volgde hij de kustlijn tot aan Mossby Strand. Het vlot kan lang in zee gedreven hebben, dacht hij. Of kort. Het kan heen en teruggedreven zijn. Of dan eens hierheen, dan weer daarheen. De telefoon ging. Even aarzelde hij of hij hem aan zou nemen. Het was al laat en hij wilde naar huis om rustig na te kunnen denken over wat er gebeurd was. Toen greep hij de hoorn.

Het was Mörth die belde.

‘Ben je nu al klaar?’ vroeg Wallander verbaasd.

‘Nee,’ zei Mörth, ‘maar ik denk dat ik iets belangrijks ontdekt heb. Iets wat ik nu al kan zeggen.’

Wallander hield zijn adem in.

‘Die twee mannen zijn geen Zweden’, zei Mörth. ‘Ze zijn in ieder geval niet in Zweden geboren.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik heb in hun mond gekeken’, ging Mörth verder. ‘En hun tanden zijn niet door een Zweedse tandarts behandeld. Eerder door een Russische.’

‘Een Russische?’

‘Ja. Een Russische tandarts. Of een tandarts uit een ander Oost-Europees land. Die hebben een andere werkwijze dan wij.’

‘Weet je dat heel zeker?’

‘Anders zou ik niet gebeld hebben’, zei Mörth en Wallander hoorde de irritatie in zijn stem.

‘Ik geloof je wel’, zei hij haastig.

‘En dan is er nog iets,’ vervolgde Mörth, ‘iets wat minstens zo belangrijk is. Deze twee mannen waren waarschijnlijk heel blij dat iemand hen doodschoot. Met excuses voor het cynisme. Voordat ze stierven zijn ze namelijk verschrikkelijk gemarteld. Verbrande, verbrijzelde vingers waar het vel afgetrokken is, alle zwijnerij die je je maar denken kunt.’

Wallander zweeg.

‘Ben je er nog?’ vroeg Mörth.

‘Ja’, zei Wallander. ‘Ik ben er nog. Ik zit te denken over wat je zei.’

‘Ik ben heel zeker van mijn zaak.’

‘Daar twijfel ik geen moment aan. Maar dit zijn geen dingen die ik iedere dag te horen krijg.’

‘Daarom vond ik het ook belangrijk om je nu al te bellen.’

‘Daar heb je goed aan gedaan’, zei Wallander.

‘Je hebt morgen mijn volledige rapport’, zei Mörth. ‘Op de resultaten van een paar laboratoriumproeven na, die nemen meer tijd in beslag.’

Het gesprek was afgelopen. Wallander ging naar de kantine en schonk de laatste slok koffie uit het koffieapparaat in. Het vertrek was leeg. Hij ging aan een van de tafeltjes zitten.

Russen? Gemartelde mensen uit Oost-Europa?

Zelfs Rydberg moest gedacht hebben dat dit een moeilijk en langdurig onderzoek zou worden.

Om halfacht zette hij de lege koffiekop op het aanrecht.

Daarna stapte hij in zijn auto en reed naar huis. De wind was afgenomen en het was onverwachts kouder geworden.