Henning Mankell

De witte leeuwin

Uit het Zweeds vertaald door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Den vita lejoninnan, verschenen bij Ordfronts Förlag ab, Stockholm 1996

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 1993

Eerste Nederlandstalige uitgave De Geus bv, Breda 1999

Deze editie © De Geus bv, Breda 2011

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Omslagontwerp © Mijke Wondergem

Beeldredactie Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Tanner Productions/Corbis

isbn 978 90 445 2003 3

nur 332, 305

==

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfentwintigste druk, 2010

Voor mijn vrienden in Mozambique

Zolang mensen in ons land nog steeds op verschillende manieren beoordeeld worden, afhankelijk van hun huidskleur, zullen we lijden aan wat Socrates de leugen in het diepst van onze ziel noemt.

– jan hofmeyr, vicepremier van Zuid-Afrika, 1946

Angurumapo simba, mcheza nani?

(Wie durft te spelen als de leeuw brult?)

– Afrikaans gezegde

Proloog

Zuid-Afrika, 1918

Laat in de middag van 21 april 1918 zaten drie mannen in een onopvallend café in Kensington, Johannesburg. Ze waren jong. De jongste, Werner van der Merwe, was kort daarvoor negentien geworden. De oudste, Henning Klopper, was tweeëntwintig. De derde man van het groepje heette Hans du Pleiss en zou over een paar weken eenentwintig worden. Ze hadden afgesproken om deze dag plannen voor zijn verjaardag te maken. Niet een van hen dacht eraan, ja had er ook maar een flauw vermoeden van, dat hun ontmoeting in het café in Kensington van historische betekenis zou zijn. Het vieren van de verjaardag van Hans du Pleiss zou die middag niet eens ter sprake komen. Ook Henning Klopper, die met het voorstel kwam dat te zijner tijd de hele Zuid-Afrikaanse samenleving zou veranderen, had geen idee van de reikwijdte of de consequenties van zijn eigen, nog onrijpe gedachten.

Het waren drie jongemannen die onderling nogal verschilden en die ieder een ander temperament en karakter hadden. Maar ze hadden ook iets gemeen. Iets wat boven al het andere uitsteeg. Ze waren Boere. Alledrie stamden ze uit een roemrijk geslacht dat in de jaren tachtig van de zeventiende eeuw tijdens een van de eerste grote immigratiegolven van ontheemde Hollandse hugenoten naar Zuid-Afrika was gekomen. Toen de Engelse invloed in Zuid-Afrika toenam om ten slotte in openlijke onderdrukking uit te monden, waren de Boere met hun ossenwagens aan hun lange trek naar het binnenland, naar de eindeloze vlakten van Transvaal en Oranje Vrijstaat, begonnen. Voor deze drie jongemannen, net als voor alle Boere, waren vrijheid en onafhankelijkheid van wezenlijk belang om hun taal en cultuur voor de ondergang te vrijwaren. Die vrijheid stond er borg voor dat er geen ongewenste versmelting met de gehate bevolking van Engelse komaf zou plaatsvinden en zeker geen vermenging met de zwarten die het land bevolkten of met de Indiase minderheid die in kuststeden als Durban, Port Elizabeth en Kaapstad in haar onderhoud voorzag door handel te drijven.

Henning Klopper, Werner van der Merwe en Hans du Pleiss waren Boere. Een feit dat ze nooit konden vergeten of uit hun gedachten zetten. Het was vooral iets waar ze trots op waren. Vanaf hun vroegste kinderjaren hadden ze geleerd dat ze tot een uitverkoren volk behoorden. Maar dit was eigenlijk zo vanzelfsprekend dat het zelden ter sprake kwam als ze elkaar dagelijks in het kleine café ontmoetten. Het was domweg een feit, een onuitgesproken voorwaarde voor hun vriendschap en hun vertrouwelijkheid, voor hun gedachten en gevoelens.

Omdat ze alledrie op het kantoor van de Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij werkten, gingen ze na afloop van de werkdag gezamenlijk naar het café. Meestal praatten ze over meisjes, droomden over hun toekomst, spraken over de grote oorlog die in Europa nu op zijn hevigst woedde. Maar dit keer zat Henning Klopper zwijgend in gedachten verzonken. De anderen, die gewend waren dat hij de meest spraakzame was, keken hem vragend aan.

‘Ben je ziek?’ vroeg Hans du Pleiss. ‘Heb je soms malaria?’

Henning Klopper schudde afwezig zijn hoofd zonder te antwoorden.

Hans du Pleiss haalde zijn schouders op en richtte het woord tot Werner van der Merwe.

‘Hij denkt’, zei Werner. ‘Hij denkt na over hoe hij dit jaar reeds meer salaris kan gaan verdienen, zes in plaats van vier pond per maand.’

Het was een van hun steeds terugkerende gespreksonderwerpen, hoe ze hun onwillige chefs ervan moesten overtuigen hun karige loon te verhogen. Ze twijfelden er niet aan dat hun carrière bij de Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij hen op de lange termijn naar topfuncties zou leiden. Ze beschikten alledrie over een groot zelfvertrouwen, waren intelligent en energiek. Het probleem was alleen dat het volgens hen allemaal zo ondraaglijk langzaam ging.

Henning Klopper pakte zijn kopje en nam een slokje koffie. Met zijn vingertoppen voelde hij of zijn hoge witte boord goed zat. Daarna streek hij langzaam over zijn keurig gekamde haar waarvan de scheiding in het midden zat.

‘Ik wou jullie iets vertellen dat veertig jaar geleden gebeurd is’, zei hij langzaam.

Werner van der Merwe tuurde naar hem vanachter zijn bril zonder randen.

‘Je bent nog te jong, Henning’, zei hij. ‘Over achttien jaar kun je ons een veertigjarige herinnering vertellen, maar nu nog niet.’

Henning Klopper schudde zijn hoofd.

‘Het is niet mijn herinnering’, antwoordde hij. ‘Het gaat ook niet over mij of mijn familie. Het gaat over een Engelse sergeant die George Stratton heette.’

Hans du Pleiss onderbrak zijn poging zijn cigarillo aan te steken.

‘Sinds wanneer interesseer jij je voor de Engelsen?’ vroeg hij. ‘Een goede Engelsman is een dode Engelsman, of hij nu sergeant, politicus of mijnopzichter is.’

‘Hij is dood’, zei Henning Klopper. ‘Sergeant George Stratton is dood. Maak je maar geen zorgen. Ik wou het juist over zijn dood hebben. Hij stierf veertig jaar geleden.’

Hans du Pleiss deed zijn mond open om opnieuw een tegenwerping te maken, maar Werner van der Merwe legde haastig zijn hand op Du Pleiss’ schouder.

‘Stil’, zei hij. ‘Laat Henning vertellen.’

Henning Klopper nam nog een slokje koffie en veegde met een servet zorgvuldig zijn mond en dunne, blonde snor af.

‘Het was april 1878’, begon hij. ‘Ten tijde van de Britse oorlog tegen de in opstand gekomen Afrikaanse stammen.’

‘De oorlog die ze verloren’, zei Hans du Pleiss. ‘Alleen Engelsen kunnen een oorlog tegen wilden verliezen. Bij Isandlwana en Rorke’s Drift heeft het Engelse leger laten zien wat het werkelijk kan. Zich door wilden in de pan laten hakken.’

‘Laat hem toch vertellen’, zei Werner van der Merwe. ‘Val hem niet steeds in de rede.’

‘Wat ik ga vertellen heeft zich ergens in de buurt van Buffalo River afgespeeld’, zei Henning Klopper. ‘De rivier die de inboorlingen de Gongqo noemen. De afdeling van de Mounted Rifles die onder bevel van Stratton stond, had op een open veld naast de rivier haar tenten opgeslagen en postgevat. Voor haar lag een lage berg waarvan ik de naam vergeten ben. Maar achter die berg bevond zich een groep Xhosa-krijgers. Het waren er niet veel en ze waren slecht bewapend. De soldaten van Stratton hoefden zich geen zorgen te maken. Op verkenning uitgezonden spionnen hadden hun verzekerd dat het Xhosa-leger ongeorganiseerd was en zijn terugtocht scheen voor te bereiden. Bovendien verwachtten Stratton en de officieren die dag versterking van minstens nog een bataljon. Maar opeens was er iets vreemds aan de hand met sergeant Stratton, een man die erom bekend stond nooit zijn kalmte te verliezen. Hij ging de ronde doen om afscheid van zijn soldaten te nemen. Degenen die hem gezien hebben, vertelden dat het was alsof hij plotseling koorts had gekregen. Daarna trok hij zijn pistool en schoot zich voor het front van zijn soldaten door het hoofd. Hij was zesentwintig toen hij bij Buffalo River stierf. Vier jaar ouder dan ik nu.’

Henning Klopper zweeg abrupt, alsof het einde van het verhaal ook hem verrast had. Hans du Pleiss blies een kringetje van de rook uit zijn cigarillo en scheen op een vervolg te wachten. Werner van der Merwe knipte met zijn vingers naar de zwarte kelner die in een ander deel van het café een tafeltje schoonveegde.

‘Is dat alles?’ vroeg Hans du Pleiss.

‘Ja’, antwoordde Henning Klopper. ‘Vind je het soms niet genoeg?’

‘Ik denk dat we nog wel een kopje koffie lusten’, zei Werner van der Merwe.

De zwarte, manke kelner nam buigend hun bestelling op en verdween door de klapdeur naar de keuken.

‘Waarom vertel je ons dit?’ vroeg Hans du Pleiss. ‘Een Engelse sergeant die een zonnesteek oploopt en zich doodschiet?’

Henning Klopper keek verbaasd naar zijn vrienden.

‘Begrijpen jullie dat dan niet? Begrijpen jullie het echt niet?’

Zijn verbazing was oprecht, helemaal niet gespeeld of gemaakt.

Toen hij het verhaal over sergeant Strattons dood toevallig in een tijdschrift in zijn ouderlijk huis had aangetroffen, had hij onmiddellijk gedacht dat het met hem te maken had. Hij las in het lot van sergeant Stratton iets wat ook op hem betrekking had. Die gedachte had hem in het begin verbaasd omdat ze zo volstrekt onwaarschijnlijk was. Wat kon hij gemeen hebben met een kennelijk krankzinnig geworden sergeant uit het Engelse leger, die de loop van een pistool op zijn slaap had gezet en overgehaald had?

In feite was het niet de beschrijving van Strattons lot geweest die zijn aandacht getrokken had, maar de laatste regels van het artikel. Een soldaat, die getuige van het voorval was geweest, had veel later verteld dat sergeant Stratton op zijn laatste dag aan één stuk door enkele woorden voor zich uit had gemompeld, alsof hij een bezwering uitsprak. Ik pleeg liever zelfmoord dan dat ik levend in handen van Xhosa-krijgers val.

Precies zo zag Henning Klopper zijn eigen situatie, als die van een Boer in een steeds sterker door de Engelsen gedomineerd Zuid-Afrika. Het was alsof hij plotseling begreep dat ook hij voor de keuze van sergeant Stratton werd gesteld.

Onderwerping, had hij gedacht. Niets kan erger zijn dan in een situatie te moeten leven waarin men geen baas meer over zichzelf is. Heel mijn familie, heel mijn volk leeft onder Engelse wetgeving, onder Engelse dwingelandij, onder Engelse verachting. Onze cultuur wordt van alle kanten bedreigd en we worden met opzet door het slijk gehaald. De Engelsen zullen systematisch proberen ons kapot te maken. Het grootste gevaar dat onderwerping met zich meebrengt, is dat het een gewoonte wordt, dat het tot een berusting leidt die als een verlammend gif je bloed binnendringt, misschien zonder dat je het ook maar opmerkt. Op dat moment is de onderwerping een voldongen feit geworden. Dan is het laatste bastion gevallen, is het bewustzijn verduisterd en begint het langzaam af te sterven.

Tot nu toe had hij met Hans du Pleiss en Werner van der Merwe nooit over zijn ideeën gesproken. Maar het was hem niet ontgaan dat, als ze het over hun door de Engelsen aangedane vernederingen hadden, zijn vrienden steeds vaker bittere en ironische opmerkingen maakten. Wat ontbrak was een natuurlijke woede, de woede die zijn vader ooit de wapenen tegen de Engelsen had doen opnemen.

Dat had hem beangstigd. Wie moest zich in de toekomst tegen de Engelsen verzetten als zijn generatie het niet deed? Wie moest de rechten van de Boere verdedigen als hij het niet deed? Of Hans du Pleiss of Werner van der Merwe?

De geschiedenis van sergeant Stratton had hem iets duidelijk gemaakt wat hij wel wist, maar het was alsof hij zich nu niet langer aan dit inzicht kon onttrekken.

Ik pleeg liever zelfmoord dan dat ik me onderwerp. Maar omdat ik wil blijven leven, dient de oorzaak van de onderwerping geëlimineerd te worden.

Hoe eenvoudig en moeilijk, maar ook hoe ondubbelzinnig was het alternatief.

Hij had geen idee waarom hij juist deze dag had uitgekozen om zijn vrienden over sergeant Stratton te vertellen. Maar opeens had hij het gevoel gehad dat hij niet langer kon wachten. De tijd was er rijp voor, ze konden niet langer alleen maar over de toekomst dromen en zich bezighouden met plannen maken voor het vieren van verjaardagen wanneer ze hun middagen en avonden in hun stamcafé doorbrachten. Er waren belangrijker dingen dan dat, dingen die bepalend voor hun toekomst zouden zijn. Engelsen die het in Zuid-Afrika niet naar hun zin hadden, konden naar hun vaderland terugkeren of naar andere buitenposten in het schier eindeloze Britse rijk gaan. Maar voor Henning Klopper en voor andere Boere was er alleen Zuid-Afrika. Eens, bijna tweehonderdvijftig jaar geleden, hadden ze hun schepen achter zich verbrand, hadden ze de godsdienstvervolgingen de rug toegekeerd en Zuid-Afrika ontdekt als het verloren paradijs. Door hun ontberingen hadden ze het idee gekregen een uitverkoren volk te zijn. Hier, op de zuidpunt van het Afrikaanse continent, lag hun toekomst. Het ging óf om een toekomst met perspectief óf om een onderwerping die tot hun langzame maar onverbiddelijke vernietiging zou leiden. De oude kelner kwam hinkend met een blad koffie aanlopen. Met onhandige gebaren nam hij het gebruikte serviesgoed weg en zette schone kopjes en een pot koffie neer. Henning Klopper stak een sigaret op en keek zijn vrienden aan.

‘Begrijpen jullie het niet?’ vroeg hij opnieuw. ‘Begrijpen jullie niet dat wij voor dezelfde keuze als sergeant Stratton staan?’

Werner van der Merwe zette zijn bril af en poetste de glazen met zijn zakdoek schoon.

‘Ik moet je duidelijk kunnen zien, Henning Klopper’, zei hij. ‘Ik wil met eigen ogen zien dat jij het zelf bent die tegenover me zit.’

Henning Klopper werd ineens kwaad. Waarom begrepen ze niet wat hij zeggen wou? Was het echt mogelijk dat alleen hij dit soort gedachten had?

‘Zien jullie dan niet wat er om ons heen gebeurt?’ vroeg hij. ‘Als wij zelf niet bereid zijn om ons recht op Boer zijn te verdedigen, wie zal het dan doen? Moet ons hele volk op den duur dan zo geschoffeerd en zo verzwakt zijn dat het enige wat de mensen nog rest, is te doen wat George Stratton gedaan heeft?’

Werner van der Merwe schudde langzaam zijn hoofd. Henning Klopper leek een verontschuldigende ondertoon in het antwoord van zijn vriend te beluisteren.

‘We hebben de grote oorlog verloren’, zei hij. ‘We zijn met te weinig mensen en we hebben niet verhinderd dat de Engelsen met te velen zijn geworden in het land dat ooit van ons was. We moeten proberen in een soort gemeenschap met de Engelsen te leven. Er blijft ons niets anders over. We zijn met te weinigen en zullen met te weinigen blijven. Zelfs als onze vrouwen niets anders doen dan alleen nog maar kinderen baren.’

‘Het is niet alleen een kwestie van genoeg mensen’, antwoordde Henning Klopper opgewonden. ‘Het gaat ook om trouw. Om verantwoordelijkheid.’

‘Dat niet alleen’, zei Werner van der Merwe. ‘Nu begrijp ik wat je met je verhaal wilde zeggen. En ik geef je gelijk. Niemand hoeft mij eraan te herinneren wie ik ben. Maar je bent een dromer, Henning Klopper. Onze werkelijkheid is nu eenmaal zoals ze is en niet anders. Daar kan zelfs je dode sergeant niets aan veranderen.’

Onder het roken van zijn cigarillo had Hans du Pleiss aandachtig zitten luisteren. Nu legde hij hem in de asbak en keek naar Henning Klopper.

‘Je hebt een idee’, zei hij. ‘Wat moeten we volgens jou doen? Bijvoorbeeld iets dergelijks als de communisten in Rusland? Naar de wapens grijpen en als partizanen de Drakensbergen intrekken? Bovendien vergeet je dat we niet alleen te veel Engelsen in dit land hebben. De grootste bedreiging voor onze manier van leven komt van de kant van de inboorlingen, de zwarten.’

‘O, die zullen nooit een rol spelen’, antwoordde Henning Klopper. ‘Die zijn zo inferieur aan ons, die zullen altijd doen wat we ze zeggen en altijd denken wat we willen dat ze denken. Alleen onze strijd tegen de invloed van de Engelsen zal voor onze toekomst bepalend zijn. Meer niet.’

Hans du Pleiss dronk zijn koffie op en riep de oude kelner die onbeweeglijk bij de keukendeur stond te wachten. Ze waren de enigen in het café, op een paar oudere mannen na die in een eindeloos schaakspel verdiept waren.

‘Je hebt mijn vraag niet beantwoord’, zei Hans du Pleiss. ‘Heb je soms inderdaad een idee?’

‘Henning Klopper heeft altijd goede ideeën’, zei Werner van der Merwe. ‘Of het nu gaat om de rangeerterreinen van de Zuid-Afrikaanse Spoorwegmaatschappij te verbeteren of hoe je mooie vrouwen het hof moet maken.’

‘Misschien’, zei Henning Klopper glimlachend. Hij had het gevoel dat zijn vrienden eindelijk luisterden. Ook al waren zijn gedachten nog niet uitgekristalliseerd en vaag, hij realiseerde zich wel dat hij wilde praten over datgene, waarover hij zo lang had lopen piekeren. De oude kelner kwam naar hun tafeltje toe.

‘Drie port’, bestelde Hans du Pleiss. ‘Het stuit me weliswaar tegen de borst om iets te drinken waar de Engelsen zo gek op zijn, maar ten slotte komt deze wijn uit Portugal.’

‘De Engelsen zijn anders de grootste producenten van Portugese portwijn’, wierp Werner van der Merwe tegen. ‘Die verdomde Engelsen zitten overal. Overal.’

De kelner was begonnen de koffiekopjes weg te nemen. Toen Werner van der Merwe het over de Engelsen had, stootte de man per ongeluk tegen het tafeltje. Er viel een melkkannetje om en er spatte wat melk op Van der Merwes overhemd.

Het werd stil aan het tafeltje. Werner van der Merwe keek naar de kelner. Toen stond hij abrupt op, pakte de oude man bij zijn oor en schudde hem wreed heen en weer.

‘Je hebt mijn overhemd vuil gemaakt’, brulde hij.

Daarna gaf hij de kelner een oorvijg. De man tuimelde door de heftige klap achteruit, maar zei niets en haastte zich naar de keuken om de port te halen.

Werner van der Merwe ging zitten en veegde met een zakdoek over zijn overhemd.

‘Afrika had een paradijs kunnen zijn,’ zei hij, ‘als er geen Engelsen geweest waren. En niet meer inboorlingen dan we nodig hebben.’

‘Wij zullen Zuid-Afrika in een paradijs omtoveren’, zei Henning Klopper. ‘Wij zullen vooraanstaande mannen binnen de Spoorwegen worden, maar ook vooraanstaande Boere. We zullen onze leeftijdgenoten laten zien wat men van ons mag verwachten. We moeten onze trots weer nieuw leven in blazen. De Engelsen moeten beseffen dat we ons nooit zullen onderwerpen. We zijn niet als George Stratton, we blijven op onze post.’

Hij zweeg toen de kelner drie glazen en een halve fles port op het tafeltje zette.

‘Je hebt je excuses niet aangeboden, kaffer’, zei Werner van der Merwe.

‘Ik bied mijn excuses voor mijn onhandigheid aan’, antwoordde de kelner in het Engels.

‘In de toekomst zul je Afrikaans moeten leren’, zei Werner van der Merwe. ‘Iedere kaffer die Engels spreekt, moet standrechtelijk gevonnist worden en als een hond neergeschoten. Ga nu. Verdwijn!’

‘Zullen we hem voor de wijn laten betalen?’ stelde Hans du Pleiss voor. ‘Hij heeft je overhemd vuil gemaakt. Het is niet meer dan billijk dat hij de wijn van zijn eigen loon betaalt.’

Werner van der Merwe knikte.

‘Heb je het gehoord, kaffer?’ zei hij tegen de kelner.

‘Natuurlijk zal ik de wijn betalen’, antwoordde de kelner.

‘Met alle plezier’, vervolgde Werner van der Merwe.

‘Ik zal met alle plezier de wijn betalen’, antwoordde de kelner.

Toen ze weer alleen waren, ging Henning Klopper verder waar hij gebleven was. Het voorval met de kelner was al weer vergeten.

‘Ik ben van mening dat we een verbond moeten stichten’, zei hij. ‘Of misschien een club. Natuurlijk alleen voor Boere. Om te discussiëren, om meer van onze eigen geschiedenis te weten te komen. Een club waar nooit Engels gesproken mag worden, alleen onze eigen taal. Waar we onze eigen liederen kunnen zingen, onze eigen schrijvers lezen, ons eigen eten eten. Als we hier in Kensington, in Johannesburg, beginnen wordt het misschien elders overgenomen. In Pretoria, Bloemfontein, King William’s Town, Pietermaritzburg, Kaapstad, overal. Wat we nodig hebben is een reveil. Om ons eraan te herinneren dat Boere zich nooit zullen onderwerpen, dat hun ziel nooit overwonnen zal worden, ook niet als het lichaam sterft. Ik denk dat er heel wat mensen zitten te wachten tot dit gaat gebeuren.’

Ze hieven hun glas.

‘Het is een voortreffelijk idee,’ zei Hans du Pleiss, ‘maar ik hoop dat we zo nu en dan ook nog tijd voor mooie vrouwen zullen hebben.’

‘Natuurlijk’, zei Henning Klopper. ‘Alles blijft bij het oude. Er wordt alleen iets aan toegevoegd dat we verdrongen hadden. Iets wat een heel nieuwe inhoud aan ons leven zal geven.’

Henning Klopper realiseerde zich dat zijn woorden hooggestemd klonken, misschien pathetisch. Maar op dit moment vond hij dat op zijn plaats. Achter zijn woorden gingen grootse gedachten schuil die van belang voor de toekomst van het hele Boervolk waren. Waarom zou hij dan niet hooggestemd zijn?

‘Vind je dat vrouwen lid van het verbond kunnen worden?’ vroeg Werner van der Merwe voorzichtig.

Henning Klopper schudde zijn hoofd.

‘Dit is iets voor mannen’, antwoordde hij. ‘Onze vrouwen gaan niet naar vergaderingen. Dat is in strijd met onze traditie.’

Ze toostten. Henning Klopper besefte plotseling dat zijn beide vrienden zich al gedroegen alsof het eigenlijk hun idee was, deze wens om iets te heroveren van alles wat in de oorlog, die zestien jaar geleden geëindigd was, verloren was gegaan. Maar hij ergerde zich er niet aan. Integendeel, hij voelde zich opgelucht. Hij had het dus niet helemaal fout gehad.

‘Een naam’, zei Hans du Pleiss. ‘Statuten, huishoudelijk reglement, regels. Je hebt natuurlijk alles al uitgedacht.’

‘Daar is het nog te vroeg voor’, antwoordde Henning Klopper. ‘We moeten eerst goed nadenken. Juist nu, nu er haast geboden is om het zelfvertrouwen van de Boere te herstellen, is het belangrijk om geduldig te zijn. Als we te hard van stapel lopen, lopen we het risico dat we mislukken. En we mogen niet mislukken. Een verbond van jonge Boere zal de nodige ergernis bij de Engelsen wekken. Ze zullen alles doen om ons dwars te zitten, ons tegen te werken, ons te bedreigen. We zullen ons dus goed moeten voorbereiden. Zullen we afspreken dat we over drie maanden een besluit nemen? Intussen gaan onze gesprekken door, we zien elkaar hier immers toch iedere dag. En we zouden vrienden kunnen uitnodigen om te horen wat zij ervan vinden. Maar in de eerste plaats moeten we bij onszelf te rade gaan. Ben ik bereid dit te doen? Ben ik bereid offers voor mijn volk te brengen?’

Henning Klopper zweeg. Zijn blik ging beurtelings van het ene gezicht naar het andere.

‘Het is al laat’, zei hij. ‘Ik heb honger en wil naar huis om te eten. Morgen praten we verder.’

Hans du Pleiss schonk wat er nog van de port over was uit in hun glazen. Toen ging hij staan.

‘Laten we op sergeant Stratton toosten’, zei hij. ‘Laten we het bewijs van de onoverwinnelijke kracht van de Boere leveren door een toost op een dode Engelsman uit te brengen.’

De anderen stonden eveneens op en hieven hun glas.

In het donker naast de keukendeur stond de oude Afrikaan naar de drie jongemannen te kijken. Hij voelde een stekende pijn in zijn hoofd over de hem aangedane vernedering, maar hij wist dat het over zou gaan. Het voorval zou in ieder geval in de vergetelheid wegzinken die ieder verdriet stilde. Morgen zou hij de drie jongemannen hun koffie weer brengen.

Ruim een maand later, op 5 juni 1918, stichtte Henning Klopper met Hans du Pleiss en Werner van der Merwe en nog een paar vrienden een verbond dat ze Het Jonge Zuid-Afrika noemden.

Weer een paar jaar later, toen het ledental aanzienlijk gestegen was, stelde Henning Klopper voor om het verbond voortaan de Broederbond te noemen. Nu mochten ook mannen boven de vijfentwintig zich aansluiten. Vrouwen echter zouden nooit tot lid gekozen kunnen worden.

De belangrijkste verandering vond laat op de avond van 26 augustus 1921 plaats in een vergaderzaal van Hotel Carlton te Johannesburg. Toen werd de beslissing genomen dat de Broederbond een geheim genootschap zou zijn met initiatieriten en de eis aan de leden van eeuwige trouw aan de voornaamste doelstelling van de bond: de rechten van de Boere, van het uitverkoren volk in Zuid-Afrika, om hun vaderland waar ze eens onbeperkt over zouden heersen, te verdedigen. Over de Broederbond zou gezwegen worden, zijn leden zouden actief zijn zonder gezien te worden.

Dertig jaar later was de invloed van de Broederbond op de belangrijkste aspecten van de Zuid-Afrikaanse samenleving bijna volledig. Niemand kon president van het land worden zonder óf lid van de Broederbond te zijn óf zijn zegen te hebben. Niemand kon lid van een regering worden, niemand kon een van de belangrijkste posten in de maatschappij bekleden zonder dat de Broederbond zich achter een benoeming of bevordering had geschaard. Dominees, rechters, professoren, kranteneigenaren, zakenlieden, iedereen die invloed en macht bezat, was lid van de Broederbond, iedereen had trouw gezworen en de eed tot geheimhouding afgelegd inzake zijn grootse taak: het verdedigen van het uitverkoren volk.

Zonder dit verbond hadden de apartheidswetten, die in 1948 werden aangenomen, nooit gerealiseerd kunnen worden. Maar minister-president Jan Smuts en zijn Verenigde Partij schenen geen twijfels te kennen. Gesteund door de Broederbond kon het onderscheid tussen de zogenaamde minderwaardige rassen en het blanke Herrenvolk in een agressief stelsel van wetten en verordeningen beklonken worden, een stelsel dat er voor eens en voor altijd borg voor zou staan dat Zuid-Afrika zich ontwikkelde volgens de wens van de Boere. Er kon maar één uitverkoren volk zijn. Dat was en dat bleef altijd het uitgangspunt.

In 1968 werd in het diepste geheim het vijftigjarig jubileum van de Broederbond gevierd. Henning Klopper, de enige overlevende oprichter uit 1918, hield een toespraak die eindigde met de woorden: Beseffen we inderdaad, in het diepst van onze ziel, welke ongehoorde krachten er vanavond binnen deze vier muren aanwezig zijn? Toon mij een organisatie in Afrika met een grotere invloed. Toon mij waar ook ter wereld een organisatie die over een grotere invloed beschikt!

Tegen het einde van de jaren zeventig verloor de Broederbond dramatisch aan invloed op de Zuid-Afrikaanse politiek. De anatomie van het apartheidssysteem, die op een systematische onderdrukking van de zwarten en de kleurlingen in het land berustte, begon onder zijn eigen impliciete waanzin te bezwijken. Liberale blanken wilden of konden de catastrofe niet langer zien aankomen zonder hun stem te verheffen.

Maar in de eerste plaats was nu de maat voor de zwarte en gekleurde meerderheid vol. De uiterste grens van het ondraaglijke was overschreden. De tegenstand werd al groter, het moment van de uiteindelijke confrontatie kwam steeds dichterbij.

Maar toen waren andere krachten binnen de gemeenschap van de Boere al bezig aan een evaluatie van de toekomst. Het uitverkoren volk zou zich nimmer onderwerpen. Het uitgangspunt voor deze mensen was: liever sterven dan ooit aan één tafel zitten met een Afrikaan of met een kleurling om de maaltijd te nuttigen. Deze fanatieke boodschap had met de afnemende invloed van de Broederbond niets aan kracht ingeboet.

In 1990 mocht Nelson Mandela Robbeneiland verlaten, waar hij bijna dertig jaar een politiek gevangene was geweest. Terwijl de wereld juichte, beschouwden veel Boere de vrijlating van Nelson Mandela als een geheime, gesanctioneerde oorlogsverklaring. President De Klerk was tot een gehate verrader geworden.

In het diepste geheim ontmoette op dat tijdstip een aantal mannen elkaar om op hun beurt de verantwoordelijkheid voor de toekomst van de Boere op zich te nemen. Het waren meedogenloze mannen, die hun opdracht als van God gegeven zagen. Ze zouden zich nooit onderwerpen. Of doen als sergeant George Stratton. Ze waren bereid met alle hun ten dienste staande middelen hun recht, dat ze als heilig beschouwden, te verdedigen.

Ze kwamen in het geheim bijeen om een besluit te nemen. Ze zouden een binnenlandse oorlog ontketenen die maar op één manier kon eindigen. In een alles vernietigend bloedbad.

In datzelfde jaar stierf Henning Klopper, 94 jaar oud. In de laatste periode van zijn leven had hij in zijn dromen vaak het gevoel gehad met sergeant George Stratton samen te vallen. En iedere keer als hij in zijn droom de loop van zijn pistool op zijn slaap had gezet, was hij in zijn donkere slaapkamer badend in het koude zweet wakker geworden. Ook al was hij oud en nam hij niet langer de moeite om te volgen wat zich om hem heen afspeelde, toch besefte hij wel dat er een nieuwe tijd in Zuid-Afrika was aangebroken. Een tijd waarin hij zich nooit thuis zou kunnen voelen. Hij lag in het donker wakker en probeerde zich in te denken hoe de toekomst eruit zou zien. Maar het donker bleef ondoordringbaar en soms viel hij ten prooi aan een grote onrust. Als in een droom uit een ver verleden zag hij zichzelf met Hans du Pleiss en Werner van der Merwe in het kleine café in Kensington zitten en hoorde hij zijn eigen stem over de verantwoordelijkheid praten die zij voor de toekomst van de Boere hadden.

Ergens, dacht hij, zitten ook vandaag de dag jonge mannen, jonge Boere, aan een cafétafeltje te praten over hoe ze de toekomst moeten veroveren en verdedigen. Het uitverkoren volk zal zich nooit onderwerpen, zichzelf niet in de steek laten.

Ondanks de onrust die hij ’s nachts in zijn donkere slaapkamer soms bespeurde, stierf Henning Klopper in de stellige overtuiging dat zijn nageslacht nooit zou handelen als sergeant George Stratton aan de rivierbedding van de Gongqo, op een dag in april 1878.

Het Boervolk zou zich nooit onderwerpen.

De vrouw uit Ystad

1

Om drie uur op vrijdagmiddag 24 april verliet makelaar Louise Åkerblom de Sparbank in Skurup. Ze bleef even op het trottoir staan om de frisse lucht diep in haar longen te zuigen, terwijl ze nadacht over wat ze zou gaan doen. Het liefst had ze nu al een einde aan haar werkdag gemaakt om regelrecht naar haar huis in Ystad te rijden. Maar ze had een weduwe, die haar ’s ochtends gebeld had, beloofd om langs een huis te gaan dat de vrouw te koop aan wilde bieden. Ze probeerde uit te rekenen hoeveel tijd haar dat zou kosten. Een uur misschien, besloot ze. Nauwelijks meer. Maar eerst moest ze brood kopen. Doorgaans bakte haar man Robert al hun brood, maar daar had hij deze week geen tijd voor gehad. Ze stak schuin het plein over naar de bakkerswinkel. Een ouderwets belletje klingelde toen ze de deur opendeed. Ze was de enige klant en de vrouw achter de toonbank, Elsa Person geheten, zou zich later herinneren dat Louise Åkerblom in een goed humeur geweest was en gezegd had hoe fijn het was dat het eindelijk voorjaar was geworden.

Ze kocht roggebrood en besloot haar gezin te verrassen op tompoezen als dessert. Daarna ging ze terug naar de bank waar ze haar auto aan de achterzijde geparkeerd had. Onderweg kwam ze het jonge paar uit Malmö tegen aan wie ze zojuist een huis verkocht had. De koop was op de bank beklonken, ze hadden de verkoper betaald en de koopakte en de hypotheekpapieren getekend. Ze had meegeleefd met hun vreugde een eigen huis te bezitten, maar tegelijk had ze zich zorgen gemaakt. Zouden ze in staat zijn de aflossingen en de rente te betalen? Het waren moeilijke tijden, bijna niemand was zijn baan nog zeker. Wat zou er gebeuren als hij werkloos werd? Ze had hun financiële situatie nauwkeurig bekeken. In tegenstelling tot veel andere jonge mensen hadden ze zich met hun creditcard niet onnadenkend in de schulden gestoken. En de jonge huisvrouw maakte de indruk tot het spaarzame soort te behoren. Ze zouden het wel redden met de koop van hun huis. Indien niet, dan zou ze het huis gauw genoeg opnieuw geadverteerd zien staan. Misschien zou zijzelf of zou Robert het verkopen. Het was niet ongewoon meer dat ze hetzelfde huis binnen een tijdsbestek van enkele jaren twee of drie keer verkocht.

Ze deed haar auto van het slot en tikte op de autotelefoon het nummer van hun kantoor in Ystad in. Maar Robert was al weg. Ze luisterde naar zijn stem op het antwoordapparaat, die meedeelde dat makelaardij Åkerblom gedurende het weekend gesloten was, maar maandagochtend om 8 uur weer open zou zijn.

Eerst was ze verbaasd dat Robert al zo vroeg naar huis was gegaan, maar toen herinnerde ze zich dat hij die middag een afspraak met hun accountant had. Ze zei: ‘Dag, ik ga nog even naar een huis bij Krageholm kijken en dan kom ik naar huis. Het is nu kwart over drie en ik ben om vijf uur thuis’ tegen het antwoordapparaat en legde de hoorn weer neer. Het kon zijn dat Robert na zijn gesprek met de accountant naar kantoor terugging.

Ze trok een plastic map die op de bank lag naar zich toe en haalde er een plattegrondje uit dat ze op aanwijzing van de weduwe getekend had. Het huis lag aan een zijweg tussen Krageholm en Vollsjö. Het zou haar een dik uur kosten om erheen te rijden, het huis en de grond in ogenschouw te nemen en naar Ystad te rijden.

Ze aarzelde. Het kan wachten, dacht ze. Ik neem de strandweg naar huis en stop ergens om even naar de zee te kijken. Ik heb vandaag al een huis verkocht. Dat moet genoeg zijn.

Ze begon een gezang te neuriën, startte de auto en reed Skurup uit. Maar toen ze Trelleborgsvägen in wou slaan, bedacht ze zich opnieuw. Ze had maandag noch dinsdag tijd om het huis van de weduwe te bekijken. Misschien dat de vrouw teleurgesteld zou zijn en een ander makelaarskantoor in de arm zou nemen. Dat konden ze zich niet permitteren. De tijden waren al moeilijk genoeg. De concurrentie werd steeds harder. Niemand kon projecten die zich aandienden laten schieten als ze niet totaal onmogelijk leken.

Ze slaakte een zucht en reed de andere kant op. De strandweg en de zee konden wachten. Zo nu en dan wierp ze een blik op haar plattegrondje. Volgende week zou ze een kaarthouder kopen, zodat ze haar hoofd niet om hoefde te draaien om te controleren of ze goed reed. Toch moest het huis van de weduwe niet moeilijk te vinden zijn, al had ze de door de weduwe beschreven zijweg nog nooit genomen. Maar ze kende de streek door en door. Volgend jaar zou het tien jaar zijn dat zij en Robert hun makelaarskantoor hadden.

Ze schrok even bij de gedachte. Tien jaar alweer. De tijd ging snel. Veel te snel. In die tien jaar had ze twee kinderen gekregen en verbeten en hard met Robert gewerkt om hun bedrijf op te bouwen. Ze realiseerde zich dat de tijden toen ze begonnen goed geweest waren. Vandaag de dag zou het hun niet meer lukken een plaatsje op de markt te veroveren. Bij die gedachte voelde ze zich blij worden. God was goed voor haar en haar gezin geweest. Ze zou tegen Robert zeggen dat ze geld genoeg hadden om hun bijdrage aan Red de Kinderen te verhogen. Natuurlijk zou hij aarzelen, hij maakte zich meer zorgen over geld dan zij, maar uiteindelijk zou ze hem toch zover krijgen, dat deed ze altijd.

Plotseling besefte ze dat ze fout gereden was en ze remde. De gedachten aan haar gezin en de tien jaar die vervlogen waren, hadden haar de eerste afslag doen missen. Ze lachte in zichzelf, schudde haar hoofd en keek goed om zich heen voordat ze omkeerde en over dezelfde weg terugreed.

Skåne is mooi, dacht ze. Mooi en open. Maar ook geheimzinnig. Een stuk land dat op het eerste gezicht vlak leek te zijn, kon ineens overgaan in dalen waar huizen en boerderijen als geïsoleerde eilanden in stonden. Wanneer ze rondreed om huizen te bezichtigen of om die aan potentiële kopers te laten zien, verwonderde ze zich steeds opnieuw over het afwisselende landschap.

Toen ze Erikslund gepasseerd was, stopte ze langs de kant van de weg om op de routebeschrijving van de weduwe te kijken. Ze zag dat ze juist gereden was. Ze sloeg linksaf en verheugde zich op de mooie weg naar Krageholm. Die was heuvelachtig en slingerde zich rustig door het Krageholmsbos met links het meer dat door het loofbos heen glinsterde. Ze had die weg heel wat keren gereden en hij verveelde haar nooit.

Na zo’n kilometer of zeven zocht ze naar de laatste zijweg. De weduwe had die beschreven als een karrenpad zonder grind en gemakkelijk te berijden. Toen ze hem vond minderde ze vaart en sloeg rechtsaf, het huis moest na ongeveer een kilometer aan de linkerkant liggen.

Toen ze drie kilometer gereden had en de weg opeens ophield, besefte ze dat ze toch fout gereden was.

Even voelde ze de verleiding opkomen om het huis te laten wachten en meteen naar huis te gaan. Maar ze onderdrukte die gedachte en reed naar Krageholmsvägen terug. Ongeveer vijfhonderd meter verder naar het noorden nam ze opnieuw een zijweg naar rechts. Maar ook hier stond geen huis dat bij de beschrijving paste. Ze zuchtte, reed terug en besloot ergens te stoppen om de weg te vragen. Daarstraks was ze langs een huis gereden dat ze tussen een bosje bomen had zien schemeren.

Ze stopte, zette de motor af en stapte uit. Vanwege de bomen rook het lekker fris. Ze liep naar het huis, een witgekalkt, lang huis van het soort dat je overal in de provincie Skåne aantreft. Dit huis had echter nog maar één topgevel. Midden op het erf stond een put met een zwartgeverfde pomp.

Ze bleef aarzelend staan. Het huis leek verlaten. Misschien kon ze maar beter naar huis gaan, in de hoop dat de weduwe niet kwaad zou worden.

Maar ik kan altijd even aankloppen, dacht ze. Dat kost niets.

Voordat ze bij het huis was, kwam ze langs een groot, roodgeverfd bijgebouw. Ze kon de verleiding niet weerstaan door de halfgeopende, hoge deuren naar binnen te kijken.

Wat ze zag verbaasde haar. In het bijgebouw stonden twee auto’s. Ze was geen groot autokenner, maar dat de ene een zeer dure Mercedes was en de andere een even kostbare bmw, ontging haar niet.

Er is dus iemand thuis, dacht ze en liep door naar het witgekalkte huis.

Bovendien iemand die veel geld heeft.

Ze klopte op de deur, maar er gebeurde niets. Ze klopte opnieuw, harder dit keer, weer kreeg ze geen antwoord. Ze probeerde door het raam naast de deur naar binnen te kijken, maar de gordijnen waren dichtgetrokken. Ze klopte een derde keer voordat ze om het huis heen liep om te zien of er ook een achterdeur was.

Daar lag een overwoekerde boomgaard. De appelbomen waren zeker in geen twintig, dertig jaar gesnoeid. Enkele halfvergane tuinmeubelen stonden onder een perenboom. Een ekster klapwiekte en vloog op. Ze zag geen deur en liep terug naar de voorkant. Ik klop nog één keer, dacht ze. Als er dan niemand opendoet, rij ik naar Ystad terug. Dan kan ik nog even bij de zee stoppen, voordat ik eten moet koken.

Ze bonsde krachtig op de deur.

Nog altijd geen antwoord.

Ze voelde meer dan dat ze hoorde dat iemand achter haar op het erf opdook. Snel draaide ze zich om.

De man bevond zich zo’n vijf meter bij haar vandaan. Hij stond haar volstrekt roerloos op te nemen. Ze zag dat hij een litteken op zijn voorhoofd had.

Plotseling voelde ze zich niet op haar gemak.

Waar was hij vandaan gekomen? Waarom had ze hem niet gehoord? Er lag grind op het erf. Had hij haar beslopen?

Ze deed een paar passen in zijn richting en probeerde zo normaal mogelijk te klinken.

‘Neemt u me niet kwalijk dat ik stoor’, zei ze. ‘Ik ben makelaar en ik ben fout gereden. Ik wou alleen maar naar de weg vragen.’

De man gaf geen antwoord.

Misschien was hij geen Zweed, misschien verstond hij haar niet. Er was iets vreemds aan zijn uiterlijk waardoor ze dacht dat hij wel eens een buitenlander kon zijn.

Opeens wist ze dat ze daar weg moest. De roerloze man met zijn kille ogen joeg haar angst aan.

‘Ik zal u verder niet storen’, zei ze. ‘Mijn excuses.’

Ze begon te lopen, maar hield haar pas in. De roerloze man was plotseling tot leven gekomen. Hij haalde iets uit de zak van zijn jas. Eerst zag ze niet wat het was. Daarna besefte ze dat het een pistool was.

Langzaam hief hij het wapen op en richtte het op haar hoofd.

O mijn God, kon ze nog denken.

O mijn God, help me. Hij wil me doden.

O mijn God, help me.

Het was kwart over vier op de 24ste april van het jaar 1992.

2

Toen hoofdinspecteur Kurt Wallander maandagmorgen 27 april op het politiebureau in Ystad arriveerde was hij razend. Hij kon zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst in zo’n slecht humeur was geweest. De woede had zelfs sporen op zijn gezicht achtergelaten in de vorm van een pleister op zijn wang, waar hij zich bij het scheren gesneden had.

Morrend beantwoordde hij de groet van zijn collega’s die hem goedemorgen wensten. Toen hij in zijn kamer was, gooide hij de deur achter zich dicht, legde de hoorn van de haak en staarde uit het raam.

Kurt Wallander was vierenveertig jaar. Hij werd beschouwd als een goed politieman, vasthoudend en soms ook scherpzinnig. Maar deze ochtend voelde hij alleen woede en een groeiende neerslachtigheid. De zondag was een dag geweest die hij het liefst zou vergeten.

Een van de redenen was zijn vader, die alleen in een huis op het vlakke land buiten Löderup woonde. Zijn verhouding tot zijn vader was altijd al gecompliceerd geweest. En ze was er met de jaren niet eenvoudiger op geworden, omdat Kurt Wallander met stijgend onbehagen had ingezien dat hij steeds meer op zijn vader begon te lijken. Hij probeerde zich zijn eigen oude dag voor te stellen als die van zijn vader en hij voelde zich daar behoorlijk ongemakkelijk bij. Zou hij zijn leven ook als een boze, onberekenbare oude man eindigen? Iemand die plotseling iets kon doen wat volslagen idioot was?

Op zondagmiddag was Kurt Wallander, zoals zijn gewoonte was, naar hem toe gegaan. Ze hadden gekaart en daarna op de veranda in een aarzelend lentezonnetje koffiegedronken. Zonder waarschuwing vooraf had zijn vader verteld dat hij ging trouwen. Kurt Wallander had eerst gedacht dat hij het verkeerd verstaan had.

‘Nee’, had hij gezegd. ‘Ik ga niet trouwen.’

‘Ik heb het niet over jou’, antwoordde zijn vader. ‘Ik heb het over mezelf.’

Kurt Wallander had ongelovig naar zijn vader gekeken.

‘U wordt binnenkort tachtig’, had hij gezegd. ‘U gaat niet trouwen.’

‘Ik ben nog niet dood’, viel zijn vader hem in de rede. ‘Ik doe wat ik wil. Vraag me liever met wie.’

Kurt Wallander gehoorzaamde.

‘Met wie?’

‘Dat kun je zelf ook wel bedenken’, zei zijn vader. ‘Ik heb altijd gedacht dat politiemannen betaald werden om conclusies te trekken.’

‘U kent toch helemaal geen mensen van uw leeftijd? U leeft heel teruggetrokken.’

‘Ik ken wel iemand’, zei zijn vader. ‘En wie zegt dat je met iemand van je eigen leeftijd moet trouwen?’

Ineens realiseerde Kurt Wallander zich dat er maar één mogelijke kandidaat was: Gertrud Anderson, de vijftigjarige vrouw die drie keer per week kwam schoonmaken en zijn vaders was deed.

‘Is het Gertrud?’ vroeg hij. ‘Hebt u wel gevraagd of ze wil? Er is een leeftijdsverschil van dertig jaar. En gelooft u dat u met een ander kunt samenleven? Dat hebt u nooit gekund. Zelfs met moeder ging het niet goed.’

‘Ik ben op mijn oude dag gemakkelijker geworden’, antwoordde zijn vader mild.

Kurt Wallander weigerde te geloven wat hij hoorde. Zijn vader ging trouwen? ‘Gemakkelijker op zijn oude dag?’ Terwijl hij onmogelijker was dan ooit?

Daarna hadden ze ruzie gemaakt. Het eind van het liedje was geweest dat zijn vader zijn koffiekopje in het tulpenbed had gesmeten en zich in het bijgebouw had opgesloten, waar hij zijn schilderijen maakte met altijd hetzelfde, zich herhalende motief: zonsondergang in een herfstlandschap, met of zonder auerhaan op de voorgrond, al naar gelang de smaak van de opdrachtgever.

Kurt Wallander was naar huis gegaan en hij had veel te hard gereden. Hij moest een halt aan deze waanzinnige onderneming toeroepen. Hoe was het mogelijk dat Gertrud Anderson, die toch al een jaar bij zijn vader werkte, niet besefte dat het onmogelijk was om met hem te leven?

Hij had zijn auto in Mariagatan in het centrum van Ystad, waar hij woonde neergezet en wilde meteen zijn zuster Kristina in Stockholm bellen. Hij zou haar vragen naar Skåne te komen. Niemand had enige invloed op zijn vader, maar misschien kon zij Gertrud Anderson een beetje gezond verstand bijbrengen.

Hij belde zijn zuster nooit. Eenmaal bij zijn flat op de bovenste verdieping, zag hij dat de deur opengebroken was.

Enkele minuten later constateerde hij dat dieven zijn nieuwe stereo-installatie, zijn cd-speler, al zijn platen, zijn tv en video, zijn klokken en een fototoestel hadden meegenomen. Hij zat een hele tijd totaal lamgeslagen op een stoel en vroeg zich af wat hij moest doen. Ten slotte belde hij naar het bureau en vroeg naar rechercheur Martinson; hij wist dat Martinson die zondag dienst had.

Hij moest een hele tijd wachten voordat Martinson eindelijk aan de lijn kwam. Wallander giste dat hij koffie had zitten drinken en met een paar politiemensen had zitten praten, die even pauze hielden tijdens een grote verkeerscontrole die dat weekeinde plaatsvond.

‘Martinson. Zegt u het maar.’

‘Met Wallander. Kom alsjeblieft naar me toe.’

‘Waar naartoe? Ik dacht dat je vandaag vrij had?’

‘Ik ben thuis. Kom hierheen.’

Kennelijk besefte Martinson dat het belangrijk was. Hij vroeg niet verder.

‘Oké, ik kom eraan’, zei hij.

De rest van de zondag was heengegaan met het technische onderzoek van de flat en met het opstellen van een proces-verbaal. Martinson, een van de jongere politiemensen met wie Wallander samenwerkte, was soms slordig en impulsief. Toch werkte Wallander graag met hem, vooral omdat hij vaak onverwacht scherpzinnig kon zijn. Toen Martinson en de mannen van de technische dienst eindelijk weg waren, had Wallander zeer provisorisch zijn buitendeur gerepareerd.

Het grootste deel van de nacht had hij vervolgens wakker gelegen en zich voorgenomen de dieven in elkaar te slaan als hij ze ooit te pakken zou krijgen. Toen hij zichzelf genoeg met het verlies van al zijn platen had gekweld, begon hij met toenemende berusting te piekeren over wat hij met zijn vader moest doen.

Hij stond vroeg op, zette koffie en zocht naar zijn inboedelverzekering. Aan de keukentafel gezeten, las hij de papieren door en ergerde zich aan de onbegrijpelijke taal van de verzekeringsmaatschappij. Ten slotte wierp hij de papieren op tafel en ging zich scheren. Toen hij zich gesneden had wilde hij zich eerst ziek melden en weer in bed kruipen met het dek over zich heen. Maar de gedachte thuis te zijn zonder zelfs maar een plaat op te kunnen zetten was onverdraaglijk.

Het was nu halfacht en hij zat in zijn kamer achter de dichte deur. Kreunend dwong hij zich weer politieman te zijn en hij legde de hoorn op de haak.

Meteen ging de telefoon. Het was Ebba van de balie.

‘Wat afschuwelijk van die inbraak’, zei ze. ‘Hebben ze echt al je platen meegenomen?’

‘Ze hebben een paar 78-toeren platen laten liggen. Daar wil ik vanavond naar luisteren, als ik tenminste aan een slingergrammofoon kan komen.’

‘Wat vreselijk.’

‘Ja. Waarom bel je eigenlijk?’

‘Ik heb hier een man die je absoluut wil spreken.’

‘Waarover?’

‘Over iemand die verdwenen is.’

Wallander keek naar de stapel rapporten op zijn bureau.

‘Kan Svedberg hem niet nemen?’

‘Svedberg is op jacht.’

‘Wat?’

‘Ik weet niet hoe ik het anders uit moet drukken. Hij is op zoek naar een stierkalf dat van een boerderij bij Marsvinsholm is ontsnapt. Het beest rent over de E14 en veroorzaakt een verkeerschaos.’

‘Dat is toch meer iets voor de verkeerspolitie! Wat is dat voor taakverdeling?’

‘Björk heeft Svedberg erheen gestuurd.’

‘Wat nou!’

‘Zal ik hem dan maar naar je toesturen? De man die een verdwijning wil aangeven?’

Wallander knikte in de hoorn.

‘Doe dat’, zei hij.

Het geklop op de deur een paar minuten later was zo discreet dat Wallander eerst betwijfelde of hij iets gehoord had, maar toen hij: ‘Binnen’ riep, ging de deur meteen open.

Wallander was van mening dat de eerste indruk van iemand doorslaggevend was.

De man die Wallanders kamer binnenkwam was op geen enkele manier bijzonder. Wallander schatte hem op ongeveer vijfendertig jaar. Hij had een donkerblauw pak aan. Zijn blonde haar was kortgeknipt en hij had een bril op.

Wallander zag onmiddellijk nog iets anders.

De man was kennelijk zeer ongerust. Het zag ernaar uit dat Wallander niet de enige was die een slapeloze nacht achter de rug had.

Kurt Wallander stond op en stak zijn hand uit.

‘Kurt Wallander. Recherche.’

‘Mijn naam is Robert Åkerblom,’ zei de man. ‘Mijn vrouw is verdwenen.’

Wallander werd verrast door de directheid van de man.

‘We beginnen bij het begin’, zei hij. ‘Gaat u zitten. Helaas is het niet zo’n goede stoel. De linkerarmleuning valt er soms uit, maar trekt u zich daar niets van aan.’

De man ging op de stoel zitten.

Plotseling begon hij te huilen, hartverscheurend, vertwijfeld.

Wallander, die zich geen raad wist, bleef achter zijn bureau staan. Hij besloot af te wachten.

Na een paar minuten werd de man in de stoel wat rustiger. Hij veegde zijn gezicht af en snoot zijn neus.

‘Ik bied mijn excuses aan,’ zei hij, ‘maar er moet Louise iets overkomen zijn. Uit zichzelf zou ze nooit verdwijnen.’

‘Wilt u een kopje koffie?’ vroeg Wallander. ‘En misschien wat erbij?’

‘Nee, dank u’, zei Robert Åkerblom.

Wallander knikte en zocht in een la van zijn bureau naar een blocnote. Hij gebruikte gewone blocnotes die hij in de boekwinkel van zijn eigen geld kocht. Hij had er nooit toe kunnen komen om de stortvloed aan officiële, voorgedrukte formulieren te gebruiken, die de rijkspolitie kwistig over het land uitstrooide. Ooit had hij voor Svensk Polis een ingezonden artikel willen schrijven met het voorstel om de politiemensen ook voorgedrukte antwoorden ter beschikking te stellen.

‘We beginnen met uw personalia’, zei Wallander.

‘Ik heet Robert Åkerblom’, herhaalde de man. ‘Ik heb samen met mijn vrouw Louise Åkerbloms Makelaardij.’

Wallander knikte terwijl hij schreef. Hij wist dat die naast bioscoop Saga was gevestigd.

‘We hebben twee kinderen,’ vervolgde Robert Åkerblom, ‘vier en zes jaar oud. Twee meisjes. We wonen op Åkervägen 19. Ik ben hier in de stad geboren. Mijn vrouw komt uit Ronneby.’

Hij zweeg en haalde een foto uit zijn binnenzak die hij op het bureau voor Wallander legde. Er stond een vrouw met een alledaags gezicht op. Ze glimlachte tegen de fotograaf. Wallander zag dat de foto in een studio genomen was. Hij bekeek het gezicht en vond dat ze precies het type vrouw voor Robert Åkerblom was.

‘De foto is nog maar drie maanden oud’, zei Robert Åkerblom. ‘Ze ziet er precies zo uit.’

‘En ze is dus verdwenen?’ vroeg Wallander.

‘Vrijdag was ze bij de Sparbank in Skurup om de koop van een huis af te sluiten. Daarna wilde ze een huis bezichtigen dat ter verkoop was aangeboden. Ik heb die middag met onze accountant op zijn kantoor doorgebracht, maar voordat ik naar huis ging ben ik bij ons kantoor langsgegaan. Ze had een boodschap op het antwoordapparaat ingesproken dat ze om vijf uur thuis zou zijn. Ze zei dat het kwart over drie was toen ze belde. Sindsdien is ze verdwenen.’

Wallander fronste zijn voorhoofd. Vandaag was het maandag. Ze was dus al bijna drie dagen weg. Drie dagen en nachten met twee kleine kinderen die thuis wachtten.

Wallander voelde instinctief dat dit geen gewone verdwijning was. Hij wist dat de meeste mensen die verdwijnen vroeg of laat terugkomen en dat ze meestal een natuurlijke verklaring hebben. Zo kwam het nogal eens voor dat mensen domweg vergaten te zeggen dat ze een paar dagen of een week weg zouden zijn. Maar hij wist ook dat maar heel weinig vrouwen hun kinderen in de steek laten. En dat baarde hem zorgen.

Hij maakte wat aantekeningen op zijn blocnote.

‘Hebt u de boodschap nog die ze op het antwoordapparaat ingesproken heeft?’ vroeg hij.

‘Ja’, antwoordde Robert Åkerblom. ‘Maar ik heb er niet aan gedacht de cassette mee te brengen.’

‘Dat komt nog wel’, zei Wallander. ‘Kon u opmaken waar ze vandaan belde?’

‘Vanuit de auto.’

Wallander legde zijn pen op zijn bureau en keek naar de man in de bezoekersstoel. Diens onrust maakte een oprechte indruk.

‘En u hebt geen mogelijke verklaring voor haar afwezigheid?’ vroeg Wallander.

‘Nee.’

‘Kan ze niet bij vrienden zijn?’

‘Nee.’

‘Familie?’

‘Nee.’

‘U kunt geen andere mogelijkheid bedenken?’

‘Nee.’

‘Ik hoop dat u het me niet kwalijk neemt als ik een persoonlijke vraag stel?’

‘We hebben nooit ruzie, als u dat soms wilt weten.’

Wallander knikte.

‘Dat wilde ik vragen’, zei hij.

Hij begon weer van voren af aan.

‘U zegt dat ze vrijdagmiddag verdwenen is. En toch hebt u drie dagen gewacht om naar ons toe te komen.’

‘Ik durfde niet’, zei Robert Åkerblom.

Wallander keek hem verbaasd aan.

‘Naar de politie gaan staat praktisch gelijk aan accepteren dat er iets verschrikkelijks is gebeurd’, vervolgde Robert Åkerblom. ‘Daarom durfde ik niet.’

Wallander knikte langzaam. Hij begreep heel goed wat Robert Åkerblom bedoelde.

‘U hebt natuurlijk al naar haar gezocht’, vervolgde hij.

Robert Åkerblom knikte.

‘Wat hebt u nog meer gedaan?’ vroeg Wallander, terwijl hij weer aantekeningen maakte.

‘Ik heb tot God gebeden’, antwoordde Robert Åkerblom eenvoudig.

Wallander hield op met schrijven.

‘Tot God gebeden?’

‘We zijn methodisten. Gisteren hebben we met de hele gemeente en dominee Tureson gebeden dat Louise geen kwaad is overkomen.’

Wallander voelde iets in zijn maag omdraaien. Hij probeerde zijn ongerustheid voor de man in de bezoekersstoel te verbergen.

Een moeder van twee kinderen die tot een kerkgenootschap behoort, dacht hij. Die verdwijnt niet uit zichzelf. Als ze tenminste niet aan acute zinsverbijstering lijdt. Of aan religieuze twijfel. Een moeder van twee kinderen gaat niet zomaar het bos in om zich van het leven te beroven. Het gebeurt, maar het gebeurt heel zelden.

Wallander wist wat dit betekende.

Of er was een ongeluk gebeurd. Of Louise Åkerblom was het slachtoffer van een misdaad geworden.

‘U hebt natuurlijk aan de mogelijkheid van een ongeluk gedacht’, zei hij.

‘Ik heb alle ziekenhuizen in Skåne afgebeld’, antwoordde Robert Åkerblom. ‘Ze kenden haar nergens. Bovendien had een ziekenhuis mij moeten bellen als er iets gebeurd was. Louise heeft altijd een identiteitsbewijs bij zich.’

‘Wat voor auto heeft ze?’ vroeg Wallander.

‘Een Toyota Corolla. Van 1990. Donkerblauw. Kenteken mhl 449.’

Wallander schreef.

Toen begon hij opnieuw te vragen. Systematisch liep hij ieder detail na dat Robert Åkerblom van de plannen van zijn vrouw wist voor die desbetreffende vrijdagmiddag 24 april. Ze keken op landkaarten en Wallander voelde zijn ongerustheid stijgen.

Als we in ’s hemelsnaam maar geen moord op een vrouw op ons nek krijgen, dacht hij. Alles liever dan dat.

Om kwart voor elf legde Wallander zijn pen neer.

‘Er is geen reden om te veronderstellen dat Louise niet terugkomt’, zei hij en hij hoopte dat zijn aarzeling niet te horen was. ‘Maar we vatten uw aangifte natuurlijk serieus op.’

Robert Åkerblom was op zijn stoel ineengezakt. Wallander was bang dat hij weer zou gaan huilen. Hij had plotseling een immens medelijden met de man die in zijn kamer zat. Het liefst had hij hem willen troosten, maar hoe kon hij dat doen zonder te verraden hoe ongerust hij was?

Hij stond op.

‘Ik wil graag naar haar telefonische boodschap luisteren’, zei hij. ‘Daarna ga ik naar Skurup, naar die bank. Hebt u trouwens iemand die u met de meisjes kan helpen?’

‘Ik heb geen hulp nodig’, zei Robert Åkerblom. ‘Ik red me wel. Wat denkt u dat er met Louise gebeurd is?’

‘Voorlopig denk ik nog niets’, antwoordde Kurt Wallander. ‘Behalve dat ze gauw weer thuis zal zijn.’

Ik lieg, dacht hij.

Ik denk dat niet. Ik hoop het.

Wallander reed achter Robert Åkerblom aan naar de stad. Zodra hij de boodschap op het antwoordapparaat gehoord had en in de laden van haar schrijfbureau had gekeken, wou hij naar het politiebureau terug om met Björk te praten. Er waren natuurlijk bepaalde routinehandelingen waarmee je een onderzoek naar verdwenen personen in gang zette, maar Wallander wilde toch meteen zoveel mogelijk middelen tot zijn beschikking hebben. Louise Åkerbloms verdwijning duidde er van het begin af aan op dat er sprake kon zijn van een misdaad.

åkerbloms Makelaardij was gehuisvest in een vroegere kruidenierswinkel. Wallander kon zich die nog uit zijn beginjaren in Ystad herinneren, toen hij als jong politieman uit Malmö hierheen was gekomen. In het oude winkelpand stonden twee bureaus en enkele uitstalkasten met foto’s en beschrijvingen van panden. Op een tafel met gemakkelijke stoelen eromheen lagen mappen waarin potentiële kopers zich in de blauwdruk van de diverse panden konden verdiepen. Twee generale stafkaarten hingen op een muur, volgeprikt met verschillend gekleurde spelden. Achter het kantoor lag een keukentje.

Ze waren vanuit de tuin binnengekomen, maar Wallander had nog net het met de hand geschreven bordje ‘Vandaag gesloten’ op de buitendeur kunnen zien.

‘Wat is uw bureau?’ vroeg Wallander.

Robert Åkerblom wees. Wallander ging op de stoel achter het andere bureau zitten. Afgezien van een agenda, een foto van de dochtertjes, een paar mappen en een pennenbakje was het bureau leeg. Wallander had de indruk dat het kortgeleden afgestoft was.

‘Wie maakt hier schoon?’ vroeg hij.

‘We hebben drie keer in de week een werkster’, antwoordde Robert Åkerblom. ‘Maar we stoffen zelf iedere dag af en maken onze prullenbakken leeg.’

Wallander knikte. Daarna keek hij om zich heen. Het enige wat van het gebruikelijke afweek was een klein crucifix op de muur naast de deur van het keukentje.

Toen knikte hij naar het antwoordapparaat.

‘Het komt meteen’, zei Robert Åkerblom. ‘Het was vrijdag na drie uur de enige boodschap.’

De eerste indruk, dacht Wallander opnieuw. Nu moet ik heel goed luisteren.

Dag, ik ga nog even naar een huis bij Krageholm kijken en dan kom ik naar huis. Het is nu kwart over drie en ik ben om vijf uur thuis.

Opgewekt, dacht Wallander. Ze klinkt enthousiast en opgewekt. Niet bedreigd, niet bang.

‘Nog een keer’, zei Wallander. ‘Maar ik wil eerst graag horen wat u zelf op de band gezegd hebt. Als dat er nog op staat tenminste.’

Robert Åkerblom knikte, spoelde de band terug en drukte op een knop.

‘Dit is Åkerbloms Makelaardij. Op dit moment is er niemand aanwezig, maar we zijn zoals gewoonlijk maandagmorgen om 8 uur weer open. U kunt een boodschap achterlaten na de piep of een fax sturen. Dank u voor het bellen.’

Wallander kon horen dat Robert Åkerblom zich niet op zijn gemak voelde voor de microfoon van het antwoordapparaat. Zijn stem klonk gespannen.

Hij luisterde opnieuw naar Louise Åkerblom. Keer op keer moest haar man de band terugspoelen.

Wallander probeerde naar een boodschap achter de woorden te luisteren. Hij had geen idee wat die moest zijn. Toch zocht hij ernaar.

Toen hij de band zo’n keer of tien gehoord had, knikte hij tegen Robert Åkerblom dat het zo genoeg was.

‘Ik moet de cassette meenemen’, zei hij. ‘Op het politiebureau kunnen we het geluid versterken.’

Robert Åkerblom haalde de cassette uit het antwoordapparaat en gaf hem aan Wallander.

‘Ik zou u willen vragen of u iets voor me wilt doen terwijl ik door de laden van haar bureau ga’, zei hij. ‘Wilt u alles opschrijven wat ze vrijdag gedaan heeft of had moeten doen? Wie ze zou ontmoeten en waar. Schrijf ook op welke weg ze volgens u genomen heeft. Schrijf de uren op. En ik wil een nauwkeurige beschrijving van de plaats waar het huis staat dat ze bij Krageholm zou bezichtigen.’

‘Die kan ik u niet geven’, zei Robert Åkerblom.

Wallander keek hem verbaasd aan.

‘Louise heeft het gesprek gevoerd met de vrouw die het huis te koop aanbood’, legde Robert Åkerblom uit. ‘Ze heeft een plattegrondje getekend en dat bij zich gestoken. Ze zou vandaag pas alle gegevens in een map gedaan hebben. Als we het huis in onze verkoopaanbieding opgenomen hadden zou een van ons beiden teruggegaan zijn om foto’s te nemen.’

Wallander dacht even na.

‘Dat betekent dat alleen Louise weet waar het huis staat’, zei hij.

Robert Åkerblom knikte.

‘Wanneer zou de vrouw die gebeld heeft weer iets van zich laten horen?’ vervolgde Wallander.

‘Vandaag’, antwoordde Robert Åkerblom. ‘Daarom wilde Louise het huis vrijdag al bezichtigen.’

‘Het is van het allergrootste belang dat u hier bent als die mevrouw belt’, zei Wallander. ‘Zeg dat uw vrouw het huis gezien heeft, maar dat ze vandaag helaas ziek is. Vraag om een nieuwe routebeschrijving en noteer haar telefoonnummer. Zodra ze gebeld heeft moet u mij bellen.’

Robert Åkerblom knikte dat hij het begrepen had. Daarna schreef hij op wat Wallander hem gevraagd had.

Wallander trok een voor een de laden van het schrijfbureau open. Hij vond niets bijzonders. Niet een van de laden maakte een onnatuurlijk lege indruk. Hij tilde de groene onderlegger op. Er lag een uit een tijdschrift gescheurd recept voor tartaar onder. Vervolgens bekeek hij de foto’s van de twee meisjes.

Hij stond op en liep naar het keukentje. Aan een van de muren hingen een kalender en een geborduurd bijbelcitaat. Een ongeopend busje koffie stond op een plank. Maar er stonden wel verschillende soorten thee. Hij deed de koelkast open. Een liter melk en een opengemaakt doosje margarine.

Hij moest aan haar stem denken en aan wat ze op het antwoordapparaat gezegd had. Hij was er zeker van dat de auto stilstond toen ze sprak. Haar stem had vast geklonken. Dat zou niet het geval geweest zijn als ze zich tegelijk op het rijden had geconcentreerd. Toen ze later op het politiebureau het geluid versterkten bleek dat hij gelijk had. Bovendien was Louise Åkerblom natuurlijk een voorzichtig en gezagsgetrouw iemand, die haar eigen leven en dat van anderen niet in de waagschaal stelde door te telefoneren als de auto aan het verkeer deelnam.

Als de tijden klopten was ze op dat moment in Skurup, dacht Wallander. Ze had haar transactie op de bank afgehandeld en stond op het punt naar Krageholm te rijden. Maar eerst wilde ze haar man bellen. Ze is verheugd dat alles op de bank zo goed gegaan is. Bovendien is het vrijdagmiddag en loopt het tegen het einde van haar werkdag. En het is mooi weer. Ze had alle reden om blij te zijn.

Wallander liep terug, ging aan haar bureau zitten en bladerde in de agenda die er lag. Robert Åkerblom gaf hem een blad papier waarop hij geschreven had wat Wallander hem had gevraagd.

‘Op dit moment heb ik nog maar één vraag’, zei Wallander. ‘Eigenlijk is het geen vraag, maar het is wel belangrijk. Wat voor soort iemand is Louise?’

Hij zorgde er zorgvuldig voor in de tegenwoordige tijd te spreken, alsof er niets aan de hand was. Maar dacht hij aan haar, dan was Louise Åkerblom al iemand die niet meer bestond.

‘Iedereen houdt van haar’, antwoordde Robert Åkerblom eenvoudig. ‘Ze heeft een gelijkmatig humeur, lacht vaak, kan gemakkelijk met mensen omgaan. Eigenlijk vindt ze het moeilijk om zaken te doen. Als het om geld gaat of om ingewikkelde onderhandelingen laat ze dat aan mij over. Ze is snel ontroerd. En geschokt. Ze trekt zich het lijden van anderen altijd aan.’

‘Heeft ze een speciale eigenaardigheid?’ vroeg Wallander.

‘Eigenaardigheid?’

‘We hebben allemaal zo onze kanten’, zei Wallander.

Robert Åkerblom dacht na.

‘Niet dat ik weet’, zei hij toen.

Wallander knikte en stond op. Het was inmiddels kwart voor twaalf geworden. Hij wilde Björk spreken voordat deze naar huis ging om te lunchen.

‘Ik laat later op de middag iets van me horen’, zei hij. ‘Probeer u niet al te ongerust te maken. En denk erover na of u iets vergeten hebt, iets wat ik zou moeten weten.’

Wallander ging langs dezelfde weg naar buiten.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Robert Åkerblom, toen ze elkaar de hand schudden.

‘Waarschijnlijk niets’, zei Wallander. ‘Alles heeft ongetwijfeld een natuurlijke verklaring.’