Henning Mankell

De man die glimlachte

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Dit is een roman. Iedere overeenkomst met fysieke of juridische personen berust op toeval.

Oorspronkelijke titel Mannen som log, verschenen bij Ordfronts Förlag ab, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 1994

Published by arrangement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Copenhagen

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2000

Deze editie © De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Beeldredactie Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Sodapix/Corbis

isbn 978 90 445 2004 0

nur 332, 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eenentwintigste druk, 2010

Wat ons reden tot vrees moet geven is niet de immoraliteit van grote mannen, maar het feit dat immoraliteit vaak tot grootheid leidt.

– de tocqueville

1

Mist.

Net een geruisloos sluipend roofdier, dacht hij. Ik zal er nooit aan wennen. Ook al woon ik mijn hele leven al in de provincie Skåne, waar de mist de mensen voortdurend met onzichtbaarheid omhult.

Het was 11 oktober 1993, negen uur ’s avonds.

De mist kwam snel opzetten vanaf zee. Hij zat in zijn auto op weg terug naar Ystad en was juist Brösarps Backar gepasseerd toen hij rechtstreeks het wit in reed.

De angst binnen in hem was meteen heel groot.

Ik ben bang voor mist, dacht hij, maar eigenlijk zou ik bang moeten zijn voor de man die ik net op kasteel Farnholm heb bezocht. De vriendelijke man met de angstaanjagende medewerkers, die zich altijd discreet opstellen op de achtergrond waar hun gezichten in de schaduwen verdwijnen. Eigenlijk zou ik aan hem moeten denken en aan wat ik nu weet dat zich verborgen houdt achter zijn vriendelijke glimlach en zijn onberispelijkheid van een boven iedere verdenking verheven burger. Voor hem zou ik bang moeten zijn. Niet voor de mist die komt aansluipen vanuit de Golf van Hanö. Nu ik weet dat hij er niet voor terugdeinst mensen die hem in de weg lopen om te brengen.

Hij zette de ruitenwissers aan om het vocht van de voorruit te vegen. Hij hield niet van autorijden in het donker. In de weerspiegelingen van de koplampen op de rijbaan had hij moeite om de hazen te onderscheiden die voor hem wegschoten.

Eén keer, meer dan dertig jaar geleden, had hij een haas aangereden. Dat was op de weg naar Tomelilla, op een avond in het vroege voorjaar. Hij kon zich nog herinneren hoe zijn voet tevergeefs naar het rempedaal was geschoten, vervolgens de doffe bons tegen de carrosserie. Hij was gestopt en uit de auto gestapt. De haas had achter hem op de weg met zijn achterpoten liggen spartelen. Het bovenlichaam was verlamd geweest, de ogen van de haas hadden hem onafgebroken aangekeken. Hij had zichzelf gedwongen aan de kant van de weg een steen te zoeken en zijn ogen dichtgeknepen toen hij op de kop van de haas sloeg. Vervolgens was hij zonder om te kijken terug gesneld naar zijn auto.

Hij was de ogen van de haas en de wild spartelende achterpoten nooit vergeten. Het was een beeld dat hij nooit had kunnen kwijtraken. Het kwam steeds terug, vaak wanneer hij er helemaal niet op voorbereid was.

Hij probeerde het gevoel van onlust van zich af te schudden.

Een haas die al dertig jaar dood is kan een mens achtervolgen zonder kwaad aan te richten, dacht hij. Ik heb mijn handen al vol genoeg aan de levenden.

Opeens merkte hij dat hij vaker dan anders een blik in zijn achteruitkijkspiegel wierp.

Ik ben bang, dacht hij weer. Ik realiseer me nu pas dat ik op de vlucht ben. Ik vlucht voor datgene waarvan ik nu weet dat het zich achter de muren van kasteel Farnholm verborgen houdt. En ik weet dat zij weten dat ik het weet. Maar hoeveel? Genoeg om zich zorgen te maken dat ik de eed van geheimhouding zal breken die ik als pas afgestudeerde advocaat ooit heb afgelegd? In een ver verleden, toen die eed nog een heilige plicht betekende. Zijn ze bang voor het geweten van een oude advocaat?

Zijn achteruitkijkspiegel was donker. Hij was alleen in de mist. Over een uurtje zou hij terug zijn in Ystad.

Die gedachte stemde hem even wat opgewekter. Ze waren hem dus niet gevolgd. Morgen zou hij besluiten wat hij moest doen. Hij zou met zijn zoon praten, die ook zijn medewerker en de mede-eigenaar van het advocatenkantoor was. Er was altijd een oplossing, dat had hij geleerd in zijn leven. Die zou er nu ook zijn.

Zijn hand tastte in de duisternis tot hij de radio vond. Een mannenstem die over nieuwe resultaten van genetisch onderzoek sprak, vulde de auto. De woorden stroomden door zijn bewustzijn zonder te blijven hangen. Hij keek op het klokje, bijna halftien. In het achteruitkijkspiegeltje was het nog steeds donker. De mist leek steeds dichter te worden. Toch voerde hij de druk op het gaspedaal voorzichtig op. Met iedere kilometer waarmee hij zich verder van kasteel Farnholm verwijderde, voelde hij zich rustiger worden. Misschien maakte hij zich ondanks alles toch onnodig zorgen?

Hij probeerde zichzelf te dwingen helder te denken.

Hoe was het begonnen? Een routinegesprek aan de telefoon, een briefje op zijn bureau waarin gevraagd werd of hij contact met een man wilde opnemen over een zakelijk contract dat gecollationeerd moest worden en waar haast bij was. De naam had hem niets gezegd, maar hij had gebeld; een klein advocatenkantoor in een onbeduidende Zweedse stad kon het zich niet veroorloven cliënten ongezien te weigeren. Hij kon zich de stem aan de telefoon nog herinneren: beschaafd, met een Midden-Zweeds accent, maar tegelijkertijd met de besliste toon van iemand die gewend is zijn leven in kostbare tijd te meten. De man had uitgelegd waar het om ging: een gecompliceerde transactie met een rederij die op Corsica geregistreerd stond en een serie cementtransporten naar Saudi-Arabië, waar een van zijn bedrijven als agent voor Skanska optrad. Op de achtergrond waren er vage toespelingen geweest op een enorme moskee die in Khamis Mushayt gebouwd zou worden. Of misschien was het een universiteit in Jeddah geweest.

Enkele dagen later hadden ze elkaar in Hotel Continental in Ystad ontmoet. Hij was vroeg gekomen – de eetzaal was nog niet open voor lunchgasten – en had aan een hoektafeltje gezeten toen hij hem zag aankomen: alleen met een Joegoslavische kelner, die somber door een van de hoge ramen naar buiten had gestaard. Het was half januari geweest; vanaf de Oostzee was een hevige storm aan komen jagen en het zou binnenkort gaan sneeuwen. Maar de man die hem tegemoetkwam, was gebruind door de zon. Hij droeg een donkerblauw kostuum en was absoluut niet ouder dan vijftig jaar. Op de een of andere manier paste hij niet bij het januariweer en evenmin bij Ystad. Hij was een vreemdeling, met een glimlach die niet echt bij zijn zongebruinde gezicht paste.

Dat was zijn eerste herinnering aan de man van kasteel Farnholm. Een man zonder bindingen; een totaal eigen universum in een blauw maatkostuum, waarbij de glimlach het centrum was en de angstaanjagende schaduwen de uitgedoofde satellieten die in hun waakzame banen om hem heen cirkelden.

De schaduwen waren er dus toen al geweest. Hij kon zich niet herinneren dat ze zelfs maar de moeite hadden genomen zich voor te stellen. De twee mannen waren aan een tafel op de achtergrond gaan zitten en geruisloos opgestaan toen het gesprek afgelopen was.

De gouden tijd, dacht hij bitter. Ik was dom genoeg om te denken dat die zou bestaan. De voorstellingswereld van een advocaat mag niet vertroebeld worden door de illusie van een paradijs dat wacht, althans niet op aarde. Na een halfjaar was de zongebruinde man verantwoordelijk voor de helft van de omzet van het advocatenkantoor, na een jaar waren de totale inkomsten verdubbeld. Er werd keurig op tijd betaald, er hoefden nooit aanmaningen te worden verstuurd. Ze hadden het zich zelfs kunnen veroorloven het pand waarin hun kantoor was gevestigd te renoveren, en alle transacties waren legaal geweest, zij het gecompliceerd en schimmig. De man op kasteel Farnholm leek zijn zaken vanaf alle continenten te dirigeren, vanuit ogenschijnlijk toevallig gekozen plaatsen. Vaak kwamen er faxen en telefoontjes, af en toe zelfs per satelliet verzonden berichten, vanuit vreemde steden die hij nauwelijks kon vinden op de wereldbol die naast de leren bank in de ontvangstkamer stond. Maar alles was dus legaal geweest, zij het moeilijk grijpbaar, moeilijk te duiden.

De nieuwe tijd, wist hij nog dat hij had gedacht. Zo ziet die eruit. En als advocaat moet ik oneindig dankbaar zijn dat de man op Farnholm toevallig mijn naam in het telefoonboek tegenkwam.

Met een schok werden zijn gedachten onderbroken. Heel even dacht hij dat hij het zich verbeeldde, maar toen ontdekte hij de twee autolichten in zijn achteruitkijkspiegel.

Ze waren op hem toegeslopen en nu al heel dichtbij.

Meteen kwam de angst weer terug. Ze waren hem dus gevolgd. Ze waren bang dat hij zijn eed als advocaat zou breken en zou gaan praten.

Zijn eerste impuls was het gaspedaal dieper in te drukken en door de witte mist weg te vluchten. Het zweet stroomde al langs de binnenkant van zijn overhemd. De lichten bevonden zich nu vlak achter zijn auto.

Schaduwen die doden, dacht hij. Ik kan niet aan hen ontkomen, zoals niemand dat kan.

Vervolgens haalde de auto hem in. Toen hij werd gepasseerd, ontwaarde hij een grijs gezicht, een oude man. Daarna verdwenen de rode achterlichten in de mist.

Hij haalde een zakdoek uit de zak van zijn colbert te voorschijn en bette zijn gezicht en nek.

Ik ben bijna thuis, dacht hij. Er zal niets gebeuren. Mevrouw Dunér heeft zelf in mijn bureauagenda geschreven dat ik vandaag Farnholm bezoek. Niemand, zelfs hij niet, stuurt zijn schaduwen erop uit om een advocaat op leeftijd die op weg naar huis is om te brengen. Dat zou te riskant zijn.

Het had bijna twee jaar geduurd voordat hij zich voor het eerst realiseerde dat er iets niet klopte. Het was een onbelangrijke kwestie geweest, het doornemen van een aantal contracten waarbij de Raad voor de Export betrokken was geweest als borgsteller voor een groot krediet. Reserve onderdelen voor turbines voor Polen, combines voor Tsjechoslowakije. Het was een onbeduidend detail geweest, een paar cijfers die opeens niet klopten. Hij had gedacht dat het een typefout was, misschien gewoon twee uitkomsten die verwisseld waren. Maar hij was weer teruggegaan naar het uitgangspunt en toen had hij beseft dat het helemaal geen toeval was; alles was met opzet gedaan. Er ontbrak niets, alles klopte, en het resultaat was verschrikkelijk. Hij was in zijn stoel achterover gaan zitten – hij wist nog dat het laat in de avond was geweest – en had beseft dat hij een misdrijf op het spoor was gekomen. Eerst had hij het niet willen geloven, maar uiteindelijk was er geen andere verklaring geweest. Pas in de ochtendschemering was hij door Ystad naar huis gelopen en ergens in de buurt van Stortorget was hij blijven staan en had hij gedacht dat er geen andere verklaring was dan dat de man op Farnholm een misdrijf had begaan. Grove nalatigheid ten opzichte van de Raad voor de Export, omvangrijke belastingontduiking, een hele keten van valsheid in geschrifte.

Daarna had hij voortdurend gezocht naar de zwarte gaten in alle documenten die hij vanuit Farnholm op zijn bureau kreeg. En die zaten erin, niet altijd, maar wel bijna. Langzaam was tot hem doorgedrongen hoe omvangrijk het misdrijf was. Tot op het laatst had hij geweigerd zijn ogen te geloven, maar ten slotte was dat onmogelijk geweest.

Toch had hij niets gedaan. Hij had zelfs niet met zijn zoon over zijn ontdekking gesproken.

Kwam dat omdat hij diep in zijn hart toch niet wilde geloven dat het waar was? Verder had dus niemand, noch de Belastingdienst noch anderen, iets ontdekt?

Had hij een geheim ontdekt dat niet bestond?

Of was alles vanaf het begin al te laat? Toen de man van kasteel Farnholm al de verreweg grootste cliënt van het advocatenkantoor was geworden?

De mist leek steeds dichter te worden. Hij dacht dat die wel zou afnemen naarmate hij dichter in de buurt van Ystad kwam.

Tegelijkertijd wist hij dat het niet langer ging. Nu hij had begrepen dat er bloed kleefde aan de handen van de man op Farnholm.

Hij moest met zijn zoon praten. Ondanks alles bestond er in Zweden nog steeds gerechtigheid, ook al leek die in steeds sneller tempo te worden uitgehold en verzwakt. Zijn eigen zwijgen was een onderdeel van dat proces. Dat hij zelf zijn ogen zo lang had gesloten, mocht niet langer een excuus zijn om te blijven zwijgen.

Hij zou nooit de moed kunnen opbrengen zich het leven te benemen.

Plotseling remde hij.

Er blonk iets op in het licht van zijn koplampen. Eerst meende hij dat het een haas was geweest. Daarna zag hij dat er iets in de mist op de weg stond.

Hij stopte de auto en zette het groot licht aan.

Er stond een stoel midden op de weg. Een eenvoudige keukenstoel. Daarop zat een pop ter grootte van een mens. Het gezicht was wit.

Het kon ook een mens zijn die aan een pop deed denken.

Hij voelde zijn hart krampachtig in zijn borst tekeergaan.

Mistflarden dreven voorbij in het licht van de koplampen.

Je kon de stoel en de pop niet wegdenken. Net zomin als hij zijn eigen verlammende angst kon wegdenken. Hij keek opnieuw in zijn achteruitkijkspiegel. Niets dan duisternis. Voorzichtig reed hij vooruit totdat de stoel en de pop zich op ongeveer tien meter van zijn auto bevonden. Daarna stopte hij opnieuw.

De pop leek op een mens. Niet op een voor de gelegenheid in elkaar gezette vogelverschrikker.

Hij is voor mij bestemd, dacht hij.

Met trillende hand zette hij de radio uit en luisterde of hij iets hoorde in de mist. Alles was heel stil. Tot op het laatste moment wist hij niet wat hij moest doen.

Het was niet de stoel die daar in de mist stond, of de spookachtige pop, die maakten dat hij aarzelde. Het was iets anders, daarachter, iets wat hij niet kon zien. Iets wat vermoedelijk alleen maar in hemzelf zat.

Ik ben bang, dacht hij weer. De angst holt mijn vermogen uit om helder te denken.

Ten slotte deed hij toch zijn veiligheidsgordel af en opende hij het portier van de auto. De kille, vochtige lucht verraste hem.

Vervolgens stapte hij uit de auto, met zijn blik gericht op de stoel en de pop die in het licht van de koplampen stond. Zijn laatste gedachte was dat het hem deed denken aan een toneelscène waarbij een acteur bijna moet opkomen.

Daarna hoorde hij achter zich een geluid.

Hij draaide zich echter niet om.

De klap trof hem op het achterhoofd.

Hij was al dood voordat hij op het vochtige asfalt in elkaar zakte.

De mist was nu heel dicht.

Het was zeven minuten voor tien.

2

Er kwamen krachtige windstoten recht uit het noorden.

De man die zich aan de uiterste rand van het bevroren strand bevond, liep gebogen in de koude harde wind. Af en toe bleef hij even staan om zijn rug naar de wind te keren. Hij stond doodstil, met zijn hoofd naar het zand gebogen en zijn handen in zijn zakken. Vervolgens hervatte hij zijn ogenschijnlijk doelloze wandeling, totdat hij niet meer te onderscheiden was tegen het grijze licht.

Een vrouw die dagelijks op het strand haar hond uitliet, had met toenemende ongerustheid gekeken naar de man, die zich van het eerste ochtendgloren tot het ’s middags weer donker werd op het strand leek te bevinden. Op een dag, een paar weken eerder, was hij er opeens geweest, alsof hij op het strand was aangespoeld als een stuk menselijk wrakhout. Gewoonlijk gaven de enkelingen die ze op het strand zag haar een knikje. Omdat het ver in het najaar was, bijna november, kwam ze echter zelden iemand tegen. Maar de man in de zwarte overjas groette niet. Eerst had ze gedacht dat hij verlegen was, daarna onbeleefd, misschien ook van buitenlandse afkomst. Vervolgens had ze de indruk gekregen dat hij onder een groot verdriet gebukt ging, dat zijn wandelingen langs het strand een pelgrimstocht waren, weg van een onbekende pijn. Hij bewoog en liep op een onregelmatige, schokkerige manier. Soms liep hij langzaam, bijna slepend, om dan opeens op te schrikken en half rennend zijn eigenaardige tocht voort te zetten. Ze had gedacht dat hij niet door zijn benen werd geleid, maar door zijn onrustige gedachten. Op dezelfde manier had ze zich voorgesteld dat de vuisten in zijn zakken stevig gebald waren. Ze kon ze niet zien, maar ze wist toch zeker dat het zo moest zijn.

Na een week dacht ze dat het beeld haar duidelijk was. De eenzame man die vanuit een onbekend nergens naar het strand was gekomen, was bezig zichzelf door een ernstige persoonlijke crisis te loodsen, als een vaartuig dat met behulp van onvolledige kaarten zijn weg zoekt door een verraderlijke vaargeul. Vandaar zijn geslotenheid, zijn onrustige wandelingen. Ze had ’s avonds met haar reumatische man, die met vervroegd pensioen was gegaan, over de eenzame wandelaar op het strand gepraat. Hij was ook een keer met haar meegegaan toen ze de hond uitliet, hoewel hij zwaar geplaagd werd door zijn ziekte en zich het liefst niet buitenshuis begaf. Hij was het met haar observaties eens geweest, maar vond het gedrag van de man zo opvallend abnormaal dat hij een goede vriend had gebeld die in Skagen politieman was, en hij had hem in alle vertrouwelijkheid van de observaties van zijn vrouw en zichzelf op de hoogte gesteld. Misschien was het een man die was weggelopen, die werd gezocht, een ontsnapte uit een van de weinige overgebleven psychiatrische ziekenhuizen van het land? Maar de politieman, iemand die gepokt en gemazeld was en veel vreemde schepselen naar de uiterste punt van Jutland op bedevaart had zien gaan om rust te vinden, bracht hem tot bezinning. Ze moesten hem gewoon met rust laten. Het strand tussen de duinen en de twee zeeën die elkaar ontmoetten, was een voortdurend veranderend niemandsland dat toebehoorde aan degenen die het nodig hadden.

De vrouw met de hond en de man in de zwarte overjas bleven elkaar nog een week passeren als twee schepen die elkaar tegemoet kwamen varen. Maar op een dag, om precies te zijn op 25 oktober 1993, gebeurde er iets wat ze in verband bracht met de plotselinge verdwijning van de man.

Het was een van die zeldzame dagen waarop het windstil was en de mist roerloos over het strand en de zee lag. De misthoorns hadden op een afstand gebruld als verlaten, onzichtbaar vee. Heel het aparte landschap hield zijn adem in. Opeens had ze de man in de zwarte overjas in de gaten gekregen en was ze abrupt blijven staan.

Hij was niet alleen geweest. Hij was in gezelschap van een gedrongen man in een licht windjack en met een pet op. Ze had hen bekeken; de nieuwe man was degene die het woord voerde en het leek of hij de ander ergens van wilde overtuigen. Af en toe haalde hij zijn handen uit zijn zakken en gesticuleerde hij om zijn woorden te onderstrepen. Ze had niet kunnen horen wat ze zeiden, maar iets in de manier van doen van de nieuwe man maakte dat ze vermoedde dat hij van streek was.

Na een paar minuten waren ze langs het strand gaan lopen en vervolgens door de mist opgeslokt.

De dag daarna was de man weer alleen op het strand geweest. Maar vijf dagen later was hij verdwenen. Tot ver in november liep ze iedere ochtend met haar hond tot het puntje van Grenen, in de verwachting de in het zwart geklede man opnieuw tegen te komen. Maar hij kwam niet terug. Ze zag hem nooit weer.

Meer dan een jaar had de hoofdinspecteur van de recherche in Ystad, Kurt Wallander, in de ziektewet gelopen en was hij niet in staat geweest zijn werk te doen. Gedurende die tijd begon een toenemend gevoel van onmacht zijn leven te domineren en zijn handelingen te bepalen. Keer op keer, wanneer hij het niet langer kon opbrengen in Ystad te blijven en hij bovendien genoeg geld had, was hij op de bonnefooi op reis gegaan in de ijdele hoop dat hij zich beter zou voelen, misschien zelfs een basaal gevoel van levensmoed zou kunnen heroveren indien hij zich ergens anders bevond dan in Skåne. Hij had een chartervlucht geboekt naar de eilanden in het Caribisch gebied. Al in het vliegtuig op de heenweg was hij flink aangeschoten geraakt en tijdens de veertien dagen die hij op Barbados doorbracht, was hij nooit helemaal nuchter geweest. Zijn algehele toestand tijdens die reis kon niet anders worden omschreven dan als een toestand van toenemende paniek, een allesoverheersend gevoel nergens thuis te horen. Hij had zich in de schaduwen van de palmbomen teruggetrokken en op sommige dagen was hij zijn hotelkamer zelfs niet uitgekomen, niet in staat een primitieve mensenschuwheid te overwinnen. Hij had één keer gezwommen en dat was gebeurd toen hij op een steiger zijn evenwicht verloor en in het water tuimelde. Toen hij zich ondanks alles op een late avond onder de mensen had durven begeven om zijn voorraad alcohol aan te vullen, werd hij aangesproken door een prostituee. Hij had geprobeerd haar tegelijkertijd af te wimpelen en bij zich te houden, maar vervolgens hadden zijn wanhoop en zelfverachting de overhand genomen. Drie etmalen, waaraan hij achteraf alleen maar vage en onvolledige herinneringen had, bracht hij zijn tijd samen met het meisje door in een hok dat naar vitriool stonk, in een bed waarvan de lakens smerig waren en naar schimmel roken, en waarin de kakkerlakken met hun antennes zijn zwetende gezicht aftastten. Hij kon zich de naam van het meisje niet herinneren en hij wist evenmin of hij die ooit wel te horen had gekregen. Hij had zich op haar gestort in iets wat een furieuze lustbeleving moest zijn geweest. Toen ze hem van zijn laatste geld had ontdaan, kwamen er twee sterke broeders om hem eruit te gooien. Hij keerde terug naar zijn hotel, leefde van het eten dat hij meenam van het ontbijt dat bij de prijs was inbegrepen en keerde op vliegveld Sturup terug in een nog slechtere conditie dan toen hij vertrok. De arts bij wie hij onder regelmatige controle stond, verbood hem verontwaardigd in de toekomst opnieuw dergelijke reizen te ondernemen, omdat er een duidelijk risico bestond dat hij zich totaal de vernieling in zou drinken. Maar twee maanden later, begin december, vertrok hij opnieuw, nadat hij geld van zijn vader had geleend om, zoals hij als excuus had aangevoerd, nieuwe meubels te kopen en zich daardoor misschien wat beter te gaan voelen. Hij had het gedurende die hele periode zo veel mogelijk vermeden zijn vader te bezoeken, die bovendien ook nog pas getrouwd was met de dertig jaar jongere vrouw die eerder zijn hulp in de huishouding was geweest. Met het geld in handen ging hij rechtstreeks naar Ystads Reisbureau om een reis van drie weken naar Thailand te boeken. Het patroon uit de Cariben herhaalde zich, slechts met dit verschil dat een volledige catastrofe nog net werd vermeden doordat een gepensioneerde apotheker die naast hem in het vliegtuig had gezeten en toevallig in hetzelfde hotel logeerde, sympathie voor Wallander had opgevat en had ingegrepen toen hij al aan het ontbijt begon te drinken en zich over de gehele linie vreemd begon te gedragen. Door diens autoritaire optreden werd Wallander een week eerder dan gepland naar huis gestuurd. Ook dit keer had hij zijn zelfverachting de vrije loop gegeven en zich in de armen van verschillende prostituees gestort, de een nog jonger dan de ander, en daarna volgde een nachtmerrieachtige winter waarin hij in de voortdurende angst leefde dat hij zich de dodelijke ziekte op de hals had gehaald. Eind april, toen er al bijna een jaar verstreken was, werd vastgesteld dat hij niet besmet was geraakt. Op dat bericht reageerde hij echter nauwelijks en ongeveer in diezelfde tijd begon zijn arts serieus te overwegen of Kurt Wallander niet aan het eind was gekomen van zijn loopbaan als politieman, of überhaupt als werkende, en rijp was voor de wao.

Het was toen dat hij voor het eerst naar Skagen vertrok – vluchtte is vermoedelijk een betere omschrijving. Hij was er inmiddels in geslaagd te stoppen met drinken, niet in de laatste plaats dankzij het feit dat zijn dochter Linda uit Italië was teruggekeerd en de misère had ontdekt die in hem en in zijn flat heerste. Ze had precies datgene gedaan wat ze moest doen: ze had alle flessen leeggegoten die er verspreid door de flat te vinden waren en hem daarna de huid vol gescholden. Gedurende de twee weken dat zij bij hem aan Mariagatan logeerde, had hij eindelijk iemand om mee te praten. Samen sneden ze de pijnlijkste gezwellen in zijn ziel open en toen ze vertrok, meende ze op zijn belofte te mogen vertrouwen dat hij van de drank zou afblijven. Toen hij weer alleen was en de gedachte in de lege flat te moeten zitten niet kon verdragen, had hij in de krant een advertentie gezien van een goedkoop pensionnetje op Skagen in Denemarken.

Jaren geleden, toen Linda pas geboren was, had hij met zijn vrouw Mona in de zomer een paar weken op Skagen doorgebracht. Hij herinnerde zich die weken als enkele van de gelukkigste die hij in zijn leven had meegemaakt. Ze moesten het heel zuinig aan doen, verbleven in een lekkende tent, maar waren vervuld geweest van het gevoel zich in het middelpunt van het leven en de wereld te bevinden.

Hij belde dezelfde dag nog en reserveerde een kamer. Begin mei nam hij zijn intrek in het pension. De pensionhoudster, een weduwe van Poolse afkomst, liet hem met rust; ze leende hem een fiets en hij vertrok iedere ochtend naar Grenen en het oneindige strand. Op zijn bagagedrager had hij een plastic tasje met een lunchpakket en pas laat in de avond keerde hij terug naar het pension. De overige gasten waren oudere mensen, alleenstaanden of paren, en de stilte was er een als in de leeszaal van een bibliotheek. Voor het eerst in meer dan een jaar begon hij goed te slapen, en hij meende te merken dat zijn overstroomde innerlijk langzaam begon op te drogen.

Tijdens dit eerste bezoek aan het pension in Skagen schreef hij drie brieven. De eerste was voor zijn zus Kristina. Ze had gedurende het afgelopen jaar vaak geïnformeerd hoe het met hem was. Hoewel hij geroerd was door haar aanhoudende bezorgdheid, had hij er zich zelden of nooit toe kunnen zetten haar te schrijven of te bellen. Het feit dat hij zich vaag herinnerde dat hij haar een duister geformuleerde ansichtkaart uit de Cariben had gestuurd toen hij zwaar aangeschoten was, had het er allemaal niet beter op gemaakt. Ze had er nooit wat van gezegd, hij had er niet naar gevraagd en hij hoopte dat hij zo dronken was geweest dat hij niet het juiste adres had opgeschreven of was vergeten een postzegel te plakken. Maar tijdens deze dagen in Skagen lag hij voordat hij insliep op bed een brief aan haar te schrijven, met zijn attachékoffertje als steun voor het papier. Hij probeerde het gevoel van leegte, van schaamte en schuld te beschrijven dat hem had achtervolgd sinds hij het jaar daarvoor iemand had omgebracht. Ook al had hij overduidelijk uit zelfverdediging gehandeld, ook al had zelfs de pers die het meest antipolitie en bloeddorstig was zich niet op hem gestort, hij besefte dat het schuldgevoel waaronder hij gebukt ging zich voor altijd van hem meester had gemaakt. Misschien dat hij er op een dag mee zou leren leven; kwijtraken zou hij het nooit.

‘Ik stel me voor dat een stuk van mijn ziel door een prothese is vervangen’, schreef hij. ‘Die gehoorzaamt mij nog niet. Soms, op sombere momenten, denk ik dat dat ook nooit zal gebeuren. Maar ik heb de hoop nog niet helemaal opgegeven.’

De tweede brief was voor zijn collega’s op het politiebureau in Ystad, en toen hij deze ten slotte in de rode brievenbus bij het postkantoor in Skagen stopte, realiseerde hij zich dat veel van wat hij had geschreven niet waar was. Toch moest hij de brief versturen. Hij bedankte hen voor de muziekinstallatie waar ze geld voor hadden ingezameld en die ze hem de vorige zomer hadden gegeven. Hij verontschuldigde zich voor het feit dat hij zo lang met zijn bedankje op zich had laten wachten. Tot zover meende hij natuurlijk wat hij schreef, maar toen hij zijn brief afsloot met te zeggen dat hij nu aan de beterende hand was en hoopte dat hij gauw weer aan het werk kon, was dat voornamelijk een bezwering, omdat de werkelijkheid er precies tegenovergesteld uitzag.

De derde brief die hij gedurende dit eerste verblijf in het pension in Skagen schreef, was voor Baiba in Riga. Gedurende het afgelopen jaar had hij haar ongeveer om de twee maanden een brief gestuurd en die had ze iedere keer beantwoord. Hij was haar gaan ervaren als zijn privé-beschermheilige, en de angst om haar te verontrusten, er misschien de oorzaak van te zijn dat ze ophield met antwoorden, maakte dat hij verborgen hield welke gevoelens hij had. Of althans meende te hebben. Het langdurige proces waarbij hij door machteloosheid gedeformeerd werd, betekende dat hij helemaal nergens meer zeker van was. Tijdens korte momenten van absolute luciditeit, vaak wanneer hij zich buiten op het strand bevond of in de duinen was gaan zitten om beschutting te zoeken tegen de bijtende wind, dacht hij dat het allemaal zinloos was. Hij had Baiba een paar korte dagen in Riga meegemaakt, ze had gehouden van haar vermoorde man, majoor van politie Karlis, en waarom zou ze in vredesnaam opeens gevoelens van liefde gaan koesteren voor een Zweedse rechercheur die alleen maar had gedaan wat zijn werk hem voorschreef, ook al was dat dan gebeurd op een weinig reglementaire manier? Hij vond het echter niet moeilijk deze heldere momenten te verdringen. Het was alsof hij datgene waarvan hij diep in zijn hart wist dat hij het niet eens bezat, niet durfde te verliezen. Baiba, zijn droom over Baiba, was zijn uiterste houvast. Het was het laatste bolwerk dat hij meende te moeten verdedigen, ook al was het slechts een illusie.

Hij bleef tien dagen in het pension. Toen hij terugreisde naar Ystad, had hij besloten dat hij zo snel mogelijk naar Skagen zou terugkeren. Half juni was hij er alweer en van de weduwe kreeg hij zijn oude kamer. Opnieuw leende hij de fiets en bracht hij zijn dagen aan zee door. Anders dan de eerste keer was het strand nu vol mensen die zomervakantie hadden en hij had het gevoel dat hij zich als een onzichtbare schaduw bewoog tussen al deze mensen die lachten, speelden en in het water rond spetterden. Het was alsof hij op Grenen, waar de twee zeeën elkaar ontmoetten, een volledig eigen, aan anderen totaal onbekend wachtdistrict had opgetrokken. Daar liep hij zijn eenzame patrouilledienst, wakend over zichzelf, terwijl hij tegelijkertijd probeerde een uitweg uit zijn ellende te vinden. Na de eerste reis naar Skagen had Wallanders arts gemeend een zekere verbetering bij hem te kunnen waarnemen, maar de signalen waren nog te zwak om vast te stellen of er een definitieve verandering was opgetreden. Wallander had gevraagd of hij niet mocht stoppen met de medicijnen die hij nu al meer dan een jaar slikte, omdat ze hem zwaar en moe maakten. Maar de arts had hem dat afgeraden en verzocht nog een tijdje geduld te hebben.

Iedere ochtend wanneer hij in zijn bed wakker werd, vroeg hij zich af of hij het die dag weer zou kunnen opbrengen om op te staan, maar hij had gemerkt dat het gemakkelijker ging wanneer hij zich in het pension in Skagen bevond. Ogenblikken van gewichtloosheid, van opluchting over het feit dat hij de last van de gebeurtenissen van het vorige jaar niet hoefde te dragen, maakten dat er momenten waren waarop hij meende te voelen dat er ondanks alles toch een toekomst was.

Op het strand, tijdens de urenlange wandelingen, ging hij langzaam terug naar alles wat achter hem lag en probeerde hij een manier te vinden om de pijn te beheersen, misschien de kracht te vinden die hem weer politieman zou maken, politieman en mens.

Het was ook tijdens deze reis dat hij ophield met luisteren naar opera. Wanneer hij naar het strand ging had hij vaak zijn walkman bij zich, maar op een dag was het alsof hij er genoeg van had. Toen hij ’s avonds in het pension terugkeerde, legde hij al zijn cassettes met operamuziek in zijn koffer en zette die in de klerenkast. De volgende dag fietste hij naar Skagen om een paar cassettes met popmuziek te kopen van artiesten die hij slechts vaag kende. Het verbaasde hem dat hij de muziek die hem zoveel jaren begeleid had, geen moment miste.

Ik heb geen plaats voor meer, dacht hij. Iets binnen in me zit tot de rand toe vol; de muren zullen binnenkort bezwijken.

Midden oktober keerde hij weer terug naar Skagen. Hij deed het met het vaste voornemen dit keer zekerheid te krijgen over wat hij met zijn leven aan moest. Zijn arts, die nu duidelijke tekenen van een langzame verbetering meende te zien, een aarzelend herstel uit de langdurige depressie, moedigde hem aan om terug te keren naar het pension in Denemarken dat hem kennelijk zo goeddeed. Zonder de eed te breken waaraan hij als arts gebonden was, liet hij in een vertrouwelijk gesprek ook hoofdcommissaris Björk tussen de regels door weten dat er misschien hoop bestond dat Wallander bij gelegenheid weer aan het werk zou gaan.

Wallander ging dus nogmaals naar Skagen en begon opnieuw aan zijn tochten. Nu, in de herfst, was het strand weer verlaten. Hij kwam slechts weinig mensen tegen. Vaak waren het ouderen, een enkele bezwete hardloper, een nieuwsgierige vrouw die haar hond uitliet. Hij hernam zijn eenzame patrouilledienst, richtte opnieuw zijn onbekende wachtdistrict in en marcheerde met steeds resolutere stappen vlak langs de bijna onzichtbare, steeds veranderende grens waar het strand en de zee elkaar ontmoetten.

Hij bedacht dat hij nu echt van middelbare leeftijd was; over enkele jaren zou hij vijftig worden. Het afgelopen jaar was hij afgevallen en uit zijn kast in Ystad had hij kleren te voorschijn gehaald die hij de laatste zeven à acht jaar niet meer had aangehad. Hij realiseerde zich dat hij, nu hij helemaal was gestopt met drinken, fysiek beter in vorm was dan hij in heel lange tijd was geweest. Hij meende ook dat hij daarin een uitgangspunt kon vinden om zijn toekomst te zoeken. Als er niets onvoorziens gebeurde, zou hij nog minstens twintig jaar leven. Zijn kwelling kwam uiteindelijk neer op de vraag of hij het zou kunnen opbrengen zijn werk bij de politie weer op te pakken, of dat hij moest proberen iets heel anders te vinden. De gedachte dat hij in de wao terecht zou kunnen komen, wees hij categorisch van de hand. Dat was een bestaan waarvan hij meende dat hij het niet zou kunnen verdragen.

Hij bracht zijn tijd buiten op het strand door, vaak omsloten door mistflarden, die een enkele keer werden afgewisseld door dagen met een hoge heldere hemel, een glinsterende zee en meeuwen die zich op de thermiek lieten voortglijden. Zo nu en dan voelde hij zich alsof hij een mechanische pop was die het sleuteltje in zijn rug kwijt was en nu niet meer de kracht had zichzelf op te draaien voor hernieuwde energie. Hij overwoog welke mogelijkheden hij had wanneer hij besloot het korps te verlaten. Misschien kon hij ergens als surveillance- of beveiligingschef worden aangesteld. Het kostte hem moeite om te bedenken waar je de ervaring van een rechercheur anders voor kon gebruiken dan om misdadigers op te sporen. Er waren weinig alternatieven als hij niet besloot om radicaal van koers te veranderen, ver van zijn jarenlange activiteiten als politieman. Maar wie wilde er een bijna vijftigjarige gewezen rechercheur aanstellen die niets anders kon dan meer of minder heldere misdaadscenario’s beoordelen?

Wanneer hij honger kreeg, verliet hij het strand om een plek in de luwte tussen de duinen te zoeken. Hij haalde zijn trommeltje met boterhammen en zijn thermosfles te voorschijn en ging op de plastic zak zitten om het koude zand niet te voelen. Tijdens het eten probeerde hij aan iets heel anders te denken dan aan zijn toekomst, maar hij slaagde daar niet vaak in. Achter zijn strijd om verstandige dingen te denken, bewoog zich de hele tijd een aantal onrealistische dromen, die hun kans afwachtten om hun stem te laten horen.

Net als andere politiemensen kon hij zich af en toe overgeven aan de gedachte zich met het tegenovergestelde bezig te houden: zelf misdrijven begaan. Het verbaasde hem vaak dat politiemensen die het pad der misdaad waren ingeslagen, zo zelden van hun kennis van de meest elementaire opsporings- en onderzoeksmethodes gebruikmaakten om daarmee te voorkomen dat ze gepakt werden. Hij speelde dus af en toe met de gedachte aan verschillende mogelijke misdrijven die hem in één klap rijk en onafhankelijk zouden maken, maar meestal duurde het niet lang voordat hij die dromen met afkeer verjoeg. Hij wilde vooral niet worden zoals zijn collega Hanson die, met iets wat op hem overkwam als bezetenheid, het grootste deel van zijn leven besteedde aan geld inzetten op paarden die bijna nooit wonnen. Dat was een verspilling die hij nooit zou kunnen verdragen.

Vervolgens hervatte hij zijn tocht langs het strand. Hij vond dat zijn gedachten zich in een triangelvorm bewogen, waarbij de laatste hoek de vraag was of hij toch niet gedwongen was zijn werk als rechercheur weer op te pakken. Terug te keren, de herinneringen van vorig jaar over zich heen te laten komen zonder tegenstand te bieden, en op een dag misschien te leren ermee te leven. Het enige realistische alternatief dat hij had, was doorgaan met wat hij altijd had gedaan. Daarin had hij in zijn leven ook een glimp van zin opgevangen: het feit dat hij eraan bijdroeg dat mensen in een zo groot mogelijke veiligheid konden leven, dat hij de ergste criminelen van de straat kon halen. Wanneer hij dat opgaf, zou het niet alleen betekenen dat hij het werk kwijtraakte waarvan hij zelf wist dat hij het beheerste, misschien beter dan vele van zijn collega’s, maar zou hij ook de poten wegzagen onder iets wat dieper in hem weggestopt lag: het gevoel deel uit te maken van iets groters, iets wat zin gaf aan zijn bestaan.

Maar ten slotte, toen hij een week op Skagen was geweest en de herfst steeds winterser werd, besefte hij dat hij het niet aan zou kunnen. Zijn tijd als rechercheur was voorbij; de littekens van wat er vorig jaar gebeurd was, hadden hem onherstelbaar veranderd.

Op een middag toen er een dichte mist over Grenen lag, besefte hij dat de argumenten voor en tegen uitgeput waren. Hij zou met zijn arts en met Björk gaan praten. Hij zou niet in het korps terugkeren.

Ergens binnen in hem voelde hij een vage opluchting. Zoveel wist hij nu dus. De man die hij het jaar daarvoor op het veld tussen de onzichtbare schapen had omgebracht, was gewroken.

Die avond fietste hij naar Skagen en bedronk hij zich in een rokerig restaurantje waar weinig gasten waren en de muziek veel te hard aanstond. Hij voelde dat hij dit keer de volgende dag niet zou doorgaan met drinken, dat dit alleen maar een manier was om de troosteloze ontdekking te bevestigen en te bekrachtigen die hij uiteindelijk had gedaan: dat zijn leven bij de politie voorbij was. Toen hij ’s nachts naar huis fietste, viel hij om en haalde hij zijn wang open. De pensionhoudster, die zich ongerust had gemaakt over het feit dat hij niet zoals anders thuiskwam, was opgebleven om op hem te wachten. Ondanks zijn zwakke protesten had ze zijn gezicht schoongemaakt en beloofd zijn vies geworden kleren te wassen. Daarna had ze hem geholpen de deur van zijn kamer van het slot te doen.

‘Er was hier vanavond iemand die naar u vroeg, meneer Wallander’, zei ze toen ze hem de sleutel gaf.

Wallander keek haar niet-begrijpend aan.

‘Er kan niemand naar mij vragen’, zei hij. ‘Niemand weet überhaupt dat ik hier logeer.’

‘Deze meneer wel’, zei ze. ‘Hij wilde u dringend spreken.’

‘Zei hij ook hoe hij heette?’

‘Nee. Maar het was een Zweed.’

Wallander schudde zijn hoofd en stopte de gedachte weg. Hij wilde niemand zien en er was ook niemand die hem wilde zien, dat wist hij zeker.

De volgende dag, toen hij vol wroeging opnieuw naar het strand was vertrokken, was hij de woorden van de pensionhoudster van de vorige nacht dan ook helemaal vergeten. Er hing een dichte mist en hij was erg moe. Voor het eerst vroeg hij zich af wat hij daar op het strand eigenlijk deed. Al na een kilometer was hij zo onzeker of hij het wel of niet kon opbrengen om door te lopen, dat hij op het omvergeworpen wrak van een grote roeiboot ging zitten die half in het zand begraven lag.

Op dat moment ontdekte hij een man die uit de mist op hem afkwam.

Het was alsof iemand onverwacht zijn kantoor op het oneindige strand betrad.

Eerst was de man een onduidelijke vreemdeling, gekleed in een windjack en met een pet op die te klein leek voor zijn hoofd. Vervolgens werd Wallander overvallen door het gevoel dat hij de man kende. Toen hij zelf was opgestaan van de omvergeworpen boot en de man dichtbij was gekomen, zag hij echter pas wie het was. Ze begroetten elkaar; Wallander met grote inwendige verbazing. Hoe was zijn verblijfplaats bekend geworden? Hij probeerde snel na te gaan wanneer hij Sten Torstensson voor het laatst had ontmoet. Hij concludeerde dat dat in de noodlottige lente van het voorafgaande jaar moest zijn geweest, tijdens de gesprekken over een geval van hechtenis.

‘Ik heb je gisteren in het pension gezocht’, zei Sten Torstensson. ‘Ik wil je natuurlijk niet storen, maar ik moet met je praten.’

Ooit was ik rechercheur en hij advocaat, dacht Wallander, verder niets. We zaten ieder aan onze kant van de misdadigers; af en toe, maar uiterst zelden, lagen we met elkaar in de clinch of een hechtenis wel of niet gegrond was. We kwamen elkaar nader in de moeilijke periode toen hij mij vertegenwoordigde bij de scheiding van Mona. Op een dag realiseerden we ons dat er iets was gebeurd, iets wat deed denken aan het begin van een vriendschap. En vriendschap ontstaat vaak uit een ontmoeting waarvan niemand verwacht dat er een wonder zal gebeuren. Vriendschap is echter een wonder, dat heb ik in mijn leven wel geleerd. Hij nodigde me uit om een weekend te gaan zeilen; dat was nadat Mona bij me was weggegaan. Het waaide verdomd hard; ik haatte de gedachte dat ik ooit weer in een zeilboot moest gaan zitten. Vervolgens begonnen we met elkaar op te trekken, niet te vaak, met gezette tussenpozen. En nu heeft hij mij opgespoord en wil hij met me praten.

‘Ik had al gehoord dat iemand mij zocht’, antwoordde Wallander. ‘Hoe heb je me in godsnaam gevonden?’

Hij merkte dat hij zijn weerzin tegen het feit dat hij in zijn door zee en duinen versterkte legerkamp ontdekt was, slecht verborgen hield.

‘Je kent me’, zei Sten Torstensson. ‘Ik stoor niet graag. Mijn secretaresse beweert dat ik af en toe zelfs bang ben mezelf te storen, maar wat ze daar nou mee bedoelt? Ik heb je zus in Stockholm gebeld. Of beter gezegd: ik heb contact opgenomen met je vader, die me haar nummer gaf. Zij wist hoe het pension heette en waar het lag. Ik ben hiernaartoe gekomen. Ik heb vannacht in het hotel vlak bij het Kunstmuseum gelogeerd.’

Ze waren met de wind in hun rug langs het strand gaan lopen. De vrouw die voortdurend haar hond uitliet, was blijven staan om hen te bekijken en Wallander dacht dat ze het vast vreemd zou vinden dat hij bezoek had gekregen. Ze liepen zwijgend voort. Wallander wachtte; hij merkte dat hij niet gewend was iemand naast zich te hebben.

‘Ik heb je hulp nodig’, zei Sten Torstensson ten slotte. ‘Als vriend en als politieman.’

‘Als vriend’, antwoordde Wallander. ‘Als ik kan. Wat ik betwijfel. Maar niet als politieman.’

‘Ik weet dat je nog in de ziektewet loopt’, zei Sten Torstensson.

‘Meer dan dat’, antwoordde Wallander. ‘Jij bent de eerste die hoort dat ik bij de politie zal stoppen.’

Sten Torstensson bleef abrupt staan.

‘Zo zit het’, zei Wallander. ‘Maar vertel liever waarom je hier bent gekomen.’

‘Mijn vader is dood.’

Wallander had hem gekend. Ook hij was advocaat geweest, maar van hem hadden ze slechts bij uitzondering gebruikgemaakt als verdediger bij verscheidene strafzaken. Voorzover Wallander zich kon herinneren had hij zich voornamelijk met financieel advies beziggehouden. Hij probeerde in gedachten na te gaan hoe oud hij geweest kon zijn. Tegen de zeventig, een leeftijd waarop velen allang dood zijn.

‘Hij is een paar weken geleden bij een auto-ongeluk om het leven gekomen’, zei Sten Torstensson. ‘Even ten zuiden van Brösarps Backar.’

‘Gecondoleerd’, antwoordde Wallander. ‘Hoe is het gebeurd?’

‘Dat is nou precies de vraag’, zei Torstensson. ‘Daarvoor ben ik hier gekomen.’

Wallander keek hem vragend aan.

‘Het is koud’, zei Torstensson. ‘In het Kunstmuseum kun je koffiedrinken. Ik ben met de auto.’

Wallander knikte.

Zijn fiets hing uit de kofferbak van de auto toen ze tussen de duinen door reden. In het café van het Kunstmuseum waren zo vroeg ’s ochtends nog maar weinig mensen. Het meisje achter de bar neuriede een melodie die Wallander tot zijn verbazing herkende van een van de cassettebandjes die hij pas had gekocht.

‘Het gebeurde ’s avonds’, zei Sten Torstensson. ‘Op 11 oktober om precies te zijn. Vader was bij een van onze belangrijkste klanten op bezoek geweest. Volgens de politie had hij hard gereden en de macht over het stuur verloren; de auto was over de kop geslagen en hij is overleden.’

‘Het kan snel gaan’, zei Wallander. ‘Eén seconde van onoplettendheid kan catastrofale gevolgen hebben.’

‘Het was die avond mistig’, zei Sten Torstensson. ‘Mijn vader reed nooit hard. Waarom zou hij het dan gedaan hebben toen het mistig was? Hij was er panisch voor dat hij hazen zou doodrijden.’

Wallander keek hem nadenkend aan.

‘Jij denkt ergens aan’, zei hij.

‘Martinson had de leiding over het onderzoek’, zei Sten Torstensson.

‘Hij doet zijn werk goed’, antwoordde Wallander. ‘Als hij zegt dat iets op een bepaalde manier gegaan is, is er geen reden om hem niet te geloven.’

Sten Torstensson keek hem ernstig aan.

‘Ik betwijfel niet dat Martinson een goede politieman is’, zei hij. ‘En ik betwijfel ook niet dat ze mijn vader dood aantroffen in zijn auto, die ondersteboven op een akker lag, total loss. Maar er is te veel dat niet klopt. Er moet iets gebeurd zijn.’

‘Wat dan?’

‘Iets anders.’

‘Maar wat dan bijvoorbeeld?’

‘Ik weet het niet.’

Wallander stond op om nog een kop koffie te halen.

Waarom zeg ik niet waar het op staat, dacht hij. Dat Martinson inventief en energiek is, maar soms ook slordig.

‘Ik heb het politierapport gelezen’, zei Sten Torstensson toen Wallander weer was gaan zitten. ‘Ik heb ermee in de hand gestaan op de plek waar mijn vader is gestorven. Ik heb het rapport van de lijkschouwing gelezen, ik heb met Martinson gepraat, ik heb nagedacht en ik heb opnieuw vragen gesteld. En nu ben ik hier.’

‘Wat kan ik doen?’ vroeg Wallander. ‘Jij als advocaat weet dat er in iedere gerechtelijke zaak en in ieder onderzoek gaten zitten die we nooit helemaal kunnen verklaren. Je vader zat alleen in de auto toen het gebeurde. Als ik jou goed begrijp, waren er geen getuigen. De enige die ons dus de complete uiteenzetting had kunnen geven van wat er is gebeurd, was je vader.’

‘Er is iets gebeurd’, zei Sten Torstensson weer. ‘Er klopt iets niet. Ik wil weten wat.’

‘Ik kan je niet helpen’, zei Wallander. ‘Ook al zou ik het willen.’

Het was alsof Sten Torstensson hem niet hoorde.

‘De sleutels’, zei hij. ‘Gewoon als voorbeeld. Die zaten niet in het contact. Ze lagen op de grond.’

‘Ze kunnen eruit zijn gedrukt’, wierp Wallander tegen. ‘Wanneer een auto in elkaar wordt geperst, kan er van alles gebeuren.’

‘Maar het contactslot was nog intact’, zei Sten Torstensson. ‘Geen van de sleutels was zelfs maar verbogen.’

‘Toch kan er een verklaring voor zijn’, zei Wallander.

‘Ik zou je nog meer voorbeelden kunnen geven’, vervolgde Sten Torstensson. ‘Ik weet dat er iets gebeurd is. Mijn vader is overleden tijdens een auto-ongeluk dat geen auto-ongeluk was.’

Wallander dacht na voordat hij antwoord gaf.

‘Zou hij misschien zelfmoord hebben gepleegd?’

‘Aan die mogelijkheid heb ik gedacht,’ antwoordde Sten Torstensson, ‘maar dat houd ik voor onmogelijk. Ik kende mijn vader.’

‘De meeste zelfmoorden komen onverwacht’, zei Wallander. ‘Maar jij weet natuurlijk zelf het beste wat je wilt geloven.’

‘Er is nog een reden waarom ik het auto-ongeluk niet kan accepteren’, zei Sten Torstensson.

Wallander keek hem nauwlettend aan.

‘Mijn vader was een vrolijke, extroverte man’, zei Sten Torstensson. ‘Als ik hem niet zo goed gekend had, dan zou ik de verandering misschien niet gemerkt hebben, een kleine, nauwelijks zichtbare, maar toch absoluut zekere verandering van gemoedsgesteldheid die hij het laatste halfjaar doormaakte.’

‘Kun je dat nauwkeuriger omschrijven?’ vroeg Wallander.

Sten Torstensson schudde zijn hoofd.

‘Eigenlijk niet’, antwoordde hij. ‘Het was meer een gevoel dat ik had. Dat hij uit zijn doen was over iets. Iets waarvan hij absoluut niet wilde dat ik het merkte.’

‘Heb je er nooit met hem over gesproken?’

‘Nooit.’

Wallander schoof zijn lege koffiekopje weg.

‘Hoe graag ik het ook zou willen, ik kan je niet helpen’, zei hij. ‘Als vriend kan ik naar je luisteren, maar als rechercheur besta ik gewoon niet meer. Ik voel me niet eens gevleid dat je dat hele eind hierheen bent gekomen om met mij te praten. Ik voel me alleen bedrukt en moe en somber.’

Sten Torstensson deed zijn mond open om iets te zeggen, maar bedacht zich en hield zich in. Ze stonden op om het café te verlaten.

‘Dat moet ik natuurlijk respecteren’, zei Sten Torstensson ten slotte, toen ze buiten stonden. Wallander liep met hem mee naar de auto en haalde zijn fiets eruit.

‘We leren nooit omgaan met de dood’, zei Wallander, in een onhandige poging zijn begrip uit te drukken.

‘Dat verlang ik ook niet’, antwoordde Sten Torstensson. ‘Ik wil alleen weten wat er gebeurd is. Het was geen gewoon auto-ongeluk.’

‘Praat nog eens met Martinson’, zei Wallander. ‘Maar misschien kun je beter niet zeggen dat ik dat heb voorgesteld.’

Ze namen afscheid en Wallander zag de auto tussen de zandheuvels verdwijnen.

Opeens had hij haast. Hij kon het nu niet langer uitstellen. Dezelfde middag nog belde hij zijn arts en Björk op om mee te delen dat hij had besloten te stoppen als rechercheur.

Daarna bleef hij nog vijf dagen op Skagen. Het gevoel dat zijn innerlijk net een uitgebrand oorlogslandschap was, nam niet af. Toch voelde hij zich opgelucht over het feit dat hij het ondanks alles toch had kunnen opbrengen om een beslissing te nemen.

Zondag 31 oktober keerde hij terug naar Ystad om de papieren te ondertekenen die zijn tijd als rechercheur formeel zouden beëindigen.