Henning Mankell

Dwaalsporen

Uit het Zweeds vertaald door Bertie van der Meij

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Villospår, verschenen bij Ordfronts Förlag ab, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1995

Eerste Nederlandstalige uitgave © Bertie van der Meij en De Geus Bv, Breda 2002

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Deze uitgave © De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Beeldredactie Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Lena Johansson/Getty Images

isbn 978 90 445 2005 7

nur 332, 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweeëntwintigste druk, 2010

Voor Jon

Vergeefs poog ik te buigen en te knikken

de oude, onvermurwbaar harde tralies

zij laten zich niet rekken, niet verwrikken

want in mijzelf zijn vastgesmeed de tralies,

pas als ikzelf breek, breken ook de tralies

Uit ‘En Ghasel’ (Een ghazel)

gustaf fröding

Dominicaanse Republiek

1978

Proloog

Vlak voor zonsopgang werd Pedro Santana wakker doordat de petroleumlamp stond te walmen.

Toen hij zijn ogen opsloeg wist hij eerst niet waar hij zich bevond. Hij was wakker geschud uit een droom die hij niet los wilde laten. Hij had door een vreemd rotsachtig landschap gereisd waar de lucht heel ijl was en hij had een gevoel gehad alsof al zijn herinneringen uit hem wegvloeiden. De walmende petroleumlamp was zijn bewustzijn binnengedrongen als een zwakke geur van vulkanische as. Maar plotseling was er ook iets anders geweest: een geluid afkomstig van een gekweld, hijgend mens. Toen was zijn droom uiteengespat en hij had moeten terugkeren naar de donkere kamer waar hij nu al zes dagen en zes nachten had doorgebracht zonder ooit langer dan een paar minuten achtereen te slapen.

De petroleumlamp was uitgegaan. Er was niets dan duisternis om hem heen. Hij zat volkomen roerloos. De nacht was heel warm. Onder zijn overhemd was hij plakkerig van het zweet. Hij merkte dat hij stonk. Hij had al een hele poos geen energie meer kunnen opbrengen om zich te wassen.

Daar klonk het hijgende geluid opnieuw. Hij stond voorzichtig op van de aarden vloer en tastte met zijn handen naar de jerrycan met petroleum die ergens bij de deur moest staan. Het had zeker geregend terwijl hij sliep, dacht hij terwijl hij door het donker scharrelde. De vloer was vochtig onder zijn voeten. In de verte hoorde hij een haan kraaien. Hij wist dat het de haan van Ramirez was. Van alle hanen in het dorp kraaide die van Ramirez altijd als eerste al voor zonsopgang. Die haan was net een ongeduldig mens. Zo iemand als de mensen in de stad, die altijd zoveel te doen schenen te hebben dat ze alleen nog maar tijd hadden voor hun eigen haast. Hier in het dorp was het anders, hier ging alles langzaam, zoals het leven in feite ook langzaam was. Waarom zouden de mensen haast moeten hebben? De gewassen waarvan ze leefden groeiden immers maar langzaam.

Zijn ene hand stootte tegen de jerrycan met petroleum. Hij trok de lap die in de opening gepropt was eruit en draaide zich om. Het gehijg dat hem in de duisternis omringde werd steeds onregelmatiger. Hij vond de lamp, trok de kurk eruit en goot er voorzichtig petroleum in terwijl hij zich probeerde te herinneren waar hij de lucifers had gelegd. Het doosje was bijna leeg geweest, dat wist hij nog. Maar er moesten nog twee of drie lucifers in zitten. Hij zette de jerrycan weer neer en tastte met zijn handen de vloer af. Vrijwel meteen stootte hij met zijn ene hand tegen het lucifersdoosje. Hij streek een lucifer af, haalde de glazen kap los en zag hoe de lont begon te branden.

Daarna draaide hij zich om. Hij stond hevige angsten uit, want hij wilde het tafereel dat hem te wachten stond niet zien.

De vrouw in het bed bij de wand zou sterven. Hij was zich daar nu van bewust, al had hij tot het laatst toe geprobeerd zichzelf voor te houden dat de crisis weldra voorbij zou zijn. Zijn droom was een laatste poging om te vluchten geweest. Er was nu echter geen ontkomen meer aan.

Een mens kon nooit aan de dood ontkomen. Niet aan zijn eigen dood, maar ook niet aan die van iemand die hem lief was.

Hij ging op zijn hurken bij het bed zitten. De petroleumlamp wierp onrustige schaduwen over de wanden. Hij keek naar haar gezicht. Ze was nog jong. Haar gezicht was bleek en ingevallen, maar toch was ze nog mooi. Het laatste wat bij mijn vrouw weggaat is haar schoonheid, dacht hij, en hij merkte dat er tranen in zijn ogen opwelden. Hij voelde aan haar voorhoofd. De koorts was weer gestegen.

Hij wierp een blik door het kapotte raam dat met een afgescheurd stuk karton gerepareerd was. De zon was nog niet op. De haan van Ramirez was nog steeds de enige die kraaide. Ging de zon maar op, dacht hij. Ze zal sterven als het nacht is. Niet overdag. Als ze maar kan blijven ademhalen totdat de zon opgaat. Dan zal ze me nog niet alleen laten.

Plotseling sloeg ze haar ogen op. Hij pakte haar hand en probeerde te glimlachen.

‘Waar is het kind?’ vroeg ze met een stem die zo zwak was dat hij haar woorden nauwelijks kon verstaan.

‘Ze slaapt bij mijn zuster en haar gezin’, antwoordde hij. ‘Dat is het beste.’

Ze leek tot rust te komen na zijn antwoord.

‘Hoelang heb ik geslapen?’

‘Urenlang.’

‘Heb je de hele tijd hier gezeten? Je moet rust nemen. Over een paar dagen hoef ik hier niet meer te liggen.’

‘Ik heb geslapen’, antwoordde hij. ‘Straks ben je weer beter.’

Hij vroeg zich af of ze merkte dat hij loog. Hij vroeg zich af of ze wist dat ze nooit meer uit bed zou komen. Logen ze misschien in hun wanhoop allebei? Om te maken dat het onvermijdelijke gemakkelijker te dragen zou zijn?

‘Ik ben zo moe’, zei ze.

‘Je moet slapen om beter te worden’, antwoordde hij, zijn hoofd afwendend om te voorkomen dat ze zag hoeveel moeite hij had om zich goed te houden.

Even later drong het eerste daglicht het huis binnen. Ze was weer in haar bewusteloosheid weggezakt. Hij zat op de vloer naast haar bed. Hij was zo moe dat hij geen greep meer had op zijn gedachten. Ze dwaalden ongehinderd door zijn hoofd zonder dat hij ze kon sturen.

Toen hij Dolores voor het eerst ontmoette was hij eenentwintig. Samen met zijn broer Juan was hij te voet de lange weg naar Santiago de los Treinta Caballeros gegaan om het carnaval te kunnen zien. Juan, die twee jaar ouder was, had de stad al eerder bezocht. Maar voor Pedro was het de eerste keer. Ze hadden er drie dagen over gedaan. Af en toe waren ze een paar kilometer met een ossenkar meegelift. Maar het grootste deel van de weg hadden ze gelopen. Eén keer hadden ze geprobeerd stiekem mee te rijden met een propvolle bus die naar de stad ging. Maar ze waren ontdekt toen ze bij een halte geprobeerd hadden op het dak van de bus te klimmen om zich daar tussen tassen en bijeengesnoerde bundels te verstoppen. De chauffeur had hen weggejaagd en uitgevloekt. Hij had geschreeuwd dat mensen die zo arm waren dat ze niet eens een buskaartje konden betalen, eigenlijk niet zouden moeten bestaan.

‘Zo’n buschauffeur moet heel rijk zijn’, had Pedro gezegd toen ze verder liepen over de stoffige weg die door eindeloze suikerplantages kronkelde.

‘Welnee, sukkel’, antwoordde Juan. ‘Het geld van de kaartjes gaat naar de eigenaar van de bus. Niet naar de buschauffeur.’

‘Wie is dat dan?’ vroeg Pedro.

‘Hoe kan ik dat nu weten?’ antwoordde Juan. ‘Maar als ik in de stad kom zal ik je de huizen laten zien waar ze wonen.’

Eindelijk waren ze er. Het was februari en de hele stad leefde in de gewelddadige roes van het carnaval. Sprakeloos had Pedro naar alle bontgekleurde kleding gekeken, aan de zomen waarvan overal glinsterende spiegeltjes waren vastgenaaid. De mombakkesen die op duivels of op dieren leken hadden hem in het begin angst aangejaagd. Het leek wel of de hele stad deinde op de maat van duizenden trommels en gitaren. Juan had hem routineus langs straten en stegen gevoerd. ’s Nachts sliepen ze op een paar banken in het Parque Duarte. Pedro was aldoor hevig ongerust dat hij Juan in de mensenmenigte kwijt zou raken. Hij voelde zich als een kind dat bang was een van zijn ouders te verliezen. Maar hij liet niets merken. Hij wilde niet dat Juan hem zou uitlachen.

Maar op de derde avond, die hun laatste avond zou zijn, gebeurde het. Ze bevonden zich in de Calle del Sol, de grootste straat van de stad, toen Juan plotseling tussen de verklede, dansende mensen verdween. Ze hadden geen plaats afgesproken waar ze elkaar weer zouden ontmoeten, mochten ze elkaar uit het oog verliezen. Hij was tot diep in de nacht naar Juan blijven zoeken, maar hij had hem nergens kunnen vinden. Bij de bankjes in het park waar ze eerder hadden geslapen, was hij ook niet. Vroeg in de ochtend was Pedro bij een van de standbeelden op de Plaza de Cultura gaan zitten. Om zijn dorst te lessen had hij water uit een fontein gedronken. Maar hij had geen geld om eten te kopen. Het enige wat hij kon doen, dacht hij, was proberen de weg te vinden die terug naar huis leidde. Als hij maar eenmaal de stad uit was, kon hij wel stiekem een van de vele bananenplantages op glippen om zijn buik rond te eten.

Plotseling merkte hij dat er iemand naast hem was komen zitten. Het was een meisje van zijn leeftijd. Hij vond haar al meteen het mooiste meisje dat hij ooit had gezien. Toen ze hem ontdekte, sloeg ze verlegen haar ogen neer. Hij keek tersluiks toe hoe ze haar sandalen afdeed en over haar zere voeten wreef.

Zo had hij Dolores ontmoet. Ze hadden het er later nog vaak over gehad hoe Juans verdwijning in het carnavalsgewoel en haar zere voeten hen bij elkaar hadden gebracht.

Ze zaten samen bij de fontein en raakten aan de praat.

Dolores bleek ook alleen maar op bezoek te zijn in de stad. Ze zocht een baantje als dienstmeisje en was in de rijke buurten de huizen afgegaan, echter zonder werk te vinden. Net als Pedro was ze het kind van een campesino, en haar dorp lag niet ver van het dorp waar Pedro woonde. Ze waren samen de stad uitgelopen, hadden bananenbomen geplunderd om hun honger te stillen en hoe dichter ze bij haar dorp kwamen, hoe langzamer ze waren gaan lopen.

Twee jaar later, in mei, nog voordat de regentijd begon, waren ze getrouwd en naar Pedro’s dorp verhuisd, waar ze een huisje hadden gekregen van een van Pedro’s ooms. Pedro werkte op een suikerplantage en Dolores teelde groente, die ze verkocht aan passerende opkopers. Ze waren arm geweest, maar ook jong en gelukkig.

Er was maar één ding niet zoals het hoorde. Na drie jaar was Dolores nog altijd niet zwanger. Ze spraken er nooit over. Maar Pedro kon merken dat Dolores zich steeds meer zorgen begon te maken. Buiten zijn medeweten had ze heimelijk hulp gezocht bij curiositas aan de grens met Haïti, echter zonder dat er iets veranderd was.

Het had acht jaar geduurd. Maar op een avond toen Pedro thuiskwam van de suikerplantage was ze hem tegemoet gelopen om hem te vertellen dat ze zwanger was. Na acht jaar huwelijk had Dolores een dochter gebaard. Al bij de allereerste aanblik van zijn kind wist Pedro dat ze de schoonheid van haar moeder had geërfd. Die avond was Pedro naar de dorpskerk gegaan om een gouden sieraad te offeren dat hij van zijn moeder had gekregen toen ze nog leefde. Hij had het aan de maagd Maria geofferd die hem, met haar in doeken gewikkeld kind, aan Dolores en haar pasgeboren dochter deed denken. Op de terugweg naar huis had hij zo luid en uitgelaten gezongen dat de mensen die hij tegenkwam naar hem hadden gekeken en zich hadden afgevraagd of hij soms te veel gegist rietsuikersap had gedronken.

Dolores sliep. Ze haalde steeds gejaagder adem en bewoog onrustig.

‘Je kunt niet sterven’, fluisterde Pedro en hij merkte dat hij zijn wanhoop niet meer kon bedwingen. ‘Je kunt niet doodgaan en mij en onze dochter in de steek laten.’

Twee uur later was alles voorbij. Heel even werd haar ademhaling volkomen rustig. Ze sloeg haar ogen op en keek hem aan.

‘Jij moet onze dochter laten dopen’, zei ze. ‘Jij moet haar laten dopen en jij moet voor haar zorgen.’

‘Straks ben je weer beter’, antwoordde hij. ‘Dan gaan we samen naar de kerk om haar te laten dopen.’

‘Ik ben er niet meer’, zei ze en ze sloot haar ogen.

Een moment later was ze overleden.

Twee weken later verliet Pedro het dorp met zijn dochter in een mandje op zijn rug. Zijn broer Juan liep een eindje met hem mee.

‘Weet je wel wat je doet?’ vroeg hij.

‘Ik doe alleen maar wat ik moet doen’, antwoordde Pedro.

‘Waarom moet je naar de stad om je dochter te laten dopen? Waarom kun je haar niet hier in het dorp laten dopen? De kerk hier was voor jou en voor mij toch ook goed genoeg. En voor onze ouders.’

Pedro hield zijn pas in en keek naar zijn broer.

‘Wij hebben acht jaar lang op een kind gewacht. Toen onze dochter eindelijk kwam, werd Dolores ziek. Niemand kon haar helpen. Dokters niet, medicijnen niet. Ze was nog geen dertig. Toch moest ze sterven. Omdat wij arm zijn. Omdat wij in onze armoede allerlei ziekten hebben. Ik heb Dolores destijds op het carnaval ontmoet, toen jij verdwenen was. Nu ga ik terug naar de grote kathedraal aan het plein waar wij elkaar hebben leren kennen. Mijn dochter zal in de grootste kerk van het land gedoopt worden. Dat is wel het minste wat ik voor Dolores kan doen.’

Hij wachtte Juans antwoord niet af, maar draaide zich om en liep verder. Toen hij laat in de avond in het dorp aankwam waar Dolores vroeger had gewoond, bleef hij bij het huis van haar moeder staan. Nogmaals verklaarde hij wat hij ging doen. De oude vrouw schudde verdrietig het hoofd toen hij uitgepraat was.

‘Je verdriet drijft je tot waanzin’, zei ze. ‘Het is ver naar Santiago. Bedenk liever dat het voor je dochter helemaal niet goed is om al die tijd op je rug mee te hotsen.’

Pedro gaf geen antwoord. De volgende ochtend in alle vroegte hervatte hij zijn tocht. Hij praatte voortdurend met het kind, dat in het mandje op zijn rug hing. Hij vertelde alles wat hij zich van Dolores herinnerde. En toen hij niets meer te zeggen had, begon hij van voren af aan.

Terwijl zware regenwolken zich aan de horizon opstapelden kwam hij op een middag in de stad aan. Bij de grote toegangsdeur van de Santiago Apóstol-kathedraal ging hij zitten wachten. Af en toe gaf hij zijn dochter iets van het eten dat hij van huis had meegenomen. Hij bekeek alle in het zwart geklede priesters die hem passeerden. Hij vond ze ofwel te jong ofwel te gehaast om hun de eer te gunnen zijn dochter te dopen. Urenlang bleef hij zitten wachten. Ten slotte zag hij een oude priester met langzame tred het plein oversteken, op weg naar de kathedraal. Hij stond op, nam zijn hoed van boombast af en liet de man zijn dochter zien. De oude priester luisterde geduldig naar zijn verhaal. En hij knikte.

‘Ik zal je dochter dopen’, zei hij. ‘Je hebt een lange weg afgelegd om iets te doen waarin je gelooft. In onze tijd komt dat zelden voor. Mensen leggen zelden grote afstanden af vanwege hun geloof. Daarom ziet de wereld er ook uit zoals ze eruitziet.’

Pedro volgde de priester de donkere kathedraal in. Dolores is vlak bij me, dacht hij. Haar geest zweeft om ons heen en gaat met ons mee naar de doopvont.

De oude priester zette zijn stok tegen een van de hoge pilaren.

‘Hoe gaat het meisje heten?’ vroeg hij.

‘Net als haar moeder’, antwoorde Pedro. ‘Ze zal Dolores heten. Verder wil ik dat ze de naam Maria krijgt. Dolores Maria Santana.’

Na de doop ging Pedro het plein weer op. Bij het standbeeld waar hij tien jaar eerder Dolores had ontmoet, ging hij zitten. Zijn dochter sliep in haar mandje. Hij zat volkomen stil, diep in zichzelf verzonken.

Ik, Pedro Santana, ben een eenvoudig man. Van mijn voorvaderen heb ik niets anders geërfd dan armoede en onafgebroken ellende. Ook mocht ik mijn vrouw niet behouden. Maar ik beloof je dat onze dochter een ander leven zal krijgen. Ik zal alles voor haar doen om te maken dat ze niet net zo’n leven hoeft te leiden als wij. Ik beloof je, Dolores, dat onze dochter een mens zal worden die een lang en gelukkig en waardig leven zal leiden.

Diezelfde avond liet Pedro de stad weer achter zich. Met zijn dochter Dolores keerde hij terug naar zijn dorp.

Dat was op 9 mei 1978.

Dolores Maria Santana, zo innig bemind door haar vader, was toen acht maanden oud.

Skåne

21-24 juni 1994

1

Vroeg in de ochtend begon hij aan zijn gedaanteverwisseling.

Hij had alles zorgvuldig gepland om ervoor te zorgen dat er niets kon mislukken. Hij zou een hele dag nodig hebben en hij wilde niet riskeren dat hij in tijdnood kwam. Hij pakte het eerste penseel en hield het omhoog. Uit de cassettespeler op de vloer klonken de trommels van het bandje dat hij had gemaakt. Hij keek naar zijn gezicht in de spiegel. Toen trok hij de eerste zwarte strepen over zijn voorhoofd. Hij deed het met vaste hand, merkte hij. Hij was dus niet nerveus. Terwijl het toch de eerste keer was dat hij zijn oorlogsbeschildering echt aanbracht. Wat tot nu toe een vlucht was geweest, zijn manier om zich tegen al het onrecht dat hem voortdurend was aangedaan te verweren, werd nu iets totaal anders. Het werd menens. Bij iedere streep die hij op zijn gezicht schilderde, was het alsof hij zijn oude leven achter zich liet. Er was geen weg terug meer. Met ingang van vanavond was het spel voorgoed voorbij en zou hij de oorlog in gaan waarin mensen echt moesten sterven.

Het licht in de kamer was fel. Hij had de spiegels vóór zich zorgvuldig zo gericht dat ze geen licht konden weerkaatsen. Bij binnenkomst had hij de deur achter zich op slot gedaan en eerst nog een laatste keer gecontroleerd of hij niets vergeten was. Alle benodigdheden lagen klaar. De keurig schoongemaakte penselen, de porseleinen bakjes met de verf, handdoeken en water. Bij de kleine draaibank lagen zijn wapens naast elkaar uitgestald op een zwarte lap. De drie bijlen, de messen van verschillende lengte en de spuitbussen. Dit was het enige waarover hij nog steeds geen besluit had genomen, dacht hij. Voor het invallen van de avond zou hij moeten kiezen welk wapen hij zou nemen. Hij kon ze niet allemaal meenemen. Maar hij wist dat het besluit zich vanzelf zou aandienen als hij maar eenmaal aan zijn gedaanteverwisseling begonnen was.

Voordat hij aan de bank ging zitten om zijn gezicht te schminken liet hij zijn vingers over de sneden van de bijlen en messen gaan. Ze konden niet scherper zijn. Hij kon de verleiding niet weerstaan een van de messen wat steviger tegen zijn vingertop te drukken. Het bloed welde onmiddellijk op. Hij veegde zijn vinger af aan een handdoek. Toen ging hij voor de spiegels zitten.

De eerste strepen op zijn voorhoofd moesten zwart zijn. Het was alsof hij twee diepe sneden kerfde, zijn brein openlegde en alle herinneringen en gedachten die hem tot nu toe in zijn leven hadden vergezeld, gekweld en vernederd, naar buiten liet vloeien. Pas daarna zou hij de rode en witte strepen aanbrengen, de ringen, de vierkanten en tot slot de slangachtige versieringen op zijn wangen. Van zijn blanke huid zou niets meer te zien zijn. En dan zou zijn gedaanteverwisseling compleet zijn. Alles van daarvoor zou weg zijn. Hij was wedergekeerd in de vorm van een dier en hij zou nooit meer als een mens spreken. Hij zou als het nodig was zelfs niet aarzelen zichzelf de tong af te snijden, dacht hij.

Zijn gedaanteverwisseling kostte hem de hele dag. Even na zes uur ’s avonds was hij klaar. Hij had toen ook besloten de grootste van de drie bijlen mee te nemen. Hij stak de steel achter de dikke leren riem die hij rond zijn middel had gegespt. Daar zaten ook de twee messen al in hun scheden. Hij keek om zich heen. Hij was niets vergeten. De spuitbussen had hij in de binnenzakken van zijn leren jack gestopt.

Nog een laatste keer keek hij naar zijn gezicht in de spiegel. Hij huiverde. Toen liet hij voorzichtig de motorhelm over zijn hoofd zakken, deed het licht uit en verliet het vertrek, op blote voeten, zoals hij gekomen was.

*

Om vijf over negen zette Gustaf Wetterstedt het geluid van de tv zachter en belde hij zijn moeder. Dat was al heel lang een vaste gewoonte van hem. Sinds hij meer dan vijfentwintig jaar geleden was afgetreden als minister van Justitie en al zijn politieke functies had neergelegd, bekeek hij de nieuwsuitzendingen op tv altijd met weerzin en ergernis. Hij kon zich er niet mee verzoenen dat hij er geen deel meer van uitmaakte. Al die jaren dat hij als minister en als mens in het absolute middelpunt van de publieke belangstelling had gestaan, was hij minstens eens per week op tv te zien geweest. Hij had er nauwlettend op toegezien dat er van alle filmfragmenten waarin hij optrad door een secretaresse videokopieën waren gemaakt. Die banden stonden nu in zijn werkkamer, ze namen een hele wand in beslag. Zo nu en dan bekeek hij ze weer eens. Het was steeds een bron van voldoening voor hem te merken dat hij in al die jaren als minister van Justitie nog nooit van zijn apropos was gebracht door een onverwachte of verraderlijke vraag van een kwaadwillend journalist. Met onverholen verachting herinnerde hij zich hoe bang veel van zijn collega’s waren geweest voor de tv-verslaggevers. Het gebeurde dan ook veel te vaak dat ze begonnen te stotteren of zichzelf verstrikten in tegenstrijdigheden waar ze vervolgens niet meer uitkwamen. Hem was dat echter nooit overkomen. De journalisten hadden hem er nooit onder gekregen. En zijn geheim waren ze ook nooit op het spoor gekomen.

Hij had om negen uur de tv aangezet om naar het inleidende nieuwsoverzicht te kijken. Daarna zette hij het geluid zachter. Hij trok de telefoon naar zich toe om zijn moeder te bellen. Zijn moeder had hem gekregen toen ze nog heel jong was. Nu was ze vierennegentig, nog helder van hoofd, vol onverbruikte energie. Ze woonde alleen in een groot appartement in het centrum van Stockholm. Iedere keer als hij de telefoon pakte en haar nummer intoetste, hoopte hij dat ze niet zou opnemen. Nu hij zelf over de zeventig was, begon hij te vrezen dat ze hem zou overleven. Hij wenste niets liever dan dat zij zou sterven. Dan zou hij alleen overblijven. Hij zou haar niet meer hoeven bellen, hij zou zelfs algauw vergeten zijn hoe ze eruitzag.

De telefoon ging over. Onder het wachten keek hij naar de geluidloze nieuwslezer. Na het vierde toonsignaal begon hij te hopen dat ze eindelijk dood was. Toen hoorde hij haar stem. Zijn toon werd zoetsappig terwijl hij met haar sprak. Hij vroeg hoe het met haar ging, hoe haar dag was geweest. Eenmaal geconfronteerd met het feit dat ze nog leefde, wilde hij het gesprek zo kort mogelijk houden.

Hij beëindigde het gesprek en liet zijn hand op de telefoonhoorn rusten. Ze gaat niet dood, dacht hij. Ze gaat pas dood als ik haar de hersens insla.

Hij bleef in de stille kamer zitten. De enige geluiden die hij hoorde waren het ruisen van de zee en een eenzame brommer die ergens in de buurt voorbijreed. Hij stond op van de bank en liep naar het grote raam voor het terras, dat uitzicht bood op zee. De schemering was mooi en heel sfeervol. Het strand achter het grote terrein dat zijn huis omringde, was leeg. De mensen zitten voor hun tv-toestellen, dacht hij. Ooit zaten ze daar te kijken hoe ik de verslaggevers van het journaal in een wurggreep nam. In die tijd was ik minister van Justitie. Ik had minister-president moeten zijn. Maar dat ben ik nooit geworden.

Hij trok de zware gordijnen dicht, er zorgvuldig op toeziend dat er geen kieren open bleven. Hij probeerde zo anoniem mogelijk te leven, in dit huis even ten oosten van Ystad, maar toch werd hij nog wel eens door nieuwsgierige mensen in de gaten gehouden. Hoewel het al vijfentwintig jaar geleden was dat hij was afgetreden, geheel vergeten waren ze hem niet. Hij ging naar de keuken en schonk zichzelf een kop koffie in uit een thermoskan. Die had hij eind jaren zestig tijdens een officieel bezoek aan Italië gekocht. Vaag herinnerde hij zich dat hij daar was voor besprekingen over de uitbreiding van maatregelen ter bestrijding van het terrorisme in Europa. Overal in zijn huis stonden voorwerpen die hem herinnerden aan het leven dat hij ooit had geleid. Hij had al vaak overwogen alles weg te gooien. Maar uiteindelijk had het hem vergeefse moeite geleken.

Hij liep met zijn kop koffie terug naar de bank. Met de afstandsbediening zette hij de tv uit. In het donker bleef hij zitten, denkend aan de dag die voorbij was. Die ochtend had hij bezoek gehad van een journaliste van een van de grote maandbladen, die een serie reportages maakte over het leven van bekende mensen na hun vijfenzestigste. Hij was er niet achter gekomen waarom ze speciaal hem had uitgekozen. Ze had een fotografe bij zich gehad en ze hadden foto’s genomen, zowel op het strand als binnenshuis. Hij had van tevoren besloten dat hij zichzelf zou presenteren als een oudere man, gekenmerkt door mildheid en verzoening. Hij had verteld dat hij nu een zeer gelukkig leven leidde. Hij leefde in de grootst mogelijke afzondering om te kunnen mediteren en hij had zich met geveinsde verlegenheid laten ontvallen dat hij overwoog of hij wellicht zijn memoires nog zou gaan schrijven. De journaliste, een vrouw van in de veertig, was onder de indruk en vol onderdanige eerbied geweest. Na afloop had hij haar en de fotografe naar hun auto vergezeld en hen uitgezwaaid.

Hij was erin geslaagd tijdens het hele interview geen enkel waar woord te zeggen, dacht hij voldaan. Dat was dan ook een van de weinige dingen die nog steeds zijn belangstelling hadden. Bedriegen zonder ontmaskerd te worden. Schijn te wekken en illusies te verspreiden. Na al die jaren in de politiek had hij beseft dat het enige wat uiteindelijk overbleef de leugen was. De waarheid vermomd als leugen, of de leugen onder het mom van waarheid.

Langzaam dronk hij zijn koffie op. Zijn gevoelens van welbehagen werden sterker. ’s Avonds en ’s nachts was hij op zijn best. Dan zakten de gedachten weg, de gedachten aan alles wat ooit geweest was en wat verloren was gegaan. Het belangrijkste had niemand hem echter ooit kunnen ontnemen. Het diepste geheim, dat wat niemand wist behalve hijzelf.

Soms kon hij zichzelf bezien als een beeld in een spiegel die tegelijkertijd bol en hol was. Als mens had hij diezelfde dubbelzinnigheid. Niemand had ooit iets anders dan de buitenkant gezien, de bekwame jurist, de gerespecteerde minister van Justitie, de milde vijfenzestigplusser die strandwandelingen maakte langs de kust van Skåne. Niemand kon ook maar enigszins vermoeden dat hij zijn eigen dubbelganger was. Hij had koningen en presidenten bezocht, hij had glimlachend staan buigen, maar ondertussen had hij gedacht: jullie moesten eens weten wie ik eigenlijk ben en wat ik van jullie denk. Toen hij voor de tv-camera’s stond had die gedachte – jullie moesten eens weten wie ik ben en wat ik van jullie denk – altijd helemaal vooraan in zijn bewustzijn gelegen. Maar nooit had iemand daar iets van gemerkt. Zijn geheim was dit: de partij die hij vertegenwoordigde, de meningen die hij verdedigde, de meeste mensen die hij ontmoette, die haatte en verachtte hij. Zijn geheim zou tot hij dood was een geheim blijven. Hij had de wereld doorzien, al haar zwakheden geïdentificeerd, de zinloosheid van het bestaan gezien. Maar niemand kende zijn inzicht en zo zou het blijven. Hij had nooit enige behoefte gevoeld anderen mee te delen wat hij had gezien en begrepen.

Hij voelde een groeiend welbehagen over wat hem te wachten stond. De volgende dag zouden zijn vrienden even na negen uur ’s avonds in de zwarte Mercedes met het getinte spiegelglas in de ramen naar zijn huis komen. Ze zouden rechtstreeks zijn garage binnenrijden en hij zou hun komst afwachten in de zitkamer, met dichtgetrokken gordijnen, net als nu. Hij merkte dat zijn verwachtingen meteen hooggespannen raakten zodra hij over het meisje dat ze hem zouden leveren begon te fantaseren. Hoe zou ze er deze keer uitzien? Hij had laten weten dat het de laatste tijd te vaak blondines waren geweest. Soms waren ze ook te oud geweest, over de twintig. Hij wilde ditmaal een jonger meisje, het liefst een halfbloed. Terwijl hij het meisje naar zijn slaapkamer meenam zouden zijn vrienden in het souterrain wachten, waar hij een tv had neergezet. Voor zonsopgang zouden ze weer vertrokken zijn en kon hij al weer gaan fantaseren over het meisje dat ze de week erop zouden meebrengen. De gedachte aan de dag van morgen wond hem zo op, dat hij van de bank opstond en zijn werkkamer binnenging. Voordat hij het licht aandeed, trok hij de gordijnen dicht. Heel even meende hij in de verte op het strand een vage menselijke gedaante te zien. Hij deed zijn bril af en tuurde met samengeknepen ogen. Er hielden zich wel eens late nachtelijke wandelaars in de buurt van zijn terrein op. Enkele keren had hij zich genoodzaakt gezien de politie van Ystad te bellen om zijn beklag te doen over jongeren die op het strand een vuur hadden aangelegd en lawaai maakten. Hij had een goede verstandhouding met de politie van Ystad. Ze kwamen altijd onmiddellijk om de lieden die hem stoorden weg te jagen. Hij stond er vaak bij stil dat hij, doordat hij minister van Justitie was geweest, allerlei kennis had verkregen en contacten had opgedaan waar hij anders geen idee van zou hebben gehad. Niet alleen had hij de bijzondere mentaliteit die er binnen het Zweedse politiekorps heerste, leren kennen. Hij had ook systematisch vriendschappen aangeknoopt op strategische punten in het Zweedse rechtswezen. Maar wat daarnaast even belangrijk was geweest, dat waren alle contacten in het criminele circuit die hij had gekregen. Er waren intelligente misdadigers, zowel mensen die individueel opereerden als leiders van grote misdaadsyndicaten, die hij tot zijn vrienden had gemaakt. Ook al was er veel veranderd in de vijfentwintig jaar na zijn aftreden, hij ondervond nog steeds veel nut van zijn oude contacten. En niet in de laatste plaats van de vrienden die ervoor zorgden dat hij elke week bezoek kreeg van een meisje in de geschikte leeftijd.

De gedaante op het strand was verbeelding geweest. Hij verschikte de gordijnen en ontsloot een van de laden van het schrijfbureau dat hij van zijn vader, de gevreesde professor in de rechtsgeleerdheid, had geërfd. Hij haalde er een kostbare, fraai versierde band uit, legde die op de schrijftafel en sloeg hem open. Langzaam, bijna eerbiedig, bladerde hij door zijn verzameling van pornografische afbeeldingen uit alle perioden van de kunst der fotografie. Zijn oudste foto was een zeldzaamheid, een daguerreotype uit 1855 die hij een keer in Parijs had gekocht. De afbeelding stelde een naakte vrouw voor die een hond omhelsde. Zijn verzameling was welbekend in de exclusieve maar voor de buitenwereld onbekende kring mannen die zijn belangstelling deelde. Zijn fotoverzameling van Lecadre uit de jaren negentig van de negentiende eeuw werd alleen overtroffen door de verzameling van een bejaarde staalindustriemagnaat uit het Roergebied. Langzaam bladerde hij de geplastificeerde bladzijden door. Hij bleef het langst talmen bij de bladzijden met nog heel jonge modellen, aan wier ogen te zien was dat ze onder invloed van drugs waren. Het had hem vaak gespeten dat hijzelf niet eerder met fotograferen was begonnen. Als hij dat wel had gedaan, zou hij nu op een unieke verzameling kunnen bogen.

Toen hij het album had doorgenomen borg hij het weer op in zijn schrijfbureau. Hij had zijn vrienden laten beloven dat ze in geval van zijn dood de foto’s aan een antiquair in Parijs, die zich had gespecialiseerd in dit soort verkoopopdrachten, zouden aanbieden. Het geld zou vervolgens naar een fonds voor jonge juristen gaan dat hij nu reeds had opgericht, maar waarvan het bestaan pas bij zijn dood bekend zou worden gemaakt.

Hij deed de bureaulamp uit en bleef in de donkere kamer zitten. Het ruisen van de zee klonk maar heel zwak. Opnieuw meende hij een brommer te horen die ergens in de buurt langsreed. Hij had nog steeds moeite om zich een voorstelling van zijn eigen dood te maken, hoewel hij al over de zeventig was. Twee keer had hij tijdens reizen in de vs anoniem weten te bewerkstelligen dat hij bij executies aanwezig mocht zijn. De eerste keer werd de elektrische stoel gebruikt, de tweede keer de toentertijd al zeer ongebruikelijke gaskamer. Het was een merkwaardig opwindende ervaring geweest om te zien hoe mensen werden afgemaakt. Maar van zijn eigen dood kon hij zich geen beeld vormen. Hij verliet zijn werkkamer en schonk zich bij het barkastje in de zitkamer een glaasje likeur in. Het liep al tegen middernacht. Een korte wandeling naar de zee was het enige wat hem nog te doen stond voordat hij naar bed ging. In de vestibule trok hij een jas aan, hij stak zijn voeten in een paar versleten klompen en verliet zijn huis.

Buiten was het windstil. Zijn huis lag zo afgelegen dat hij niet kon zien of er licht brandde bij zijn buren. In de verte klonk het geluid van de auto’s op de weg naar Kåseberga. Hij liep het tuinpad af, naar de gesloten poort die hem toegang gaf tot het strand. Tot zijn ergernis merkte hij dat de lantaarn die op een paal bij de poort was gemonteerd, kapot was. Het strand wachtte op hem. Hij haalde zijn sleutels tevoorschijn en maakte de poort open. Hij liep het korte stukje naar het strand en ging aan de waterlijn staan. De zee was kalm. Ver weg aan de horizon zag hij de lichten van een schip dat naar het westen stevende. Hij knoopte zijn gulp open en urineerde in het water, intussen doorfantaserend over het bezoek dat hij de volgende dag zou krijgen.

Zonder dat hij iets gehoord had, wist hij plotseling dat er iemand achter hem stond. Hij verstarde en voelde hoe de angst vat op hem kreeg. Vlug draaide hij zich om.

De man die daar stond, leek op een dier. Hij was naakt, op een korte broek na. In panische ontzetting keek Wetterstedt de man in het gezicht. Het viel niet uit te maken of dat gezicht misvormd was of achter een masker schuilging. In zijn ene hand had de man een bijl. De hand die de bijl omklemde was wel erg klein, dacht Wetterstedt verward. De man deed hem aan een dwerg denken.

Hij gaf een schreeuw en zette het op een lopen, terug naar de tuinpoort.

Toen het scherp van de bijl zijn ruggengraat vlak onder zijn schouderbladen in tweeën kliefde, was hij op slag dood. Hij merkte niet meer hoe de man die misschien een dier was bij hem neerknielde, een snede in zijn voorhoofd maakte en vervolgens met een krachtige ruk het grootste gedeelte van zijn haar en hoofdhuid lostrok.

Het was even na middernacht.

Het was dinsdag 21 juni.

Ergens in de buurt startte een eenzame brommer. Kort daarop stierf het geluid van de motor weg.

Alles was weer heel stil.

2

Op 21 juni omstreeks twaalf uur verdween Kurt Wallander uit het politiebureau in Ystad. Om te voorkomen dat iemand hem zag weggaan, verliet hij zijn werkplek via de garage. Hij stapte in zijn auto en reed naar de haven. Omdat het een warme dag was had hij zijn colbert over zijn bureaustoel laten hangen. De komende uren zou dat voor mensen die hem zochten een teken zijn dat hij in ieder geval nog in het gebouw was. Wallander parkeerde zijn auto bij het theater. Hij liep het binnenste havenhoofd op en ging voor de roodgeschilderde barak van de Reddingsbrigade op een bankje zitten. Hij had een van zijn schrijfblokken meegenomen. Toen hij wilde gaan schrijven, merkte hij dat hij geen pen bij zich had. Eerst wilde hij het schrijfblok in een opwelling van ergernis in het havenbekken gooien. Dan maar niet! Maar nee, dat kon hij onmogelijk doen. Zijn collega’s zouden het hem niet vergeven.

Die hadden hem ondanks zijn protesten uitverkoren om die middag om drie uur namens hen een toespraak te houden ter gelegenheid van het afscheid van Björk, die aftrad als hoofdcommissaris van politie te Ystad.

Wallander had nog nooit van zijn leven een toespraak gehouden. Wel had hij talloze persconferenties moeten beleggen naar aanleiding van diverse opsporingsonderzoeken.

Hoe moest je een vertrekkende hoofdcommissaris bedanken? Waar bedankte je hem eigenlijk voor? Was er überhaupt wel iets waar ze hem dankbaar voor moesten zijn? Het liefst zou Wallander het willen hebben over zijn bezorgdheid en vrees met betrekking tot de grote, schijnbaar willekeurige reorganisaties en bezuinigingen waaronder de politie in toenemende mate te lijden had.

Hij had het politiebureau verlaten om rustig te kunnen nadenken over wat hij wilde zeggen. De avond tevoren had hij tot diep in de nacht aan zijn keukentafel gezeten, echter zonder resultaat. Maar nu moest hij wel. Over minder dan drie uur zouden ze bij elkaar komen en hun cadeau aan Björk overhandigen, die de dag daarna in Malmö zou aantreden als chef van de regionale eenheid voor buitenlanders. Hij stond op en liep langs het hoofd naar het havencafé. De vissersschuiten lagen aan hun trossen te wiegelen. Wallander herinnerde zich verstrooid dat hij er zeven jaar geleden een keer bij was geweest toen ze een lijk uit het havenbekken haalden. Hij verjoeg het beeld weer uit zijn gedachten. De toespraak die hij voor Björk moest houden was op dit moment belangrijker. Een van de serveersters leende hem een pen. Met een kop koffie zette hij zich aan een tafeltje op het terras en dwong zichzelf een paar woorden voor Björk op te schrijven. Om één uur had hij een halve bladzijde volgeschreven. Somber bekeek hij het resultaat. Meer dan dit kon hij niet presteren, dat wist hij. Hij wenkte de serveerster, die hem nog een koffie inschonk.

‘De zomer laat op zich wachten’, zei Wallander.

‘Misschien wordt het wel helemaal geen zomer’, zei de serveerster.

Afgezien van die onmogelijke toespraak voor Björk was Wallander in een opgewekte stemming. Nog twee weken en hij zou op vakantie gaan. Hij had veel om zich op te verheugen. Hij voelde dat hij echt aan rust toe was.

Om drie uur verzamelden ze zich in de kantine van het politiebureau, waar Wallander zijn toespraak hield. Svedberg overhandigde Björk het cadeau, een nieuwe werphengel, en Ann-Britt Höglund gaf hem bloemen. Wallander had zijn povere praatje nog wat luister bijgezet door in de inspiratie van het moment enkele anekdotes te vertellen over dingen die hij samen met Björk had meegemaakt. Zijn relaas van hoe ze een keer samen in een plas gierwater waren gevallen toen er een bouwsteiger in elkaar stortte, wekte grote hilariteit. Tot besluit was er koffie met taart. Björk had in zíjn toespraak zijn opvolgster succes gewenst. Ze heette Lisa Holgersson en ze kwam van een van de grotere politiedistricten van Småland. Ze zou pas na de zomer in dienst treden. Voorlopig zou Hanson waarnemend hoofdcommissaris zijn. Na afloop van de plechtigheid, toen Wallander terug was in zijn kamer, klopte Martinson op zijn half openstaande deur.

‘Mooie toespraak’, zei hij. ‘Ik wist niet dat je dat kon.’

‘Ik kan het ook niet’, zei Wallander. ‘Die toespraak was heel slecht. Dat weet jij net zo goed als ik.’

Martinson was voorzichtig in Wallanders kapotte bezoekersstoel gaan zitten.

‘Wat zal dat worden met een vrouwelijke hoofdcommissaris’, zei hij.

‘Waarom zou het niet goed gaan?’ antwoordde Wallander. ‘Maak je liever druk over alle bezuinigingen.’

‘Daar kom ik juist voor’, zei Martinson. ‘Er gaan geruchten dat ze in de nachten van zondag op maandag in Ystad minder personeel willen gaan inzetten.’

Wallander keek Martinson wantrouwig aan.

‘Dat kan natuurlijk niet’, zei hij. ‘Wie moet dan de eventuele arrestanten bewaken?’

‘Het gerucht gaat dat ze daar offertes voor gaan vragen bij particuliere beveiligingsbedrijven.’

Wallander trok een vragend gezicht.

‘Beveiligingsbedrijven?’

‘Dat heb ik tenminste gehoord.’

Wallander schudde het hoofd. Martinson stond op.

‘Ik vond dat je het moest weten’, zei hij. ‘Begrijp jij waar ze mee bezig zijn bij de politie?’

‘Nee’, zei Wallander. ‘En beschouw dat maar als een eerlijk en volledig antwoord.’

Martinson bleef nog wat talmen.

‘Had je nog iets?’

‘Zoals je weet zijn de wereldkampioenschappen voetbal begonnen. 2-2 tegen Kameroen. Jij had 5-0 tegen Kameroen ingevuld. Met die uitslag ben je laatste geworden.’

‘Hoe kan iemand nu laatste worden? Je zit toch óf goed, óf fout met je uitslag?’

‘We houden een statistiek bij van hoe we ten opzichte van elkaar zitten.’

‘Jezus! Waar is dat goed voor?’

‘Een van de agenten had als enige 2-2 ingevuld’, zei Martinson zonder Wallanders vraag te beantwoorden. ‘Dadelijk krijgen we de volgende wedstrijd. Zweden tegen Rusland.’

Voetbal interesseerde Wallander totaal niet. Wel was hij een paar keer naar wedstrijden van het Ystadse handbalteam gaan kijken, dat enkele seizoenen tot de Zweedse top had behoord. De laatste tijd had het hem echter niet kunnen ontgaan dat de gehele natie nog maar voor één ding aandacht had: het wk voetbal. Hij hoefde de tv maar aan te zetten of een krant open te slaan of hij stuitte op eindeloze speculaties over de vooruitzichten voor het Zweedse elftal. Hij had beseft dat hij zich moeilijk aan de personeelsvoetbaltoto van de politie kon onttrekken. Dat zou als arrogantie kunnen worden opgevat. Hij haalde zijn portefeuille uit zijn achterzak.

‘Wat kost het?

‘Honderd kronen. Hetzelfde als de laatste keer.’

Hij stak Martinson het bankbiljet toe, waarop deze hem afvinkte op zijn lijst.

‘Ik moet dus de uitslag voorspellen?’

‘Zweden tegen Rusland. Wat gaat dat worden?’

‘4-4’, zei Wallander.

‘Zoveel wordt er maar zelden gescoord bij voetbal’, zei Martinson verbaasd. ‘Dat lijkt meer op een ijshockey-uitslag.’

‘Dan zeggen we 3-1 voor Rusland’, zei Wallander. ‘Oké?’

Martinson noteerde.

‘Misschien kunnen we de wedstrijd tegen Brazilië ook meteen meenemen’, ging hij verder.

‘3-0 voor Brazilië’, zei Wallander vlug.

‘Je hebt geen grote verwachtingen van Zweden’, zei Martinson.

‘Wat voetbal betreft niet, nee’, antwoordde Wallander, terwijl hij hem nog een briefje van honderd gaf.

Na Martinsons vertrek peinsde Wallander nog wat na over wat hij zojuist had gehoord. Maar even later zette hij Martinsons mededeling geërgerd uit zijn hoofd. Hij zou wel zien wat er wel of niet van waar was. Het was inmiddels halfvijf geworden. Wallander trok een map naar zich toe met onderzoeksmateriaal over de georganiseerde export van gestolen auto’s naar de vroegere Oostbloklanden. Hij was al maanden met dat onderzoek bezig. Tot nog toe was de politie slechts delen van de omvangrijke organisatie op het spoor gekomen. Hij besefte dat deze zaak hem nog maanden zou achtervolgen. Tijdens zijn verlof zou Svedberg de verantwoordelijkheid overnemen. Hij had een sterk vermoeden dat er tijdens zijn afwezigheid maar heel weinig zou gebeuren.

Ann-Britt Höglund klopte aan en kwam zijn kamer binnen. Ze had een zwart honkbalpetje op haar hoofd.

‘Hoe zie ik eruit, vind je?’ vroeg ze.

‘Als een toerist’, antwoordde Wallander.

‘Dit worden de nieuwe uniformpetten van de politie’, zei ze. ‘Stel je het woord “politie” voor boven de klep. Ik heb er plaatjes van gezien.’

‘Zo’n ding zal ik nooit op mijn hoofd zetten’, zei Wallander. ‘Ik ben blij dat ik geen agent meer ben.’

‘We zullen er nog wel eens achter komen dat Björk een uitstekende hoofdcommissaris was’, zei ze. ‘Je hebt erg mooi gesproken, vind ik.’

‘Ik weet dat mijn toespraak niet goed was’, antwoordde Wallander en hij merkte dat hij geïrriteerd begon te raken. ‘Maar het is jullie verantwoordelijkheid, want jullie hebben de slechte smaak gehad om mij uit te kiezen.’

Ann-Britt Höglund stond uit het raam te kijken. Haar reputatie was haar vooruitgesneld toen ze een jaar geleden naar Ystad kwam. En ze heeft haar naam binnen de kortste keren waargemaakt, dacht Wallander. Op de politieschool had ze een groot talent voor het politievak getoond. Dat talent had zich vervolgens verder ontwikkeld. Toen Rydberg een paar jaar geleden stierf, had hij in Wallanders ogen een leegte achtergelaten. Die lege plek had Ann-Britt echter voor een deel kunnen vullen. Wat Wallander kon, had hij grotendeels van Rydberg geleerd. Het was nu zijn verantwoordelijkheid, dacht hij wel eens, om Ann-Britt Höglund op dezelfde manier op te leiden.

‘Hoe gaat het met de auto’s?’ vroeg ze.

‘Die worden gestolen’, antwoordde Wallander. ‘Die organisatie heeft ongelooflijk veel vertakkingen, schijnt het.’

‘Lukt het ons om de boel open te breken?’ vroeg ze.

‘We krijgen ze wel klein’, antwoordde Wallander. ‘Vroeg of laat. Dan gebeurt er een paar maanden niets. En vervolgens begint het opnieuw.’

‘Houdt het nooit op?’

‘Het houdt nooit op. Ystad ligt nu eenmaal waar het ligt. Tweehonderd kilometer hiervandaan, aan de overkant van de zee, wonen talloze mensen die willen hebben wat wij hebben. Het probleem is alleen dat ze geen geld hebben om ervoor te betalen.’

‘Ik vraag me af hoeveel gestolen goederen er met iedere veerpont meegaan’, zei ze.

‘Het is maar goed dat we dat niet weten’, antwoordde Wallander.

Samen gingen ze koffie halen. Ann-Britt Höglund zou deze week al op vakantie gaan. Wallander had begrepen dat ze in Ystad zou blijven, omdat haar man, een monteur buitendienst wiens werkterrein de hele wereld bestreek, zich in Saoedi-Arabië bevond.

‘Wat ga jij doen?’ informeerde ze toen ze over hun komende vrije dagen kwamen te praten.

‘Ik ga naar Skagen’, zei Wallander.

‘Samen met die vrouw uit Riga?’ vroeg Ann-Britt Höglund met een glimlach.

Wallander trok verbouwereerd zijn wenkbrauwen op.

‘Hoe weet jij dat?’

‘Iedereen weet het’, antwoordde ze. ‘Wist je dat niet? Misschien moeten we zeggen dat het een resultaat is van een voortdurend intern onderzoek van het personeel hier onder elkaar.’

Wallander was oprecht verrast. Hij had nog nooit met iemand over Baiba gesproken, die hij een paar jaar geleden bij een opsporingsonderzoek had ontmoet. Ze was de weduwe van een vermoorde politieman uit Letland. Bijna een halfjaar geleden was ze met kerst in Ystad geweest. Met Pasen had Wallander haar in Riga opgezocht. Maar hij had nooit over haar gesproken. Hij had haar nooit aan iemand van zijn collega’s voorgesteld. Plotseling vroeg hij zich af waarom niet. Hoewel hun relatie nog pril was had Baiba hem uit de melancholie gehaald die zijn leven sinds de scheiding van Mona had gekenmerkt.

‘Ja’, zei hij. ‘We gaan samen naar Denemarken. En de rest van de zomer ga ik me met mijn vader bezighouden.’

‘En Linda?’

‘Die belde een week geleden om te vertellen dat ze naar een toneelcursus in Visby ging.’

‘Ik dacht dat ze meubelstoffeerster wilde worden?’

‘Dat dacht ik ook. Maar nu heeft ze het plan opgevat om een soort toneelvoorstelling te gaan maken, samen met een vriendin.’

‘Klinkt interessant.’

Wallander knikte aarzelend.

‘Ik hoop dat ze in juli hierheen komt’, zei hij. ‘Ik heb haar al zo’n tijd niet gezien.’

Bij Wallanders deur namen ze afscheid.

‘Kom een keer langs van de zomer’, zei ze. ‘Met of zonder die vrouw uit Riga. Met of zonder dochter.’

‘Ze heet Baiba’, zei Wallander.

Hij beloofde een keer een bezoekje te brengen.

Na het gesprek met Ann-Britt zat hij ruim een uur over de papieren gebogen die op zijn tafel lagen. Tweemaal belde hij de politie in Göteborg om een commissaris te spreken te krijgen die met hetzelfde onderzoek bezig was, maar tevergeefs. Om kwart voor zes sloeg hij de map dicht en stond op. Hij had zich voorgenomen die avond uit eten te gaan. Hij voelde aan zijn buik en merkte dat hij nog steeds aan het afvallen was. Baiba had geklaagd dat hij te dik was. Sindsdien had hij er geen moeite meer mee gehad om minder te gaan eten. Een paar keer had hij zelfs zijn trainingspak aangetrokken om een eind te gaan joggen, hoe vervelend hij dat ook vond.

Hij trok zijn jas aan en besloot die avond nog een brief aan Baiba te schrijven. Juist toen hij zijn kamer verliet, ging de telefoon. Even aarzelde hij of hij hem zou opnemen of niet. Hij liep naar zijn bureau terug en nam de hoorn op.

Het was Martinson.

‘Goeie toespraak was dat’, zei Martinson. ‘Björk leek echt aangedaan.’

‘Dat heb je al gezegd’, zei Wallander. ‘Wat wil je? Ik sta op het punt naar huis te gaan.’

‘Ik heb net een nogal vreemd telefoontje gehad’, zei Martinson. ‘Dus ik wou even met je overleggen.’

Wallander wachtte ongeduldig op het vervolg.

‘Het was een boer die belde, van een boerderij in de buurt van Marsvinsholm. Volgens hem liep er een vrouw over zijn koolzaadakker die zich vreemd gedroeg.’

‘Is dat alles?’

‘Ja.’

‘Een vrouw die zich vreemd gedroeg op een koolzaadakker? Wat deed ze dan?’

‘Eigenlijk niets, als ik het goed begrepen heb. Het vreemde was gewoon dat zij zich daar op die koolzaadakker ophield.’

Wallander hoefde niet na te denken over zijn antwoord.

‘Stuur er maar een paar agenten naartoe. Die lossen dat wel op.’

‘Het probleem is dat iedereen op dit moment bezig is. Er zijn vrijwel tegelijk twee auto-ongelukken gebeurd. Een bij de afrit naar Svarte. En een voor de deur bij Continental.’

‘Ernstig?’

‘Geen ernstig gewonden. Maar het is er kennelijk een enorme chaos.’

‘Ze kunnen toch naar Marsvinsholm gaan zodra ze tijd hebben?’

‘Die boer klonk ongerust. Ik kan het niet beter uitleggen. Als ik mijn kinderen niet moest ophalen, zou ik er zelf heen gaan.’

‘Laat mij het dan maar doen’, zei Wallander. ‘Ik zie je zo in de gang, voor de naam en de routebeschrijving.’

Een paar minuten later reed Wallander weg van het politiebureau. Hij sloeg links af en bij de rotonde reed hij richting Malmö. Op de zitting naast hem lag het papiertje met Martinsons aantekeningen. De boer heette Salomonsson en Wallander kende de route. Op de E65 aangekomen draaide hij zijn raam open. Aan weerszijden van de weg golfden de gele koolzaadvelden. Hij kon zich niet herinneren wanneer hij zich voor het laatst zo goed had gevoeld als nu. Hij duwde een bandje van Le nozze di Figaro met Barbara Hendricks als Susanna in de cassettespeler en hij dacht aan Baiba, die hij binnenkort in Kopenhagen zou zien. Bij de afslag naar Marsvinsholm ging hij linksaf, hij passeerde het kasteel met de bijbehorende kerk en sloeg nogmaals links af. Na een blik op Martinsons routebeschrijving draaide hij een klein zijweggetje in dat recht de akkers in voerde. In de verte zag hij een glimp van de zee.

Het huis van Salomonsson was een oude, goed onderhouden boerenhoeve in de traditionele langwerpige bouw van deze streek. Wallander stapte zijn auto uit en keek om zich heen. Waar hij ook keek, overal strekten zich de gele koolzaadvelden uit. De huisdeur ging open. De man die in de deuropening stond, was heel oud. Hij had een verrekijker in zijn hand. Hij zal het zich wel hebben verbeeld, dacht Wallander. Het gebeurde maar al te vaak dat eenzame oude mensen op het platteland de politie belden omdat hun fantasie met hen op de loop ging. Hij liep naar de deur en knikte.

‘Kurt Wallander, politie Ystad’, stelde hij zich voor.

De man in de deuropening was ongeschoren en aan zijn voeten zaten een paar kapotte klompen.

‘Edvin Salomonsson’, zei de man en hij stak een magere hand uit.

‘Vertel eens, wat is er gebeurd?’ vroeg Wallander.

De man wees naar het koolzaadveld rechts van het huis.

‘Vanochtend zag ik haar voor het eerst’, begon hij. ‘Ik word vroeg wakker. Om vijf uur zat ze er al. Eerst dacht ik dat het een ree was. Toen zag ik door mijn kijker dat het een vrouw was.’

‘Wat deed ze?’ vroeg Wallander.

‘Ze stond gewoon.’

‘Verder niets?’

‘Ze stond te staren.’

‘Waar staarde ze dan naar?’

‘Hoe moet ik dat weten?’

Wallander slaakte een inwendige zucht. De man zou wel een ree hebben gezien. En toen was zijn fantasie op hol geslagen.

‘Weet u niet wie het is?’

‘Ik heb haar nooit eerder gezien’, antwoordde de man. ‘Als ik wist wie het was, dan had ik de politie niet hoeven bellen.’

Wallander knikte.

‘U hebt haar vanochtend voor het eerst gezien’, vervolgde hij. ‘Maar u hebt vanmiddag pas de politie gebeld?’

‘Je wilt de mensen niet onnodig lastigvallen’, was het simpele antwoord. ‘De politie heeft al genoeg te doen, dunkt me.’

‘U hebt haar door uw verrekijker gezien’, zei Wallander. ‘Ze bevond zich op die koolzaadakker en u had haar nooit eerder gezien. Wat deed u toen?’

‘Ik heb me aangekleed om tegen haar te gaan zeggen dat ze weg moest gaan. Ze vertrapte het koolzaad namelijk.’

‘Wat gebeurde er toen?’

‘Ze rende weg.’

‘Rende ze weg?’

‘Ze verstopte zich tussen het koolzaad. Ze hurkte, zodat ik haar niet meer zag. Eerst dacht ik dat ze weg was. Maar toen ik door mijn verrekijker keek, zag ik haar weer. Dat gebeurde iedere keer weer. Op het laatst kreeg ik er genoeg van en heb ik jullie gebeld.’

‘Wanneer hebt u haar voor het laatst gezien?’

‘Vlak voordat ik belde.’

‘Wat deed ze toen?’

‘Ze stond te staren.’

Wallander wierp een blik op de akker. Hij zag niets anders dan het golvende koolzaad.

‘De politieman die u aan de lijn had, zei dat u ongerust leek’, zei Wallander.

‘Wat doet een mens op een koolzaadakker? Er is iets niet in orde, dat kan toch niet anders?’

Hij moest zo spoedig mogelijk een eind aan dit gesprek maken, dacht Wallander. Het was hem inmiddels duidelijk dat de man zich alles maar verbeeld had. Morgen zou hij contact opnemen met iemand van het maatschappelijk werk.

‘Ik denk niet dat ik veel kan doen’, zei Wallander. ‘Ze zal inmiddels wel verdwenen zijn. Hoe dan ook, u hoeft zich nergens ongerust over te maken.’

‘Ze is helemaal niet verdwenen’, zei Salomonsson. ‘Ik zie haar nu.’

Wallander draaide zich haastig om. Hij keek in de richting van Salomonssons wijzende vinger.

De vrouw bevond zich op ongeveer vijftig meter afstand in het koolzaadveld. Wallander zag dat ze heel donker haar had. Het tekende zich scherp af tegen het gele koolzaad.

‘Ik ga wel met haar praten’, zei Wallander. ‘Wacht u maar hier.’

Hij pakte een paar laarzen uit de achterbak van zijn auto. Even later liep hij met een gevoel van onwerkelijkheid in de richting van het koolzaadveld. De vrouw stond roerloos naar hem te kijken. Toen hij dichterbij kwam, zag hij dat ze niet alleen lang zwart haar had maar ook een donkere huid. Bij de rand van de akker bleef hij staan. Hij stak zijn hand omhoog en gebaarde dat ze naar hem toe moest komen. Nog steeds stond ze roerloos. Ze stond ver van hem af en het wiegende koolzaad schoof af en toe voor haar gezicht, maar hij had de indruk dat ze heel mooi was. Hij riep dat ze naar hem toe moest komen. Ze verroerde zich echter niet en hij deed een eerste stap het koolzaad in. Op hetzelfde moment was ze verdwenen. Het ging zo snel dat ze wel een schuw dier leek, dacht hij. Hij merkte dat hij geïrriteerd raakte. Hij liep verder door het koolzaad en tuurde in verschillende richtingen. Toen hij haar weer ontdekte, bleek ze naar de oostelijke hoek van het veld te zijn gegaan. Om haar niet te laten ontsnappen zette hij het op een rennen. Ze verplaatste zich heel vlug en hij merkte dat hij buiten adem raakte. Toen hij haar op twintig meter genaderd was, bevonden ze zich midden in het koolzaadveld. Hij riep haar toe dat ze moest blijven staan.

‘Politie!’ brulde hij. ‘Blijf staan!’

Hij liep op haar af. Plotseling hield hij zijn pas in. Alles ging nu heel snel. Opeens hief ze een jerrycan boven haar hoofd en begon een kleurloze vloeistof over haar haren, gezicht en lichaam te gieten. Dat ding moet ze de hele tijd bij zich hebben gehad, dacht hij. Hij begreep nu ook dat ze heel bang was. Ze had haar ogen opengesperd en keek hem onafgebroken aan.

‘Politie!’ riep hij. ‘Ik wil alleen maar met u praten!’

Er dreef een geur van benzine naar hem toe. Plotseling had ze een brandende aansteker in haar hand en hield die bij haar haar. Wallander gaf een schreeuw en op datzelfde moment begon ze als een fakkel te branden. Als verlamd zag hij haar door het koolzaad wankelen terwijl het vuur in sissende vlammen rond haar lichaam uitsloeg. Wallander kon zichzelf horen schreeuwen. Maar de vrouw die in brand stond was stil. Hij kon zich later niet herinneren dat hij haar ook maar een kreet had horen geven.

Hij wilde op haar af rennen, maar opeens stond het hele koolzaadveld in lichterlaaie. Plotseling was hij omringd door rook en vlammen. Hij hield zijn handen voor zijn gezicht en rende weg zonder te weten waarheen. Toen hij bij de rand van de akker kwam, struikelde hij en kwam in de greppel terecht. Hij keerde zich om en zag haar nog een laatste keer vlak voordat ze omviel en uit het zicht verdween. Ze had haar armen omhooggestoken, alsof iemand een wapen op haar gericht hield en ze om genade smeekte.

Het koolzaadveld stond in brand.

Ergens achter zich hoorde hij Salomonsson schreeuwen.

Met knikkende knieën stond Wallander op.

Toen wendde hij zich af om over te geven.