Henning Mankell

De vijfde vrouw

Uit het Zweeds vertaald door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Den femte kvinnan, verschenen bij Ordfront Förlag, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1996

Eerste Nederlandstalige uitgave © Cora Polet en De Geus bv, Breda 2001

Deze editie © De Geus bv, Breda 2011

Published by arrangement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Kopenhagen

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Pia Isaksson/Etsa/Corbis

isbn 978 90 445 2006 4

nur 305, 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweeëntwintigste druk, 2011

Ik zag God in mijn droom en Hij had twee gezichten.

Een dat zacht en vriendelijk was als van een moeder en het andere dat leek op het gezicht van Satan.

– nawal el-saadawi, De val van de Imam

Het spinnenweb weeft zijn spin met liefde en zorg.

– van onbekende Afrikaanse oorsprong

Algerije-Zweden

mei-augustus 1993

Proloog

Die nacht toen ze gekomen waren om hun heilige opdracht uit te voeren was het heel stil geweest.

Hij die Farid heette en de jongste van de vier mannen was, had naderhand beseft dat zelfs de honden geen geluid hadden gemaakt. De zwoele nacht had hen omsloten en de wind, die in lichte vlagen over de woestijn kwam aanstrijken, was bijna niet voelbaar geweest. Ze hadden vanaf het vallen van de duisternis gewacht. De auto die hen de hele lange weg van Algiers naar de ontmoetingsplaats bij Dar Aziza had gebracht was oud geweest en had slechte veren gehad. Twee keer hadden ze hun tocht moeten onderbreken. De eerste keer om een lekke band van het linkerachterwiel te vervangen. Ze waren toen nog niet eens halverwege. Farid, die nog nooit buiten de hoofdstad was geweest, had in de schaduw van een grote kei naast de weg gezeten en verbaasd naar de dramatische veranderingen van het landschap gekeken. De band, waarvan het loopvlak gebarsten en versleten was, had het even ten noorden van Bou Saada begeven. Het had veel tijd gekost om de roestige bouten los te draaien en de nieuwe band te monteren. Farid had uit het zachte praten van de anderen opgemaakt dat ze te laat zouden komen en daarom geen tijd hadden om te stoppen om wat te eten. Daarna waren ze weer verder gereden. Even voor El Qued was de motor afgeslagen. Pas na meer dan een uur waren ze erin geslaagd de panne te lokaliseren en provisorisch te repareren. Hun leider, een bleke man van in de dertig met een donkere baard en zulke brandende ogen als alleen zij die door de Profeet geroepen waren konden hebben, dreef de chauffeur, die boven de hete motor zweette, met woedend geschreeuw voort. Farid wist niet hoe hij heette. Om veiligheidsredenen wist hij niet wie de man was noch waar hij vandaan kwam.

Hij wist evenmin hoe de beide andere mannen heetten.

Hij kende alleen zijn eigen naam.

Daarna waren ze weer verder gereden; toen had het donker hen omsloten en was er alleen water geweest om te drinken, maar niets om te eten.

De nacht was dus heel stil geweest toen ze eindelijk El Qued bereikt hadden. Ergens diep in het stratenlabyrint in de buurt van de markt waren ze gestopt. Zodra ze uitgestapt waren was de auto verdwenen. Uit de schaduwen had zich een vijfde man losgemaakt en hen verder geloodst.

En het was pas toen ze zich door de onbekende straten haastten, dat Farid serieus begon te denken aan wat er zo dadelijk stond te gebeuren. Met zijn hand kon hij het mes met het lichtgebogen lemmet voelen dat in een foedraal in een zak van zijn kaftan zat.

Het was zijn broer, Rachid Ben Mehidi, geweest die als eerste met hem over de buitenlanders had gesproken. Tijdens de zwoele avonden hadden ze op het dak van hun vaders huis gezeten en uitgekeken over de glinsterende lichten van Algiers. Farid wist al dat Rachid Ben Mehidi nauw betrokken was bij de strijd om van hun land een islamitische staat te maken, die geen andere wetten zou kennen dan door de Profeet voorgeschreven. Nu sprak hij iedere avond tegen Farid over het belang om de buitenlanders uit het land te verdrijven. In het begin had Farid zich gevleid gevoeld dat zijn broer de tijd nam om met hem over politiek te praten, al had hij eerst niet alles begrepen wat zijn broer zei. Pas later had hij doorgekregen dat Rachid een heel andere reden had om zo veel van zijn tijd aan hem op te offeren. Hij wilde dat Farid mee zou doen om de vreemden het land uit te jagen.

Dit had meer dan een jaar geleden plaatsgevonden. En nu, nu Farid de andere in het zwart geklede mannen door de donkere, nauwe straatjes volgde waar de warme nachtlucht helemaal stil leek te staan, was hij onderweg om aan de wens van Rachid gehoor te geven. De buitenlanders moesten verdreven worden. Maar ze zouden niet naar de havens of vliegvelden geëscorteerd worden. Ze zouden gedood worden. En zij die nog niet naar hun land gekomen waren zouden nu liever wegblijven.

‘Je opdracht is heilig’, had Rachid voortdurend herhaald. ‘De Profeet zal tevreden zijn. Je zult een stralende toekomst tegemoetgaan als we dit land naar Zijn wensen hebben veranderd.’

Farid voelde aan het mes in zijn zak. Hij had het de vorige avond van Rachid gekregen toen ze op het dak afscheid van elkaar hadden genomen. Het had een mooi ivoren heft.

Toen ze de rand van de stad hadden bereikt, bleven ze staan. De straten openden zich naar een plein. Boven hen stond een zeer heldere sterrenhemel. Ze stonden in de schaduw van een gemetseld, langwerpig gebouw met neergelaten jaloezieën voor dichte winkels.

Aan de overkant stond een grote stenen villa achter een hoog ijzeren hek. De man die hen erheen gebracht had verdween geruisloos in de schaduwen. Weer waren ze maar met zijn vieren. Alles was heel stil. Farid had zoiets nog nooit meegemaakt. In Algiers was het nooit stil. Gedurende de negentien jaar dat hij leefde had hij nooit zo’n stilte gekend.

Zelfs de honden niet, dacht hij. Zelfs de honden die hier in het donker zijn hoor ik niet.

Aan de overkant van de straat scheen licht uit een paar ramen van de villa. Een bus met gebarsten, flikkerende koplampen reed rammelend door de straat. Daarna was het opnieuw stil.

Een van de lichten achter de ramen werd uitgedaan. Farid probeerde de juiste tijd te berekenen. Misschien hadden ze zo’n halfuur gewacht. Hij had erge honger omdat hij sinds vanochtend vroeg niets gegeten had. Het water dat ze in twee flessen bij zich hadden gehad was nu ook op. Maar hij wilde niet om water vragen. De man die hun leider was zou verontwaardigd worden. Ze waren bezig een heilige opdracht uit te voeren en hij vroeg om water.

Weer ging er een licht uit. Even later het laatste. Het huis aan de overkant was nu donker. Ze wachtten. Toen gaf de leider een teken en haastten ze zich de straat over. Bij het hek zat een oude man te slapen. Hij had een houten knuppel in zijn hand. De leider gaf hem een schop. Toen de bewaker wakker werd, zag Farid dat de leider een mes vlak voor het gezicht van de man hield en iets in zijn oor fluisterde. Hoewel de straatverlichting slecht was kon Farid de angst in de ogen van de oude bewaker zien glinsteren. De man stond op en hinkte op stijve benen weg. Het hek knarste zachtjes toen ze het opendeden en de tuin in gleden. Het rook er sterk naar jasmijn en naar een kruid dat Farid herkende, maar waarvan hij zich de naam niet herinnerde. Het was nog altijd heel stil. Op een bordje naast de hoge deur van het huis stond te lezen: ‘Orde van de Christelijke Zusters’. Farid probeerde te begrijpen wat dit kon betekenen. Op dat moment voelde hij een hand op zijn schouder. Hij kromp ineen. Het was de leider die hem aanraakte. Voor het eerst sprak hij, zachtjes, zodat zelfs de nachtelijke wind niet kon horen wat hij zei.

‘We zijn met zijn vieren’, zei hij. ‘Er zijn ook vier mensen in het huis. Ze slapen elk in een eigen kamer. De kamers liggen tegenover elkaar aan een gang. De mensen zijn oud en zullen zich niet verzetten.’

Farid keek naar de twee andere mannen die naast hem stonden. Ze waren iets ouder dan hij. Plotseling wist Farid heel zeker dat ze zoiets al vaker gedaan hadden. Alleen hij was nieuw. Toch voelde hij geen onrust. Rachid had hem bezworen dat hij het voor de Profeet deed.

De leider keek naar hem alsof hij zijn gedachten las.

‘In dat huis wonen vier vrouwen’, zei hij toen. ‘Allemaal buitenlanders, die weigeren ons land vrijwillig te verlaten. Ze hebben er dus zelf voor gekozen om te sterven. Bovendien zijn het christenen.’

Ik moet een vrouw doden, schoot het door Farid heen. Daar had Rachid niets van gezegd.

Daar kon maar één verklaring voor zijn.

Dat het van geen belang was. Dat het geen verschil maakte. Toen gingen ze het huis binnen. Op de buitendeur zat een slot dat met een mes gemakkelijk openging. Binnen, in het donker, waar het heel warm was omdat de lucht stilstond, deden ze hun zaklantaarns aan en zochten voorzichtig hun weg over de brede trap die naar boven voerde. Aan het plafond in de gang op de bovenverdieping hing een enkele gloeilamp. Alles was nog steeds heel stil. Vier dichte deuren lagen voor hen. Ze hadden hun messen in hun hand. De leider wees naar de deuren en knikte. Farid wist dat hij nu niet mocht aarzelen. Rachid had gezegd dat het heel snel moest gebeuren. Hij zou niet naar haar ogen kijken. Alleen naar haar keel en dan zou hij een haal geven, hard en zonder aarzelen.

Later kon hij zich niet veel herinneren van wat er gebeurd was. De vrouw die in het bed had gelegen met een wit laken over zich heen had misschien grijs haar gehad. Hij had moeite gehad iets te onderscheiden, omdat het licht dat vanaf de straat de kamer in scheen bleekjes geweest was. Op het moment dat hij het laken wegtrok was ze wakker geworden, maar ze had niet kunnen schreeuwen, ze had niet geweten wat er gebeurde voordat hij met een enkele haal haar keel doorsneed en snel een stap achteruit deed om geen bloed over zich heen te krijgen. Daarna had hij zich omgedraaid en was de gang opgelopen. Het had minder dan een halve minuut geduurd. Ergens achter zich hoorde hij de seconden wegtikken. Ze wilden juist de gang uitlopen toen een van de mannen met gedempte stem iets riep. Een ogenblik verstijfde de leider alsof hij niet wist wat hij moest doen.

In een van de kamers was nog een vrouw. Een vijfde vrouw.

Ze had daar niet horen te zijn. Ze was een vreemde. Misschien was ze er op bezoek.

Maar ook zij was een buitenlandse. Dat kon de man die haar ontdekt had zien.

De leider ging de kamer binnen. Farid, die achter hem stond, zag dat de vrouw in elkaar gekrompen in het bed zat. Haar angst maakte hem onwel. In het andere bed lag een dode vrouw. Het witte laken was met bloed doordrenkt.

Toen pakte de leider zijn mes uit zijn zak en sneed ook de keel van de vijfde vrouw door.

Daarop verlieten ze het huis even ongezien als ze gekomen waren. Ergens in het donker stond een auto op hen te wachten. Toen de dageraad aanbrak hadden ze El Qued en de vijf dode vrouwen ver achter zich gelaten.

Het was mei 1993.

*

De brief arriveerde op 19 augustus in Ystad.

Omdat hij in Algerije afgestempeld was en dus van haar moeder afkomstig moest zijn, had ze gewacht met hem open te maken. Ze wilde rust om zich heen hebben wanneer ze hem las. Aan de dikke envelop kon ze voelen dat het een brief van vele kantjes was. Ze had al meer dan drie maanden niets van haar moeder gehoord. Die had nu natuurlijk veel te vertellen. Ze had de brief op de tafel in de woonkamer laten liggen en tot ’s avonds gewacht. Vaag had ze zich verbaasd. Waarom had haar moeder deze keer naam en adres getypt? Maar ze bedacht dat het antwoord ongetwijfeld in de brief zou staan. Pas tegen middernacht had ze de deur van het balkon opengedaan en was in de ligstoel gaan zitten waarvoor tussen alle bloempotten nauwelijks plaats was. Het was een mooie, warme avond. Misschien een van de laatste van het jaar. De herfst was al gearriveerd, onzichtbaar wachtend. Ze maakte de envelop open en begon te lezen.

Pas naderhand, toen ze de brief geheel gelezen en hem neergelegd had, begon ze te huilen.

Ze wist toen ook dat de brief door een vrouw geschreven was. Niet alleen door het mooie handschrift, maar ook door de woordkeus, door de manier waarop de onbekende vrouw al tastend haar weg zocht om zo voorzichtig mogelijk de afschuwelijke gebeurtenis te vertellen.

Maar voorzichtigheid speelde niet echt een rol. Wat telde was wat er gebeurd was. Meer niet.

De vrouw die de brief geschreven had heette Françoise Bertrand en was van de politie. Zonder dat het helemaal duidelijk werd, kreeg ze het vermoeden dat de vrouw als rechercheur bij de landelijke afdeling Moordzaken in Algerije werkte. In die functie was ze betrokken geweest bij wat zich op een meinacht in de stad El Qued, zuidwestelijk van Algiers, had afgespeeld.

Op het eerste gezicht was wat er gebeurd was glashelder, overzichtelijk en afgrijselijk. Vier nonnen, die de Franse nationaliteit bezaten, waren door onbekende mannen vermoord. De mannen behoorden ongetwijfeld tot de fundamentalisten die besloten hadden alle buitenlandse burgers het land uit te jagen. Ze wilden de staat verzwakken en die zou vervolgens zijn eigen ondergang bewerkstelligen. In het dan ontstane vacuüm zouden ze een fundamentalistische staat stichten.

De kelen van de vier nonnen waren doorgesneden. Van de daders geen spoor, er was alleen bloed gevonden, overal hadden ze dik, gestold bloed gevonden.

Maar er was ook nog een vijfde vrouw in het huis geweest, een Zweedse toeriste, die haar verblijfsvergunning een paar maal had laten verlengen en die toevallig de nacht dat de onbekende mannen met hun messen waren gekomen bij de nonnen op bezoek was geweest. In het paspoort dat in haar tasje zat hadden ze gezien dat ze Anna Ander heette, dat ze 66 jaar was en legaal op een toeristenvisum in het land verbleef. In haar tas had ook een open vliegticket gezeten. Omdat de situatie met de vier vermoorde nonnen al precair genoeg was en Anna Ander alleen scheen te reizen, hadden de rechercheurs van de afdeling Moordzaken onder politieke druk besloten net te doen alsof die vijfde vrouw niet bestond. Ze was er die noodlottige nacht domweg niet geweest. Haar bed was leeg geweest. Ze hadden haar bij een auto-ongeluk laten omkomen en vervolgens in een naamloos, onbekend graf begraven. Ze hadden haar bezittingen vernietigd. Al haar sporen waren uitgewist. Op dat moment was Françoise Bertrand bij de zaak betrokken. Ze was op een vroege ochtend bij haar chef geroepen, schreef ze in haar lange brief, en had de opdracht gekregen onmiddellijk naar El Qued te gaan. De vrouw was toen al begraven. Françoise Bertrands opdracht was om de laatste restjes van eventuele sporen uit te wissen en daarna het paspoort en eventuele andere bezittingen te vernietigen.

Anna Ander was nooit in Algerije gearriveerd, ze zou er nooit verbleven hebben. Ze was geen Algerijnse aangelegenheid meer, ze was uit alle bestanden verwijderd. Maar toen had Françoise Bertrand een tas gevonden die de slordige rechercheurs niet ontdekt hadden. Hij had achter een klerenkast gestaan. Of misschien had hij wel boven op de hoge kast gelegen en was er later afgevallen, dat had ze niet kunnen nagaan. Er hadden brieven in gezeten die Anna Ander geschreven had of waar ze in ieder geval aan begonnen was, brieven gericht aan haar dochter in een stad die Ystad heette en in het verre Zweden lag. Françoise Bertrand verontschuldigde zich omdat ze deze privé-papieren gelezen had. Ze had de hulp ingeroepen van een aan de drank geraakte Zweedse kunstenaar die ze in Algiers kende; die had ze voor haar vertaald zonder te vermoeden wat er aan de hand was. Ze had zijn vertaling opgeschreven en geleidelijk aan had zich een duidelijk beeld gevormd. Toen al was ze door ernstige gewetensbezwaren geplaagd geweest om wat er met deze, de vijfde, vrouw gebeurd was. En niet alleen daardoor, maar ook vanwege het feit dat de vrouw zo wreed was vermoord in Algerije, het land waar Françoise innig veel van hield en dat door innerlijke tegenstellingen diep gewond en verscheurd raakte. Ze had geprobeerd uit te leggen wat er in haar land aan de hand was en ze had ook iets over zichzelf verteld. Dat haar vader in Frankrijk geboren was maar als kind met zijn ouders naar Algerije was gekomen. Daar was hij opgegroeid, daar was hij later met een Algerijnse getrouwd en Françoise, de oudste van hun kinderen, had lange tijd het gevoel gehad dat ze met haar ene been in Frankrijk en met het andere in Algerije stond. Inmiddels had ze haar aarzelingen overwonnen, Algerije was haar land. Om die reden leed ze dan ook erg onder de tegenstellingen die het land verscheurden. Dat was ook de reden waarom ze niet wilde meewerken om zichzelf en haar land nog diepere wonden toe te brengen door deze vrouw weg te moffelen, door de waarheid in een verzonnen auto-ongeluk onder te schoffelen en vervolgens elke verantwoordelijkheid van de hand te wijzen door niet te erkennen dat Anna Ander inderdaad in het land geweest was. Ze schreef dat ze aan slapeloosheid leed. Ten slotte had ze besloten de onbekende dochter van de dode vrouw te schrijven om haar de waarheid te vertellen. Ze had zich verplicht gevoeld haar loyaliteit ten opzichte van het politiekorps naar de achtergrond te schuiven. Ze vroeg om haar naam niet prijs te geven. Wat ik schrijf is de waarheid, besloot ze haar lange brief. Misschien maak ik een fout door te vertellen wat er gebeurd is, maar wat kon ik anders doen? Ik vond in een tas brieven die een vrouw aan haar dochter had geschreven. Nu vertel ik hoe ze in mijn bezit gekomen zijn en stuur ze door.

Françoise Bertrand had de niet-afgemaakte brieven bij haar brief gevoegd.

Ook Anna Anders paspoort zat erbij.

Maar haar dochter had de brieven niet gelezen. Ze had ze op de vloer van het balkon gelegd en lang gehuild. Pas toen de dag aanbrak was ze opgestaan en naar de keuken gegaan. Lange tijd zat ze roerloos aan de keukentafel. Haar hoofd was totaal leeg. Daarna dacht ze na. Alles was ineens heel eenvoudig. Ze realiseerde zich dat ze al die jaren gewacht had. Alleen had ze het nooit geweten. Niet dat ze wachtte noch waarop. Nu wist ze het. Ze had een taak en ze hoefde niet langer te wachten om die ten uitvoer te brengen. De tijd was rijp. Haar moeder was weg. Een deur was wijd opengezet.

Ze stond op om de doos met de kapotgeknipte papieren en het grote logboek te halen die in een la onder het bed in haar slaapkamer stond. Ze spreidde de stukken op de tafel uit. Ze wist dat het er precies drieënveertig waren. Op een ervan stond een zwart kruis. Daarna vouwde ze de papieren een voor een open. Het kruis stond op het zevenentwintigste stukje papier. Ze sloeg het logboek open en liep de rij namen langs tot ze bij de zevenentwintigste was gekomen. Ze keek naar de naam die ze daar zelf neergeschreven had en zag langzaam een gezicht opdoemen.

Daarna sloeg ze het boek dicht en deed de vellen papier weer in de doos.

Haar moeder was dood.

Twijfels had ze niet meer. Ook niet of ze op haar schreden moest terugkeren.

Ze gaf zichzelf een jaar. Om haar verdriet te verwerken. Om alle voorbereidingen te treffen. Maar niet meer. Weer ging ze naar het balkon. Rookte een sigaret en keek uit over de stad die nu ontwaakt was. Een regenbui trok vanuit zee het land binnen.

Om even over zeven ging ze naar bed.

Op de ochtend van 20 augustus 1993.

Skåne

21 september-11 oktober 1994

1

’s Avonds even na tien uur had hij eindelijk zijn gedicht af.

De laatste strofen hadden hem moeite gekost en veel tijd. Hij had ernaar gestreefd een indruk van zwaarmoedigheid te geven die tegelijk mooi moest zijn. Een paar keer was hij ermee opgehouden en had zijn probeersels in de prullenmand gegooid. Twee keer had hij op het punt gestaan het maar helemaal voor gezien te houden, maar nu lag het gedicht dan toch voor hem op zijn bureau. Zijn klaagzang over de middelste bonte specht, die op het punt stond helemaal uit Zweden te verdwijnen en die sinds de vroege jaren tachtig niet meer in het land gesignaleerd was. Weer een vogel die door de mens was verdreven.

Hij stond op en strekte zijn rug. Ieder jaar viel het hem zwaarder om urenlang over zijn schrijfwerk gebogen te zitten.

Een oude man als ik moet geen gedichten meer schrijven, had hij gedacht. Als iemand 78 is, hebben zijn gedachten nauwelijks nog waarde voor anderen, alleen voor hemzelf. Tegelijk wist hij dat hij nu een fout maakte. Alleen in het Westen keek men met toegeeflijkheid of met minachtend dédain op oude mensen neer. In andere culturen werd de ouderdom gerespecteerd als een tijd van verlichting en inzicht. Zolang hij leefde zou hij gedichten blijven schrijven. Zolang hij in staat was een pen op te tillen en zijn hoofd nog even helder was als nu. Tot iets anders was hij niet in staat. Niet meer. Ooit was hij een goede autohandelaar geweest. Zo goed dat hij het beter deed dan andere autohandelaren. Terecht had het gerucht de ronde gedaan dat hij een harde onderhandelaar en zakenman was. Hij had dus veel auto’s verkocht. In zijn goede jaren had hij een zaak gehad in Tomelilla en een in Sjöbo. Hij had voldoende kapitaal vergaard om het leven te leiden dat hij nu leidde.

Toch waren alleen zijn gedichten van belang. Al het andere was een noodzaak die voorbijging. De verzen op zijn bureau gaven hem een voldoening die hij verder nauwelijks nog smaakte.

Hij trok de gordijnen dicht zodat ze de grote ramen bedekten die uitzicht boden op de akkers die zacht glooiend naar de zee afliepen, de zee die zich ergens achter de horizon moest bevinden. Daarop liep hij naar zijn boekenkast. Negen dichtbundels had hij in zijn leven uitgegeven. Daar stonden ze, naast elkaar. Niet een had meer dan een kleine oplage gehad. Driehonderd exemplaren, een enkele keer misschien iets meer. De overgebleven bundels lagen in kartonnen dozen in de kelder. Maar hij had ze niet verbannen. Nog altijd maakten ze zijn trots uit. Langgeleden had hij echter al besloten ze eens te verbranden. Hij zou de kartonnen dozen naar het erf dragen en er een lucifer bijhouden. De dag dat hij zijn doodvonnis vernam, van een arts of omdat hij zelf voorvoelde dat zijn leven weldra ten einde zou zijn, zou hij zich ontdoen van de dunne boekjes die niet wilden verkopen. Niemand zou ze op de vuilnisbelt mogen gooien.

Hij keek naar de boeken in zijn boekenkast. Zijn hele leven had hij poëzie gelezen. Heel wat gedichten had hij vanbuiten geleerd.

Hij koesterde geen enkele illusie. Zijn gedichten waren niet de beste die er geschreven werden, maar ze behoorden evenmin tot de slechtste. In elk van de dichtbundels, die met een tussenruimte van ongeveer vijf jaar tot stand waren gekomen, stonden losse strofen die voor geen andere hoefden onderdoen. Maar zijn leven lang was hij autohandelaar geweest, geen dichter. Zijn gedichten waren niet op de literatuurpagina’s van de kranten besproken. Hij had geen literaire prijzen gekregen. Hij had bovendien zijn bundels in eigen beheer laten drukken. De eerste bundel die hij geschreven had, had hij naar de grote uitgeverijen in Stockholm gezonden. Die was na verloop van tijd met kort geformuleerde weigeringen op voorbedrukte briefjes teruggekomen. Eén redacteur echter had zich de moeite getroost een persoonlijk commentaar te leveren en geschreven dat geen mens het op kon brengen om gedichten te lezen die uitsluitend over vogels schenen te gaan. Het zielenleven van de kwikstaart is niet interessant, had de redacteur geschreven. Daarna had hij zich niet meer tot uitgeverijen gewend. Hij had zijn uitgaven zelf bekostigd. Eenvoudige omslagen, zwarte letters op een witte ondergrond. Niets luxueus. Het kwam op de woorden tussen de omslagen aan. Heel wat mensen hadden desondanks in de loop der jaren zijn gedichten gelezen. Heel wat mensen hadden zich er lovend over uitgelaten.

En nu had hij een nieuw gedicht geschreven. Over de middelste bonte specht, die mooie vogel die in Zweden uitgestorven was.

De vogeldichter, dacht hij.

Bijna alles wat ik geschreven heb gaat over vogels. Over vleugelslagen, geruis in de nacht, eenzaam lokgeroep ergens in de verte. In de wereld van de vogels heb ik de diepste geheimen van het leven bevroed.

Hij liep naar zijn bureau en nam het velletje papier in zijn hand. De laatste strofe was hem ten slotte gelukt. Hij liet het blad op het bureau vallen. Hij voelde steken in zijn rug toen hij door de grote kamer liep. Zou hij ziek worden? Iedere dag luisterde hij naar tekenen dat zijn lichaam hem in de steek begon te laten. Hij had altijd een goedgetraind lijf gehad. Hij had nooit gerookt en was matig met eten en drinken geweest. Daardoor had hij een goede gezondheid gehad, maar binnenkort werd hij tachtig. Het einde van de hem toegemeten tijd kwam in zicht. Hij ging naar de keuken en schonk een kop koffie in uit het koffiezetapparaat dat altijd aanstond. Het gedicht dat hij voltooid had vervulde hem met weemoed én met vreugde.

De herfst van de ouderdom, dacht hij. Een goed gekozen naam. Alles wat ik schrijf kan het laatste zijn. En het is september. Het is herfst. Op de kalender en in mijn leven.

Hij nam zijn koffie mee naar de woonkamer. Voorzichtig ging hij in een van de bruinleren fauteuils zitten die hij meer dan veertig jaar geleden hiernaartoe had meegenomen. Hij had ze gekocht om zijn triomf te vieren toen hij het agentschap voor Volkswagen in Zuid-Zweden had verworven. Op een tafeltje naast de armleuning stond een foto van Werner, de herdershond die hij het meest miste van alle honden die hij in zijn leven gehad had. Oud worden was eenzaam worden. Mensen die iemands leven gevuld hadden stierven. Ten slotte verdwenen ook de honden in de schaduwen. Binnenkort was alleen hij nog over. Op een zeker tijdstip in hun leven waren alle mensen alleen op de wereld. Over die gedachte had hij kortgeleden geprobeerd een gedicht te schrijven. Het was hem niet gelukt. Misschien moest hij het nog eens proberen nu hij zijn gedicht over de middelste bonte specht af had. Maar hij kon over vogels dichten, niet over mensen. Vogels waren te begrijpen. Mensen waren meestal onbegrijpelijk. Had hij zichzelf soms ooit begrepen? Gedichten schrijven over iets wat hij niet begreep was als het binnendringen op verboden terrein.

Hij sloot zijn ogen en herinnerde zich plotseling de 10.000 kronen-vraag uit de late jaren vijftig, of waren het misschien de vroege jaren zestig? De televisiebeelden waren toentertijd nog zwart-wit. Een jongeman had aan het onderwerp Vogels meegedaan. Een jongeman die loenste en zijn haar met water kamde. Hij had alle antwoorden geweten en zijn cheque voor de in die tijd ongelooflijke som van 10.000 kronen in ontvangst kunnen nemen. Zelf was hij niet in de tv-studio geweest, in de geluiddichte kooi met een koptelefoon op. Hij had in deze leren fauteuil gezeten, maar ook hij had alle vragen kunnen beantwoorden. Hij had niet eens hoeven nadenken of hij extra bedenktijd nodig had. Maar 10.000 kronen had hij niet gekregen. Niemand was op de hoogte van zijn uitgebreide kennis van vogels. In plaats daarvan had hij nog meer gedichten geschreven.

Hij schrok uit zijn gedroom op. Een geluid had zijn aandacht getrokken. Hij zat in de donkere kamer te luisteren. Was er iemand op het erf?

Hij wuifde die gedachte weg. Hij had het zich maar verbeeld. Oud worden betekent naast veel andere dingen bang worden. Er zaten goede sloten op de deuren. In zijn slaapkamer op de bovenverdieping had hij een jachtgeweer en in een keukenla lag een pistool klaar, zo voor het grijpen. Als er indringers naar zijn eenzame boerderij even ten noorden van Ystad kwamen kon hij zich verdedigen. Hij zou zeker niet aarzelen dat te doen.

Hij stond op. Opnieuw een steek in zijn rug. De pijn kwam en ging in golven. Hij zette zijn koffiekopje op het aanrecht en keek op zijn horloge. Even over elven. Tijd om naar buiten te gaan. Hij kneep zijn ogen halfdicht om op de thermometer aan de buitenkant van het keukenraam te kijken en zag dat het zeven graden boven nul was. De luchtdruk steeg. Uit het zuidwesten trok een zwakke wind over Skåne. De omstandigheden waren ideaal, dacht hij. Vannacht zouden de vogels naar het zuiden gaan. De trekvogels zouden op onzichtbare vleugels met duizenden en nog eens duizenden boven zijn hoofd voorbijtrekken. Hij zou ze niet kunnen zien, maar hij zou ze ginds in het donker, hoog boven zijn hoofd, wel voelen. Meer dan vijftig jaar had hij ontelbare herfstnachten in het veld doorgebracht, alleen maar om het gevoel te hebben dat de nachtelijke trekvogels zich ergens boven hem bevonden.

Een hele hemel verplaatst zich, had hij vaak gedacht.

Hele symfonieorkesten van zwijgende zangvogels gaan vanwege de naderende winter op weg naar warmere streken. Diep in hun genen nestelt het instinct om te vertrekken. En door hun onovertroffen vermogen om op de sterren en het magnetische veld te navigeren komen ze altijd op de juiste plaats terecht. Ze zoeken de geschikte winden op, ze hebben een vetvoorraad opgebouwd, ze kunnen zich uur na uur in de lucht houden.

Een hele hemel, vibrerend van vleugels, begint aan zijn jaarlijks terugkerende pelgrimstocht. De vogelvluchten naar Mekka.

Wat is een mens vergeleken met een nachtvlieger? Wat een oude man, aan de aarde gebonden? En ginds heel hoog een hele hemel die op weg gaat?

Hij had vaak gedacht dat het een heilige handeling was. Zijn eigen najaarshoogmis. Om in het donker te staan en de vlucht van de trekvogels te voelen. En als het voorjaar aanbrak wachtte hij hen opnieuw op.

De nachtvluchten waren zijn religie.

Hij liep de hal in en bleef met zijn hand op de kapstok staan. Toen ging hij naar de woonkamer terug om zijn trui aan te trekken die op een krukje naast zijn bureau lag.

Oud worden betekende naast alle andere gebreken ook het eerder koud krijgen.

Opnieuw keek hij naar het voltooide gedicht op zijn bureau. De klaagzang over de middelste bonte specht. Het gedicht was ten slotte geworden zoals hij het voor ogen had gehad. Misschien zou hij nog lang genoeg leven om voldoende gedichten bijeen te schrijven voor een tiende en laatste bundel. Hij zag de titel al voor zich.

Hoogmis op de nacht.

Hij ging weer naar de hal, deed zijn jack aan en trok een pet diep over zijn voorhoofd. Toen deed hij de buitendeur open. De herfstlucht was bezwangerd met de geur van natte klei. Hij trok de deur achter zich dicht en liet zijn ogen aan het donker wennen. De tuin lag er verlaten bij. In de verte was iets van een weerschijn van de lichten van Ystad te bespeuren. Maar verder woonde hij zo ver van zijn naaste buurman dat alleen het donker hem omgaf. De sterrenhemel was zo goed als leeg. Aan de horizon was een enkele wolk te zien.

Het was zo’n nacht waarop de vluchten hoog boven zijn hoofd voorbij zouden trekken.

Hij begon te lopen. De boerderij waar hij woonde was oud en had drie zijden; de vierde was ergens in het begin van de eeuw afgebrand. Op de binnenplaats lagen nog de oude kinderhoofdjes. Hij had grote sommen geld gespendeerd aan het grondig en gestaag renoveren van zijn boerderij. Bij zijn dood zou hij alles aan de Cultuurcommissie in Lund schenken. Hij was nooit getrouwd geweest, had nooit kinderen gehad. Hij had auto’s verkocht en was vermogend geworden. Hij had honden gehad. En later waren daar de vogels boven zijn hoofd geweest.

Ik heb nergens spijt van, dacht hij terwijl hij over het pad liep dat hem naar de toren voerde, die hij zelf gebouwd had en waar hij naar de nachtvogels speurde. Ik heb nergens spijt van omdat het geen zin heeft om spijt te hebben.

Het was een mooie septembernacht.

Toch was er iets wat hem onrustig maakte.

Hij bleef op het pad staan luisteren, maar het enige wat te horen was, was het zachte geruis van de wind. Hij vervolgde zijn weg. Misschien maakte de pijn hem ongerust. Die onverwachte steken in zijn rug. De onrust zat in hemzelf.

Hij bleef weer staan, draaide zich om. Er was niets. Hij was alleen. Het pad liep naar beneden af. Straks zou hij bij een heuvel komen. Vlak voor de heuvel lag een brede sloot waar hij een loopplank overheen had gelegd. Boven op de heuvel stond dan zijn toren. Van zijn buitendeur was het precies 247 meter. Hij vroeg zich af hoe vaak hij over het pad gelopen had. Hij kende iedere bocht, elke kuil. Toch liep hij langzaam en voorzichtig. Hij wilde niet het risico lopen te vallen en een been te breken. Het skelet van oude mensen wordt broos. Dat wist hij. Als hij in het ziekenhuis belandde omdat hij een dijbeen gebroken had, zou hij doodgaan omdat hij er niet tegen zou kunnen werkloos in een ziekenhuisbed te liggen. Hij zou over zijn leven gaan piekeren. En dan was er geen redden meer aan.

Ineens bleef hij staan. Er kraste een uil. Ergens in zijn buurt knapte een tak. Het geluid kwam uit het bosje dat achter de heuvel lag waarop zijn toren stond. Hij bleef roerloos staan met al zijn zintuigen alert. De uil kraste opnieuw. Daarna was het weer stil. Terwijl hij doorliep mopperde hij misnoegd voor zich heen.

Oud en bang, dacht hij. Bang voor spoken en bang voor het donker.

Nu kon hij zijn toren zien. Een zwarte schaduw die zich tegen de nachtelijke hemel aftekende. Nog twintig meter en hij zou bij de loopplank over de diepe sloot komen. Hij liep door. De uil hoorde hij niet meer. Een bosuil, dacht hij.

Het moest een bosuil zijn.

Abrupt bleef hij staan. Hij was nu bij de plank gekomen die over de sloot lag.

Er was iets met de toren op de heuvel. Het was niet helemaal zoals anders. Hij kneep zijn ogen halfdicht om in het donker details te kunnen onderscheiden. Er was iets veranderd, al kwam hij er niet achter wat het was.

Ik verbeeld het me maar, dacht hij. Alles is net als anders. De toren die ik tien jaar geleden gebouwd heb, is nog dezelfde. Het zijn mijn ogen die troebel geworden zijn. Dat is het. Hij deed nog een stap zodat hij op de loopplank stond. Hij voelde de planken onder zijn voeten. Hij bleef naar de toren kijken.

Het klopt niet, dacht hij. Als ik niet beter wist zou ik denken dat hij een meter hoger is dan gisteravond. Of dat ik droom. Dat ik mezelf boven op de toren zie staan.

Op het moment dat hij dat dacht, realiseerde hij zich dat het waar was. Er stond iemand op de toren. Een onbeweeglijke schaduw. Als een enkele vlaag wind trok er haastig een golf van angst door hem heen. Daarna werd hij kwaad. Iemand was zijn territorium binnengedrongen, had zijn toren beklommen zonder hem eerst om toestemming te vragen. Waarschijnlijk een stroper, op zoek naar een van de reeën die zich vaak aan de andere kant van de heuvel in de buurt van de bospartij ophielden. Hij kon zich moeilijk voorstellen dat het een andere vogelaar was.

Hij riep naar de schaduw in de toren. Geen antwoord, geen beweging. Opnieuw werd hij onzeker. Zijn ogen moesten troebel zijn en hem voor de gek houden.

Weer riep hij zonder antwoord te krijgen. Daarna stak hij de loopplank over.

Toen de planken bezweken viel hij plotsklaps naar beneden. De sloot was meer dan twee meter diep. Hij viel voorover en zag geen kans zijn armen uit te strekken om zich te verweren.

Daarna voelde hij een stekende pijn. Die kwam uit het niets en sneed dwars door hem heen. Het was alsof iemand gloeiende ijzers tegen een aantal punten van zijn lichaam hield. De pijn was zo hevig dat hij het niet eens kon uitschreeuwen. Vlak voordat hij stierf realiseerde hij zich dat hij nooit de bodem van de sloot had bereikt. Hij was in zijn eigen pijn blijven hangen.

Zijn laatste gedachte was voor de trekkende nachtvogels ver boven hem.

De hemel bewoog naar het zuiden toe.

Hij probeerde zich een laatste keer uit zijn pijn los te maken.

Toen was alles voorbij.

Het was tien minuten voor halftwaalf, de avond van 21 september 1994.

Uitgerekend die nacht vlogen grote zwermen zanglijsters en koperwieken naar het zuiden.

Ze kwamen uit het noorden en trokken in een zuidwestelijke lijn precies over Falsterbo, op weg naar de warmte die hun wachtte, ver weg.

*

Toen alles stil geworden was, daalde ze voorzichtig de torentrap af. Ze scheen met haar zaklantaarn in de sloot. De man die Holger Eriksson heette, was dood.

Ze knipte het licht uit en bleef stil in het donker staan.

Daarna liep ze snel weg.

2

Even na vijven op maandagmorgen 26 september werd Kurt Wallander in zijn bed in zijn flat in Mariagatan in het centrum van Ystad wakker.

Het eerste wat hij deed toen hij zijn ogen opsloeg was naar zijn handen kijken. Ze waren bruin. Hij leunde tegen het kussen en luisterde naar de herfstregen die tegen het raam van zijn slaapkamer trommelde. Bij de herinnering aan de reis die twee dagen daarvoor op Kastrup was geëindigd nam een gevoel van welbehagen bezit van hem. Een hele week had hij met zijn vader in Rome doorgebracht. Het was erg warm geweest en hij was bruin geworden. ’s Middags, als de hitte op haar hevigst was, hadden ze een bank in Villa Borghese opgezocht waar zijn vader in de schaduw kon zitten en hijzelf zijn overhemd uittrok en zijn ogen tegen de zon dichtkneep. Het was de enige controverse die ze tijdens de hele reis gehad hadden. Zijn vader kon onmogelijk begrijpen dat zijn zoon zo ijdel kon zijn om zijn tijd met bruin worden te verdoen. Maar het was een onbelangrijke controverse geweest, bijna alsof die alleen maar gerezen was opdat ze hun reis in de juiste proporties zouden zien.

Een geslaagde reis, dacht Wallander in bed liggend. We zijn naar Rome gegaan, mijn vader en ik, en het is goed verlopen. Het is beter gegaan dan ik me ooit had kunnen voorstellen of had durven hopen.

Hij keek op de wekker die op het tafeltje naast zijn bed stond. Vanochtend zou hij weer aan het werk gaan, maar hij had geen haast. Hij kon nog even in bed blijven liggen. Hij boog zich over de stapel kranten waarin hij de vorige avond had gebladerd. Hij begon aan de uitslagen van de parlementsverkiezingen. Omdat hij zich op de verkiezingsdag in Rome had bevonden had hij per post gestemd. Nu kon hij lezen dat de sociaal-democraten dik vijfenveertig procent van de stemmen gekregen hadden. Maar wat had dat precies te betekenen? Zou dat veranderingen met zich meebrengen?

Hij liet de krant op de grond vallen. In gedachten keerde hij weer naar Rome terug.

Ze hadden in een goedkoop hotel in de buurt van de Campo dei Fiori gelogeerd. Van een dakterras pal boven hun kamers hadden ze een weids en schitterend uitzicht over de hele stad gehad. Daar hadden ze ’s ochtends ontbeten en plannen voor die dag gemaakt. Er waren nooit discussies geweest. Wallanders vader had de hele tijd geweten wat hij wilde zien. Wallander had zich soms ongerust gemaakt omdat zijn vader te veel wilde doen, of zijn vader dat allemaal wel aan zou kunnen. Voortdurend had hij ook naar tekenen gespeurd dat zijn vader verward of afwezig was. Zijn vaders ziekte was een sluipende. Beiden wisten dat. Die ziekte met de vreemde naam, Alzheimer. Maar die hele week, die gelukkige week van hun reis, was zijn vader in een stralend humeur geweest. Wallander voelde een brok in zijn keel omdat de reis al tot het verleden behoorde, was geworden tot iets wat al voorbij was en alleen nog uit herinneringen bestond. Ze zouden nooit meer naar Rome gaan. Dit was de enige keer dat ze die reis gemaakt hadden, hij en zijn weldra tachtigjarige vader.

Er waren momenten van grote saamhorigheid geweest. Voor de eerste keer in bijna veertig jaar. Wallander moest denken aan de ontdekking die hij gedaan had, namelijk dat ze heel veel gemeen hadden, veel meer dan hij vroeger had willen inzien. Een van die dingen was dat ze beiden uitgesproken ochtendmensen waren. Toen Wallander zijn vader verteld had dat het hotel geen ontbijt serveerde voor zeven uur had deze meteen geprotesteerd. Hij had Wallander meegenomen naar de receptie en in een mengelmoes van Skåns, een mondje Engels, misschien ook enig Duits en niet in de laatste plaats met een aantal onsamenhangende Italiaanse woordjes was hij erin geslaagd duidelijk te maken dat hij breakfast presto wilde hebben. Niet tardi. Absoluut niet tardi. Om de een of andere reden had hij ook een paar keer passaggio a livello gezegd toen hij onderstreepte dat het hotel het ontbijt met minstens een uur moest vervroegen, naar zes uur, een tijdstip waarop ze of hun koffie kregen of zich genoopt zouden zien een ander hotel te zoeken. Passaggio a livello, had zijn vader gezegd en het personeel in de receptie had met verbazing maar ook met respect naar hem gekeken.

En uiteraard hadden ze hun ontbijt om zes uur gekregen. Wallander had later in zijn woordenboek gezien dat passaggio a livello spoorwegkruising betekende. Hij nam aan dat zijn vader het met iets anders verward had, maar hij had geen idee met wat en hij was verstandig genoeg om het niet te vragen.

Wallander lag naar de regen te luisteren. De reis naar Rome, een enkele korte week, was terugblikkend een oneindige en alles op zijn kop zettende belevenis geweest. Zijn vader had niet alleen onwrikbaar geweten hoe laat hij zijn ontbijt wilde hebben, hij had zijn zoon ook doelbewust en als vanzelfsprekend door de stad geloodst en hij had geweten wat hij wilde zien. Niets werd aan het toeval overgelaten en Wallander had beseft dat zijn vader deze reis zijn hele leven al gepland had. Het was een bedevaart, een pelgrimstocht, waaraan hij mocht deelnemen. Hij was een onderdeel van zijn vaders reis, een onzichtbare maar altijd aanwezige dienaar. De reis had een geheime agenda gehad die hij nooit helemaal had kunnen doorgronden. Zijn vader was naar Rome gegaan om iets te zien wat hij eerder al in zijn geest had beleefd.

De derde dag hadden ze een bezoek aan de Sixtijnse kapel gebracht. Bijna een uur lang had Wallanders vader naar het door Michelangelo geschilderde plafond staan kijken. Wallander had de indruk gekregen een oude man te zien die een woordeloze bede direct naar de hemel opzond. Wallander had al gauw pijn in zijn nek gekregen en had het kijken op moeten geven. Hij had ingezien dat hij iets heel moois zag, maar hij realiseerde zich dat zijn vader er oneindig meer in zag. Even had hij zich respectloos afgevraagd of zijn vader misschien naar een auerhaan of een zonsondergang in het geweldige plafondfresco zocht, maar hij had spijt van die gedachte gekregen. Het leed geen twijfel dat zijn vader, zelf een schilder van kitsch, met eerbied en inleving naar het werk van een meester keek.

Wallander deed zijn ogen open. De regen trommelde.

Diezelfde avond, hun derde in hun gezamenlijke Romeinse tijdrekening, had hij de indruk gekregen dat zijn vader een plannetje smeedde dat hij voor zichzelf wilde houden. Waar hij die indruk vandaan had, wist hij niet. Ze hadden in de Via Veneto gegeten, veel te duur volgens Wallander, maar zijn vader bleef hardnekkig volhouden dat ze geld genoeg hadden. Dit was hun eerste en laatste gezamenlijke reis naar Rome. Dan moesten ze ook geld uitgeven om goed te eten. Daarna waren ze langzaam door de stad naar hun hotel gewandeld. Het was een lauwe avond geweest, voortdurend waren er mensen om hen heen geweest en de vader van Wallander had over het fresco op het plafond in de Sixtijnse kapel gepraat. Twee keer waren ze verkeerd gelopen voordat ze bij hun hotel waren. Wallanders vader werd na zijn ontbijtoproer met groot respect bejegend en ze hadden, gevolgd door beleefd buigend personeel, hun sleutels gekregen en waren naar boven gegaan. In de gang hadden ze elkaar welterusten gewenst en hun deur achter zich dichtgetrokken. Wallander was naar bed gegaan en had liggen luisteren naar de geluiden die vanbuiten doordrongen. Misschien had hij aan Baiba liggen denken, misschien had hij alleen op het punt gestaan in slaap te vallen.

Maar plotseling was hij weer klaarwakker geweest. Iets had hem ongerust gemaakt. Na een tijdje had hij zijn kamerjas aangetrokken en was naar de receptie gegaan. Alles was heel stil geweest. De nachtportier had naar een klein, zacht afgestemd televisietoestel zitten kijken in een kamer achter de receptie. Wallander had een fles mineraalwater gekocht. De receptionist was een jongeman die ’s nachts werkte om zijn theologiestudie te bekostigen. Dat had hij al verteld toen Wallander de eerste keer naar de receptie was gekomen om water te kopen. De jongeman had donker, golvend haar, was geboren in Padua, heette Mario en sprak uitstekend Engels. Wallander had met zijn fles water in de hand gestaan toen hij zichzelf plotseling aan de jonge nachtportier hoorde vragen om naar zijn kamer te komen om hem wakker te maken als zijn vader zich ’s nachts in de receptie vertoonde of misschien het hotel zou verlaten. De receptionist had hem aangekeken, wellicht was hij verbaasd geweest, maar misschien werkte hij hier al zo lang dat nachtelijke wensen van hotelgasten hem niet langer verbaasden. Hij had geknikt en jazeker gezegd, als de oude heer Wallander ’s nachts uitging, zou hij onmiddellijk op de deur van kamer 32 kloppen.

Het geklop kwam op de zesde nacht. Die dag hadden ze over het Forum Romanum geslenterd en ook een bezoek aan Galleria Doria Pamphili gebracht. ’s Avonds hadden ze door de donkere ondergrondse gangen gelopen die naar de Spaanse Trappen van Villa Borghese leidde en van een maaltijd genoten die Wallander versteld had doen staan toen hij de rekening zag. Het was een van hun laatste avonden. Hun gelukkige reis, die nu al niet anders dan geslaagd kon worden genoemd, liep op zijn eind. Wallanders vader bezat nog dezelfde onverminderde energie en nieuwsgierigheid die hij gedurende hun hele reis tentoongespreid had. Ze hadden door de stad gelopen en waren bij een café neergestreken om een kop koffie te drinken en met een glas grappa te toosten. In het hotel hadden ze hun sleutels gekregen. De avond was al even warm geweest als alle andere avonden die septemberweek en zodra hij in bed lag was Wallander in slaap gevallen.

Het kloppen kwam om halftwee.

Eerst had hij niet geweten waar hij was, maar toen hij slaapdronken uit zijn bed gesprongen was en de deur had geopend, had daar de nachtportier gestaan om in zijn uitstekende Engels mee te delen dat de oude heer, signor Wallanders vader, zojuist het hotel had verlaten. Wallander was in zijn kleren geschoten. Toen hij beneden kwam had hij zijn vader met doelbewuste stappen aan de overkant van de straat op pad zien gaan. Wallander was hem op afstand gevolgd, hij had eraan moeten denken dat hij nu voor het eerst in zijn leven zijn eigen vader schaduwde en hij had zich gerealiseerd dat zijn voorgevoelens juist geweest waren. In het begin was Wallander er niet zeker van geweest waar ze naartoe gingen. Daarna, toen de straten smaller werden, begreep hij dat ze op weg waren naar de Spaanse Trappen. Hij nam nog steeds een zekere afstand in acht. En toen, in de warme Romeinse nacht, zag hij zijn vader de vele treden van de Spaanse Trappen opklimmen, helemaal tot aan de kerk met de twee torens. Daar was zijn vader gaan zitten, daar in de hoogte was hij als een zwarte stip zichtbaar geweest. Wallander had zich in de schaduw verborgen gehouden. Zijn vader was er bijna een uur gebleven, daarna was hij opgestaan en de Trappen weer afgedaald. Wallander was hem blijven schaduwen; dit was de meest geheime opdracht die hij ooit uitgevoerd had. Al gauw hadden ze zich bij de Fontana di Trevi bevonden, waar zijn vader echter geen muntje over zijn schouder had geworpen, maar alleen had gekeken naar het water dat uit de grote fontein spoot. Het licht van een straatlantaarn was toen op zo’n manier op zijn gezicht gevallen dat Wallander een glinstering in zijn vaders ogen meende te bespeuren. Daarna waren ze naar hun hotel teruggekeerd.

De volgende dag hadden ze in het vliegtuig van Alitalia gezeten, op weg naar Kopenhagen, Wallanders vader aan het raampje net als op de heenreis. Wallander had naar zijn handen gekeken, die bruin geworden waren. Pas op de veerboot naar Limhamn had Wallander zijn vader gevraagd of hij van de reis genoten had. Deze had geknikt, iets onverstaanbaars gemompeld en Wallander wist dat hij niet meer geestdrift dan dat kon eisen. Gertrud had hen in Limhamn opgewacht en naar huis gereden. Ze hadden Wallander in Ystad afgezet en later die avond, toen hij belde om te vragen of alles in orde was, had Gertrud gezegd dat zijn vader alweer in zijn atelier stond om zijn steeds terugkerende onderwerp te schilderen, een zonsondergang boven een roerloos, windstil landschap.

Wallander stapte zijn bed uit en liep naar de keuken. Het was halfzes. Hij zette koffie. Waarom was hij die nacht de stad in gegaan? Waarom had hij op die trap gezeten? Wat had er bij de fontein in zijn ogen geglinsterd?

Hij had geen antwoorden. Maar hij had een snelle glimp van zijn vaders geheime binnenlandschap opgevangen. Hij was zo verstandig geweest om voor het onzichtbare hek halt te houden. Hij zou hem ook nooit naar zijn eenzame wandeling die nacht door Rome vragen.

Terwijl de koffie op stond ging Wallander naar de badkamer. Hij merkte tevreden op dat hij er gezond en energiek uitzag. De zon had zijn haar gebleekt. Misschien was hij van de vele spaghetti wat aangekomen, maar hij liet de badkamerweegschaal voor wat die was. Hij voelde zich uitgerust. Dat was het belangrijkste. Hij was blij dat de reis doorgegaan was.

Het idee dat hij al gauw, over een uurtje of zo, weer politieman zou zijn, verontrustte hem niet. Als hij van vakantie terugkwam had hij het vaak moeilijk gevonden weer aan het werk te gaan. Vooral de laatste jaren waren die onlustgevoelens heel sterk geweest. Bij perioden had hij dan ook ernstig met de gedachte gespeeld om bij de politie weg te gaan en om een andere baan te zoeken, misschien als hoofd beveiliging bij een grote firma. Maar hij was nu eenmaal politieman. Dat inzicht was langzaam maar onherroepelijk in hem gerijpt. Hij zou nooit iets anders zijn.

Terwijl hij onder de douche stond dacht hij terug aan de gebeurtenissen die een paar maanden geleden hadden plaatsgevonden, tijdens de warme zomer en het voor Zweden zo geslaagde wereldkampioenschap voetbal. Nog altijd dacht hij gepijnigd terug aan de hopeloze jacht op een seriemoordenaar die ten slotte een aan verstandsverbijstering lijdende jongen van slechts veertien jaar bleek te zijn.

Gedurende de week in Rome waren alle gedachten aan de schokkende gebeurtenissen uit zijn bewustzijn vervlogen. Nu kwamen ze terug. Een week in Rome verandert niets. Hij zou weer naar dezelfde wereld terugkeren.

Hij bleef aan de keukentafel zitten tot het over zevenen was. Het plensde onafgebroken. De Italiaanse warmte was nog slechts een verre herinnering. De herfst was in Skåne gearriveerd.

Toen het acht uur geworden was verliet hij zijn flat en reed naar het politiebureau. Zijn collega Martinson arriveerde tegelijk met hem en zette zijn auto naast de zijne neer. Haastig zeiden ze elkaar in de regen gedag en snelden naar de ingang van het politiebureau.

‘Hoe was de reis?’ vroeg Martinson. ‘Fijn dat je weer terug bent.’

‘Mijn vader was zeer tevreden’, antwoordde Wallander.

‘En jij?’

‘Het was een mooie reis. En warm.’

Ze gingen naar binnen. Ebba, die al meer dan dertig jaar als receptioniste bij de politie van Ystad werkte, begroette hem met een brede glimlach.

‘Kun je in september zo bruin worden in Italië?’ vroeg ze verbaasd.

‘Ja’, antwoordde Wallander. ‘Als je in de zon zit.’

Ze liepen de gang door. Wallander bedacht dat hij iets voor Ebba had moeten meenemen. Hij ergerde zich over zijn onnadenkendheid.

‘Het is rustig’, zei Martinson. ‘Geen ernstige gevallen. Eigenlijk praktisch niets.’

‘Misschien mogen we op een rustige herfst hopen’, antwoordde Wallander weifelend.

Martinson verdween om koffie te halen. Wallander deed de deur van zijn kantoor open. Alles was precies zoals hij het achtergelaten had. Zijn bureau was leeg. Hij hing zijn jack op en zette het raam op een kier. In een bakje voor inkomende post had iemand een aantal memo’s van de rijkspolitie gelegd. Hij trok de bovenste naar zich toe, maar liet hem ongelezen op zijn bureau vallen.

Hij liet zijn gedachten gaan over het ingewikkelde onderzoek waar het smokkelen van auto’s vanuit Zweden naar de landen van het voormalige Oostblok hen voor stelde en waar hij nu al ruim een jaar mee bezig was. Als er tijdens zijn afwezigheid niets bijzonders gebeurd was zou hij dat weer oppakken.

Hij vroeg zich af of hij daar al zijn tijd tot zijn pensioen omstreeks zijn vijftigste mee bezig zou zijn.

Om kwart over acht stond hij op om naar het vergadervertrek te gaan. Om halfnegen kwamen de rechercheurs van de politie in Ystad altijd bijeen om het werk voor de komende week door te nemen. Hij ging het vergadervertrek rond om iedereen te begroeten. Allemaal lieten ze zich bewonderend over zijn bruine kleur uit. Daarna ging hij op zijn vertrouwde plaats zitten. Hij merkte dat er de gebruikelijke, bij het najaar horende, maandagochtendstemming hing, grijs en vermoeid, een tikkeltje afwezig. Hij vroeg zich ineens af hoeveel maandagochtenden hij in deze kamer had doorgebracht. Omdat hun nieuwe chef, Lisa Holgersson, in Stockholm was, zat Hanson de vergadering voor. Martinson had gelijk gehad. Er was niet veel gebeurd in de week dat Wallander weg was geweest.

‘Ik neem aan dat ik mijn gesmokkelde auto’s weer ga oppakken’, zei Wallander en deed geen poging zijn gelatenheid onder stoelen of banken te steken.

‘Tenzij je een inbraak wilt doen’, zei Hanson opmonterend. ‘In een bloemenwinkel.’

Wallander keek hem verbaasd aan.

‘Een inbraak in een bloemenwinkel? Wat is er dan gestolen? Tulpen?’

‘Niets voorzover we hebben kunnen nagaan’, zei Svedberg, die zich op zijn schedel krabde.

Op dat moment ging de deur open en kwam Ann-Britt Höglund haastig binnen. Omdat haar man als technicus de wereld rondreisde en zich blijkbaar altijd in een ver land bevond waarvan niemand ooit gehoord had, stond ze er meestal alleen voor met twee kinderen. Haar ochtenden waren chaotisch en ze kwam vaak te laat op hun vergaderingen. Ann-Britt Höglund werkte nu ruim een jaar bij de politie in Ystad. Ze was hun jongste rechercheur. In het begin hadden enkelen van de oudere politiemensen, onder wie Svedberg en Hanson, openlijk hun afkeer van een vrouwelijke collega laten blijken. Wallander echter, die al gauw haar talenten voor het politiewerk had onderkend, had haar in bescherming genomen. Niemand leverde nu nog commentaar dat ze zo vaak te laat kwam. Tenminste niet wanneer hij in de buurt was. Ze ging aan de tafel zitten en knikte verheugd naar Wallander alsof ze verrast was dat hij echt was teruggekomen.

‘We hebben het over de bloemenwinkel’, zei Hanson, toen ze haar plaats ingenomen had. ‘We opperden dat Kurt daar misschien naar zou kunnen kijken.’

‘Die inbraak heeft donderdagnacht plaatsgevonden’, zei ze. ‘De verkoopster ontdekte het toen ze vrijdagochtend aan het werk ging. De dieven waren door een raam aan de achterkant van het huis binnengekomen.’

‘Wat is er gestolen?’ vroeg Wallander.

‘Niets.’

Wallander vertrok zijn gezicht in een grimas.

‘Wat bedoel je daarmee? Niets?’

Ann-Britt Höglund haalde haar schouders op.

‘Niets betekent niets.’

‘Er zaten bloedvlekken op de vloer’, zei Svedberg. ‘En de eigenaar is op reis.’

‘Hoogst merkwaardig’, zei Wallander. ‘Moeten we daar werkelijk zo veel tijd aan besteden?’

‘Het is inderdaad een vreemd verhaal’, zei Ann-Britt Höglund. ‘Of het de moeite waard is om er tijd in te stoppen weet ik niet.’

De gedachte schoot door Wallander heen dat hij dan in ieder geval niet meteen in het troosteloze onderzoek naar al die auto’s hoefde te duiken, die in een gestage stroom het land uit gesmokkeld werden. Hij zou zichzelf een dag gunnen om eraan te wennen dat hij niet meer in Rome was.

‘Ik zal ernaar kijken’, zei hij.

‘Ik ben er al mee bezig geweest’, zei Ann-Britt Höglund. ‘Die bloemenwinkel ligt in het centrum.’

De vergadering was afgelopen. Het bleef maar regenen. Wallander ging zijn jack halen. In zijn auto reden ze naar het centrum.

‘Hoe was de vakantie?’ vroeg ze, toen ze voor een stoplicht bij het ziekenhuis moesten wachten.

‘Ik heb de Sixtijnse kapel gezien’, antwoordde Wallander terwijl hij in de regen staarde. ‘En ik heb meegemaakt dat mijn vader een hele lange week in een goed humeur was.’

‘Dat klinkt als een goede vakantie’, zei ze.

Het licht versprong en ze reden door. Ze vertelde hem hoe hij rijden moest omdat hij niet precies wist waar de bloemenwinkel lag.

‘Hoe is het hier?’ vroeg Wallander.

‘In een week verandert er niets’, antwoordde ze. ‘Het is rustig geweest.’

‘En onze nieuwe chef?’

‘Ze is in Stockholm om over al die nieuwe bezuinigingsvoorstellen te praten. Ze wordt goed. Minstens zo goed als Björk.’

Wallander wierp haar een snelle blik toe.

‘Ik dacht dat je hem niet mocht?’

‘Hij deed zijn best. Wat kun je nog meer eisen?’

‘Niets’, zei Wallander. ‘Helemaal niets.’

Ze stopten in Västra Vallgatan, op de hoek van Pottmakargränd. De bloemenwinkel heette Cymbia. Het uithangbord zwaaide in de straffe wind heen en weer. Ze bleven in de auto zitten. Ann-Britt Höglund gaf hem een aantal papieren in een plastic mapje. Wallander wierp er een haastige blik op terwijl hij naar haar luisterde.

‘De eigenaar van de winkel heet Gösta Runfeldt. Hij is op reis. De verkoopster arriveerde vrijdagochtend tegen negen uur. Ze ontdekte dat er aan de achterkant een raam ingeslagen was. Er lagen glassplinters op de grond en in de winkel. Op de vloer van de winkel waren bloedsporen. Er scheen niets gestolen te zijn. ’s Nachts wordt er ook geen geld in de winkel bewaard. Om drie minuten over negen belde ze de politie. Even over tienen was ik hier. Wat ze gezegd had klopte. Een ingeslagen ruit. Bloedvlekken op de vloer. Niets gestolen. Een beetje vreemd, alles bij elkaar genomen.’

Wallander dacht na.

‘Ook niet één enkele bloem?’ vroeg hij.

‘Dat zei de verkoopster.’

‘Weet iemand werkelijk het precieze aantal bloemen in iedere vaas?’

Hij gaf haar de papieren terug.

‘We kunnen het haar vragen’, zei Ann-Britt Höglund. ‘De winkel is open.’

Toen Wallander de deur opendeed pingelde er een ouderwets belletje. De geuren in de winkel deden hem denken aan de tuinen in Rome. Er waren geen klanten. Uit een achterkamer kwam een vrouw van in de vijftig. Ze knikte toen ze hen zag.

‘Ik heb een collega meegebracht’, zei Ann-Britt Höglund.

Wallander groette.

‘Ik heb over u in de krant gelezen’, zei de vrouw.

‘Ik hoop dat het niets negatiefs was’, zei Wallander.

‘O nee’, zei de vrouw. ‘Alleen vriendelijke woorden.’

Wallander had in de papieren die Ann-Britt Höglund hem in de auto gegeven had, gezien dat de bloemenverkoopster Vanja Andersson heette en dat ze 53 jaar was.

Wallander bewoog zich langzaam door de winkel. Een oude, ingeroeste gewoonte deed hem nauwkeurig opletten waar hij zijn voeten neerzette. De vochtige bloemenlucht riep bij hem nog steeds beelden in zijn herinnering op. Hij liep om de toonbank heen en bleef voor een achterdeur staan waarvan de bovenste helft uit een glazen raam bestond. Het kit was nieuw. Hier waren de dief of de dieven binnengekomen. Wallander keek naar de vloer, die uit aaneengelaste platen van kunststof bestond.

‘Ik neem aan dat het bloed hier lag’, zei hij.

‘Nee’, antwoordde Ann-Britt Höglund. ‘De bloedvlekken lagen in de winkel.’

Wallander fronste verbaasd zijn voorhoofd. Toen volgde hij haar verder de winkel in tussen de bloemen. Ann-Britt bleef midden in de zaak staan.

‘Hier’, zei ze. ‘Precies hier.’

‘En een beetje bij het kapotte raam?’

‘Niets. Begrijp je nu waarom ik het zo vreemd vind? Waarom ligt er hier bloed? En niet bij het raam? Tenminste, als we aannemen dat degene die het raam ingeslagen heeft zich heeft gesneden.’

‘Wie anders?’ zei Wallander.

‘Precies. Wie anders?’

Wallander maakte nog een rondje door de winkel. Hij probeerde zich de gebeurtenis voor te stellen. Iemand had een ruit ingeslagen en was binnengedrongen. Midden in de winkel had bloed op de vloer gelegen. Er werd niets vermist.

Ieder misdrijf kent een zekere planmatigheid of een eigen logica. Afgezien van pure waanzinsdaden. Dat had zijn jarenlange ervaring hem geleerd. Maar niemand was zo gek om in een bloemenwinkel in te breken en niets te stelen, dacht Wallander.

Er klopte iets niet.

‘Ik neem aan dat het druppels waren’, zei hij.

Tot zijn verbazing schudde Ann-Britt Höglund haar hoofd.

‘Het was een kleine plas’, zei ze. ‘Geen druppels.’

Wallander dacht na, maar zei niets. Hij had niets te zeggen. Toen wendde hij zich tot de verkoopster, die op de achtergrond stond te wachten.

‘Er is dus niets gestolen?’

‘Niets.’

‘Niet eens een paar bloemen?’

‘Niet dat ik kon zien.’

‘Weet u werkelijk hoeveel bloemen u op elk moment in de winkel hebt?’

‘Ja.’

Haar antwoord kwam snel en beslist. Wallander knikte.

‘Hebt u een verklaring voor de inbraak?’

‘Nee.’

‘U bent niet de eigenaar van de zaak?’

‘Dat is Gösta Runfeldt. Ik werk voor hem.’

‘Als ik het goed begrepen heb is hij op reis? Hebt u contact met hem gehad?’

‘Dat kan niet.’

Wallander keek haar onderzoekend aan.

‘Waarom niet?’

‘Hij is op orchideeënsafari in Afrika.’

Wallander dacht snel over haar woorden na.

‘Kunt u me daar nog wat meer over vertellen? Orchideeënsafari?’

‘Gösta is een hartstochtelijk orchideeënliefhebber’, zei Vanja Andersson. ‘Hij weet alles over orchideeën. Hij reist de hele wereld over om alle bestaande soorten te bekijken. Hij is bezig aan een boek over de geschiedenis van de orchidee. Op dit moment is hij in Afrika. Waar weet ik niet. Het enige wat ik weet is dat hij volgende week woensdag terugkomt.’

Wallander knikte.

‘Dan moeten we maar wachten tot hij terug is’, zei Wallander. ‘Zou u hem willen vragen of hij dan de politie wil bellen?’

Vanja Andersson beloofde de boodschap over te brengen. Er kwam een klant de winkel binnen. Ann-Britt Höglund en Wallander stapten de regen weer in. Ze gingen in de auto zitten. Wallander wachtte met het aanzetten van de motor.

‘Het zou natuurlijk een dief kunnen zijn die zich vergist heeft’, zei hij. ‘Een dief die de verkeerde ruit ingeslagen heeft. Vlak ernaast ligt een computerwinkel.’

‘Maar die plas bloed dan?’

Wallander haalde zijn schouders op.

‘De dief hoeft niet gemerkt te hebben dat hij zich gesneden had. Hij heeft met zijn armen langs zijn lijf om zich heen staan kijken. Er is bloed naar beneden gedruppeld. En bloed dat op dezelfde plek druppelt vormt vroeg of laat een plas.’

Ze knikte. Wallander startte de auto.

‘Het is een zaak voor de verzekering’, zei Wallander. ‘Zo is het.’

Ze reden door de regen naar het politiebureau terug.

Het was inmiddels elf uur geworden.

Maandag 26 september 1994.

In het hoofd van Wallander was de reis naar Rome al begonnen weg te glijden als een langzaam vervagende luchtspiegeling.