Henning Mankell

De blinde muur

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Brandvägg, verschenen bij Ordfront

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1998

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2004

Deze uitgave © De Geus bv, 2011

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Copenhagen

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Tim McConville/Corbis

isbn 978 90 445 2008 8

nur 332, 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de veertiende druk, 2011

‘Een mens die afdwaalt van de weg van het verstand, zal tot rust komen in de vergadering der schimmen.’

– spreuken 21:16

I
==
==
==

Boze opzet

1

In de avond nam de wind plotseling af. Om daarna helemaal te gaan liggen.

De man was het balkon op gegaan. Overdag kon hij tussen de flats aan de overkant door de zee zien liggen. Nu was het echter donker om hem heen. Soms nam hij zijn oude Engelse zeekijker mee naar het balkon om door de verlichte ramen van de flat tegenover hem naar binnen te kijken. Dan bekroop hem echter uiteindelijk altijd het gevoel dat iemand hem zag.

De sterren stonden helder aan de hemel.

Al herfst, dacht hij. Misschien gaat het vannacht vriezen. Ook al is dat voor Skåne nog vroeg.

Ergens in de verte reed een auto voorbij. Hij begon te rillen en ging weer naar binnen. De balkondeur ging moeilijk dicht. In zijn notitieblok, dat op de keukentafel naast de telefoon lag, noteerde hij dat hij eraan moest denken om de volgende dag de deur na te kijken.

Hij liep door naar de woonkamer. Heel even bleef hij in de deuropening stilstaan en liet hij zijn blik door de ruimte glijden. Omdat het zondag was, had hij schoongemaakt. Het gaf hem altijd een tevreden gevoel te weten dat hij zich in een kamer bevond die helemaal schoon was.

Zijn bureau stond tegen een van de muren. Hij trok de stoel naar achteren, deed de bureaulamp aan en pakte het dikke logboek dat hij in een van de lades bewaarde. Zoals gewoonlijk las hij eerst door wat hij de vorige avond geschreven had.

‘Zaterdag 4 oktober 1997. De hele dag waren er rukwinden. Volgens het Meteorologisch Instituut stond er een windsnelheid van 8-10 meter per seconde. Uiteengerafelde wolken joegen langs de hemel. Om zes uur ’s ochtends was het 7 graden. Om twee uur was de temperatuur opgelopen tot 8 graden. ’s Avonds daalde ze tot 5 graden.’

Daarna had hij nog vier zinnen geschreven.

‘De ruimte is vandaag leeg en verlaten. Geen berichten. C reageert niet op oproepen. Alles is rustig.’

Hij schroefde het deksel van de inktpot en doopte zijn metalen pen er voorzichtig in. Die had hij van zijn vader geërfd, die hem had bewaard sinds hij in zijn jeugd op een dag was begonnen als assistent-boekhouder bij een klein bankfiliaal in Tomelilla. Voor zijn logboek gebruikte hij nooit een andere pen.

Hij schreef dat de wind was afgenomen en daarna helemaal was gaan liggen. Op de buitenthermometer bij het keukenraam had hij gezien dat het drie graden was. De hemel was helder. Hij noteerde verder dat hij zijn appartement had schoongemaakt en dat dit drie uur en vijfentwintig minuten had gekost. Dat was tien minuten korter dan de zondag ervoor.

Bovendien had hij een wandeling naar de jachthaven gemaakt, nadat hij in de Sankta Maria-kerk een halfuur had zitten mediteren.

Hij dacht even na voor hij verderging. Daarna noteerde hij nog een zin in zijn logboek. ‘’s Avonds een korte wandeling.’

Voorzichtig drukte hij het vloeipapier op het geschrevene, veegde zijn vulpen af en draaide het deksel op de inktpot.

Voordat hij zijn logboek dichtsloeg, keek hij op de oude scheepsklok die naast hem op het bureau stond. De wijzers stonden op twintig minuten over elf.

Hij liep naar de hal en trok zijn oude leren jack en een paar regenlaarzen aan. Hij voelde of hij zijn sleutels en portemonnee op zak had en verliet zijn appartement.

Toen hij op straat kwam, bleef hij roerloos in het donker staan en keek rond. Er was niemand. Dat had hij ook niet verwacht. Daarna kwam hij in beweging. Zoals gewoonlijk sloeg hij links af, stak de weg naar Malmö over en liep in de richting van het winkelcentrum en het rode bakstenen gebouw waarin de belastingdienst was gevestigd. Hij voerde zijn tempo op totdat hij zijn gebruikelijke, rustige avondritme te pakken had. Overdag liep hij harder, omdat hij zich dan wilde inspannen en wilde zweten. Zijn avondwandelingen waren anders. Dan probeerde hij vooral de gedachten van die dag kwijt te raken en zich voor te bereiden op de nachtelijke slaap en de dag van morgen.

Bij de bouwmarkt liet een vrouw haar hond uit. Het was een herdershond. Hij kwam haar bijna altijd tegen wanneer hij ’s avonds buiten liep. Een auto reed hem met hoge snelheid voorbij. Hij ontwaarde een jonge man aan het stuur en hoorde muziek hoewel de ramen dicht waren.

Ze weten niet wat hun te wachten staat, dacht hij. Al die jongelui die in hun auto’s rondrijden en de muziek zo hard hebben staan dat ze er binnenkort een gehoorbeschadiging aan overhouden.

Ze weten niet wat hun te wachten staat. Net zomin als dames die in hun eentje hun hond uitlaten.

Die gedachte stemde hem opgewekt. Hij dacht aan de enorme macht waarvan hij deel uitmaakte. Het gevoel een van de uitverkorenen te zijn. Zij die in staat waren oude, versteende waarheden af te breken en geheel nieuwe en onverwachte te scheppen.

Hij bleef staan en keek naar de sterrenhemel.

Eigenlijk is alles onbegrijpelijk, dacht hij. Mijn eigen leven net zozeer als het feit dat het licht dat ik op dit moment van de sterren zie, al oneindig lang onderweg is hiernaartoe. Het enige wat misschien een fractie zin aan alles geeft, is wat ik doe. Het aanbod dat ik bijna twintig jaar geleden heb gekregen en dat ik zonder enige aarzeling heb geaccepteerd.

Hij liep verder. Sneller nu, omdat de gedachten die zich in zijn hoofd begonnen te vormen hem van streek maakten. Hij merkte dat hij ongeduldig begon te worden. Ze hadden al zolang gewacht. Nu naderde het moment waarop ze de onzichtbare vizieren zouden laten zakken en hun grote boeggolven over de wereld zouden zien rollen.

Maar zover was het nog niet. De tijd was nog niet helemaal rijp. Ongeduld was een zwakte die hij zich niet kon permitteren.

Hij bleef staan. Hij bevond zich al midden in de villawijk. Verder wilde hij niet gaan. Even na middernacht moest hij in bed liggen.

Hij keerde om en begon terug te lopen. Toen hij het gebouw van de belastingdienst was gepasseerd besloot hij door te lopen naar de bankautomaat die naast de winkels zat. Hij voelde aan de broekzak waarin zijn portemonnee zat. Hij wilde geen geld opnemen, maar alleen kijken of er iets was afgeschreven en zich ervan vergewissen dat alles in orde was.

In het licht naast de bankautomaat bleef hij staan en hij haalde zijn blauwe bankpasje te voorschijn. De dame met de herdershond was nu verdwenen. Over Malmövägen denderde een zwaar beladen vrachtwagen voorbij. Die moest waarschijnlijk met een van de veerboten mee naar Polen. Naar het lawaai te oordelen was de uitlaat kapot.

Hij toetste zijn pincode in en drukte vervolgens op het knopje voor de bon. Het pasje kwam terug en hij stopte het in zijn portemonnee. Binnen in de automaat hoorde je een ritselend geluid. Hij glimlachte bij de gedachte, schoot in de lach.

De mensen moesten eens weten, dacht hij. De mensen moesten eens weten wat hun te wachten staat.

Het witte bonnetje met de saldo-informatie kwam door de gleuf naar buiten. Hij zocht naar zijn bril en realiseerde zich toen dat die in de jas zat die hij had gedragen toen hij naar de jachthaven was gelopen. Heel even ergerde hij zich aan het feit dat hij zijn bril was vergeten.

Hij ging op een plek staan waar het licht van de straatlantaarn het sterkst was en tuurde naar het bedrag.

De automatische overboeking die afgelopen vrijdag was gedaan was verwerkt. Net als het bedrag dat hij de vorige dag had opgenomen. Er stonden nog negenduizend zevenhonderdvijfenzestig kronen op zijn rekening. Alles was zoals het wezen moest.

Wat er gebeurde, kwam zonder enige waarschuwing vooraf.

Het was alsof hij door een trap van een paard werd geraakt. De pijn was hevig.

Hij viel voorover, zijn hand krampachtig gebald rond het witte bonnetje met de cijfers.

Toen zijn hoofd op het koude asfalt sloeg, ervoer hij een moment van helderheid.

Zijn laatste gedachte was dat hij er niets van begreep.

Vervolgens werd hij omringd door een duisternis die van alle kanten tegelijk kwam.

Het was even na middernacht. Inmiddels was het maandag 6 oktober 1997.

Opnieuw kwam er een vrachtwagen voorbij die op weg was naar de nachtveerboot.

Daarna was het weer stil.

2

Toen Kurt Wallander in Mariagatan in Ystad in zijn auto stapte, was dat met een zeer onplezierig gevoel. Het was maandag 6 oktober 1997, even over acht. Hij reed de stad uit en vroeg zich af waarom hij niet had afgezegd. Hij had een diepe en intense afkeer van begrafenissen. Niettemin was hij daar nu op weg naartoe. Omdat hij ruim op tijd was, besloot hij niet rechtstreeks naar Malmö te rijden. Hij sloeg af en reed langs de kustweg in de richting van Svarte en Trelleborg. Aan de linkerkant ving hij een glimp van de zee op. Een veerboot was juist op weg naar de haven.

Hij bedacht dat hij nu op weg was naar zijn vierde begrafenis in zeven jaar. Eerst had zijn collega Rydberg kanker gekregen. Dat was een langdurige en pijnlijke ziektegeschiedenis geweest. Wallander had hem vaak bezocht in het ziekenhuis waarin hij was opgenomen en lag weg te kwijnen. Rydbergs dood had voor hem een zware, persoonlijke slag betekend. Rydberg was de man die een rechercheur van hem had gemaakt. Hij had Wallander geleerd de juiste vragen te stellen. Door hem had hij geleidelijk de moeilijke kunst onder de knie gekregen om een plaats van een delict af te lezen. Voordat Wallander met Rydberg begon samen te werken, was hij een heel gewone politieman geweest. Pas veel later, toen Rydberg al dood was, was het tot Wallander doorgedrongen dat hij zelf niet alleen over koppigheid en energie beschikte, maar ook over een grote mate van vakbekwaamheid. Wanneer hij voor een gecompliceerd onderzoek stond en niet wist welke kant hij met het speurwerk eigenlijk op moest, voerde hij nog steeds vaak stilzwijgende gesprekken met Rydberg. Hij miste Rydberg nog bijna iedere dag. Dat gemis zou altijd blijven.

Daarna was zijn vader onverwacht gestorven. Hij was in zijn atelier in Löderup in elkaar gezakt en aan een hartaanval overleden. Dat was nu drie jaar geleden. Wallander betrapte zich af en toe nog steeds op de gedachte dat hij het onbegrijpelijk vond dat zijn vader er niet meer was, omringd door zijn schilderijen en de eeuwige geur van terpentijn en olieverf. Het huis in Löderup was na diens dood verkocht. Wallander was er bij enkele gelegenheden langs gereden en had gezien dat er nu andere mensen woonden. Hij was echter nooit gestopt. Af en toe bezocht hij het graf, maar dat was altijd met het onbestemde gevoel van een slecht geweten. Hij realiseerde zich dat er steeds meer tijd tussen zijn bezoeken ging zitten. Hij had ook gemerkt dat het voor hem steeds moeilijker werd om zich zijn vaders gezicht voor de geest te halen.

Een mens die dood was, werd uiteindelijk een mens die nooit had bestaan.

De volgende was Svedberg. Zijn collega, die een jaar geleden op gewelddadige wijze in zijn eigen flat was omgebracht. Toen had Wallander zich gerealiseerd hoe weinig hij eigenlijk wist over de mensen met wie hij samenwerkte. Svedbergs dood had relaties onthuld waarvan hij niet het geringste vermoeden had gehad.

En nu was hij op weg naar zijn vierde begrafenis, de enige waar hij eigenlijk niet naartoe had hoeven gaan.

Ze had hem afgelopen woensdag gebeld. Wallander had op het punt gestaan zijn werkkamer te verlaten. Het was laat in de middag. Hij had zich gebogen over een troosteloos onderzoek naar een in beslag genomen partij gesmokkelde sigaretten die in een vrachtwagen van een veerboot kwam en hij had hoofdpijn gehad. De sporen leidden naar Noord-Griekenland, maar gingen vervolgens in rook op. Hij had informatie uitgewisseld met de Griekse en Duitse recherche, maar ze waren de kopstukken niet nader op het spoor gekomen. Nu besefte hij dat de chauffeur, die waarschijnlijk niet wist dat er smokkelwaar tussen zijn vracht zat, tot enkele maanden gevangenisstraf zou worden veroordeeld. Schokkender dingen waren er nauwelijks te verwachten. Wallander was ervan overtuigd dat er dagelijks sigaretten Ystad werden binnengesmokkeld. Hij betwijfelde of ze er ooit in zouden slagen die handel te stoppen.

Verder werd zijn dag overschaduwd door het feit dat hij een nijdig gesprek had gevoerd met de officier van justitie die waarnam voor Per Åkeson, die enkele jaren geleden naar Soedan was vertrokken en nooit meer terug leek te zullen komen. Wallander voelde een knagende jaloezie wanneer hij dacht aan Åkesons vertrek en de brieven las die hij regelmatig van hem ontving. Åkeson had een stap durven zetten waarvan Wallander zelf alleen maar droomde. Nu werd hij binnenkort vijftig. Hij wist, ook al wilde hij dat voor zichzelf niet echt toegeven, dat de grote beslissingen in zijn leven waarschijnlijk al genomen waren. Iets anders dan politieman zou hij nooit worden. Wat hij tot zijn pensioen kon doen, was proberen een betere rechercheur te worden. En misschien iets van zijn kennis overbrengen op zijn jongere collega’s. Maar verder was er niets wat als een keerpunt in zijn leven lonkte. Er lag op hem geen Soedan te wachten.

Hij had al met zijn jas in zijn handen gestaan toen ze belde.

Eerst begreep hij niet goed wie ze was.

Vervolgens drong tot hem door dat hij Stefan Fredmans moeder aan de lijn had. Allerlei gedachten en herinneringen schoten door zijn hoofd. In enkele seconden riep hij de gebeurtenissen op die drie jaar geleden hadden plaatsgevonden.

De jongen die zich als indiaan had verkleed en geprobeerd had wraak te nemen op de mannen die zijn zus gek en zijn jongere broer bang hadden gemaakt. Een van degenen die hij had omgebracht, was zijn eigen vader. Wallander herinnerde zich het afschuwelijke laatste beeld, waarbij de jongen op zijn knieën had zitten huilen bij het lichaam van zijn dode zus. Over wat er daarna was gebeurd wist hij niet veel. Behalve dan dat de jongen natuurlijk niet in de gevangenis was terechtgekomen, maar op een gesloten afdeling voor psychiatrische patiënten.

Nu belde Anette Fredman op om te vertellen dat Stefan dood was. Hij had zich van het leven beroofd door uit het gebouw te springen waarin hij opgesloten zat. Wallander had haar gecondoleerd en ergens in zijn binnenste ook zelf verdriet gevoeld. Of misschien was het vooral een gevoel van wanhoop en vertwijfeling geweest. Maar hij begreep nog steeds niet waarom ze hem eigenlijk gebeld had. Hij had daar met de hoorn in zijn hand gestaan en geprobeerd zich haar beeld voor de geest te halen. Hij had haar twee of drie keer ontmoet, in een buitenwijk van Malmö, toen ze naar Stefan op zoek waren en zich met de gedachte probeerden te verzoenen dat het misschien een veertienjarige was die de ernstige geweldsdelicten had begaan. Hij wist nog dat de moeder verlegen en gejaagd was geweest. Er was iets ongrijpbaars aan haar, alsof ze voortdurend het ergste vreesde. En dat was ook uitgekomen. Wallander herinnerde zich vaag dat hij zich had afgevraagd of ze ook verslaafd was. Misschien dronk ze te veel, of onderdrukte ze haar zorgen met pillen? Hij wist het niet. Bovendien kostte het hem moeite zich haar gezicht voor de geest te halen. De stem die hem via de telefoon toesprak, was hem vreemd.

Ze had verteld waarvoor ze belde.

Ze wilde dat Wallander bij de begrafenis aanwezig zou zijn. Omdat er verder bijna niemand zou komen. Alleen zij en Stefans jongere broer Jens waren nu nog over. Ondanks alles was Wallander een vriendelijke, welwillende man. Hij had beloofd dat hij zou komen. Een belofte waarvan hij bijna meteen al weer spijt had, maar toen was het te laat.

Naderhand had hij geprobeerd om erachter te komen wat er na de arrestatie met de jongen was gebeurd. Hij sprak met een arts in het ziekenhuis waar Stefan was opgenomen. De afgelopen jaren had Stefan er vrijwel totaal het zwijgen toe gedaan en al zijn innerlijke deuren gesloten. Maar Wallander kreeg te horen dat de jongen die dood op het asfalt had gelegen oorlogskleuren op zijn gezicht had gehad en dat die verf en zijn bloed samen een angstaanjagend masker hadden gevormd dat misschien meer vertelde over de maatschappij waarin Stefan had geleefd dan over zijn gespleten persoonlijkheid.

Wallander reed langzaam. Toen hij die ochtend zijn donkere kostuum had aangetrokken, had hij tot zijn verbazing gemerkt dat zijn broek paste. Dus was hij afgevallen. Toen hij een jaar geleden had gehoord dat hij was getroffen door diabetes, was hij gedwongen geweest zijn eetgewoontes te wijzigen, te gaan bewegen en zijn gewicht in de gaten te houden. In het begin was hij uit ongeduldige overijverigheid meerdere keren per dag op de weegschaal in de badkamer gaan staan. Ten slotte had hij het ding in een woedende bui uit het raam gesmeten. Als het hem niet lukte om af te vallen zonder voortdurend op de weegschaal te gaan staan, dan zou het hem een zorg zijn.

De arts die hij op gezette tijden bezocht, had zich echter niet gewonnen gegeven en bleef Wallander op het hart drukken dat hij niet moest doorgaan met zijn slordige levensstijl, onregelmatig en ongezond eten en een minimale hoeveelheid beweging. Ten slotte had dat vruchten afgeworpen. Wallander had een trainingspak en sportschoenen gekocht en was regelmatig wandelingen gaan maken. Toen Martinson voorstelde om samen te gaan hardlopen had Wallander daarop echter nors nee gezegd. Er waren grenzen. En die liepen bij de wandelingen. Nu had hij een route van een uur uitgezet die vanaf Mariagatan door Sandskogen liep en weer terug. Minstens vier keer per week dwong hij zichzelf naar buiten te gaan. Zijn voortdurende bezoeken aan snackbars had hij ook verminderd. En zijn arts had gezien dat dit resultaat opleverde. Zijn bloedsuiker was gezakt en hij was afgevallen. Toen hij zich op een ochtend stond te scheren had hij ook gezien dat zijn uiterlijk was veranderd. Zijn wangen waren geslonken. Het was net of hij zijn oude gezicht zag terugkeren nadat dit lange tijd onnodig onder vet en een slechte huid begraven had gelegen. Zijn dochter Linda was blij verrast geweest toen ze hem zag. Op het bureau was er echter nooit iemand die iets zei over het feit dat hij was afgevallen.

Het is alsof we elkaar eigenlijk nooit zien, had Wallander gedacht. We werken samen, maar zien elkaar niet.

Wallander passeerde het strand bij Mossby dat er nu in het najaar verlaten bij lag. Hij herinnerde zich nog hoe hier zes jaar geleden een rubberen vlot met twee dode mannen was aangespoeld.

Hij remde plotseling af en sloeg af van de hoofdweg. Nog steeds had hij ruim de tijd. Hij zette de motor af en stapte uit. Het was windstil, de temperatuur was een paar graden boven nul. Hij deed zijn jas dicht en volgde een pad dat tussen de duinen door slingerde. Daar was de zee. En het lege strand. Sporen van mensen en honden. En de hoefafdrukken van een paard. Hij keek uit over het water. Een streep vogels was op weg naar het zuiden.

Hij kon zich nog steeds exact het punt herinneren waar het vlot aan land was gedreven. Later had het lastige onderzoek Wallander naar Letland gevoerd, naar Riga. En daar was Baiba geweest. De weduwe van een vermoorde Letse rechercheur, een man die hij nog had leren kennen en op wie hij gesteld was geweest.

Daarna had hij met Baiba een relatie gekregen. Lange tijd had hij gedacht dat ze bij elkaar zouden blijven. Dat zij naar Zweden zou verhuizen. Ze hadden zelfs een keer naar een huis in de omgeving van Ystad gekeken. Maar ze begon zich terug te trekken. Jaloers had Wallander zich afgevraagd of er soms een ander was. Hij was zelfs een keer naar Riga gereisd zonder haar van tevoren te vertellen dat hij kwam. Er was echter geen andere man geweest. Het lag aan Baiba, die eraan twijfelde of ze wel moest hertrouwen met een politieman en haar vaderland verlaten, waar ze een slecht betaalde maar uitdagende baan als vertaler had. Toen was het uitgegaan.

Wallander liep langs het strand en bedacht dat het nu meer dan een jaar geleden was dat hij voor het laatst met haar had gesproken. Nog steeds gebeurde het dat ze in zijn dromen opdook, maar hij slaagde er nooit in haar te pakken te krijgen. Wanneer hij naar haar toe liep of zijn hand uitstak, was ze altijd al verdwenen. Hij vroeg zich af of hij haar eigenlijk miste. De jaloezie was in ieder geval verdwenen. Nu kon hij zich haar met een andere man voorstellen zonder dat er een steek door hem heen ging.

Het is de verloren verbondenheid, dacht hij. Met Baiba ontsnapte ik aan een eenzaamheid waarvan ik me vroeger eigenlijk nooit bewust was. Als ik haar mis, dan komt dat omdat ik het samenzijn mis.

Hij liep terug naar zijn auto. Hij moest oppassen voor eenzame, verlaten stranden. Vooral in het najaar. Die ontketenden bij hem gemakkelijk een grote, zware somberheid.

Ooit had hij aan de uiterste noordpunt van Jutland voor zichzelf een eenzaam en verlaten politiedistrict ingericht. Dat was tijdens een periode in zijn leven waarin hij in de ziektewet zat, omdat hij aan een zware depressie leed en niet verwachtte dat hij ooit nog zou terugkeren op het politiebureau in Ystad. De jaren waren verstreken, maar hij kon zich nog steeds met afgrijzen herinneren hoe hij zich destijds had gevoeld. En dat wilde hij niet weer meemaken. Dat was een landschap dat alleen maar angst bij hem opriep.

Hij stapte in zijn auto en vervolgde zijn tocht naar Malmö. Om hem heen was het herfstachtiger geworden. Hij vroeg zich af hoe de winter zou worden. Of er veel sneeuw zou vallen, die samen met de wind tot chaos zou leiden. Of dat het regenachtig zou zijn. Hij dacht ook na over wat hij aan moest met de week vakantie die hij ergens in november moest opnemen. Hij had het er met Linda, zijn dochter, over gehad dat ze misschien een vliegreis naar de zon konden boeken. Hij wilde haar daar graag op trakteren. Maar zij studeerde in Stockholm iets waarvan hij niet precies wist wat het inhield en had gezegd dat ze dan waarschijnlijk niet weg kon. Ook al had ze dat wel gewild. Hij had toen geprobeerd iemand te verzinnen die hij in haar plaats kon vragen, maar er was niemand. Hij had bijna geen vrienden. Sten Widén was wel een vriend. Hij bezat een manege in de buurt van Skurup, maar Wallander betwijfelde of hij er eigenlijk wel zin in had om met hem op reis te gaan. Niet in de laatste plaats vanwege Widéns grote drankprobleem. Hij dronk constant, terwijl Wallander zelf zijn vroegere dubieuze alcoholconsumptie aan banden had gelegd, iets waarop zijn arts sterk had aangedrongen. Hij kon Gertrud natuurlijk vragen, de weduwe van zijn vader, maar hij wist niet waar hij met haar een hele week over moest praten.

Verder was er niemand.

Dus zou hij thuis blijven. Hij zou het geld gebruiken om zijn auto in te ruilen. Zijn Peugeot begon gebreken te vertonen. Nu hij onderweg was naar Malmö hoorde hij dat de motor voortdurend een raar geluid maakte.

Even na tienen kwam hij aan in de buitenwijk Rosengård. De begrafenis zou om elf uur beginnen. De kerk was nieuw. Ernaast waren een paar jongens bezig een voetbal tegen een stenen muur te schoppen. Hij bleef in zijn auto naar hen zitten kijken. Ze waren met z’n zevenen. Drie van hen waren zwart. Drie anderen zagen er ook uit alsof ze van allochtone afkomst konden zijn. En dan was er nog eentje met sproeten en een bos blond haar. De jongens waren met veel energie en gelach een balletje aan het trappen. Heel even voelde Wallander een hevig verlangen om mee te doen, maar hij bleef zitten. Een man kwam de kerk uit en stak een sigaret op. Wallander stapte uit en liep naar de rokende man toe.

‘Wordt Stefan Fredman hier begraven?’ vroeg hij.

De man knikte.

‘Bent u familie?’

‘Nee.’

‘We rekenen er niet op dat er veel mensen komen’, zei de man. ‘Ik neem aan dat u weet wat hij gedaan heeft.’

‘Ja’, zei Wallander. ‘Dat weet ik.’

De man bestudeerde zijn sigaret.

‘Zo eentje kan maar beter dood zijn.’

Wallander was verontwaardigd.

‘Stefan was nog niet eens achttien jaar. Voor iemand die zo jong is, is het nooit beter om dood te zijn.’

Wallander merkte dat hij stond te schreeuwen. De rokende man keek hem verbaasd aan. Wallander schudde nijdig zijn hoofd en draaide zich om. Op dat moment kwam de zwarte lijkwagen naar de kerk gereden. De bruine kist met daarop een eenzame krans werd eruit getild. Wallander bedacht dat hij eigenlijk bloemen had moeten meenemen. Hij liep naar de voetballende jongens toe.

‘Weet een van jullie ook of er een bloemenwinkel in de buurt is?’ vroeg hij.

Een van de jongens wees.

Wallander pakte zijn portemonnee en haalde er een briefje van honderd kronen uit.

‘Ren ernaartoe en koop een boeket’, zei hij. ‘Rozen. En kom snel weer terug. Je krijgt tien kronen voor de moeite.’

De jongen keek hem vragend aan, maar nam het geld wel aan.

‘Ik ben van de politie’, zei Wallander. ‘Ik ben een gevaarlijke politieman. Als je er met het geld vandoor gaat, zal ik je weten te vinden.’

De jongen schudde zijn hoofd.

‘Je hebt geen uniform’, zei hij in gebroken Zweeds. ‘Bovendien zie je er niet uit als een politieman. In ieder geval niet als een gevaarlijke.’

Wallander pakte zijn legitimatie. De jongen staarde er een ogenblik naar. Vervolgens knikte hij en liep weg. De anderen gingen door met voetballen.

De kans is groot dat hij toch niet terugkomt, dacht Wallander somber. Het is langgeleden dat respect voor een politieman in dit land iets vanzelfsprekends was.

De jongen keerde echter met rozen terug. Wallander gaf hem twintig kronen. Tien omdat hij dat had beloofd en tien omdat de jongen ook daadwerkelijk was teruggekomen. Natuurlijk was dat veel te veel, maar hij kon het nu niet meer terugdraaien. Meteen daarna stopte er een taxi voor de kerk. Hij herkende de moeder van Stefan, maar ze was ouder geworden en zo mager dat ze haast uitgemergeld leek. Naast haar stond de jongen die Jens heette en ongeveer zeven jaar was. Hij leek erg op zijn broer. Hij had grote, wijd opengesperde ogen. De angst van destijds zat er nog steeds in. Wallander liep naar hen toe om hen een hand te geven.

‘Meer mensen komen er niet’, zei ze. ‘Alleen de dominee.’

Er zal toch ook wel een organist zijn, dacht Wallander, maar hij zei niets.

Ze liepen de kerk in. De dominee, die nog jong was, zat op een van de stoelen vlak bij de kist een krant te lezen. Wallander voelde hoe Anette Fredman hem bij zijn arm pakte.

Hij begreep haar.

De dominee stopte de krant weg. Ze gingen rechts van de kist zitten. Ze had zijn arm nog steeds niet losgelaten.

Eerst raakte ze haar man kwijt, dacht Wallander. Björn Fredman was een onaangenaam en gewelddadig iemand die haar sloeg en zijn kinderen de stuipen op het lijf joeg. Maar ondanks alles was hij wel hun vader. Toen werd hij door zijn eigen zoon omgebracht. Vervolgens sterft haar oudste kind, Louise. En nu zit ze hier om haar zoon te begraven. Wat heeft ze nog over? Een half leven? Of zelfs dat niet eens?

Er kwam iemand de kerk binnen. Anette Fredman leek het niet te horen. Misschien omdat ze zich er zo op concentreerde om in deze situatie overeind te blijven. Door het middenpad kwam een vrouw aanlopen. Ze was van Wallanders leeftijd. Nu had ook Anette Fredman haar opgemerkt. Ze knikte. De vrouw ging een paar rijen achter hen zitten.

‘Zij is arts’, fluisterde Anette Fredman. ‘Ze heet Agneta Malmström. Ze heeft zich ooit om Jens bekommerd toen het niet goed met hem ging.’

De naam kwam Wallander bekend voor, maar het duurde even voordat hij wist waarvan. Hij realiseerde zich dat het Agneta Malmström en haar man waren geweest die hem een van de belangrijkste leidraden hadden verschaft toen hij leiding moest geven aan de opsporing van Stefan Fredman. Wallander herinnerde zich hoe hij op een nacht met haar gesproken had via Radio Stockholm. Ze had zich op een zeilboot ver op zee in de buurt van Landsort bevonden.

Orgelmuziek begon de kerk in te stromen. Het drong tot Wallander door dat deze niet van een onzichtbare organist afkomstig was. De dominee had een cassetterecorder aangezet.

Wallander vroeg zich af waarom er geen klokken te horen waren geweest. Begon een uitvaartplechtigheid niet altijd met klokgelui? Die gedachte verliet hem toen hij voelde hoe de greep om zijn arm verstevigde. Hij wierp een blik op de jongen die naast Anette Fredman zat. Was het juist om een zevenjarige mee te nemen naar een begrafenis? Wallander was daar niet zeker van, maar de jongen kwam beheerst over.

De muziek verstomde. De dominee begon te spreken. Jezus’ woorden dat de kinderen tot Hem zouden komen vormden zijn uitgangspunt. Wallander zat naar de kist te kijken en om geen brok in de keel te krijgen probeerde hij de bloemen in de krans te tellen.

De plechtigheid duurde niet lang. Na afloop liepen ze naar de kist. Anette Fredman hijgde, alsof ze met de laatste meters voor een finish vocht. Agneta Malmström had zich bij hen aangesloten. Wallander wendde zich tot de dominee die ongeduldig leek.

‘Klokken’, zei Wallander grimmig. ‘Er moeten klokken luiden wanneer we naar buiten lopen. En dat moet het liefst geen opgenomen klokgelui zijn.’

De dominee knikte onwillig. Even ging er door Wallanders hoofd wat er zou gebeuren als hij zijn politielegitimatie te voorschijn zou halen. Anette en Jens Fredman liepen als eersten de kerk uit. Wallander gaf Agneta Malmström een hand.

‘Ik had u al herkend’, zei ze. ‘Ook al hebben we elkaar nooit ontmoet. Maar u staat wel eens in de krant.’

‘Anette Fredman heeft mij gevraagd om te komen. Heeft ze u ook gebeld?’

‘Nee. Ik was toch wel gekomen.’

‘Wat gaat er nu gebeuren?’

Agneta Malmström schudde langzaam haar hoofd.

‘Ik weet het niet. Ze drinkt tegenwoordig veel te veel. Hoe het met Jens zal gaan, weet ik niet.’

Zacht pratend hadden ze het kerkportaal bereikt waar Anette en Jens stonden te wachten. De klokken luidden. Wallander opende de deur. Hij wierp een blik op de kist op de achtergrond. De begrafenisondernemer was al bezig om die weg te halen.

Opeens werd hij verblind door de flits van een fototoestel. Buiten voor de kerk stond een fotograaf. Anette Fredman probeerde haar gezicht te verbergen. De fotograaf boog zich voorover en richtte zijn camera op het gezicht van de jongen. Wallander probeerde er tussen te komen, maar de fotograaf was sneller. Hij drukte af.

‘Kunnen jullie ons niet met rust laten?’ schreeuwde Anette Fredman.

De jongen begon meteen te huilen. Wallander pakte de fotograaf bij zijn arm en trok hem mee.

‘Waar ben jij mee bezig?’ brulde hij.

‘Dat gaat jou geen donder aan’, antwoordde de fotograaf. Hij was van Wallanders leeftijd en had een slechte adem.

‘Ik neem de foto’s die ik wil’, vervolgde hij. ‘Van de begrafenis van de seriemoordenaar Stefan Fredman. Die foto’s verkoop ik. Helaas was ik te laat voor de dienst zelf.’

Wallander stond op het punt zijn legitimatiebewijs te pakken, maar veranderde van gedachten en trok het fototoestel met een ruk naar zich toe. De fotograaf probeerde dit terug te pakken, maar Wallander weerde hem af. Hij wist de achterklep open te maken en haalde het rolletje eruit.

‘Er zijn grenzen’, zei hij terwijl hij de camera teruggaf.

De fotograaf staarde hem aan. Vervolgens pakte hij zijn mobiele telefoon uit zijn zak.

‘Ik bel de politie’, zei hij. ‘Dit is een overtreding.’

‘Doe dat’, zei Wallander. ‘Doe dat. Ik ben rechercheur en mijn naam is Kurt Wallander. Ik werk in Ystad. Bel mijn collega’s in Malmö maar op en doe maar aangifte van wat je wilt.’

Wallander liet het fotorolletje op de grond vallen en trapte het kapot. Op hetzelfde moment hield het klokgelui op.

Wallander was ervan beginnen te zweten. Hij was nog steeds verontwaardigd. Anette Fredmans gillende smeekbede dat ze met rust gelaten wilde worden, echode door zijn hoofd. De fotograaf staarde naar zijn kapotgetrapte fotorolletje. De jongetjes gingen onverstoorbaar door met voetballen.

Al tijdens hun telefoongesprek had Anette Fredman aan Wallander gevraagd of hij na afloop met haar mee naar huis wilde gaan om koffie te drinken. Hij had het niet over zijn hart kunnen verkrijgen om nee te zeggen.

‘Er komen geen foto’s in de krant’, zei Wallander.

‘Waarom kunnen ze ons niet met rust laten?’

Wallander had daarop geen antwoord. Hij keek Agneta Malmström aan, maar ook zij wist niet wat ze moest zeggen.

De flat op de vierde verdieping van het zwaar gehavende huurcomplex was nog zoals Wallander die zich herinnerde. Agneta Malmström was ook meegegaan. Terwijl ze op de koffie zaten te wachten, deden ze er het zwijgen toe. Wallander meende het gerinkel van een fles in de keuken te horen.

De jongen zat stil op de grond met een autootje te spelen. Wallander realiseerde zich dat hij het beklemmende gevoel met Agneta Malmström deelde, maar er viel niets te zeggen.

Ze zaten daar met hun koffiekopjes. De ogen van Anette Fredman waren vochtig. Agneta Malmström deed een poging te vragen of ze wel kon rondkomen nu ze werkloos was. Anette Fredman gaf een kort antwoord.

‘Het gaat. Op de een of andere manier gaat het. Je leeft bij de dag.’

Het gesprek bloedde dood. Wallander keek op de klok. Het liep tegen enen. Hij stond op en gaf Anette Fredman een hand. Ze barstte in snikken uit. Wallander wist niet wat hij moest doen.

‘Ik blijf nog even’, zei Agneta Malmström. ‘Gaat u maar.’

‘Ik probeer nog wel een keer te bellen’, zei Wallander. Hij klopte de jongen een beetje onhandig op zijn hoofd en ging weg.

Hij bleef een poosje in zijn auto zitten voordat hij startte. Hij dacht aan de fotograaf die er zeker van was geweest dat hij zijn foto’s van de begrafenis van de dode seriemoordenaar had kunnen verkopen.

Ik kan niet ontkennen dat dit gebeurt, dacht hij. Maar ik kan evenmin ontkennen dat ik het niet begrijp.

Door de Skånse herfst reed hij naar Ystad.

Wat hij had meegemaakt stemde hem somber.

Rond twee uur parkeerde hij zijn auto en liep hij door de hoofdingang van het politiebureau naar binnen.

Het was gaan waaien. Er stond een oostenwind. Langs de kust trok een wolkendek langzaam over het land naar binnen.

3

Toen Wallander in zijn kamer was gekomen, had hij hoofdpijn. Hij begon zijn bureaulades door te zoeken om te zien of hij pijnstillers had. Buiten op de gang hoorde hij Hanson fluitend langskomen. Helemaal achter in de onderste la vond hij ten slotte een verkreukeld doosje Dispril. Hij liep naar de kantine om een glas water en een kop koffie te halen. Enkele van de jonge, nieuwe politiemensen die de laatste jaren in Ystad waren gekomen zaten luidruchtig aan een tafel te praten. Wallander knikte en groette. Hij hoorde dat ze het hadden over hun tijd op de politieacademie. Hij keerde terug naar zijn kamer en ging werkloos zitten staren naar het glas water waarin twee tabletjes langzaam oplosten.

Hij dacht aan Anette Fredman. Probeerde zich voor te stellen hoe de jongen die stil op de grond in Rosengård had zitten spelen zich in de toekomst zou redden. Het was alsof hij zich voor de wereld verborgen hield. Met de herinnering aan een dode vader en een even dode broer en zus.

Wallander leegde zijn glas en meende meteen te voelen hoe de hoofdpijn wegtrok. Op zijn bureau lag een ordner die Martinson daar had neergelegd met op een rood plakkertje het opschrift ‘Verdomd veel haast bij’. Wallander wist wat er in de ordner zat. Ze hadden er vóór het weekend over gesproken. Een gebeurtenis die vorige week in de nacht van dinsdag op woensdag had plaatsgevonden. Wallander was toen in Hässleholm geweest, door Lisa Holgersson naar een seminar gestuurd, waar de top van de Rijkspolitie nieuwe richtlijnen zou geven over de onderlinge aanpak en het in de gaten houden van diverse motorbendes. Wallander had gevraagd of het goed was als hij niet ging, maar Lisa Holgersson had voet bij stuk gehouden. Hij en geen ander moest ernaartoe. Een van de bendes had al een boerderij gekocht in de buurt van Ystad. Ze moesten er rekening mee houden dat ze in de toekomst problemen met hen zouden krijgen.

Met een zucht besloot Wallander weer politieman te worden. Hij sloeg de ordner open, las de inhoud door en kon constateren dat Martinson een duidelijke en overzichtelijke samenvatting van het gebeurde had geschreven. Hij leunde achterover in zijn stoel en dacht na over wat hij had gelezen.

Twee meisjes, eentje van negentien jaar, de ander pas veertien, hadden op dinsdagavond in een van de horecagelegenheden in de stad een taxi besteld. Ze wilden naar Rydsgård. Een van de twee was naast de chauffeur gaan zitten. Aan de rand van Ystad had ze de chauffeur gevraagd om te stoppen, omdat ze ook achterin wilde gaan zitten. De taxi was aan de kant van de weg gestopt. Het meisje op de achterbank had toen een hamer te voorschijn gehaald en de chauffeur een klap op zijn hoofd gegeven. Het meisje dat voorin zat, had een mes getrokken en de man in zijn borst gestoken. Vervolgens hadden ze de portefeuille en de mobiele telefoon van de chauffeur gepakt en de auto verlaten. Ondanks zijn verwondingen was de man erin geslaagd alarm te slaan. Zijn naam was Johan Lundberg en hij was ruim zestig jaar. Hij reed heel zijn volwassen leven al op een taxi. Hij wist een goed signalement van de twee meisjes te geven. Martinson, die de zaak op zich had genomen, had zonder al te veel problemen hun namen kunnen achterhalen door met diverse gasten uit de horecagelegenheid te praten. De beide meisjes konden daarop in hun woning worden aangehouden. De negentienjarige had in hechtenis moeten blijven. Omdat het om zo’n gewelddadig misdrijf ging, was besloten om ook de veertienjarige vast te houden. Johan Lundberg was nog bij bewustzijn toen hij in het ziekenhuis werd opgenomen, maar daar was zijn situatie plotseling verslechterd. Nu was hij buiten bewustzijn en de artsen waren onzeker over de afloop. Volgens Martinson hadden de twee meisjes het feit dat ze ‘geld nodig hadden’ als reden opgegeven voor de overval.

Wallander vertrok zijn gezicht. Hij had nog nooit zoiets meegemaakt. Twee jonge meisjes die zich in staat toonden tot zulk ongebreideld geweld. Volgens de aantekeningen van Martinson ging de jongste naar school en haalde ze uitstekende cijfers. De oudste, die in hechtenis zat, had eerder als receptioniste in een hotel en als kindermeisje in Londen gewerkt. Op dit moment was ze in afwachting van het moment waarop ze met een talenopleiding kon beginnen. Geen van de twee was eerder in aanraking geweest met politie of justitie.

Ik begrijp het niet, dacht Wallander gelaten. Die totale verachting voor mensenlevens. Ze hadden die taxichauffeur wel dood kunnen slaan. Misschien blijken ze dat ook gedaan te hebben, als hij nu in het ziekenhuis op sterven ligt. Twee meisjes. Als het jongens waren geweest, had ik het misschien nog kunnen begrijpen. Al was het maar uit gewoonte.

Zijn gedachtegang werd onderbroken doordat er werd geklopt. Ann-Britt Höglund stond in de deuropening. Zoals gewoonlijk zag ze er bleek en moe uit. Wallander dacht aan de verandering die ze had ondergaan sinds ze in Ystad was gekomen. Ze was op de politieacademie een van de beste leerlingen van haar jaar geweest en heel energiek en ambitieus naar Ystad gekomen. Haar wilskracht had ze nog over, maar toch was ze veranderd. De bleekheid van haar gezicht kwam van binnenuit.

‘Stoor ik?’ vroeg ze.

‘Nee.’

Ze ging voorzichtig in Wallanders wiebelige bezoekersstoel zitten. Wallander wees naar de opengeslagen ordner.

‘Wat zeg je hiervan?’ vroeg hij.

‘Zijn dat die taximeiden?’

‘Ja.’

‘Ik heb gepraat met degene die in hechtenis zit. Sonja Hökberg. Helder en redelijk. Geeft duidelijk en precies antwoord op alle vragen. En lijkt totaal geen berouw te hebben. Voor het andere meisje wordt sinds gisteren door de sociale instanties gezorgd.’

‘Begrijp jij het?’

Ann-Britt Höglund deed er een tijdje het zwijgen toe voordat ze antwoord gaf.

‘Ja en nee. Dat de leeftijd waarop geweld wordt gepleegd aan het dalen is, weten we natuurlijk.’

‘Ik kan me niet herinneren dat we het al eerder hebben meegemaakt dat twee tienermeisjes met een hamer en een mes tot de aanval overgaan. Waren ze onder invloed?’

‘Nee. Maar de vraag is of je eigenlijk wel verbaasd moet zijn. Of je niet juist had moeten inzien dat er vroeg of laat iets dergelijks zou gebeuren.’

Wallander leunde over zijn bureau naar voren.

‘Dat moet je mij eens uitleggen.’

‘Ik weet niet of ik dat kan.’

‘Probeer het!’

‘Vrouwen zijn op de arbeidsmarkt niet meer nodig. Die tijd is voorbij.’

‘Dat verklaart nog niet waarom jonge meisjes tegenover een taxichauffeur naar een hamer en een mes grijpen.’

‘Dus moet er, als je ernaar gaat zoeken, iets anders zijn. Jij en ik zijn geen van beiden van mening dat er mensen zijn die met het kwaad in zich worden geboren.’

Wallander schudde zijn hoofd.

‘Dat probeer ik in elk geval te geloven’, zei hij. ‘Ook al is dat af en toe moeilijk.’

‘Het is voldoende om een blik te werpen in de weekbladen die meiden van die leeftijd lezen. Het gaat momenteel weer alleen maar over schoonheid. Verder nergens over. Over hoe je aan een vriendje komt en je leven verwerkelijkt via zijn dromen.’

‘Is dat niet altijd zo geweest?’

‘Nee. Kijk maar naar je eigen dochter. Heeft die niet haar eigen gedachten over wat ze met haar leven wil?’

Wallander wist dat ze gelijk had. Toch schudde hij zijn hoofd.

‘Ik begrijp nog steeds niet waarom ze Lundberg hebben aangevallen.’

‘Dat zou je wel moeten doen. Die meisjes beginnen langzamerhand in de gaten te krijgen wat er gaande is. Dat ze niet alleen niet nodig, maar bijna ook niet welkom zijn. Daar komen ze tegen in opstand. Op dezelfde manier als jongens. Onder andere met geweld.’

Wallander zweeg. Hij begreep nu wat Ann-Britt Höglund probeerde te zeggen.

‘Ik geloof niet dat ik het nog beter kan uitleggen’, zei ze. ‘Moet je zelf niet met haar praten?’

‘Dat vond Martinson ook.’

‘Ik kwam hier eigenlijk voor iets heel anders. Ik heb je hulp nodig.’

Wallander wachtte op een vervolg.

‘Ik heb beloofd een lezing te houden voor een vrouwenvereniging hier in Ystad. Op donderdagavond. Maar ik voel dat ik het niet kan opbrengen. Ik kan me niet concentreren. Er gebeurt gewoon te veel.’

Wallander wist dat ze midden in een slopende echtscheiding zat. Haar man was voortdurend weg, omdat hij als onderhoudsmonteur de hele wereld als zijn werkterrein had. Daarom duurde het allemaal extra lang. Vorig jaar al had ze aan Wallander verteld dat haar huwelijk op springen stond.

‘Vraag Martinson’, zei Wallander afhoudend. ‘Je weet toch dat ik niet goed ben in het houden van voordrachten.’

‘Je hoeft maar een halfuur te praten’, zei ze. ‘Over hoe het is om bij de politie te werken. Dertig vrouwen. Ze zullen je te gek vinden.’

Wallander schudde vastberaden zijn hoofd.

‘Martinson zou het maar al te graag doen’, zei hij. ‘Die is bovendien politicus geweest. Hij is het gewend om te praten.’

‘Ik heb het hem gevraagd. Hij kan niet.’

‘Lisa Holgersson dan?’

‘Hetzelfde. Alleen jij bent er nog.’

‘En Hanson dan?’

‘Die begint na een paar minuten al over paarden te praten. Dat gaat niet.’

Wallander begreep dat hij niet kon weigeren. Hij moest haar helpen.

‘Wat voor vrouwenvereniging is het?’

‘Het is een soort literaire kring die is uitgegroeid tot een vereniging. Ze komen al meer dan tien jaar bij elkaar.’

‘En ik hoef alleen maar te praten over hoe het is om bij de politie te werken?’

‘Niets anders. Misschien dat ze daarna nog vragen hebben.’

‘Ik wil niet, maar ik zal het doen omdat jij het vraagt.’

Ze leek opgelucht toen ze een briefje op zijn bureau legde.

‘Hier zijn de naam en het adres van de contactpersoon.’

Wallander trok het briefje naar zich toe. Het adres hoorde bij een woning in het centrum van de stad. Niet ver van Mariagatan. Ann-Britt stond op.

‘Je krijgt er geen geld voor’, zei ze. ‘Maar wel koffie en koekjes.’

‘Ik eet geen koekjes.’

‘Het is in ieder geval geheel in overeenstemming met wat de chef van de Rijkspolitie wenst. Dat we op goede voet blijven met het publiek. En voortdurend naar nieuwe wegen zoeken om te communiceren over ons werk.’

Wallander bedacht dat hij moest vragen hoe het met haar ging, maar dat liet hij achterwege. Als ze over haar problemen wilde praten, moest ze daar zelf mee komen.

In de deuropening draaide ze zich om.

‘Moest jij niet naar de begrafenis van Stefan Fredman?’

‘Daar ben ik geweest. En het was net zo verschrikkelijk als je van tevoren al kon bedenken.’

‘Hoe was het met zijn moeder? Hoe heet ze ook alweer?’

‘Anette. Het lijkt wel of er geen grenzen zijn aan wat zij allemaal moet meemaken. Maar ik geloof dat ze ondanks alles wel goed zorgt voor de zoon die ze nog heeft. Dat probeert ze althans wel.’

‘Dat zullen we dan maar afwachten.’

‘Hoe bedoel je?’

‘Hoe heet de jongen?’

‘Jens.’

‘We moeten maar afwachten of er over tien jaar ook een persoon met de naam Jens Fredman in processen-verbaal begint op te duiken.’

Wallander knikte. Die kans bestond natuurlijk.

Ann-Britt Höglund verliet de kamer. Zijn koffie was koud geworden. Wallander haalde een nieuw kopje. De jonge politiemensen waren weg. Wallander liep door de gang naar Martinsons kamer. De deur stond wijd open, maar er was niemand. Wallander liep terug naar zijn eigen kantoor. Zijn hoofdpijn was verdwenen. Bij de watertoren krijsten een paar kauwen. Hij ging voor het raam staan en deed vergeefse pogingen om ze te tellen.

De telefoon ging en hij nam op zonder te gaan zitten. Er werd gebeld door iemand van een boekhandel, die meedeelde dat het boek dat hij besteld had was binnengekomen. Wallander kon zich niet herinneren dat hij een boek had besteld, maar hij zei niets. Hij beloofde dat hij het de volgende dag zou komen ophalen.

Toen hij de hoorn had neergelegd wist hij het weer. Het was een cadeau voor Linda. Een Frans boek over het restaureren van oude meubels. Wallander had daarover een keer in een tijdschrift gelezen toen hij bij de dokter in de wachtkamer zat. Hij geloofde nog steeds dat Linda, ondanks haar vreemde uitstapjes naar andere beroepsterreinen, aan haar belangstelling voor oude meubels zou blijven vasthouden. Hij had het boek besteld en was het vervolgens vergeten. Hij zette zijn koffiekopje weg en besloot Linda diezelfde avond nog te bellen. Het was al een paar weken geleden dat ze elkaar voor het laatst hadden gesproken.

Martinson kwam de kamer binnen. Hij had altijd haast en klopte zelden. Wallander was er in de loop der jaren steeds meer van overtuigd geraakt dat Martinson een goede rechercheur was. Zijn zwakke punt was dat hij waarschijnlijk eigenlijk iets anders wilde doen. De laatste jaren had hij bij diverse gelegenheden serieus overwogen om te stoppen. Vooral in verband met een gebeurtenis waarbij zijn dochter op het schoolplein werd overvallen vanwege het simpele feit dat haar vader bij de politie werkte. Alleen om die reden. Maar dat was voldoende geweest. Wallander was er destijds in geslaagd Martinson ervan te overtuigen dat hij moest doorgaan. Martinson was koppig en getuigde af en toe van een zekere scherpzinnigheid, maar zijn koppigheid kon ook wel eens omslaan in ongeduld en zijn scherpzinnigheid kwam niet altijd tot haar recht doordat hij het basiswerk soms slordig uitvoerde.

Martinson leunde tegen de deurpost.

‘Ik heb geprobeerd je te bellen,’ zei hij, ‘maar je mobieltje stond niet aan.’

‘Ik was in de kerk’, antwoordde Wallander. ‘Daarna ben ik vergeten hem weer aan te zetten.’

‘Was je naar de begrafenis van Stefan?’

Wallander herhaalde wat hij tegen Ann-Britt Höglund had gezegd. Dat het een afschuwelijke ervaring was geweest.

Martinson knikte in de richting van de ordner die opengeslagen op het bureau lag.

‘Ik heb het gelezen’, zei Wallander. ‘En ik snap niet wat die meisjes ertoe heeft gebracht om met een hamer te gaan slaan en met een mes te gaan steken.’

‘Dat staat erin’, antwoordde Martinson. ‘Ze waren uit op geld.’

‘Maar het geweld waarmee? Hoe is het met hem?’

‘Met Lundberg?’

‘Wie anders?’

‘Hij is nog steeds buiten bewustzijn. Ze hebben beloofd dat ze zullen bellen als er iets gebeurt. Hij redt het. Of hij gaat dood.’

‘Snap jij dit?’

Martinson ging in de bezoekersstoel zitten.

‘Nee’, zei hij. ‘Ik snap het niet. En ik weet ook niet zeker of ik het wel echt wil snappen.’

‘Dat moeten we. Als we politiemensen willen blijven.’

Martinson keek Wallander aan.

‘Je weet dat ik er vaak over heb gedacht om te stoppen. De laatste keer ben jij erin geslaagd mij ervan te overtuigen dat ik moest blijven. Maar de volgende keer weet ik het zo net nog niet. Dan zal het in ieder geval niet zo eenvoudig meer zijn.’

Het kon heel goed zijn dat Martinson daar gelijk in had. Dat baarde Wallander zorgen. Hij wilde zijn collega niet kwijtraken. Net zomin als hij wilde dat Ann-Britt Höglund op een dag kwam vertellen dat ze ook wilde stoppen.

‘We moeten misschien met dat meisje gaan praten’, zei Wallander. ‘Met Sonja Hökberg.’

‘Eerst heb ik nog iets anders.’

Wallander was uit zijn stoel opgestaan, maar hij ging weer zitten. Martinson had wat papieren in zijn hand.

‘Ik wil dat je dit doorleest. Dit is iets wat vannacht is gebeurd. Ik had dienst. Ik zag geen reden om jou wakker te maken.’

‘Wat is er gebeurd?’

Martinson krabde zich op zijn voorhoofd.

‘Tegen een uur of een kwam er een melding binnen van een nachtwaker dat er bij de bankautomaat bij het winkelcentrum een dode man lag.’

‘Welk winkelcentrum?’

‘Waar de belastingdienst zit.’

Wallander knikte.

‘We zijn ernaartoe gereden. Er lag inderdaad een man voorover op het asfalt. Volgens de dokter die arriveerde was hij nog niet erg lang dood. Hoogstens een paar uur. Daar krijgen we natuurlijk over een paar dagen bericht over.’

‘Wat was er gebeurd?’

‘Dat was nou net de vraag. Hij had een grote wond aan zijn hoofd, maar of hij een klap had gekregen of dat die wond was ontstaan toen hij tegen het asfalt sloeg, hebben we niet meteen kunnen vaststellen.’

‘Was hij beroofd?’

‘Zijn portemonnee was er nog. Met geld erin.’

Wallander dacht na.

‘Waren er geen getuigen?’

‘Nee.’

‘Wie was die man?’

Martinson bladerde in zijn papieren.

‘Zijn naam is Tynnes Falk. Zevenenveertig jaar. Hij woonde vlak in de buurt. Apelbergsgatan 10. Een huurappartement helemaal boven in het flatgebouw.’

Wallander stak zijn hand op om Martinson te onderbreken.

‘Apelbergsgatan 10?’

‘Ja.’

Wallander knikte langzaam. Hij herinnerde zich hoe hij een aantal jaren geleden, vlak na zijn scheiding van Mona, op een dansavond in Hotel Saltsjöbaden een vrouw had ontmoet. Wallander was erg aangeschoten geraakt. Hij was ’s nachts met haar meegegaan en de volgende ochtend wakker geworden in een bed naast een vrouw die hij nauwelijks herkende toen hij nuchter was. Hij wist evenmin hoe ze heette. Hij had zich snel aangekleed, was vertrokken en had haar nooit meer ontmoet. Maar om de een of andere reden was hij er zeker van dat het adres Apelbergsgatan 10 was geweest.

‘Is er iets bijzonders met dat adres?’ vroeg Martinson.

‘Ik hoorde gewoon niet wat je zei.’

Martinson keek hem verbaasd aan.

‘Spreek ik dan zo onduidelijk?’

‘Ga maar door.’

‘Blijkbaar was hij alleenstaand. Gescheiden. Zijn ex-vrouw woont nog hier in de stad, maar de kinderen zitten verspreid. Zijn zoon van negentien studeert in Stockholm. Zijn dochter van zeventien werkt als kindermeisje bij een ambassadeur in Parijs. Zijn ex is natuurlijk op de hoogte gebracht van het overlijden van de man.’

‘Wat voor werk deed hij?’

‘Hij had kennelijk een eenmanszaak. Als ict-consultant.’

‘En hij was niet beroofd?’

‘Nee. Maar hij had vlak voordat hij stierf wel een briefje met saldo-informatie uit de bankautomaat gehaald. Dat had hij nog in zijn hand toen we hem vonden.’

‘Hij had dus geen geld opgenomen?’

‘Niet volgens het briefje dat hij in zijn hand had.’

‘Anders zou je natuurlijk kunnen denken dat iemand stond te wachten om te kunnen toeslaan nadat hij geld had opgenomen.’

‘Aan die mogelijkheid heb ik gedacht. Maar hij heeft afgelopen donderdag voor het laatst geld opgenomen. Een klein bedrag.’

Martinson overhandigde Wallander een plastic zakje. Daar zat het bebloede papiertje in. Wallander zag dat de automaat het tijdstip van twee minuten over twaalf op het bonnetje had afgedrukt. Hij gaf het zakje terug aan Martinson.

‘Wat zegt Nyberg?’

‘Behalve de wond aan zijn hoofd is er niets wat op een misdrijf wijst. Waarschijnlijk heeft hij een hartinfarct gekregen waaraan hij is gestorven.’

‘Misschien had hij erop gerekend dat er meer geld op de rekening zou staan’, zei Wallander bedachtzaam.

‘Waarom zou hij dat hebben gedacht?’

Wallander vroeg zich zelf ook af wat hij bedoelde. Opnieuw stond hij op.

‘We wachten dus even af wat de artsen zeggen. Maar we gaan ervan uit dat er geen misdrijf is gepleegd. We leggen het op de stapel.’

Martinson stopte zijn papieren bij elkaar.

‘Ik zal bellen met de advocaat die Hökberg toegewezen heeft gekregen. Je krijgt bericht wanneer hij hier kan zijn, zodat je met haar kunt praten.’

‘Veel zin heb ik er niet in’, antwoordde Wallander. ‘Maar ik zal wel moeten.’

Martinson ging de kamer uit. Wallander liep naar de wc en bedacht dat de tijd gelukkig voorbij was dat hij steeds moest plassen omdat zijn bloedsuiker veel te hoog was.

Het volgende uur besteedde hij aan het doorwerken van het troosteloze dossier over de gesmokkelde sigaretten. Op de achtergrond maalde de hele tijd de gedachte door zijn hoofd aan de belofte die hij Ann-Britt Höglund had gedaan.

Om twee minuten over vier belde Martinson om te zeggen dat Sonja Hökberg en haar advocaat er waren.

‘Wie is haar advocaat?’ vroeg Wallander.

‘Herman Lötberg.’

Wallander wist wie dat was. Een oudere man met wie het plezierig samenwerken was.

‘Ik kom over vijf minuten’, zei Wallander en hij verbrak de verbinding.

Hij ging weer voor het raam staan. De kauwen waren weg. Het waaide nu harder. Hij dacht aan Anette Fredman. Aan de jongen die op de grond had zitten spelen. Diens angstige blik. Hij schudde zijn hoofd en probeerde na te gaan welke inleidende vragen hij aan Sonja Hökberg zou stellen. In Martinsons ordner had hij kunnen lezen dat zij degene was geweest die achterin had gezeten en Lundberg met een hamer op zijn hoofd had geslagen. Diverse keren. Niet één keer. Alsof ze door een totaal onbeheersbare razernij was overvallen.

Wallander zocht naar een notitieblok en een pen. In de gang schoot hem te binnen dat hij zijn bril niet had. Hij liep weer terug. Toen was hij zover.

Er is maar één vraag, dacht hij op weg naar de verhoorkamer. Eén vraag waarop het antwoord belangrijk is.

Waarom hebben ze het gedaan?

Het antwoord dat het hun om geld te doen was, is niet voldoende.

Er moest een ander antwoord zijn, een antwoord dat dieper lag.