Henning Mankell

De jonge Wallander

Uit het Zweeds vertaald door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Pyramiden, verschenen bij Ordfronts Förlag, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 1999

Eerste Nederlandstalige uitgave © Edith Sybesma en De Geus bv, Breda 2004

Published by agreement with Ordfronts Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Deze editie © De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Todd Warnock/Corbis

isbn 978 90 445 2009 5

nur 331/305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tiende druk, 2010

Voor Rolf Lassgård, met veel warmte, dankbaarheid en niet zo’n klein beetje bewondering. Hij heeft mij veel over Wallander verteld wat ik zelf niet wist.

Voorwoord

Pas toen ik het achtste en laatste deel van de serie over Kurt Wallander geschreven had, besefte ik welke ondertitel ik al die tijd gezocht, maar niet gevonden had. Toen alles, of in ieder geval het meeste, voorbij was begreep ik dat de ondertitel natuurlijk ‘Romans over de Zweedse onrust’ moest luiden.

Maar daar kwam ik dus te laat achter. Ondanks het feit dat de boeken steeds op dat ene thema gevarieerd hadden: wat is er in de jaren negentig met de Zweedse rechtsstaat aan de hand? Hoe kan de democratie overleven als de fundamenten van de rechtsstaat niet meer intact zijn? Heeft de Zweedse democratie een prijs die op een dag te hoog gevonden wordt en niet meer de moeite van het betalen waard?

Over die vragen ging ook het leeuwendeel van de brieven die ik gekregen heb. Veel lezers hadden hier verstandige dingen over te zeggen. Ik denk dan ook dat Wallander op zijn manier uiting heeft gegeven aan het groeiende gevoel van onveiligheid dat bij veel mensen leefde, aan hun woede, hun gezonde inzicht in de verhouding tussen de rechtsstaat en de democratie. Dikke brieven en dunne ansichtkaarten vanuit de gekste plaatsen ter wereld, waar ik nog nooit van had gehoord, telefoontjes op de raarste tijden, opgewonden stemmen die spraken via de e-mail.

Behalve over de rechtsstaat en de democratie heb ik ook andere vragen gekregen. Sommige gingen over onlogische dingen, waarvan veel lezers het zo leuk vinden om ze te ontdekken. In bijna alle gevallen waarin lezers ‘fouten’ ontdekten, hadden ze gelijk. (En ik zal er maar meteen aan toevoegen dat er in dit deel ook weer onlogische dingen zullen zitten. Laat ik dan alleen zeggen dat het in dit boek om de inhoud gaat! De redacteur treft geen blaam. Ik had geen betere kunnen treffen dan Eva Stenberg.)

In de meeste brieven werd de vraag gesteld: wat is er allemaal met Wallander gebeurd voor het begin van de romanserie? Dus, om een exacte datum te noemen, voor 8 januari 1990? Die vroege winterochtend dat Wallander uit bed gebeld werd, in het begin van Moordenaar zonder gezicht. Ik begrijp best dat men zich afvraagt hoe het allemaal begonnen is. Als Wallander de arena betreedt is hij 42 jaar, bijna 43. Hij is dan al lang bij de politie, hij is getrouwd geweest, gescheiden, heeft een kind, en is op zekere dag uit Malmö vertrokken om zijn geluk in Ystad te beproeven.

De lezers hebben zich dat afgevraagd. En ikzelf natuurlijk ook. In deze negen jaar heb ik tussendoor laden opgeruimd, ben gaan graven in stoffige stapels papieren of gaan zoeken tussen de enen en nullen op de diskettes.

Een paar jaar geleden, toen ik het vijfde boek, Dwaalsporen, net af had, besefte ik dat ik in mijn hoofd verhalen aan het schrijven was die vóór het begin van de romanserie speelden. Wederom die magische datum, 8 januari 1990.

Nu heb ik die verhalen gebundeld. Sommige ervan zijn eerder in kranten verschenen. Die verhalen heb ik licht gewijzigd, er enkele chronologische fouten en dode woorden uit gehaald. Twee ervan zijn niet eerder gepubliceerd.

Het is niet zo dat ik deze teksten nu laat drukken omdat ik nog wat in de la had liggen. Ik geef dit deel uit omdat het een uitroepteken vormt na de punt die ik vorig jaar heb gezet. Soms is het goed om net als een kreeft achteruit te lopen. Naar een uitgangspunt, de tijd vóór 8 januari 1990.

Geen enkel beeld wordt ooit compleet. Maar deze stukjes horen er wel bij, vind ik.

De rest is en blijft zwijgen.

Henning Mankell

januari 1999

De messteek

1

In het begin was alles slechts een mist.

Of misschien een lobbige zee, waarin alles wit was en stil. Het landschap van de dood. Dat was ook het eerste wat Kurt Wallander dacht toen hij langzaam weer bijkwam. Dat hij al dood was. Hij was eenentwintig jaar geworden, niet ouder. Een jonge politieagent, amper volwassen. Een onbekende man was op hem af komen stormen met een mes en hij had zich niet op tijd opzij kunnen werpen.

Naderhand was er alleen de witte mist. En de stilte.

Langzaam werd hij wakker, langzaam keerde hij terug naar het leven. De beelden die achter zijn voorhoofdsbeen ronddwarrelden waren onduidelijk. Hij probeerde ze in de vlucht te vangen, alsof het vlinders waren. Maar de beelden weken uiteen en slechts met uiterste inspanning lukte het hem te reconstrueren wat er eigenlijk gebeurd was...

Wallander was vrij. Het was 3 juni 1969 en hij had Mona net op de boot naar Denemarken gezet; niet zo’n nieuwe draagvleugelboot, maar een van die oude getrouwe veerponten waar je tijdens de overtocht naar Kopenhagen nog de tijd had voor een behoorlijke maaltijd. Ze had er met een vriendin afgesproken, ze zouden misschien naar het Tivoli gaan, maar vooral naar modezaken. Wallander had mee gewild, omdat hij toch vrij was. Maar ze had nee gezegd. De reis was alleen voor haar en haar vriendin bedoeld. Er mochten geen mannen mee.

Nu zag hij de boot de haven uit varen. Mona zou ’s avonds terugkomen en hij had beloofd haar dan af te halen. Als het mooie weer aanhield zouden ze nog een eindje wandelen en daarna naar zijn flat in Rosengård gaan.

Wallander merkte dat hij bij de gedachte alleen al opgewonden raakte. Hij trok zijn broek recht, stak schuin de straat over en ging het stationsgebouw binnen. Daar kocht hij een pakje sigaretten van zijn eigen merk, John Silver, en stak er al een op nog voordat hij het station verliet.

Wallander had geen plannen voor die dag. Het was dinsdag en hij was vrij. Hij had veel overuren gemaakt, niet in de laatste plaats omdat er steeds grote Vietnam-betogingen geweest waren, zowel in Lund als in Malmö. In Malmö was het tot confrontaties gekomen. De hele situatie stond hem tegen. Hij had niet echt een mening over de eis van de betogers dat de Verenigde Staten weg moesten uit Vietnam. De vorige dag had hij geprobeerd er met Mona over te praten, maar zij had er geen andere mening over dan dat de demonstranten ‘relschoppers’ waren. Toen Wallander desondanks op het onderwerp doorging en zelfs beweerde dat het nauwelijks rechtvaardig te noemen was dat de grootste krijgsmacht van de wereld een arm agrarisch land in Azië weer ‘het stenen tijdperk’ in bombardeerde, zoals een hoge Amerikaanse militair volgens een krantenbericht had gezegd, had ze hem toegebeten dat ze echt niet van plan was met een communist te trouwen.

Dat had Wallander van zijn stuk gebracht en ze waren er niet op doorgegaan. Hij zou met Mona trouwen, daar was hij van overtuigd. Het meisje met het lichtbruine haar, de spitse neus en de smalle kin. Misschien was het niet het mooiste meisje dat hij in zijn leven was tegengekomen, maar toch wilde hij háár.

Ze hadden elkaar een jaar geleden ontmoet. Wallander had voor die tijd meer dan een jaar verkering gehad met Helena, die op een expeditiekantoor in de stad werkte. Totdat ze hem op een dag plompverloren verteld had dat het uit was, dat ze een ander had. Wallander was eerst sprakeloos geweest. Daarna had hij een heel weekend in zijn flat zitten grienen. Hij was buiten zichzelf van jaloezie en toen zijn tranen een beetje opgedroogd waren, was hij naar de pub op het Centraal Station gegaan en had veel te veel gedronken. Daarna was hij thuis verder gaan zitten janken. Als hij nu voor de deur van de pub langs liep, rilde hij. Daar zou hij nooit meer een voet binnen zetten.

Daarna waren een paar zware maanden gevolgd, waarin Wallander had geprobeerd om Helena op andere gedachten te brengen, om haar terug te laten komen. Maar ze had hem resoluut afgewezen en was ten slotte zo geïrriteerd geraakt door zijn vasthoudendheid dat ze gedreigd had aangifte te doen bij de politie. Toen had Wallander de aftocht geblazen. En merkwaardig genoeg leek het toen allemaal afgelopen te zijn; Helena kon rustig verdergaan met haar nieuwe man. Dat was op een vrijdag geweest.

Die avond voer hij over de Sont en op de terugreis vanuit Kopenhagen kwam hij naast een meisje terecht dat zat te breien. Mona heette ze.

In gedachten verzonken liep Wallander door de stad. Hij vroeg zich af wat Mona en haar vriendin aan het doen waren. Toen dacht hij aan wat er een week geleden was gebeurd. De uit de hand gelopen demonstraties. Of hadden zijn eigen chefs de situatie niet goed in weten te schatten? Wallander had deel uitgemaakt van een geïmproviseerde eenheid die op de achtergrond in reserve gehouden werd, om zo nodig ingezet te kunnen worden. Pas toen er al flinke rellen waren uitgebroken, werd hun eenheid ingeschakeld. Met als enig gevolg dat de situatie nog chaotischer werd.

De enige met wie Wallander ooit geprobeerd had over politiek te discussiëren, was zijn vader. Hij was zestig jaar en had juist besloten om naar Österlen te verhuizen. Zijn vader was een nukkig man. Wallander wist nooit wat hij aan hem had. Al helemaal niet meer sinds zijn vader zich eens zo had opgewonden dat hij bijna het contact met zijn zoon verbroken had. Dat was gebeurd toen Wallander een paar jaar geleden thuiskwam met de mededeling dat hij bij de politie wilde. Zijn vader zat toen in zijn atelier, waar het naar olieverf en koffie rook. Hij had een penseel naar Wallander gegooid en gezegd dat hij moest verdwijnen en dat hij nooit meer terug hoefde te komen: hij was niet van plan een politieman in de familie te tolereren. Ze hadden vreselijke ruzie gekregen. Maar Wallander had voet bij stuk gehouden. Hij moest en zou bij de politie en daar kon geen gegooi met penselen hem van afbrengen. Plotseling was er een eind gekomen aan de ruzie, zijn vader had zich in een vijandig stilzwijgen gehuld en was weer achter zijn ezel gaan zitten. Toen begon hij koppig een auerhaan te tekenen met behulp van een sjabloon. Hij koos altijd hetzelfde motief, een boslandschap, waarop hij varieerde door er soms een auerhaan bij te schilderen.

Wallander fronste zijn voorhoofd als hij aan zijn vader dacht. Een echte verzoening was nooit totstandgekomen, maar ze praatten nu ondanks alles wel weer met elkaar. Wallander had zich vaak afgevraagd hoe zijn moeder, die overleden was toen hij met zijn politieopleiding bezig was, het bij haar man had uitgehouden. Zijn zus Kristina was zo slim geweest zo snel mogelijk het huis uit te gaan en woonde nu in Stockholm.

Het was inmiddels tien uur. Er woei slechts een zwak briesje door de straten van Malmö. Wallander ging een café naast het nk-warenhuis binnen. Hij bestelde koffie en een broodje, bladerde Arbetet en Sydsvenskan door. In beide kranten stonden ingezonden brieven van mensen die zich lovend of kritisch uitlieten over het optreden van de politie in verband met de demonstraties. Wallander bladerde snel verder. Hij wilde het niet lezen. Hij hoopte dat hij binnenkort niet meer tegen demonstranten hoefde op te treden. Hij wilde rechercheur worden. Dat was van het begin af aan zijn streven geweest en dat had hij ook nooit onder stoelen of banken gestoken. Over een paar maanden al zou hij beginnen op een van de afdelingen die zich bezighielden met het onderzoek van geweldsdelicten en ernstige zedendelicten.

Plotseling stond er iemand voor hem. Wallander hield zijn koffiekopje in zijn hand. Hij keek op. Het was een meisje van een jaar of zeventien, met lang haar. Ze was erg bleek en ze staarde hem woedend aan. Toen boog ze voorover, zodat haar haren over haar gezicht vielen en ze wees op haar nek.

‘Hier’, zei ze. ‘Hier heb je me geslagen.’

Wallander zette zijn kopje neer. Hij begreep er niets van.

Ze had haar hoofd weer opgeheven.

‘Ik begrijp niet goed wat je bedoelt’, zei Wallander.

‘Je bent toch politieagent, of niet?’

‘Ja.’

‘En je was toch mee aan het vechten tijdens de demonstratie?’

Nu begreep Wallander het. Ze had hem herkend, ook al was hij niet in uniform.

‘Ik heb niemand geslagen’, zei hij.

‘Het doet er toch niet toe wie de wapenstok vasthoudt? Jij was er. Dus heb jij eraan meegedaan om ons te slaan.’

‘Jullie overtraden de demonstratievoorschriften’, antwoordde Wallander en hij hoorde hoe beroerd die woorden klonken uit zijn mond.

‘Ik heb zo de pest aan agenten’, zei ze. ‘Ik was van plan om hier koffie te drinken. Maar nu ga ik wel ergens anders heen.’

En weg was ze. De serveerster achter de bar keek Wallander streng aan, alsof hij haar van een klant had beroofd.

Wallander betaalde en ging weg. Hij liet de helft van zijn broodje staan. De ontmoeting met het meisje had hem behoorlijk van zijn stuk gebracht. Plotseling was het net alsof iedereen op straat hem aanstaarde. Alsof hij toch een uniform aanhad in plaats van zijn donkerblauwe broek, zijn lichte overhemd en groene jack.

Ik moet van de straat af, dacht hij. Ik moet op kantoor, meedoen aan de besprekingen van de rechercheteams, meteen naar de plaatsen delict. Geen demonstraties meer voor mij. Dan meld ik me ziek.

Hij begon sneller te lopen. Hij overwoog of hij de bus naar Rosengård zou nemen, maar besloot dat hij beweging nodig had. Hij wilde nu ook het liefst onzichtbaar zijn en geen enkele bekende tegenkomen.

Maar natuurlijk liep hij voor het Folkpark meteen zijn vader tegen het lijf. Die zeulde een van zijn schilderijen mee, verpakt in bruin papier. Wallander had naar de grond lopen staren en had hem pas in de gaten gekregen toen het al te laat was om zich nog uit de voeten te maken. Zijn vader had een rare muts op en een dikke jas aan. Daaronder droeg hij een soort trainingspak en hij liep met blote voeten in gymnastiekschoenen.

Wallander kreunde inwendig. Hij ziet eruit als een landloper, dacht hij. Waarom kan hij zich niet eens fatsoenlijk kleden?

Zijn vader zette het schilderij neer en hijgde uit.

‘Waarom ben je niet in uniform?’ vroeg hij zonder te groeten. ‘Ben je geen agent meer?’

‘Ik ben vandaag vrij.’

‘Ik dacht dat politiemensen altijd in dienst waren. Om ons te redden van al het kwaad.’

Wallander slaagde erin zijn boosheid te bedwingen.

‘Waarom hebt u een winterjas aan?’ vroeg hij daarom maar. ‘Het is twintig graden.’

‘Kan wel zijn’, antwoordde zijn vader. ‘Maar ik blijf fit en gezond door veel te zweten. Dat zou jij ook moeten doen.’

‘Je doet toch geen winterjas aan in de zomer?’

‘Dan word je maar ziek.’

‘Ik ben toch nooit ziek?’

‘Nog niet. Maar dat komt wel.’

‘Weet u wel hoe u erbij loopt?’

‘Ik verdoe mijn tijd niet met in de spiegel kijken.’

‘Wie heeft er nou een wollen muts op in juni?’

‘Probeer maar niet hem af te pakken. Dan doe ik aangifte wegens mishandeling. Ik neem trouwens aan dat jij ook van de partij was toen er op die demonstranten ingeslagen werd.’

Niet hij ook nog, dacht Wallander. Dat kan toch niet. Hij heeft nooit belangstelling gehad voor politieke kwesties. Ook niet als ik soms probeerde er met hem over te discussiëren.

Maar Wallander vergiste zich.

‘Ieder fatsoenlijk mens moet afstand nemen van die oorlog’, zei zijn vader gedecideerd.

‘Ieder mens moet ook zijn werk doen’, antwoordde Wallander en het kostte hem moeite om kalm te blijven.

‘Je weet wat ik je gezegd heb. Je had nooit politieman moeten worden. Maar jij wilde niet luisteren. En moet je zien wat je nu aanricht. Onschuldige kinderen met stokken op het hoofd slaan.’

‘Ik heb verdorie van mijn leven nog nooit iemand geslagen’, antwoordde Wallander opeens boos. ‘Het zijn trouwens geen stokken, maar wapenstokken. Waar gaat u naartoe met dat schilderij?’

‘Dat ga ik ruilen tegen een luchtbevochtiger.’

‘Wat moet u met een luchtbevochtiger?’

‘Die ga ik ruilen tegen een nieuwe matras. De matras die ik nu heb is echt niks meer. Ik krijg last van mijn rug.’

Wallander wist dat zijn vader dikwijls bezig was met bijzondere transacties die vaak veel tussenstappen vereisten voordat hij het artikel dat hij nodig had eindelijk in handen kreeg.

‘Moet ik u helpen?’ vroeg Wallander.

‘Ik heb geen politiebewaking nodig. Maar je zou best eens een avondje langs kunnen komen om te kaarten.’

‘Dat doe ik’, antwoordde Wallander. ‘Als ik tijd heb.’

Kaarten, dacht hij. Dat is de laatste reddingslijn tussen ons.

Zijn vader tilde het schilderij op.

‘Waarom krijg ik nooit eens kleinkinderen?’ vroeg hij toen.

Maar hij liep weg zonder het antwoord af te wachten.

Wallander keek hem na en bedacht dat het mooi zou zijn als zijn vader naar Österlen verhuisde. Dan liep hij niet meer de kans om hem onverwacht tegen te komen.

Wallander woonde in een oud flatgebouw in Rosengård. De hele wijk kon ieder moment gesloopt worden. Maar hij woonde er naar zijn zin, ook al had Mona hem verteld dat ze naar een andere buurt moesten verhuizen als ze eenmaal getrouwd waren. Wallanders flat bestond uit een kamer, keuken en een kleine badkamer. Het was zijn eerste eigen flat. Hij had de meubels op veilingen gekocht en in verschillende winkels met tweedehands spullen. Hij had posters met bloemen en paradijselijke eilanden aan de muur. Aangezien zijn vader ook af en toe op bezoek kwam, had hij zich genoodzaakt gevoeld ook een van diens landschapjes op te hangen aan de muur boven de bank. Hij had er een zonder auerhaan uitgezocht.

Het belangrijkste in zijn kamer was de platenspeler. Wallander had niet zoveel platen. En wat hij had, was bijna allemaal operamuziek. Als hij collega’s van de politie op bezoek had, vroegen ze hem steevast hoe hij naar zulke muziek kon luisteren. Daarom had hij ook een paar andere platen gekocht, zodat hij wat had om op te zetten als er bezoek kwam. Om de een of andere duistere reden leken veel politiemensen dol te zijn op Roy Orbison.

Even na enen had hij geluncht, koffie gedronken en de ergste rommel opgeruimd. Intussen had hij naar een plaat van Jussi Björling geluisterd. Dat was zijn eerste plaat, die onder de krassen zat, maar hij had vaak gedacht dat hij die allereerst zou meenemen als er plotseling brand uitbrak in zijn huis.

Hij had de plaat net voor de tweede keer opgezet, toen er gebons van boven klonk. Wallander zette het geluid zachter. Het was erg gehorig. Boven hem woonde een gepensioneerde dame die vroeger een bloemenzaak had gehad. Ze heette Linnea Almqvist. Als ze vond dat hij de muziek te hard had staan, bonsde ze. En dan zette hij de muziek gehoorzaam zachter. Het raam stond open, het gordijn dat Mona opgehangen had bewoog heen en weer, en hij ging op bed liggen. Hij voelde zich zowel moe als lui. Hij mocht best even uitrusten. Hij begon in een nummer van Lektyr te bladeren. Die verstopte hij altijd goed als Mona op bezoek kwam. Maar algauw viel hij in slaap en het blad gleed op de grond.

Hij schrok wakker van een dreunend geluid. Waar het vandaan kwam, kon hij niet vaststellen. Hij stond op en liep de keuken in om te kijken of daar iets op de vloer gevallen was. Daar was alles in orde. Toen ging hij terug naar de kamer en keek uit het raam. De binnenplaats tussen de huizen was leeg. Een eenzame blauwe overall hing aan een waslijn en wapperde stilletjes in de bries. Wallander ging weer naar bed. Hij was wakker geschrokken uit een droom waar het meisje uit het café ook in voorgekomen was. Maar de droom was onduidelijk en warrig geweest.

Hij kwam overeind en keek op de klok. Kwart voor vier. Hij had meer dan twee uur geslapen. Hij ging aan de keukentafel zitten en maakte een boodschappenlijstje. Mona had beloofd drank mee te nemen uit Kopenhagen. Hij stopte het briefje in zijn zak, pakte zijn jack en deed de deur achter zich dicht.

In het halfduister bleef hij staan. Bij de flat naast hem stond de voordeur op een kier. Dat verbaasde Wallander, aangezien de bewoner bijzonder mensenschuw was en in mei nog een extra slot had laten aanbrengen. Wallander overwoog even om gewoon door te lopen, maar besloot toch aan te kloppen bij zijn alleenstaande buurman, een gepensioneerde zeeman die Artur Hålén heette. Hij woonde al in de flat toen Wallander er zijn intrek nam. Ze groetten elkaar altijd en voerden wel eens een kort, oppervlakkig gesprekje als ze elkaar op de trap tegenkwamen, maar meer ook niet. Wallander had nog nooit gezien of gehoord dat Hålén bezoek ontving. ’s Ochtends luisterde hij naar de radio, ’s avonds deed hij de tv aan. Om tien uur werd het altijd stil. Wallander had zich wel eens afgevraagd hoeveel hij kon horen van zijn damesbezoek, vooral de nachtelijke, opgewonden geluiden, maar daar had hij natuurlijk nooit naar gevraagd.

Wallander klopte nog een keer aan. Geen antwoord. Toen deed hij de deur open en riep. Het was stil. Aarzelend stapte hij het halletje binnen. Het rook er bedompt, een muffe oudemannenlucht. Hij riep nog eens.

Hij heeft vast vergeten af te sluiten toen hij wegging, dacht Wallander. Hij loopt per slot van rekening waarschijnlijk al tegen de zeventig. Misschien wordt hij vergeetachtig.

Hij wierp een blik in de keuken. Op het tafelzeil, naast een koffiekopje, lag een verfrommeld totoformulier. Toen trok hij het gordijn opzij dat toegang gaf tot de kamer. Hij schrok. Hålén lag op de grond. Zijn witte overhemd was besmeurd met bloed. Bij zijn ene hand lag een revolver.

Die dreun die ik zonet hoorde, dacht Wallander. Dat was een schot.

Hij voelde zich misselijk worden. Hij had wel vaker dode mensen gezien. Mensen die verdronken waren of die zich hadden opgehangen. Verbrande mensen of mensen die bij een verkeersongeluk helemaal in elkaar gedrukt waren en onherkenbaar waren geworden. Maar hij was er nog niet aan gewend.

Hij keek om zich heen in de kamer. Håléns flat was het spiegelbeeld van zijn eigen appartement. Het meubilair maakte een schamele indruk. Geen enkele plant, geen enkel siervoorwerp en een onopgemaakt bed.

Wallander keek nog een poosje naar het lichaam. Hålén moest zichzelf in de borst geschoten hebben. Hij was dood. Wallander hoefde zijn pols niet te voelen om dat te kunnen vaststellen.

Hij ging snel terug naar zijn eigen flat en belde de politie. Hij zei wie hij was, een collega, en vertelde wat er gebeurd was. Toen ging hij buiten op straat staan wachten op de politieauto en de ambulance die zouden komen.

Ze arriveerden bijna gelijktijdig. Wallander knikte naar degenen die uit de auto’s stapten. Hij kende ze allemaal.

‘Wat heb jij nou gevonden?’ vroeg een van de mannen uit de surveillancewagen. Hij heette Sven Svensson, kwam uit Landskrona en werd altijd de Stekel genoemd, omdat hij bij de jacht op een inbreker in een doornhaag gevallen was en een aantal stekels in zijn onderbuik gekregen had.

‘Mijn buurman’, antwoordde Wallander. ‘Hij heeft zichzelf doodgeschoten.’

‘Hemberg komt eraan’, zei de Stekel. ‘De recherche moet alles onderzoeken.’

Wallander knikte. Dat wist hij. Een sterfgeval thuis, hoe natuurlijk het ook leek, moest altijd door de politie onderzocht worden.

Hemberg had een zekere reputatie. Niet alleen maar positief. Hij was nogal opvliegend en kon lelijk doen tegen zijn mensen. Maar tegelijkertijd was hij zo virtuoos op zijn vakgebied dat eigenlijk niemand tegen hem in durfde te gaan. Wallander voelde dat hij zenuwachtig werd. Had hij iets fout gedaan? Hemberg zou hem daar onmiddellijk mee om de oren slaan. En hij zou nu juist voor inspecteur Hemberg gaan werken, zodra hij overplaatsing kreeg.

Wallander bleef op straat staan wachten. Een donkere Volvo stopte langs het trottoir en Hemberg stapte uit. Hij was alleen. Het duurde een paar seconden voordat hij Wallander herkende.

‘Wat doe jij hier, verdorie?’ vroeg Hemberg.

‘Ik woon hier’, antwoordde Wallander. ‘Mijn buurman heeft zichzelf doodgeschoten. Ik heb alarm geslagen.’

Hemberg trok geïnteresseerd zijn wenkbrauwen op.

‘Heb je het gezien?’

‘Wat gezien?’

‘Dat hij zichzelf heeft doodgeschoten?’

‘Natuurlijk niet.’

‘Hoe kun je dan weten dat het zelfmoord was?’

‘Het wapen ligt naast het lichaam.’

‘En wat dan nog?’

Wallander stond met de mond vol tanden.

‘ Als je rechercheur wilt worden, moet je leren de juiste vragen te stellen’, zei Hemberg. ‘Ik heb er nu al genoeg bij die niet goed nadenken. Dat hoeven er niet meer te worden.’

Toen draaide hij bij en werd vriendelijker.

‘Als jij zegt dat het zelfmoord is, dan zal dat heus wel zo zijn. Waar is het?’

Wallander wees naar de deur. Ze gingen naar binnen.

Vervolgens keek hij aandachtig toe hoe Hemberg zijn werk deed. Hij zag hem gehurkt bij het lichaam zitten en samen met de arts die intussen gearriveerd was redeneren over het gat waardoor de kogel het lichaam binnengegaan was. Hij bekeek de positie van het wapen, van het lichaam, van de hand. Daarna ging hij de flat door, doorzocht laden, kasten en kleren.

Na een uurtje was hij klaar. Hij gebaarde aan Wallander dat hij mee moest komen naar de keuken.

‘Ja, dit is wel zelfmoord’, zei Hemberg, terwijl hij verstrooid het totoformulier pakte dat op tafel lag, het glad streek en bestudeerde.

‘Ik hoorde een dreunend geluid’, zei Wallander. ‘Dat moet het schot geweest zijn.’

‘Heb je verder niets gehoord?’

Wallander dacht dat hij het maar het beste eerlijk kon zeggen.

‘Ik lag te slapen’, antwoordde hij. ‘Ik werd wakker van die dreun.’

‘En daarna? Geen geluiden op de trap van iemand die wegrende?’

‘Nee.’

‘Kende je hem?’

Wallander vertelde het weinige wat hij wist.

‘Had hij geen familie?’

‘Voorzover ik weet niet.’

‘Dat moeten we dan maar uitzoeken.’

Hemberg zweeg enige ogenblikken.

‘Er zijn geen familiefoto’s’, vervolgde hij toen. ‘Niet op het kastje daarbinnen en niet aan de muur. Er zit niets in de laatjes, behalve twee oude monsterboekjes. Het enige interessante wat ik kon vinden was een kleurige kever in een potje. Groter dan een vliegend hert. Weet je wat een vliegend hert is?’

Dat wist Wallander niet.

‘De grootste kever van Zweden’, zei Hemberg. ‘Maar die is binnenkort uitgeroeid.’

Hij legde het totoformulier opzij.

‘Er ligt ook geen afscheidsbrief’, ging hij verder. ‘Een oude man die overal genoeg van heeft en er met een knal afscheid van neemt. Volgens de dokter heeft hij goed gericht. Midden in zijn hart.’

Een politieman kwam de keuken in met een portefeuille die hij aan Hemberg gaf. Die maakte hem open en haalde er een postidentiteitsbewijs uit.

‘Artur Hålén’, zei Hemberg. ‘Geboren 1898. Hij had heel wat tatoeages, zoals het een zeeman van de oude stempel betaamt. Weet jij wat hij deed op zee?’

‘Ik geloof dat hij machinist was.’

‘In een van de monsterboekjes staat hij als machinist genoteerd. In het oudste als matroos. Hij heeft dus verschillende taken gehad aan boord. Ooit heeft hij een zwak gehad voor een meisje dat Lucia heette. Die naam stond getatoeëerd op zijn rechterschouder en op zijn borst. Je zou het symbolisch kunnen uitleggen dat hij dwars door die mooie naam heen geschoten heeft.’

Hemberg stopte het identiteitsbewijs en de portefeuille in een tas.

‘De gerechtsarts heeft natuurlijk het laatste woord’, zei hij. ‘En wij moeten het wapen en de kogel aan een routine-onderzoek onderwerpen. Maar het is heus wel zelfmoord.’

Hemberg wierp weer een blik op het totoformulier.

‘Artur Hålén had niet veel verstand van Engels voetbal’, zei hij. ‘Als hij met dit formulier gewonnen had, was hij de enige geweest.’

Hemberg stond op. Op dat moment werd het lichaam weggehaald. De met een kleed overdekte brancard werd voorzichtig door het krappe halletje naar buiten gemanoeuvreerd.

‘Dit komt steeds vaker voor’, zei Hemberg peinzend. ‘Oude mensen die er op eigen houtje uit stappen. Maar niet zo vaak met een kogel. En zeker niet met een revolver.’

Hij nam Wallander plotseling aandachtig op.

‘Maar dat had je natuurlijk al bedacht?’

Wallander was verrast.

‘Wat?’

‘Dat het merkwaardig is dat hij een revolver had. We hebben het kastje doorzocht. Daar lag geen wapenvergunning in.’

‘Hij zal hem wel een keer gekocht hebben in de tijd dat hij op zee was.’

Hemberg haalde zijn schouders op.

‘Dat zal wel.’

Wallander liep achter Hemberg aan naar buiten.

‘Aangezien jij de buurman bent, kun jij de sleutel wel bij je houden’, zei hij. ‘Als de anderen klaar zijn, leveren ze hem bij jou in. Zie erop toe dat er geen onbevoegden naar binnen gaan voordat we helemaal zeker weten dat het zelfmoord was.’

Wallander ging weer naar binnen. Op de trap kwam hij Linnea Almqvist tegen, die een vuilniszak wegbracht.

‘Wat doen al die mensen hier?’ vroeg ze streng.

‘We hebben helaas met een sterfgeval te maken’, zei Wallander beleefd. ‘Hålén is dood.’

De vrouw schrok zichtbaar van dat nieuws.

‘Hij was waarschijnlijk erg eenzaam’, zei ze zacht. ‘Ik heb hem een paar keer op de koffie gevraagd. Daar had hij geen tijd voor, zei hij. Maar tijd, dat had hij nou toch juist wel?’

‘Ik kende hem nauwelijks’, zei Wallander.

‘Was het zijn hart?’

Wallander knikte.

‘Ja’, antwoordde hij. ‘Het was zijn hart.’

‘Het is maar te hopen dat er geen lawaaiige jongeren komen wonen’, zei ze en ze liep weer door.

Wallander ging de flat van Hålén weer binnen. Het was makkelijker nu het lichaam weggehaald was. Een technisch rechercheur was zijn tas aan het inpakken. De bloedvlek op het linoleum was donkerder geworden. De Stekel stond aan zijn nagels te peuteren.

‘Hemberg zei dat ik de sleutels moest bewaren’, zei Wallander.

De Stekel wees naar een sleutelbos die op het kastje lag.

‘Ik vraag me af wie de eigenaar van het gebouw is’, zei de Stekel. ‘Een vriendin van me is op zoek naar woonruimte.’

‘Het is hier enorm gehorig’, zei Wallander. ‘Dan weet je dat vast.’

‘Heb je nog niet van die nieuwe, exotische waterbedden gehoord?’ zei de Stekel. ‘Die kraken niet.’

Het was al kwart over zes toen Wallander de deur bij Hålén dicht kon doen. Hij had nog een paar uur voordat hij Mona moest afhalen. Hij ging zijn eigen flat in en zette koffie. Het was gaan waaien. Hij deed het raam dicht en ging in de keuken zitten. Hij was nog niet aan boodschappen doen toegekomen en nu was de winkel dicht. Er was geen avondwinkel in de buurt. Hij zou Mona wel mee uit eten moeten nemen. Zijn portefeuille lag op tafel. Hij controleerde of hij genoeg geld had. Mona ging graag uit eten, maar Wallander vond het zonde van het geld.

De koffiepot piepte. Hij schonk in en deed drie suikerklontjes in zijn koffie en liet hem afkoelen.

Iets zat hem niet lekker.

Waar dat gevoel vandaan kwam, wist hij niet.

Maar plotseling was het heel sterk.

Hij wist niet wat het was, alleen dat het met Hålén te maken had. In gedachten ging hij na wat er gebeurd was. De dreun waarvan hij wakker geworden was, de deur die op een kier stond, het dode lichaam op de vloer in de kamer. Iemand had zelfmoord gepleegd, iemand die toevallig zijn buurman was.

Toch klopte er iets niet. Wallander liep de kamer in en ging op bed liggen. Hij luisterde in zijn herinnering naar de dreun. Had hij nog iets anders gehoord, daarvoor of daarna? Waren andere geluiden zijn dromen binnengedrongen? Hij zocht, maar kon niets vinden. Toch wist hij het zeker. Hij had iets over het hoofd gezien. Hij zocht verder in zijn gedachten. Maar daar was het stil. Hij stond op van het bed en liep weer naar de keuken. De koffie was nu afgekoeld.

Ik verbeeld me dingen, dacht hij. Ik heb het zelf gezien, Hemberg heeft het gezien, iedereen heeft het gezien. Een eenzame, oude man die er genoeg van had.

Toch was het alsof hij iets gezien had zonder te begrijpen wat het was.

Tegelijkertijd besefte hij dat het natuurlijk een verleidelijke gedachte was, dat hij iets opgemerkt had wat Hemberg was ontgaan. Dat zou zijn kansen vergroten om snel op te klimmen tot rechercheur.

Hij keek op de klok. Hij had nog steeds tijd genoeg voordat hij Mona van de boot uit Denemarken moest halen. Hij zette zijn kopje in de gootsteen, pakte de sleutelbos en ging naar de flat van Hålén. Toen hij de kamer binnenkwam, zag alles er net zo uit als toen hij het dode lichaam had ontdekt, behalve dat dat nu weg was. De kamer was evenwel hetzelfde. Wallander keek langzaam om zich heen. Hoe doe je dit? dacht hij. Hoe ontdek je wat je ziet zonder het te zien?

Het was er wel, daar was hij van overtuigd.

Maar hij zag het niet.

Hij liep naar de keuken en ging op de stoel zitten waar Hemberg gezeten had. Het totoformulier lag voor hem. Wallander wist niet erg veel van Engels voetbal. Eigenlijk wist hij überhaupt niets van voetbal. Als hij een enkele keer een gokje waagde, dan kocht hij een staatslot. Dat was het enige.

Het formulier was voor komende zaterdag, zag hij. Hålén had zijn naam en adres al ingevuld.

Wallander ging terug naar de kamer en ging bij het raam staan om die vanuit een andere hoek te bekijken. Zijn blik bleef rusten op het bed. Hålén had gewone kleren aangehad toen hij zelfmoord pleegde. Maar zijn bed was niet opgemaakt, hoewel er verder pedante netheid heerste. Waarom had hij het bed niet opgemaakt? dacht Wallander. Hij kon toch niet met kleren aan zijn gaan slapen, wakker geworden zijn en zichzelf toen hebben doodgeschoten, zonder eerst het bed op te maken? En waarom lag er een ingevuld totoformulier op de keukentafel?

Dat klopte niet. Al hoefde het niets te betekenen te hebben. Hålén kon heel snel besloten hebben om er een eind aan te maken. Misschien had hij het futiele ingezien van nog een laatste keer het bed opmaken.

Wallander ging in de enige leunstoel zitten. Die was doorgezakt en versleten. Ik verbeeld me dingen, dacht hij weer. De gerechtsarts zal vaststellen dat het zelfmoord was, de technische recherche zal bevestigen dat het wapen en de kogel bij elkaar horen en dat het schot door Hålén zelf is gelost.

Wallander besloot de flat te verlaten. Hij moest zich nog opfrissen en verkleden voordat hij Mona op ging halen. Maar iets weerhield hem. Hij liep naar het ladenkastje en begon de laden open te trekken. Meteen vond hij de twee monsterboekjes. Artur Hålén was een knappe jongeman geweest, met lichtblond haar en een brede glimlach. Wallander kon zich maar moeilijk voorstellen dat de man op de foto dezelfde was als degene die kalm en stil zijn laatste dagen in Rosengård had doorgebracht. Hij vond hem er allerminst uitzien als iemand die op een dag zelfmoord zou plegen. Maar hij wist dat dat een verkeerde manier van denken was. Je kon niet aan mensen zien of ze zelfmoordenaars zouden worden.

Hij vond de kleurige kever en liep ermee naar het raam. Hij dacht dat hij aan de onderkant ‘Brasil’ gedrukt zag staan. Een souvenir dat Hålén ooit op een reis gekocht had. Wallander zocht verder in de laden. Sleutels, munten uit verschillende landen, niets wat zijn aandacht trok. Half onder het kapotte, versleten kastpapier waarmee de onderste la bekleed was, lag een bruine envelop. Toen Wallander die openmaakte, zag hij dat er een oude foto in zat. Van een bruidspaar. Op de achterkant stond de naam van een foto-atelier in Härnösand, en een datum: 15 mei 1894. Er stond bovendien op geschreven: Manda en ik op onze trouwdag. Zijn ouders, dacht Wallander. Vier jaar later werd hun zoon geboren.

Toen hij klaar was met het kastje ging hij naar de boekenkast. Tot zijn verbazing stonden er verscheidene Duitse boeken. Ze waren beduimeld en stukgelezen. Ook stonden er een paar boeken van Vilhelm Moberg, een Spaans kookboek en enkele tijdschriften voor geïnteresseerden in modelvliegtuigbouw. Wallander schudde verbaasd zijn hoofd. Het beeld van Hålén was gecompliceerder dan hij had kunnen vermoeden. Hij ging bij de boekenkast weg en keek onder het bed. Niets. Toen keek hij in de klerenkast. De kleren hingen er netjes in en er stonden drie paar gepoetste schoenen. Alleen het onopgemaakte bed, dacht Wallander weer. Dat past niet in het plaatje.

Hij wilde net de kastdeur dichtdoen, toen er aangebeld werd. Wallander schrok ervan. Hij wachtte. Er werd weer aangebeld. Wallander kreeg het gevoel dat hij zich op verboden terrein bevond. Hij wachtte weer even. Maar toen er voor de derde keer aangebeld werd, ging hij naar de deur en deed open.

Er stond een man met een grijze jas aan voor de deur. Hij keek Wallander verbaasd aan.

‘Ben ik wel aan het goede adres?’ vroeg hij. ‘Ik kom voor de heer Hålén.’

Het leek Wallander goed om een formele toon aan te slaan.

‘Mag ik vragen wie u bent?’ zei hij onnodig bars.

De man fronste zijn voorhoofd.

‘Wie bent ú?’ vroeg hij.

‘Ik ben van de politie’, zei Wallander. ‘Rechercheur Kurt Wallander. En wilt u nu zo vriendelijk zijn om mijn vraag te beantwoorden? Wie bent u en wat wilt u?’

‘Ik verkoop encyclopedieën’, zei de man gedwee. ‘Ik ben hier vorige week geweest om de boeken te presenteren. Artur Hålén vroeg mij om vandaag terug te komen. Het contract en de eerste aanbetaling had hij al opgestuurd. Ik zou het eerste deel komen brengen en het cadeauboek dat iedere nieuwe koper krijgt als welkomstgeschenk.’

Hij haalde twee boeken uit een aktetas, als om Wallander ervan te verzekeren dat hij de waarheid sprak.

Wallander had met stijgende verbazing geluisterd. Het gevoel dat er iets niet goed zat, was plotseling sterker geworden. Hij deed een stap opzij en gaf met een hoofdknik te kennen dat de man met de boeken binnen mocht komen.

‘Is er iets gebeurd?’ vroeg deze.

Wallander loodste hem de keuken binnen zonder antwoord te geven en gaf hem een teken dat hij aan de tafel kon gaan zitten.

Toen besefte Wallander dat hij voor het eerst een bericht van overlijden ging brengen. Iets waar hij altijd heel erg tegen op had gezien. Maar hij hield zich voor dat het geen familielid was dat hij tegenover zich had, maar slechts een boekverkoper.

‘Artur Hålén is dood’, zei hij.

De man tegenover hem aan tafel leek het niet te begrijpen.

‘Maar ik heb vandaag nog met hem gesproken.’

‘Ik dacht dat u zei dat u de vorige week bij hem geweest was?’

‘Ik heb vanochtend gebeld om te vragen of het schikte dat ik vanavond langskwam.’

‘Wat zei hij toen?’

‘Dat dat goed was. Waarom zou ik anders gekomen zijn? Ik ben niet iemand die zich opdringt. De mensen hebben zulke rare ideeën over colporteurs.’

Het leek Wallander niet aannemelijk dat de man zat te liegen.

‘Laten we bij het begin beginnen’, zei Wallander.

‘Wat is er gebeurd?’ viel de man hem in de rede.

‘Artur Hålén is dood’, antwoordde Wallander. ‘Vooralsnog is dat het enige wat ik kan zeggen.’

‘Maar als de politie erbij betrokken is, moet er toch iets gebeurd zijn? Was het een verkeersongeluk?’

‘Vooralsnog is dit alles wat ik kan zeggen’, herhaalde Wallander en hij vroeg zich af waarom hij de situatie zo onnodig dramatisch maakte.

Toen vroeg hij aan de man om het hele verhaal te vertellen.

‘Ik ben Emil Holmberg’, begon deze. ‘Ik ben leraar biologie. Daarnaast probeer ik encyclopedieën aan de man te brengen om een reis naar Borneo te kunnen betalen.’

‘Borneo?’

‘Ik interesseer me voor tropische planten.’

Wallander gaf een knikje dat hij verder kon gaan.

‘Ik ging vorige week de huizen in deze wijk af. Artur Hålén bleek belangstelling te hebben en nodigde mij binnen. We hebben hier in de keuken gezeten. Ik heb hem van alles verteld over de encyclopedie, over de prijs en ik heb hem een proefexemplaar laten zien. Na ongeveer een halfuur ondertekende hij de overeenkomst. Vandaag heb ik weer opgebeld en hij zei dat ik vanavond wel langs kon komen.’

‘Op welke dag was u hier vorige week?’

‘Op dinsdag. Van vier tot halfzes ongeveer.’

Wallander herinnerde zich dat hij toen dienst had gehad. Maar hij zag geen aanleiding te vertellen dat hij zelf in de flat ernaast woonde. Zeker niet nu hij had beweerd dat hij rechercheur was.

‘Hålén was de enige geïnteresseerde’, ging Holmberg verder. ‘Een dame van de bovenste etage zat op me te vitten omdat ik de mensen lastigviel. Zoiets gebeurt wel vaker, maar niet zo heel vaak. Hiernaast deed niemand open, weet ik nog.’

‘U zei dat Hålén zijn eerste aanbetaling had gedaan?’

De man deed zijn aktetas open waar hij de boeken in had en liet Wallander een kwitantie zien. Daarop stond de datum van afgelopen vrijdag.

Wallander probeerde na te denken.

‘Hoelang zou hij moeten afbetalen aan die encyclopedie?’

‘Twee jaar lang. Totdat hij alle twintig delen had afbetaald.’

Dit klopt niet, dacht Wallander. Er klopt niets van. Iemand die van plan is zelfmoord te plegen zal niet zo gauw een koopcontract tekenen voor twee jaar.

‘Wat was uw indruk van Hålén?’ vroeg Wallander.

‘Hoe bedoelt u dat precies?’

‘Hoe deed hij? Was hij rustig, opgewekt, leek hij ergens over in te zitten?’

‘Hij zei niet zoveel. Maar hij was oprecht geïnteresseerd in de encyclopedie. Dat weet ik zeker.’

Wallander had voor het moment niets meer te vragen. In het keukenraam lag een potlood. Hij zocht in zijn zak om een papiertje. Het enige wat hij kon vinden was het boodschappenlijstje. Hij legde het ondersteboven neer en vroeg aan Holmberg om zijn telefoonnummer erop te schrijven.

‘We nemen waarschijnlijk geen contact meer op’, zei hij. ‘Maar ik wil toch graag uw telefoonnummer hebben.’

‘Hålén leek volkomen gezond’, zei Holmberg. ‘Wat is er eigenlijk gebeurd? En hoe gaat het nu verder met het contract?’

‘Voorzover hij geen familieleden heeft die de bestelling overnemen, denk ik niet dat u uw geld zult krijgen. Ik kan u verzekeren dat Artur Hålén dood is.’

‘En u kunt niet zeggen wat er is gebeurd?’

‘Helaas niet.’

‘Dat klinkt akelig.’

Wallander stond op ten teken dat het gesprek afgelopen was.

Holmberg bleef met zijn aktetas in zijn hand staan.

‘Kan ik u misschien interesseren voor een encyclopedie, agent?’

‘Rechercheur’, antwoordde Wallander. ‘En ik heb geen encyclopedie nodig. Op dit moment in ieder geval niet.’

Wallander liet Holmberg uit. Pas toen die op zijn fiets om de hoek was verdwenen, ging Wallander weer naar binnen, terug naar het appartement van Hålén. Hij ging aan de keukentafel zitten en dacht nog eens na over wat Holmberg had gezegd. De enige aannemelijke verklaring die hij kon verzinnen, was dat Hålén heel plotseling had besloten om zelfmoord te plegen. Als hij tenminste niet zo gek was dat hij een onschuldige boekverkoper een loer wilde draaien.

Ergens in de verte ging een telefoon. Veel te laat besefte hij dat het zijn eigen toestel was. Hij holde zijn appartement binnen. Het was Mona.

‘Ik dacht dat je me op zou halen’, zei ze boos.

Wallander keek op zijn horloge en vloekte in stilte. Hij had minstens een kwartier geleden al bij de boot moeten zijn.

‘Ik werd opgehouden door een misdaadonderzoek’, zei hij verontschuldigend.

‘Je hebt toch vrij vandaag?’

‘Helaas hadden ze me nodig.’

‘Zijn er echt geen andere agenten dan jij? Moet dit zo?’

‘Dit was een bijzonder geval.’

‘Heb je boodschappen gedaan?’

‘Daar heb ik geen tijd voor gehad.’

Hij hoorde hoe teleurgesteld ze was.

‘Ik kom je nu halen’, zei hij. ‘Ik probeer een taxi te krijgen. Dan gaan we ergens eten.’

‘Hoe kan ik daarvan op aan? Misschien roepen ze je wel weer op.’

‘Ik kom zo snel mogelijk. Dat beloof ik.’

‘Ik ga buiten op een bankje zitten. Maar ik wacht maar twintig minuten. Dan ga ik naar huis.’

Wallander hing op en belde naar het taxibedrijf. In gesprek. Het duurde bijna tien minuten voordat hij een taxi kon bestellen. Tussen zijn pogingen om de taxicentrale te bereiken door, had hij kans gezien om de deur bij Hålén op slot te doen en een ander overhemd aan te trekken.

Na drieëndertig minuten kwam hij bij de terminal van de veerpont naar Denemarken aan. Mona was toen al naar huis. Ze woonde aan de Södra Förstadsgatan. Wallander liep naar het Gustav Adolfplein en belde vanuit een telefooncel. Geen gehoor. Vijf minuten later probeerde hij het nog eens. Toen was ze er.

‘Als ik zeg “twintig minuten”, dan bedoel ik twintig minuten’, zei ze.

‘Ik kreeg geen taxi te pakken. Die rottige centrale was de hele tijd in gesprek.’

‘Ik ben toch moe’, zei ze. ‘We zien elkaar een andere avond wel weer.’

Wallander probeerde haar over te halen, maar ze was vastbesloten. Het gesprek liep uit op ruzie. Toen hing ze op. Wallander smeet de hoorn op de haak. Enkele surveillerende politieagenten keken hem misprijzend aan. Ze leken hem niet te herkennen.

Wallander ging naar een worstkraampje aan de rand van het plein. Hij ging op een bankje zitten eten en sloeg afwezig een paar meeuwen gade die vochten om een stukje brood.

Het gebeurde niet vaak dat hij en Mona ruziemaakten, maar iedere keer zat hij ermee in zijn maag. Vanbinnen wist hij dat het de volgende dag over zou zijn. Dan zou ze weer net zo doen als altijd. Maar zijn verstand kon niets veranderen aan zijn ongerustheid. Die was er gewoon.

Thuisgekomen ging Wallander aan de keukentafel zitten en hij probeerde zich te concentreren op het maken van een resumé van de gebeurtenissen in de flat naast hem. Maar hij vond niet dat hij daar verder mee kwam. Bovendien voelde hij zich onzeker. Hoe moest je eigenlijk een onderzoek uitvoeren en hoe maakte je een analyse van de plaats delict? Hij besefte dat hij nog te veel basiskennis miste, ondanks zijn tijd op de politieacademie. Na een halfuurtje gooide hij kwaad zijn pen neer. Hij verbeeldde het zich allemaal. Hålén had zelfmoord gepleegd. Daaraan veranderden het totoformulier en de boekverkoper helemaal niets. Hij zou het eerder moeten betreuren dat hij niet meer contact met Hålén had gehad. Misschien was de eenzaamheid ten slotte ondraaglijk geworden voor hem?

Wallander ijsbeerde door de flat, rusteloos, bezorgd. Mona was teleurgesteld. En dat kwam door hem.

Hij hoorde een auto door de straat rijden. Uit het open raampje kwam muziek. ‘The House of the Rising Sun’. Dat nummer was een paar jaar geleden razend populair geweest. Maar hoe heette die band ook weer? The Kinks? Wallander kon het zich niet herinneren. Toen bedacht hij dat hij anders op dit tijdstip altijd het zwakke geluid van de tv van Hålén door de muur heen hoorde. Nu was het stil.

Wallander ging op de bank zitten met zijn voeten op tafel. Hij dacht aan zijn vader. Met zijn muts en zijn winterjas, met blote voeten in zijn schoenen. Als het niet zo laat was, had hij nog naar hem toe kunnen gaan om te kaarten. Maar hij voelde dat hij moe werd, ook al was het nog geen elf uur. Hij zette de tv aan. Als gewoonlijk was er een discussieprogramma op de buis. Het duurde even voordat hij begreep dat de deelnemers de voor- en nadelen bespraken van het nieuwe tijdperk dat aanbrak: het computertijdperk. Hij schakelde de tv uit en bleef nog even zitten, voordat hij zich geeuwend uitkleedde en naar bed ging.

Weldra sliep hij.

Waar hij wakker van geworden was, kon hij achteraf niet bedenken. Maar plotseling was hij klaarwakker en hij luisterde of hij iets hoorde in de donkere zomernacht. Hij was ergens wakker van geworden, dat wist hij zeker. Misschien een auto met een kapotte uitlaat die voorbijgereden was? Het gordijn bewoog langzaam voor het raam dat op een kier stond. Hij deed zijn ogen weer dicht.

Toen hoorde hij het, vlak bij zijn hoofd.

Er was iemand in het appartement van Hålén. Hij hield zijn adem in en bleef luisteren. Er rinkelde iets, alsof iemand een voorwerp verplaatste. Meteen daarna hoorde hij gestommel en het geluid van een meubelstuk dat verschoven werd. Wallander keek op de wekker die op zijn nachtkastje stond. Kwart voor drie. Hij drukte zijn oor tegen de muur. Hij dacht bijna dat hij het zich verbeeld had, toen hij weer een geluid hoorde. Er was absoluut iemand in de weer daarbinnen.

Hij ging overeind zitten op bed en vroeg zich af wat hij moest doen. Zijn collega’s bellen? Als Hålén geen familie had, dan had niemand iets in zijn appartement te maken. Maar ze wisten niet zeker hoe het zat met de familiesituatie van Hålén. Hij kon best aan iemand van wiens bestaan zij niets wisten, een paar reservesleutels gegeven hebben.

Wallander kwam zijn bed uit en trok zijn broek en zijn overhemd aan. Toen liep hij op blote voeten naar het trappenhuis. De deur bij Hålén zat dicht. Hij hield de sleutels in zijn hand. Plotseling wist hij niet goed meer wat hij moest doen. Het enige logische was aanbellen. Per slot van rekening had hij de sleutels van Hemberg gekregen en daarmee had hij een zekere verantwoordelijkheid. Hij drukte op de bel. Wachtte. Nu was het helemaal stil geworden in het appartement. Hij belde weer aan. Nog steeds geen reactie. Op hetzelfde moment besefte hij dat iemand die in het appartement was gemakkelijk door het raam naar buiten kon. Het was maar twee meter boven de grond. Hij vloekte en rende de straat op. Hålén had een hoekappartement. Wallander vloog de hoek om. De straat was leeg. Maar een van de ramen bij Hålén stond wijd open.

Wallander ging weer naar binnen en deed Håléns voordeur open. Voordat hij naar binnen stapte riep hij, maar er kwam geen antwoord. Hij knipte de lamp in de hal aan en ging de kamer binnen. De laden van het kastje waren uitgetrokken. Wallander keek om zich heen. Degene die in het appartement was geweest, had ergens naar gezocht. Hij liep naar het raam en keek of het geforceerd was. Daar zag hij geen sporen van. Dat betekende dat hij twee conclusies kon trekken. De onbekende die Håléns flat binnengegaan was had de beschikking gehad over sleutels. En hij of zij had niet betrapt willen worden.

Wallander deed de lamp in de kamer aan en begon na te gaan of iets wat er eerder die dag geweest was nu ontbrak. Maar hij was niet zeker van zijn geheugen. De dingen die hem waren opgevallen, lagen er nog. De kever uit Brazilië, de twee monsterboekjes en de oude foto. Wel was de foto uit de envelop gehaald en lag nu op de vloer. Wallander ging op zijn hurken zitten en bekeek de envelop. Iemand had de foto eruit gehaald. De enige verklaring die Wallander daarvoor kon bedenken, was dat iemand iets gezocht had wat in een envelop paste.

Hij stond op en keek verder rond. Het beddengoed was van het bed getrokken, de kast stond open. Een van Håléns beide kostuums was op de grond terechtgekomen.

Iemand heeft iets gezocht, dacht Wallander. De vraag is enerzijds wat, en anderzijds of hij of zij het al gevonden had toen ik aanbelde.

Hij liep de keuken in. De keukenkastjes stonden open. Een pan was op de vloer gevallen. Misschien was hij daar wakker van geworden? Eigenlijk, dacht hij, is het antwoord duidelijk. Als degene die hier was gevonden had wat hij zocht, dan was hij weggegaan. En niet door het raam. Dus is wat hij zocht hier nog. Als het hier tenminste ooit geweest is.

Wallander ging weer naar de kamer en bekeek het opgedroogde bloed op de vloer.

Wat is er gebeurd? vroeg hij zich af. Was het echt zelfmoord?

Hij ging verder met het doorzoeken van de flat. Maar om tien over vier gaf hij het op, keerde terug naar zijn eigen flat en ging weer op bed liggen. Eerst zette hij zijn wekker op zeven uur. Hij zou morgenvroeg allereerst met Hemberg praten.