Henning Mankell

De gekwelde man

Vertaald uit het Zweeds door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Den orolige mannen, verschenen bij Leopard Förlag

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2009

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency, Copenhagen

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2010

Deze editie © De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp © Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Phil Wills/Millennium Images UK

isbn 978 90 445 2010 1

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2010

‘Een mens laat altijd sporen na.

Ook heeft iedereen een schaduw …’

‘Je vergeet wat je je wilt herinneren

en onthoudt wat je wilt vergeten …’

(Graffititeksten op muren van gebouwen in New York)

Proloog

Het verhaal begint met een plotselinge woede-uitbarsting.

Vlak daarvoor echter heerste op het ministerie van Algemene Zaken, waar de gebeurtenis zich afspeelde, de stilte van de ochtend. Alle tumult werd veroorzaakt door een rapport dat de vorige avond was ingediend en dat de Zweedse minister-president nu aan zijn donkere bureau zat te lezen.

Het was een vroege lentedag in 1983 in Stockholm en er hing een ondefinieerbare vochtige nevel over de stad en de bomen, die nog niet in knop stonden. Op het kabinet van de minister-president werd natuurlijk net zo veel over het weer gesproken als op andere werkplekken. Åke Leander, die als bode in het allerheiligste van het ministerie van Algemene Zaken werkte, was de man tot wie iedereen zich wendde wanneer het om het weer en de wind ging. Men vond dat hij altijd met de meest betrouwbare weersvoorspellingen kwam.

Leander had enkele jaren eerder een titel gekregen die chiquer klonk dan bode alleen; het kon zijn dat hij ‘bureauhoofd’ of iets dergelijks heette. Zelf beschouwde hij zich nog steeds als bode en er was geen haar op zijn hoofd dat eraan dacht dat hij een nieuwe titel voor zijn functie nodig had.

Åke Leander was er altijd, voortdurend in de nabijheid van de ministers en de staatssecretarissen die kwamen en gingen, hij hoorde als het ware tot de inventaris, was plichtsgetrouw en discreet. Voor de grap had iemand voorgesteld dat hij na zijn dood eigenlijk de beschermheilige van Algemene Zaken moest worden, een vriendelijk spook dat waakte over de inspanningen van de medewerkers om het land dat Zweden heette te besturen.

Dat Åke Leander zo veel over het weer en de wind wist, kwam door de hobby die hij eropna hield. Hij was ongetrouwd en woonde in een niet al te grote flat in de wijk Kungsholmen. Op die plek hield hij zich bezig met een wereldwijd netwerk van vrienden die hij bereikte met enthousiaste radioamateuruitzendingen. Langgeleden had hij de meeste codes uit het afkortingsjargon van de radiozendamateurs uit zijn hoofd geleerd; onder andere dat qrt betekende: ‘houd op met zenden’, of dat aurora storingen in de uitzending en ontvangst verklaarde vanwege hoogfrequent noorderlicht. Bijna elke avond zat hij met zijn koptelefoon op zijn qrz uit te zenden: ‘U wordt aangeroepen door …’, gevolgd door zijn naam. Er ging een gerucht dat heel lang geleden de toenmalige minister-president om de een of andere reden moest weten wat voor weer het in oktober en november was op Pitcairn Island, het afgelegen eiland in de Stille Oceaan waar de zeelieden die op de Bounty aan het muiten waren geslagen tegen kapitein Bligh het veroverde schip daarna in brand hadden gestoken en voor de rest van hun leven waren gebleven. Åke Leander had de premier de volgende dag de gewenste weersinformatie verschaft. Uiteraard zonder te vragen waarvoor dat nodig was geweest. Hij was, zoals eerder opgemerkt, heel discreet.

Zelfs bij bz is er niemand die zich met Åke Leander kan meten wanneer het om internationale contacten gaat, werd er vaak een beetje schamper over hem gezegd als hij langzaam door de gangen schreed.

Maar zelfs hij zag de woede-uitbarsting die de rust zou verstoren niet aankomen.

Toen de minister-president de laatste pagina gelezen had, stond hij op en liep naar het raam. Buiten wervelden de meeuwen door de lucht.

Het ging over onderzeeboten. Die verrekte onderzeeboten, waarvan werd aangenomen dat ze in de herfst van 1982 de Zweedse territoriale wateren waren binnengedrongen en de grenzen hadden geschonden. Te midden van dat alles waren de Zweden naar de stembus gegaan en nu de rechtse partijen een aantal zetels hadden verloren en in de minderheid waren, had Olof Palme van de voorzitter van het parlement opdracht gekregen een nieuwe regering te vormen. Bij haar aantreden had de nieuwe regering onmiddellijk een commissie in het leven geroepen die moest uitzoeken hoe het zat met de onderzeeboten, die men nooit naar de oppervlakte had weten te dwingen. Sven Andersson was voorzitter van de commissie en nu was de uitkomst van het onderzoek gepresenteerd. Olof Palme had het rapport gelezen en hij begreep er niets van. De conclusies van het onderzoek waren totaal onbegrijpelijk. Hij was woest.

Opgemerkt moet worden dat het niet de eerste keer was dat Olof Palme zich opwond over Sven Andersson. In feite ging zijn weerzin helemaal terug naar de dag in juni 1963, toen vlak voor Midzomer een grijsharige, elegant geklede zevenenvijftigjarige man midden in Stockholm op Riksbron werd opgepakt. Het gebeurde zo discreet dat het niemand opviel die op dat moment toevallig in de buurt was. De man die werd gearresteerd heette Wennerström, was kolonel bij de luchtmacht en vanaf dat moment op Riksbron ontmaskerd als een belangrijke spion voor de Sovjet-Unie.

Toen Wennerström werd gearresteerd was de toenmalige Zweedse minister-president Tage Erlander net van een buitenlandse reis onderweg naar huis. Hij had een van zijn weinige vakantieweken doorgebracht in een vakantiepark dat door de Zweedse vakcentrales voor hun leden was aangelegd in Riva del Sole. Toen Erlander uit het vliegtuig stapte en door journalisten werd besprongen was hij niet alleen totaal onvoorbereid, hij verkeerde ook in vrijwel complete onwetendheid over de zaak. Hij wist niets van de arrestatie, niets van een verdachte luchtmachtkolonel Wennerström. Misschien dat de naam een keer als oud stof omhoog was gedwarreld tijdens een van de onregelmatig terugkerende bezoeken onder vier ogen, waarbij de minister van Defensie verslag aan hem uitbracht. Het was niets ernstigs, niets om je echt druk over te maken. In het troebele water van de Koude Oorlog dreven er altijd verdenkingen tegen Russische spionnen rond. Veel had je niet aan de antwoorden van Erlander. De man die om precies te zijn zeventien jaar ononderbroken minister-president van Zweden was geweest, stond voor gek en met zijn mond vol tanden omdat noch minister van Defensie Andersson, noch iemand anders die van de zaak op de hoogte was hem had meegedeeld wat er gaande was. Tijdens het laatste deel van de reis, de nauwelijks een uur durende vlucht van Kopenhagen naar Stockholm, had men hem voldoende van de schokkende zaak op de hoogte kunnen brengen om hem de kans te geven zich voor te bereiden op de ontmoeting met de opgewonden journalisten, maar niemand had zich op vliegveld Kastrup bij hem gevoegd.

Ook al kwam het nooit in de openbaarheid, het scheelde de dagen daarna niet veel of Erlander was afgetreden als minister-president en leider van de sociaal-democratische partij. Niet eerder was hij zo teleurgesteld geweest over zijn collega’s binnen de regering. Olof Palme, die toen al naar voren begon te treden als kandidaat om Erlander op een dag op te volgen, deelde de woede van de minister-president over de nonchalance die tot zijn vernedering had geleid natuurlijk loyaal. Olof Palme waakte over zijn Meester als een nijdige bloedhond, werd er in regeringskringen altijd gezegd. Niemand was gewend hem tegen te spreken.

Olof Palme kon Sven Andersson nooit vergeven wat hij Erlander had aangedaan.

Velen vroegen zich later af waarom Olof Palme Sven Andersson dan toch in zijn regeringen opnam, maar dat was eigenlijk niet moeilijk te begrijpen. Als Palme had gekund had hij het natuurlijk niet gedaan, maar hij kon gewoonweg niet om Andersson heen. Sven Andersson had veel macht en invloed in de partijdistricten. Hij was een arbeiderszoon, in tegenstelling tot Olof Palme, die rechtstreeks gelieerd was aan oude Baltische adel, in wiens familie officieren zaten – en die zelf bovendien reserveofficier was – maar die bovenal afkomstig was uit de welgestelde Zweedse bovenklasse. Olof Palme had totaal geen verbinding met de wortels van de partij. Hij was een overloper, die vast wel serieus was in zijn partijpolitieke overtuiging, maar die zijn leven lang toch een vreemde politieke eend in de sociaal-democratische bijt zou blijven.

Åke Leander, die net in de gang langs de kamer van de minister-president liep met een boos geformuleerd schrijven over het feit dat de ambtenaren op het kabinet van de minister-president ’s avonds slordig waren met afsluiten, hoorde de woede-uitbarsting. Heel even bleef hij staan, maar daarna liep hij door alsof er niets was gebeurd.

Olof Palme kon zijn woede niet langer onderdrukken. Hij draaide zich om naar Sven Andersson, die ineengedoken op de grijze bank in het kantoor van de minister-president zat. Palmes gezicht was bloedrood en zijn armen schokten op de eigenaardige manier die zijn momenten van woede kenmerkte.

‘Er zijn toch geen bewijzen!’ bulderde hij. ‘Alleen maar beweringen, toespelingen, het halfonderdrukte gemekker van deloyale marineofficieren. Dit onderzoek brengt ons helemaal geen helderheid. Integendeel, het voert ons juist regelrecht het politieke moeras in.’

Enkele jaren eerder, in de nacht van 28 oktober 1981, was een Sovjetonderzeeboot aan de grond gelopen in Gåsefjärden bij Karlskrona. Dat was niet alleen Zweeds territoriaal water, maar ook een gesloten militair gebied. De onderzeeboot droeg het kenteken U137 en de commandant aan boord, Anatoli Michajlovitsj Goesjtsjin, beweerde dat de onderzeeboot uit de koers was geraakt als gevolg van een onbekend defect aan het gyrokompas. Zweedse marineofficieren en gewone vissers waren ervan overtuigd dat alleen een zeer beschonken kapitein het kunststukje kon flikken zo diep in de archipel door te dringen zonder eerder aan de grond te lopen.

Op 6 november werd de U137 de internationale wateren in gesleept en hij verdween. In dat geval bestond er dus geen twijfel over het feit dat het om een Sovjetonderzeeboot ging die in de Zweedse wateren was geweest, maar of het een bewuste schending of dronkenschap op zee was, werd niet duidelijk. Omdat de Russen bleven vasthouden aan het defecte kompas werd dat algemeen aangenomen als een bevestiging van het feit dat de kapitein echt dronken was geweest. Geen enkele zelfbewuste marine erkent natuurlijk dat een van zijn commandanten dronken is tijdens zijn dienst.

Toen waren de bewijzen er geweest. Maar waar waren die nu?

Wat de vroegere minister van Defensie ter verdediging van zichzelf en de commissie had aan te voeren weet niemand. Zelf maakte hij er geen aantekeningen van en Olof Palme, die een paar jaar later werd vermoord, liet ook geen memoires na.

Ook Åke Leander gaf geen commentaar, mondeling noch schriftelijk, op de woede-uitbarsting in het kantoor van de minister-president. Op 1 januari 1989 verliet hij zijn post en trok hij zich terug in zijn flat en bij zijn vrienden in de ether. Door de toenmalige minister-president werd hij hartelijk bedankt voor zijn diensten. In het najaar van 1998 overleed hij in stilte en later had niemand het gevoel dat hij als een spook op het ministerie van Algemene Zaken terugkeerde.

Het begon dus allemaal met deze woede-uitbarsting. Het verhaal over de restricties van de politiek en de intocht in het moeras, waar waarheid en leugen een tegengestelde betekenis kregen en uiteindelijk nergens helderheid over te verkrijgen was.

deel 1
==
==
==

Het moeras in

1

In het jaar dat Kurt Wallander vijfenvijftig werd, verwezenlijkte hij tot zijn eigen verbazing een droom die hij al heel lang koesterde. Sinds zijn scheiding van Mona, nu bijna vijftien jaar geleden, was hij van plan geweest om zijn flat in Mariagatan, waar de muren vol moeilijke herinneringen zaten, te verlaten en naar het platteland te verhuizen. Elke keer dat hij ’s avonds na een meer of minder troosteloze werkdag thuiskwam, werd hij eraan herinnerd dat hij daar ooit met een gezin had gewoond. Nu staarden de meubels hem als het ware in stil verwijt aan.

Hij kon zich er niet bij neerleggen dat hij daar zou moeten wonen tot hij zo oud werd dat hij zich misschien niet meer zelf kon redden. Hoewel hij nog geen zestig was, moest hij steeds vaker denken aan de eenzame ouderdom van zijn vader, en hij wist dat hij die zelf niet wilde overdoen. Het was al genoeg dat hij wanneer hij ’s ochtends bij het scheren in de spiegel keek, besefte dat hij steeds meer op zijn vader begon te lijken. Toen hij jong was, had hij een gezicht gehad dat aan dat van zijn moeder deed denken, maar nu leek het of zijn vader bezit van hem begon te nemen, als een hardloper die lang achter had gelegen maar langzaam met een inhaalmanoeuvre bezig was nu hij de onzichtbare eindstreep naderde.

Wallanders wereldbeeld was tamelijk eenvoudig. Hij wilde geen verbitterde kluizenaar worden, die chagrijnig en eenzaam oud werd en alleen bezoek kreeg van zijn dochter en misschien van een van zijn vroegere collega’s die het opeens te binnen schoot dat hij nog leefde. Opbouwende religieuze hoop dat er aan de overkant van de donkere rivier iets wachtte, koesterde hij niet. Daar had je gewoon dezelfde duisternis als die waaruit hij ooit was voortgekomen. Tot zijn vijftigste had hij een vage angst voor de dood gehad; het was zijn persoonlijke mantra dat ‘de dood zijn tijd wel zou duren’. Hij had te veel dode mensen gezien in zijn leven. Er was in hun zwijgende gezichten nauwelijks iets wat erop duidde dat hun ziel ergens in een hiernamaals was opgenomen. Zoals zo veel andere politiemensen had hij alle denkbare varianten van de dood meegemaakt. Vlak nadat hij vijftig was geworden en op het politiebureau met gebak en een nietszeggend praatje met een aantal clichézinnen door de toenmalige commissaris Lisa Holgersson was gehuldigd, begon hij zich bij een gelegenheid alle dode mensen op wie hij was gestuit voor de geest te halen en in een nieuw aangeschaft notitieboekje te noteren. Dat was een macabere bezigheid en hij begreep zelf totaal niet waarom die hem zo aantrok. Toen hij bij de tiende zelfmoordenaar aankwam, een man van in de veertig, een verslaafde met praktisch alle problemen die je je kon voorstellen, stopte hij ermee. De man had zich op de zolder van het slooppand waar hij woonde opgehangen. De dode, die Welin heette, had zich op een dusdanige manier verhangen dat hij zijn nek zou breken en dus niet het risico liep langzaam te worden gewurgd. De patholoog-anatoom had tegen Wallander gezegd dat de man in die opzet was geslaagd. Hij was zijn eigen capabele beul geweest. Op dat punt aangekomen had Wallander de zelfmoordgevallen opgegeven en was hij dom genoeg een paar uur bezig geweest om de jongelui en kinderen te memoreren die hij dood gevonden had. Maar ook daar hield hij algauw mee op; het was te weerzinwekkend. Naderhand schaamde hij zich en hij verbrandde het notitieboekje, alsof hij zich met iets pervers en verbodens had beziggehouden. In wezen was hij een opgewekt persoon. Hij moest alleen zorgen dat hij zichzelf toestond nou juist die kant van zichzelf positief te benaderen.

De dood was echter altijd zijn metgezel geweest. Hij had zelf tijdens zijn werk mensen omgebracht, maar was nadat de verplichte onderzoeken waren afgerond nooit beschuldigd van het gebruik van onnodig geweld.

Dat hij twee mensen had gedood was zijn persoonlijke kruis, dat hij helemaal in zijn eentje moest dragen. Als hij niet zo vaak lachte, kwam dat door wat hij had moeten doormaken.

Maar op een dag nam hij dus een cruciaal besluit. Hij was in de buurt van Löderup geweest, niet ver van het huis waar zijn vader ooit had gewoond, en had een gesprek gehad met een agrariër die het slachtoffer was geworden van een akelige roofoverval. Op weg terug naar Ystad had hij een bordje van een makelaar gezien dat verwees naar een klein grindweggetje waaraan een huis te koop stond. Zijn besluit kwam uit het niets. Hij stopte, keerde de auto en zocht zijn weg naar het te koop staande huis. Al voordat hij was uitgestapt, begreep hij dat het om onroerend goed ging dat gerenoveerd zou moeten worden. Het huis was vroeger een vakwerkboerderij in U-vorm geweest. Een van de uiteinden ontbrak nu; misschien was het afgebrand. Hij liep over het erf. Het was een dag in het vroege najaar. Hij kon zich herinneren dat er een vlucht trekvogels op weg naar het zuiden was overgevlogen, in een rechte streep boven zijn hoofd. Hij gluurde door de ramen naar binnen en besefte algauw dat alleen het dak grondig moest worden nagekeken. Het uitzicht was adembenemend; heel in de verte kon hij een glimp van de zee opvangen, misschien zelfs van een van de veerboten die vanuit Polen op weg naar Ystad waren. Die middag in september 2003 viel hij als een blok voor het afgelegen huis.

Hij reed meteen door naar de makelaar in de binnenstad van Ystad. De prijs was niet dusdanig hoog dat hij de aflossingen van de hypotheek niet zou kunnen opbrengen. De volgende dag was hij al bij het huis terug met de makelaar, een jonge man die gekunsteld sprak en de indruk wekte dat hij met zijn gedachten heel ergens anders zat. De laatste eigenaars van het huis waren een jong stel dat vanuit Stockholm naar het zuiden van Zweden was verhuisd, maar dat vrijwel meteen, zelfs nog voordat ze tijd hadden gehad om het in te richten, had besloten te gaan scheiden. In de muren van het lege huis zat echter niets verborgen wat Wallander angst aanjoeg. En het allerbelangrijkste was overduidelijk: hij kon er meteen in. Het dak zou het waarschijnlijk toch nog wel een paar jaar volhouden. Het enige wat hij moest doen was een paar kamers verven, misschien de badkuip vervangen en eventueel ook een nieuw fornuis kopen. Maar de verwarmingsketel was pas vijftien jaar oud, en de leidingen en de meterkast waren nauwelijks ouder.

Voordat ze weer wegreden, informeerde Wallander of er nog andere gegadigden waren. Er was er een, zei de makelaar, terwijl hij een bezorgd gezicht trok, alsof hij wenste dat het huis naar Wallander ging, met de impliciete waarschuwing dat hij meteen moest beslissen. Wallander was echter niet van plan een kat in de zak te kopen. Hij sprak met een van zijn collega’s wiens broer bouwkundige inspecties uitvoerde en hij kreeg gedaan dat deze de volgende dag het huis al kwam inspecteren.

De man kwam geen andere gebreken tegen dan die Wallander zelf al had ontdekt. Wallander ging dan ook dezelfde dag nog bij zijn bank langs waar hij vernam dat hij een hypotheek kon krijgen die groot genoeg was om het huis mee te kunnen betalen. Tijdens zijn jaren in Ystad had hij zonder er al te veel bij na te denken, maar toch regelmatig, wat geld opzijgezet. Dat was nu voldoende voor de aanbetaling die hij zelf moest doen.

’s Avonds ging hij aan de keukentafel zitten om een gedetailleerde financiële berekening te maken. Op de een of andere manier ervoer hij de situatie als plechtig. Tegen middernacht had hij zijn besluit genomen: hij zou het huis, dat de dramatische naam Zwarte heuvel droeg, kopen. Ondanks het late tijdstip belde hij zijn dochter Linda, die in een nieuwbouwwijk bij de uitvalsweg naar Malmö woonde. Ze sliep nog niet toen hij belde.

‘Kom naar me toe’, zei Wallander vrolijk. ‘Ik heb nieuws.’

‘Midden in de nacht?’

‘Ik weet dat je morgen vrij bent.’

Het was enkele jaren geleden een verrassing voor hem geweest toen Linda op een dag, tijdens een wandeling op het strand van Mossby, aan hem vertelde dat ze had besloten in zijn voetsporen te treden. Hij had er maar een paar minuten voor nodig gehad om te beseffen dat haar besluit hem verheugde. Op de een of andere manier leek het of zij hernieuwde zin gaf aan al de jaren dat hij zelf politieman was geweest. Toen ze haar opleiding eenmaal had afgerond ging ze in Ystad aan de slag. De eerste maanden had ze bij hem aan Mariagatan ingewoond. Dat was wat minder geslaagd, omdat hij eraan gewend was te doen en laten wat hij wilde en het hem bovendien moeite kostte haar als volwassen te beschouwen. Hun relatie werd op het nippertje gered: ze vond een eigen flat.

Die avond vertelde hij haar wat hij van plan was. De volgende dag ging ze met hem mee naar het huis en ze zei meteen dat hij het inderdaad moest kopen. Geen ander huis, maar dit, aan het eind van een weg, op een licht hellende heuvel met uitzicht op zee.

‘Opa zal bij je komen spoken’, zei ze. ‘Maar je hoeft niet bang te zijn. Hij zal als een beschermheilige voor je zijn.’

Het was een groots en gelukkig moment in Wallanders leven toen hij het koopcontract tekende en opeens met een flinke sleutelbos in zijn hand stond. Nadat hij twee kamers opnieuw had geverfd, maar geen nieuw fornuis had gekocht, betrok hij het huis op 1 november. Hij verliet Mariagatan zonder een spoor van twijfel of hij daar goed aan deed. Op de dag dat hij zijn nieuwe huis in bezit nam, stond er een koude zuidoostelijke storm.

Die eerste avond al viel tijdens de storm de stroom uit. Opeens zat Wallander daar in zijn nieuwe huis in het pikkedonker. Er werd gerukt en getrokken aan de draagbalken van het dak en hij merkte opeens dat het ook ergens inregende. Hij had echter nergens spijt van. Dit was de plek waar hij zou wonen.

Buiten op het erf was een kennel. Van kindsbeen af droomde Wallander al van een hond. Toen hij dertien was, had hij de hoop opgegeven dat hij er ooit een zou krijgen, maar toen gaven zijn ouders hem er eentje cadeau. Hij had meer van het beest gehouden dan van wat ook. Achteraf had hij bedacht dat het de hond, Saga, was die hem had geleerd wat liefde eigenlijk kon zijn. Toen ze drie was, werd Saga door een vrachtwagen overreden. Het verdriet en de shock waren het ergste geweest wat Wallander tot dan toe in zijn leven had meegemaakt. Hij kon zich moeiteloos al zijn chaotische gevoelens herinneren, ook al was het inmiddels een gebeurtenis van meer dan veertig jaar geleden. De dood haalt uit, dacht hij soms. Die heeft een stevige en onbarmhartige vuist.

Twee weken later kocht Wallander een hond, een zwarte labradorpup. Helemaal raszuiver was het beest niet, maar de eigenaar omschreef hem als van topklasse. Van tevoren had Wallander al besloten dat de hond Jussi zou heten, naar de geweldige Zweedse tenor Jussi Björling, een van zijn grote helden.

Begin december nodigde Wallander zijn collega’s van het bureau uit voor een housewarmingparty. Ook die avond viel de stroom uit, maar nu was hij voorbereid en had hij kaarsen en de twee oude petroleumlampen die hij van zijn vader had geërfd bij de hand. Na een uurtje kwam de stroom terug. Het werd voor Wallander een avond om nooit te vergeten. Hij was nog niet te oud om nieuwe wegen te durven inslaan. Hij had nog vrienden, niet alleen collega’s die langskwamen uit een soort twijfelachtig plichtgevoel.

Laat die nacht, toen de laatste gasten waren vertrokken, maakte Wallander een wandeling met Jussi. Hij had een zaklamp bij zich om niet te struikelen in het donker. Nuchter was hij niet en er waren veel verborgen sloten rond de akkers, die er in de zomer stralend geel bij zouden staan van het koolzaad. Hij liet Jussi los en die verdween in de duisternis. De hemel was koud en helder, de wind was gaan liggen. Heel in de verte bespeurde hij aan de horizon de lichten van een schip. Hier ben ik gekomen, dacht hij. Ik heb het aangedurfd een nieuwe weg in te slaan, ik heb zelfs een hond genomen. De vraag is nu alleen waar ik vanaf dit punt naartoe ga.

Als een geruisloze schim keerde Jussi uit de duisternis terug. Maar ook de hond had geen antwoord op de vraag die Wallander in het nachtelijk duister had gesteld.

Bijna vier jaar later, begin 2007, droomde Wallander over uitgerekend dat moment: de nacht na het feest in zijn nieuwe huis. De vraag hangt nog steeds in de lucht, dacht hij toen hij wakker werd. Er zijn vier jaar verstreken en ik weet nog steeds niet waar ik naartoe op weg ben.

Het was Driekoningen, een zaterdag. Gedurende de nacht was er in korte tijd een sneeuwfront over Zuid-Skåne getrokken en vervolgens over de Oostzee verdwenen. Een sneeuwhoop versperde de toegang tot het erf. Even na zessen was Wallander al op om sneeuw te ruimen, terwijl Jussi op de witbeklede grasrand langs de akker enthousiast het spoor van een haas opsnoof. Wallander zou de dag beginnen met een bezoek aan de arts die zijn bloedsuikerspiegel in de gaten hield. Het was inmiddels meer dan tien jaar geleden sinds bij hem diabetes was vastgesteld. Aanvankelijk was het hem gelukt zijn bloedsuikerwaarden op een redelijk niveau te houden door andere voeding, meer beweging en pillen, maar sinds enkele jaren moest hij ook elke dag insuline spuiten. Na het bezoek aan de dokter zou hij verdergaan met het rechercheonderzoek dat sinds begin december al zijn tijd in beslag nam. Een wapenhandelaar op leeftijd en zijn echtgenote waren zwaar mishandeld door enkele overvallers die een groot aantal wapens hadden buitgemaakt. De man verkeerde in levensgevaar en werd nog in coma gehouden. De vrouw was bij kennis, maar zou blind blijven aan haar ene oog en ze had ook een schedelbreuk opgelopen. Toen Wallander als een van de eersten op de plaats delict arriveerde, een mooi huis met een grote tuin ruim tien kilometer ten noorden van Ystad, was hij geschokt geweest over het buitensporige geweld waarvan het oude paar het slachtoffer was geworden. Ze waren bewusteloos geslagen, met touwen vastgebonden en voor dood achtergelaten.

De man, die Olof Hansson heette, exploiteerde vanuit zijn huis een wapenhandel. Hij had de zaak van zijn vader overgenomen. Samen met zijn vrouw Hanna had hij zich gespecialiseerd in revolvers en pistolen, vaak unieke verzamelobjecten. De overvallers waren goed voorbereid geweest. Wallander en officier van justitie Erik Petrén hadden samen met de andere rechercheurs van het team dat het onderzoek verrichtte de beelden van de bewakingscamera’s bekeken. Ze telden vijf betrokkenen, allen gemaskerd. Een van de camera’s had het moment vastgelegd waarop Olof Hansson met een houten stok op zijn achterhoofd werd geslagen. Een halfonderdrukt gesteun weerklonk door de kamer.

In gedachten keerde Wallander terug naar een ander oud echtpaar, dat bijna twintig jaar geleden in Lenarp was vermoord. Voor Wallander persoonlijk was dat onderzoek een van de meest intensieve waarvoor hij door de jaren heen in Ystad verantwoordelijk was geweest. Twee asielzoekers hadden het misdrijf gepleegd nadat ze hadden gezien hoe de oude boer een groot geldbedrag bij een bankkantoor opnam. Het was alsof Wallander dat nu opnieuw zag gebeuren, een verschrikking die zich herhaalde. Wat langgeleden was gebeurd, liep over in datgene waaraan hij op dit moment werkte. Hetzelfde beestachtige geweld, een wreedheid die hem nu nog net zo beangstigde als destijds.

Ze waren inmiddels ruim een maand aan het werk om de daders te grijpen. De eerste weken ontbrak het hun totaal aan duidelijke sporen of ingevingen. Dat het allemaal erg goed gepland was, was voor Wallander echter al een spoor op zich. De daders moesten zeer waarschijnlijk gezocht worden onder mensen die al een strafblad hadden. Wallander had Ystad een keer verlaten om een bezoek aan Hässleholm te brengen, waar hij had gesproken met een man genaamd Rune Berglund. Ze hadden ’s avonds afgesproken in de schaduw bij het sportterrein van de stad. Berglund had een verleden als overvaller en hij was ook twee keer voor zware mishandeling veroordeeld. Daarna had hij zich opeens bekeerd en was er tot ieders verbijstering werkelijk in geslaagd een punt achter zijn criminele loopbaan te zetten. Hoewel hij zich niet langer met criminele activiteiten bezighield, beschikte Berglund over een uitgebreid netwerk. Via een rechercheur in Malmö had Wallander een keer gebruik van hem kunnen maken als informant. Daarna had hij af en toe opnieuw contact met hem opgenomen wanneer hij inlichtingen nodig had. De prijs was altijd dezelfde: twee briefjes van honderd kronen voor de collectezak. Berglund werkte van zeven tot vier uur bij een autobandenbedrijf en bracht al zijn vrije tijd door bij het kerkgenootschap waar hij Jezus had gevonden. Of misschien was het omgekeerd en had Jezus hem gevonden? Wallander twijfelde er nooit aan of zijn biljetten van honderd wel op de juiste plaats terechtkwamen.

Berglund was niet verbaasd geweest toen Wallander vertelde waarvoor hij kwam, want aan de wapendiefstal bij Ystad was in de media veel aandacht besteed. Berglund dacht dat het waarschijnlijk in opdracht van buitenlandse geïnteresseerden was gebeurd. Hoewel Olof Hansson uitgebreide beveiligingsinstallaties in huis had, was dat toch niets vergeleken met wat je op het vasteland van Europa kon aantreffen. Voor voldoende uitgekookte wapendieven was het dus misschien eenvoudiger om Hanssons huis te kiezen dan een buitenlands doel. Berglund beloofde van zich te laten horen als hij ergens lucht van kreeg. Twee dagen voor Kerstmis meldde hij zich inderdaad bij Wallander met de tip dat het mogelijk om een bende van Zweden en ingehuurde Polen ging.

Op Kerstavond stierf Olof Hansson. Daarmee veranderde de zaak van een brute roofoverval met mishandeling in moord. Twee vrouwelijke rechercheurs, Ann-Louise Edenman, afkomstig uit Lund, en Kristina Magnusson, die dezelfde weg had gevolgd als Wallander en vanuit Malmö naar Ystad was verhuisd, hielden zich voornamelijk met het geval bezig. Zonder dat iemand dit had besloten was Wallander degene die het onderzoek leidde. Af en toe dacht hij terug aan hoe het was geweest toen hij destijds de ervaren commissaris Rydberg als directe superieur had gehad. Dat was in zijn begintijd in Ystad. Rydberg had echter kanker gekregen en was overleden. Wallander miste hem na al die jaren nog steeds en er waren hele periodes dat hij bijna dagelijks aan hem dacht. Als hij betrokken was bij een onderzoek dat stug verliep, gebeurde het ook wel dat hij een wandeling naar het graf maakte en een bos bloemen meenam. Wanneer hij dan voor de eenvoudige steen stond, vroeg hij zich af wat Rydberg zou hebben gedaan. En soms vroeg hij zich af of Edenman of Magnusson zich in de toekomst zouden afvragen wat Wallander zou hebben gedaan in de situatie waarin zij zich op dat moment bevonden.

Hij wist het niet. En eigenlijk wilde hij het ook niet weten.

Op 12 januari veranderde Wallanders leven in één klap. Eerst kwamen ze tot een doorbraak in het onderzoek. Kristina Magnusson kwam binnenstormen in de kamer van Wallander, waar hij een paar rapporten over wapendiefstallen zat door te nemen die de rijksrecherche had opgestuurd. Wallander zag aan Kristina’s gezicht dat er iets was gebeurd. Hij herkende zichzelf. Het gebeurde nog steeds dat hij ook met belangrijk nieuws de kamers van zijn collega’s kwam binnenstormen.

‘Hanna Hansson is gaan praten’, zei ze. ‘Ze is zich dingen gaan herinneren.’

‘Wat zegt ze?’

‘Dat ze minstens twee van de mannen heeft herkend.’

‘Maar ze waren toch gemaskerd?’

‘Ze zegt dat ze de stemmen herkende. De mannen waren al eerder in de winkel geweest.’

‘Zonder maskers?’

Kristina Magnusson knikte. Wallander besefte meteen wat dit kon betekenen.

‘Ze staan dus op oude bewakingsfilmpjes?’

‘Dat is niet onmogelijk.’

Wallander taxeerde de informatie die hij net had gekregen.

‘Weet je zeker dat ze zich niet vergist?’

‘Ze wekte de indruk helder van geest te zijn. En ze was heel beslist.’

‘Weet ze al dat haar man dood is?’

‘Nee. Haar twee dochters zijn in het ziekenhuis, maar de artsen hebben hun verzocht niet te zeggen dat hun vader dood is.’

Wallander schudde weifelend zijn hoofd.

‘Als ze zo helder is als jij zegt, weet ze dat al. Dat ziet ze in de ogen van haar dochters.’

‘Je bedoelt dus dat we het haar net zo goed kunnen vertellen?’

Wallander stond op.

‘Ik bedoel alleen dat we ons niet om de tuin moeten laten leiden. Ze beseft dat haar man dood is. Hoelang zijn ze getrouwd geweest? Zevenenveertig jaar? We gaan nu iedereen die binnen is bij elkaar roepen om de films van die camera’s door te nemen.’

Wallander liep achter Kristina Magnusson aan; hij bekeek haar graag stiekem van achteren. Hij had echter nog maar een paar stappen in de gang gezet of de telefoon op zijn kamer ging. Hij aarzelde of hij zou opnemen, maar draaide zich toch om en liep terug. Het was Linda. Ze had tijdens de buitengewoon onrustig verlopen oudejaarsavond die in Ystad met veel familieruzies en gevallen van mishandeling gepaard was gegaan moeten werken en had nu een paar dagen vrij.

‘Heb je tijd?’

‘Eigenlijk niet. We kunnen misschien een paar mensen identificeren van die wapendiefstal.’

‘We moeten elkaar zien.’

Wallander hoorde dat ze gespannen klonk. Hij werd ongerust, zoals altijd wanneer hij dacht dat haar iets was overkomen.

‘Is het iets ernstigs?’

‘Helemaal niet.’

‘We kunnen om één uur afspreken.’

‘Het strand van Mossby?’

Wallander dacht dat ze een grapje maakte.

‘Moet ik mijn zwembroek meenemen?’

‘Ik meen het serieus. Het strand van Mossby. Maar we gaan niet zwemmen.’

‘Wat moeten we daar in de kou en de wind?’

‘Om één uur ben ik er. En jij bent er ook.’

Ze legde de hoorn neer voordat hij gelegenheid had om nog een vraag te stellen. Wat wilde ze? Hij bleef staan en zocht naar een antwoord, maar vond dat niet. Hij liep naar de vergaderkamer waar het beste televisietoestel stond en zat twee uur lang de films uit de bewakingscamera’s van Hansson door te nemen. Toen het tegen half een liep, moesten ze de helft van de films nog doornemen. Wallander stond op en zei dat ze na twee uur verder konden gaan. Martinson, een van de politiemensen met wie Wallander in Ystad al het langst samenwerkte, nam hem verbaasd op.

‘Moeten we nu ophouden? Terwijl we er middenin zitten? Jij bent toch nooit zo van vaste lunchgewoontes?’

‘Ik ga ook niet eten. Ik heb een andere afspraak.’

Hij verliet de kamer en bedacht dat hij onnodig bits geweest was. Martinson en hij waren niet alleen collega’s, ze waren ook vrienden. Toen Wallander zijn housewarmingparty in Löderup hield, was Martinson uiteraard degene geweest die hem, de hond en het huis had toegesproken. We zijn net een moeizaam oud stel, dacht hij toen hij het politiebureau verliet. Een oud stel dat kibbelt, voornamelijk om in vorm te blijven.

Hij liep naar zijn auto, een Peugeot die hij nu vier jaar had, en reed weg. Hoe vaak heb ik deze weg gereden? Hoe vaak zal ik dat nog doen? Terwijl hij voor een rood licht stond te wachten moest hij denken aan iets wat zijn vader ooit had verteld, over een neef die Wallander zelf nooit had ontmoet. De neef bestuurde de veerboot tussen twee eilanden in de archipel van Stockholm, een korte overtocht, hij duurde niet meer dan vijf minuten; jaar in, jaar uit, hetzelfde traject. Op een dag was er bij hem iets geknapt. De veerboot was volgeladen met auto’s, een late middag in oktober. Opeens had hij het roer omgegooid en was hij recht naar zee gestevend. Nadien had hij verteld dat hij wist dat er voldoende diesel in de tank zat om een overtocht naar een van de Baltische staten mogelijk te maken. Maar dat was dan ook het enige wat hij zei toen hij uiteindelijk door de geschokte automobilisten was overmeesterd en de kustwacht, die was uitgerukt, de veerboot weer op de juiste koers had weten te brengen. Hij had nooit uitgelegd hoe hij tot zijn daad was gekomen. Wallander bedacht dat hij hem ergens wel kon begrijpen.

Losse wolken joegen langs de hemel toen hij in westelijke richting langs de zee reed. Door de zijruit zag hij hoe donkere onweerswolken aan de horizon begonnen op te rijzen. ’s Ochtends had hij op de radio gehoord dat er tegen de avond weer kans op sneeuw was. Vlak voordat hij de uitvalsweg naar Marsvinsholm passeerde, werd hij ingehaald door een motor. De bestuurder wuifde en Wallander bedacht dat dit iets was wat hij het meest vreesde: dat Linda op een dag een ongeluk met haar motor zou krijgen. Hij had in totale onwetendheid verkeerd toen ze een paar jaar geleden zijn erf op draaide met haar pasgekochte machine, een Harley Davidson met glimmend chroom. Toen ze haar helm had afgezet was het eerste wat hij haar vroeg of ze krankzinnig was geworden.

‘Jij kent al mijn dromen niet’, had ze met een brede, gelukkige glimlach geantwoord. ‘Zoals ik vast ook niet weet waar jij allemaal van droomt.’

‘In elk geval niet van een motor.’

‘Jammer. Anders hadden we samen ritjes kunnen maken.’

Hij was zelfs zo ver gegaan dat hij beloofd had een auto voor haar te kopen en alle benzine voor haar te betalen als ze haar motor maar van de hand deed. Ze weigerde echter en hij wist vanaf het begin al dat hij de slag had verloren. Ze had zijn koppigheid geërfd en ongeacht waarmee hij haar ook probeerde te verleiden, hij zou er niet in slagen haar de motor te ontnemen.

Toen hij de parkeerplaats op draaide bij het strand van Mossby, dat er winderig en verlaten bij lag, had ze haar helm afgezet en stond ze op de top van een duin met haar haren wapperend in de wind. Wallander zette de motor uit en bleef naar haar zitten kijken: zijn dochter in haar donkere leren pak en dure laarzen die ze in een fabriek in Californië had laten maken en waarvoor ze bijna een heel maandsalaris had neergeteld. Ooit was ze een klein meisje dat op mijn schoot zat en ik was de grootste held in haar leven, dacht Wallander. Nu is ze zesendertig, bij de politie, net als ik, en heeft ze een scherp verstand en een brede glimlach. Wat kan ik meer verlangen?

Hij stapte de wind in en worstelde door het mulle zand omhoog tot hij naast haar stond. Ze glimlachte naar hem.

‘Er is hier iets gebeurd’, zei ze. ‘Weet je nog wat?’

‘Je hebt aan mij onthuld dat je bij de politie wilde. Dat was hier.’

‘Ik bedoel iets anders.’

Wallander begreep opeens waar ze op doelde.

‘Er dreef hier een rubberboot aan land met twee dode mannen erin’, zei hij. ‘Zo lang geleden dat ik niet meer precies weet wanneer. Dat waren gebeurtenissen die zich in een andere wereld afspeelden, zou je kunnen zeggen.’

‘Vertel eens over die wereld.’

‘Dat zal toch wel niet de reden geweest zijn dat je me gevraagd hebt om hiernaartoe te komen?’

‘Vertel toch maar!’

Wallander spreidde zijn arm uit naar de zee.

‘Over de landen die aan de overkant lagen, wisten we niet veel. Soms deden we waarschijnlijk net of ze niet bestonden. Van de Baltische staten die onze naaste buren waren, waren we afgesneden. En zij van ons. Op een dag spoelde hier een rubberboot aan en het onderzoek voerde me naar Letland, naar Riga. Ik bracht een bezoek achter het IJzeren Gordijn dat niet meer bestaat. De wereld was toen anders. Niet slechter, niet beter, gewoon anders.’

‘Ik krijg een kind’, zei Linda. ‘Ik ben zwanger.’

Wallander hield zijn adem in, alsof hij niet begreep wat ze had gezegd. Hij begon naar haar buik te staren, die onder de zwarte leren kleding verborgen zat. Ze barstte in lachen uit.

‘Er is natuurlijk nog niets te zien. Ik ben pas in de tweede maand.’

Nadien zou Wallander zich elk detail herinneren van zijn ontmoeting met Linda en de grote onthulling die ze deed. Met opgetrokken schouders daalden ze tegen de wind in af naar het strand. Ze vertelde hem wat hij wilde weten. Toen hij op het politiebureau terug was, een uur te laat, was hij het onderzoek waarvoor hij verantwoordelijk was bijna vergeten.

Net voordat het die dag opnieuw begon te sneeuwen, vlak voor vijven, slaagden ze erin foto’s te ontwikkelen van twee van de mannen die waarschijnlijk betrokken waren bij de wapendiefstal en de wrede moord. Wallander vatte samen wat iedereen voelde: dat ze nu een grote stap hadden gezet om opheldering in deze zaak te brengen.

Toen het overleg afgelopen was en iedereen zijn paperassen en mappen bijeenraapte, voelde Wallander een bijna onweerstaanbare drang om te vertellen over de grote blijdschap die hem opeens ten deel was gevallen.

Maar hij zei natuurlijk niets.

Dat lag hem gewoon niet. Zo dichtbij liet hij zijn collega’s niet komen, nooit van zijn leven.

2

Op 30 augustus 2007, even na tweeën ’s middags, beviel Linda in het ziekenhuis van Ystad van een dochter, Kurt Wallanders eerste kleinkind. De bevalling verliep normaal en bovendien was het precies op de uitgerekende datum. Wallander had heel attent vakantie opgenomen. Hij deed die dag pogingen een emmer bruikbaar cement te mengen, om daarmee de scheuren in de muur naast de buitendeur onder het afdak van de veranda te repareren. Dat lukte niet zo best, maar hij had tenminste iets om handen. Toen de telefoon ging en hij het bericht kreeg dat hij zich van nu af aan opa mocht noemen, begon hij te huilen. Hij werd door zijn emoties overrompeld en heel even was hij totaal weerloos.

Het was niet Linda die belde, maar de vader van het kind, financieel expert Hans von Enke. Omdat Wallander op hem niet sentimenteel wilde overkomen, bedankte hij hem snel voor het bericht. Hij vroeg of hij Linda de groeten wilde doen en beëindigde het gesprek.

Daarna ging hij een lange wandeling maken met Jussi. De warmte van de late zomer lag nog over Skåne, ’s nachts had het geonweerd en na de regen was de lucht nu helder en fris. Wallander kon nu eindelijk voor zichzelf toegeven dat het hem vaak had verwonderd dat Linda nooit eerder te kennen had gegeven dat ze kinderen wilde. Nu was ze al zevenendertig, naar Wallanders mening veel te laat in het leven van een vrouw om moeder te worden. Mona was veel jonger geweest toen Linda werd verwekt.

Hij had Linda’s relaties op discrete afstand gevolgd en sommige van haar partners had hij meer gemogen dan andere. Hij was er wel eens van overtuigd geweest dat ze eindelijk de ware had gevonden, maar op een dag was aan de relatie toch opeens een einde gekomen en ze had hem nooit uitgelegd waarom. Ook al hadden Wallander en Linda een hechte band, er waren bepaalde dingen waarover ze het zelfs in hun meest vertrouwelijke momenten niet hadden. Het vraagstuk van kinderen was een van die dingen die door een onzichtbaar taboe werden omringd.

Op die dag op het winderige strand van Mossby had ze hem voor het eerst verteld over de man met wie ze het kind zou krijgen. Voor Wallander kwam diens bestaan als een verrassing. Hij was in de veronderstelling dat ze op dat moment geen vaste relatie had. Daar had hij zich echter in vergist en hij was dan ook verwonderd over wat ze vertelde.

Linda had Hans von Enke bij wederzijdse vrienden in Kopenhagen leren kennen tijdens een verlovingsdiner. Hans kwam uit Stockholm maar woonde al twee jaar in Kopenhagen, waar hij werkte bij een zakenbank die zich voornamelijk bezighield met de opbouw van hedgefondsen. Linda had hem hautain gevonden en zich aan hem geërgerd. Nogal onstuimig had ze verklaard dat zij een eenvoudige politieagente met een slecht salaris was die geen idee had wat een hedgefonds was. Sprak ze de naam eigenlijk wel goed uit? Het was erop uitgedraaid dat ze aan een lange wandeling door Kopenhagen begonnen en een nieuwe afspraak hadden gemaakt. Hans von Enke was twee jaar jonger dan Linda en had ook nog geen kinderen uit eerdere relaties. Onuitgesproken, maar toch volkomen duidelijk, hadden ze allebei vanaf het begin van hun verhouding besloten dat ze wilden proberen of ze kinderen konden krijgen.

Twee dagen na de grote onthulling kwam Linda ’s avonds samen met de man die ze als levenspartner had gekozen naar Wallanders huis. Hans von Enke was lang en mager, had dun haar en een doordringende, helderblauwe blik. Wallander voelde zich meteen onzeker in zijn gezelschap, ervoer de manier waarop hij zich uitdrukte als vreemd en vroeg zich af hoe het eigenlijk kwam dat Linda voor hem had gekozen. Toen ze had verteld dat Hans een salaris had dat drie keer zo hoog was als dat van hem en dat hij daarnaast jaarlijks recht had op een bonus die wel kon oplopen tot een miljoen kronen, dacht Wallander somber dat ze werd aangetrokken door het geld. Hij was daar zo ontdaan over dat hij het haar de volgende keer dat hij haar zag zonder omwegen vroeg. Ze hadden in een café in het centrum van Ystad gezeten en Linda was zo boos geworden dat ze hem een kaneelbroodje naar zijn hoofd had gesmeten en daarna was weggelopen. Hij was haar op straat achternagerend en had zijn excuses aangeboden. Nee, het was niet het geld, had ze verklaard. Het was grote, echte liefde, iets wat ze nog nooit eerder in haar leven had meegemaakt.

Wallander besloot zijn toekomstige schoonzoon met een warmere blik te bekijken. Via internet en de man bij de bank in Ystad die normaliter zijn eenvoudige zaken behandelde, zocht Wallander alles uit wat hij aan de weet kon komen over de zakenbank waar zijn schoonzoon werkte. Hij leerde wat hedgefondsen waren en een heleboel andere dingen waarvan werd beweerd dat het de basis was van de werkzaamheden van een moderne zakenbank. Toen Hans von Enke hem in Kopenhagen uitnodigde, ging hij op die uitnodiging in en kreeg hij een rondleiding door de luxueuze kantoren bij Rundetårn waar het bedrijf gevestigd was. Na afloop trakteerde Hans op een lunch en toen Wallander naar Ystad terugkeerde, had hij niet langer last van het minderwaardigheidsgevoel dat hem tijdens hun eerste ontmoeting had overvallen. In de auto belde hij Linda op om te vertellen dat hij de man die zij had gekozen nu begon te waarderen.

‘Hij heeft één gebrek’, zei Linda. ‘Hij heeft te weinig haar. Verder is hij goed.’

‘Ik kijk uit naar de dag dat ik hem mijn kantoor mag laten zien.’

‘Dat heb ik al gedaan. Hij is vorige week op bezoek geweest. Heeft niemand je dat verteld?’

Natuurlijk had niemand wat tegen Wallander gezegd.

’s Avonds zat hij met een potlood in de hand aan zijn keukentafel uit te rekenen wat Hans von Enke jaarlijks verdiende. Hij was verbijsterd toen hij het eindbedrag zag. Een vaag gevoel van onbehagen bekroop hem. Hij verdiende zelf na al die jaren een kleine veertigduizend kronen per maand. Dat beschouwde hij als een hoog salaris. Maar hij was niet degene die ging trouwen, dat was Linda. Of ze nou wel of niet gelukkig zou worden met dat geld; hij had er niets mee te maken.

In maart gingen Linda en Hans samenwonen in een groot huis in de buurt van Rydsgård, dat de jonge financieel expert had gekocht. Hij ging pendelen naar Kopenhagen, Linda behield haar normale werk. Toen ze op orde waren, vroeg Linda of Kurt de volgende zaterdag bij hen kon komen eten. Hans’ ouders zouden dan ook op bezoek komen en die wilden Linda’s vader natuurlijk graag leren kennen.

‘Ik heb mama ook gevraagd’, zei ze.

‘Komt ze?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

Linda haalde haar schouders op.

‘Volgens mij is ze ziek.’

‘Wat heeft ze dan?’

Linda keek hem lang aan alvorens antwoord te geven.

‘Ze drinkt te veel. Volgens mij drinkt ze nu meer dan ooit.’

‘Dat wist ik niet.’

‘Er is een heleboel wat jij niet weet.’

Natuurlijk aanvaardde Wallander de uitnodiging voor het etentje waarbij hij de ouders van Hans von Enke zou ontmoeten. Hans’ vader, Håkan von Enke, was vroeger kapitein-luitenant-ter-zee geweest en had het bevel gevoerd over onderzeeboten en oppervlakteschepen die gespecialiseerd waren in de jacht op onderzeeboten. Linda dacht ook, al wist ze dit niet helemaal zeker, dat hij ooit deel had uitgemaakt van de commandostaf die besliste wanneer eenheden van de krijgsmacht een vijand met scherp mochten aanvallen. De moeder van Hans heette Louise en was taaldocente. Zussen of broers waren er niet; Hans was enig kind.

‘Ik ben het niet gewend om met adel om te gaan’, zei Wallander korzelig toen Linda er het zwijgen toe deed.

‘Het zijn heel gewone mensen. Ik denk dat jullie veel zullen hebben om over te praten.’

‘Wat dan?’

‘Dat zal wel blijken. Je moet niet zo negatief zijn.’

‘Ik ben niet negatief! Ik vraag het me gewoon af.’

‘We eten om zes uur. Kom op tijd. En neem Jussi niet mee. Die maakt er alleen maar een rotzooi van.’

‘Jussi is een heel gehoorzame hond. Hoe oud zijn ze, Hans’ ouders?’

‘Håkan wordt vijfenzeventig, Louise is een paar jaar jonger. En Jussi luistert anders nooit; dat zou jij toch moeten weten, want het is je niet gelukt hem op te voeden. Godzijdank ben je daar bij mij beter in geslaagd.’

Linda liep zijn kantoor uit voordat Wallander gelegenheid had om te reageren. Heel even probeerde hij zich boos te maken over het feit dat zij altijd het laatste woord had, maar dat lukte niet en hij boog zich weer over zijn papieren.

Toen Wallander op zaterdag uit Ystad wegreed om Hans von Enkes ouders te ontmoeten, viel er een voor de tijd van het jaar buitengewoon zachte motregen over Skåne. Hij had vanaf de vroege ochtend op kantoor gezeten om de belangrijkste delen van het onderzoeksmateriaal rond de dood van de wapenhandelaar en alle gestolen revolvers opnieuw, Joost mocht weten voor de hoeveelste keer, door te nemen. Ze dachten de overvallers weliswaar te hebben geïdentificeerd, maar ze hadden nog geen bewijs. Ik zit niet achter een sleutel aan, dacht hij, ik zit alleen nog maar achter het verre gerammel van een sleutelbos aan. Toen het drie uur was, had hij de helft van het omvangrijke materiaal doorgeploegd. Hij besloot naar huis te rijden, een paar uur te slapen en zich daarna om te kleden voor het etentje. Linda had gezegd dat Hans’ ouders soms iets te formeel waren naar haar smaak, maar juist om die reden stelde ze voor dat hij zijn beste kostuum aantrok.

‘Ik heb alleen het pak dat ik naar begrafenissen aantrek’, zei Wallander. ‘Maar misschien moet ik niet met een witte das komen?’

‘Als je het zo erg vindt, hoef je helemaal niet te komen.’

‘Ik probeerde alleen maar een grapje te maken.’

‘Dat is niet gelukt. Je hebt minstens drie blauwe stropdassen. Kies er daar maar eentje van.’

Toen Wallander rond middernacht een taxi terug naar Löderup nam, bedacht hij dat de avond een stuk gezelliger was geweest dan hij had verwacht. De oude kapitein-luitenant-ter-zee en zijn vrouw waren beiden mensen met wie hij kon praten. Bij onbekenden was hij altijd op zijn hoede; hij dacht altijd dat ze meer of minder openlijk hun neus zouden optrekken voor het feit dat hij bij de politie werkte. Maar noch bij Håkan noch bij Louise had hij een dergelijke tendens bemerkt. Integendeel, ze hadden naar zijn idee oprecht belangstelling getoond voor zijn werk. Håkan von Enke had bovendien zowel over de organisatie van de Zweedse politie als over allerlei tekortkomingen bij een aantal bekende misdaadzaken meningen waarin Wallander geneigd was hem gelijk te geven. Hij op zijn beurt kreeg de kans om vragen te stellen over onderzeeboten, over de Zweedse marine en over de huidige bezuinigingen bij Defensie, waarop hij deskundige en vermakelijke antwoorden kreeg. Louise von Enke zei niet veel; ze zat voornamelijk met een vriendelijke glimlach te luisteren hoe het gesprek aan tafel heen en weer ging.

Nadat ze een taxi hadden gebeld was Linda met hem meegelopen naar het hek. Ze liepen gearmd en zij leunde met haar hoofd tegen zijn schouder. Dat deed ze alleen wanneer ze tevreden over hem was.

‘Ik heb me dus goed gedragen’, zei Wallander.

‘Je was beter dan ooit. Je kunt het wel, als je maar wilt.’

‘Wat kan ik?’

‘Je gedragen. Zelfs intelligente vragen stellen over iets wat niet over politiewerk gaat.’

‘Ik vond ze aardig. Maar over haar ben ik niet zo veel te weten gekomen.’

‘Louise? Zo is ze nu eenmaal. Ze zegt niet veel. Maar ze luistert beter dan iedereen bij elkaar.’

‘Op mij kwam ze een beetje raadselachtig over.’

Ze waren nu op straat gekomen en gingen onder een boom staan schuilen voor de motregen die de hele avond was blijven vallen.

‘Ik ken niemand die zo raadselachtig is als jij’, zei Linda. ‘Jarenlang heb ik gedacht dat je iets te verbergen had, maar inmiddels weet ik dat slechts een aantal van de mensen die raadselachtig zijn echt iets te verbergen hebben.’

‘En zo iemand ben ik niet?’

‘Volgens mij niet. Heb ik gelijk?’

‘Ik neem aan van wel. Maar misschien loopt een mens soms rond met geheimen waar hij zelf geen weet van heeft?’

Het licht van de taxi doorkliefde de duisternis. Het was een van die busachtige voertuigen die bij taxibedrijven steeds meer in zwang raakten.

‘Ik heb een hekel aan die busjes’, mopperde Wallander.

‘Wind je niet op. Morgen kom ik je auto brengen.’

‘Na tienen zit ik op het bureau. Ga nou maar naar binnen en zoek uit wat ze van me vonden. Ik wil morgen een rapport.’

Even voor elven de volgende dag kwam ze de auto brengen.

‘Goed’, zei ze toen ze zijn kamer binnenkwam, zoals gewoonlijk zonder te kloppen.

‘Goed? Wat “goed”?’

‘Dat vonden ze van je. Håkan had een grappige uitdrukking. Hij zei: “Je vader is een buitengewone acquisitie voor de familie.”’

‘Ik weet niet eens wat dat betekent.’

Ze legde zijn autosleutels op zijn bureau. Ze had haast omdat Hans en zij een uitstapje gingen maken met haar aanstaande schoonouders. Wallander wierp een blik uit het raam. Het wolkendek begon open te breken.

‘Hebben jullie trouwplannen?’ vroeg hij voordat ze de deur uit liep.

‘Zij willen dat heel erg graag’, antwoordde ze. ‘Ik zou je dankbaar zijn als jij daar niet ook op begint aan te dringen. We zullen wel zien of we bij elkaar passen.’

‘Maar jullie krijgen toch een kind?’

‘Daar zijn we geschikt voor. Maar of we daarna ons hele leven bij elkaar blijven, is wat anders.’

Weg was ze. Wallander luisterde naar haar snelle stappen; de hakken van haar laarzen weerklonken tegen de vloer. Ik ken mijn dochter niet, dacht hij. Ooit dacht ik dat ik dat deed, maar nu besef ik dat ze steeds meer een vreemde voor me wordt.

Hij ging voor het raam staan en keek uit op de oude watertoren, de duiven, de bomen en de blauwe hemel die door de steeds dunner wordende bewolking heen drong. Een intens gevoel van rusteloosheid overviel hem, een verlatenheid die zich om hem heen verspreidde. Of zat die misschien in hemzelf? Alsof hij in zijn totaliteit aan het veranderen was in een zandloper, waarbij het zand geruisloos wegliep. Hij bleef de duiven en de bomen bestuderen tot zijn nervositeit wegebde. Toen ging hij weer achter zijn bureau zitten om koppig verder te gaan met het doornemen van de rapporten die in stapels voor hem lagen.

Midden oktober, zeven maanden later, waren Wallander en zijn collega’s zover dat ze naar de officier van justitie konden stappen om de inhechtenisneming van vier verdachten te eisen. Twee van hen waren Polen en geïdentificeerd op de bewakingsfilmpjes in de wapenhandel. Bovendien had de politie voldoende bewijsmateriaal verzameld om een inval te doen bij twee mannen in Gotenburg die beiden bindingen hadden met de georganiseerde misdaad die in handen was van immigranten uit voormalig Joegoslavië. Opnieuw dacht Wallander aan de gewelddadige overval in Lenarp van bijna twintig jaar geleden. Toen destijds naar buiten was gekomen dat er buitenlanders achter zaten, leidde dat tot diverse racistische daden, onder andere aanslagen op asielzoekerscentra en de moord op iemand die volmaakt onschuldig was. Het was een verschrikkelijke tijd geweest.

Tijdens het lange en vaak troosteloze recherchewerk was Wallander gaan beseffen dat de twee vrouwelijke collega’s met wie hij het nauwst samenwerkte goede rechercheurs waren. Hij had steeds meer respect voor hen gekregen en had iets van de energie teruggekregen die hij de laatste jaren meende te zijn kwijtgeraakt. Vooral Kristina Magnusson maakte indruk op hem met haar scherpzinnigheid en koppigheid. Stiekem bleef hij in de gangen van het politiebureau ook naar haar gluren.

Hanna Hansson was in de loop van de zomer uit het ziekenhuis ontslagen. Ze was blind aan één oog en had rugletsel opgelopen. Wallander sprak een keer met een van haar dochters die een manege bij Höör exploiteerde.

‘Haar oog krijgt ze niet terug’, zei de dochter. ‘En de pijn in haar rug kunnen de dokters ook nauwelijks verlichten. Maar het ergste is iets anders. Weet u wat?’

‘Dat haar man dood is.’

‘Dat is zo vanzelfsprekend dat je het niet eens hoeft te noemen. Maar van wat onuitgesproken is?’

Wallander kon niet bedenken wat voor antwoord zij van hem verwachtte.

‘De angst’, zei de dochter. ‘Ze is bang geworden voor andere mensen. Bang om de deur uit te gaan, bang om te slapen, bang om alleen te zijn. Hoe genees je dat? Hoe moet je iemand daarvoor straffen?’

‘Een goede officier van justitie overtuigt de rechtbank ervan dat het om een bijzonder zwaar misdrijf gaat’, zei Wallander.

De dochter schudde haar hoofd. Ze twijfelde, wat Wallander zelf trouwens ook deed. Hij werd vaak negatief verrast door Zweedse rechters, door hun besluiteloosheid wanneer het erom ging vast te stellen of iets een zwaar misdrijf was of niet.

‘Pak ze gewoon’, zei ze voordat ze zijn kantoor verliet. ‘Laat ze hun straf voor wat ze hebben gedaan niet ontlopen.’

Wallander nam zelf de inleidende verhoren af bij de twee Polen die waren aangehouden. Ze waren allebei jong, niet veel ouder dan twintig. Ze namen hem spottend op en maakten via hun tolk duidelijk dat ze niets met de wapendiefstal te maken hadden, dat ze toen niet eens in Zweden waren geweest, en dat ze niet van plan waren verder nog vragen van hem te beantwoorden. Wallander hield zijn hoofd koel, ook al moest hij de impuls bedwingen om hun een paar flinke oorvijgen te geven. Geleidelijk slaagde hij erin een van de twee te breken en op een dag in november begon deze opeens bekentenissen af te leggen. Daarna ging het snel. Bij een beslaglegging in een flat in Staffanstorp vond de politie meer dan de helft van de gestolen wapens, bij een andere inval in een buitenwijk van Stockholm werden nog vier wapens gevonden. Toen het proces begon, op een dag in december, ontbraken er nog maar drie van de ontvreemde wapens. Diezelfde ochtend riep Wallander in een van de vergaderruimtes op het politiebureau zijn troepen bijeen voor koffie met gebak. Hij was van plan geweest een paar lovende woorden te spreken, maar raakte van zijn apropos en had het voornamelijk over de loononderhandelingen die gevoerd werden en over hun collectieve ongenoegen over de grillige prioriteiten van de top van de rijkspolitie en de voortdurende reorganisaties.

Kerstmis vierde Wallander samen met Linda’s gezin. Met verbazing en een stille vreugde bestudeerde hij zijn kleinkind, dat nog steeds geen naam had gekregen. Linda beweerde dat het meisje op hem leek, vooral haar ogen, maar Wallander zag geen overeenkomsten, hoezeer hij ook zijn best deed.

‘Het kind moet een naam hebben’, zei hij toen ze op Kerstavond een wijntje zaten te drinken.

‘Dat komt wel’, zei Linda.

‘Wij denken dat die naam zich op een dag vanzelf aandient’, zei Hans.

‘Waarom heet ik eigenlijk Linda?’ vroeg Linda opeens. ‘Waar komt die naam vandaan?’

‘Die heb ik bedacht’, zei Wallander. ‘Mona wilde je een andere naam geven, ik weet niet meer welke. Maar voor mij was je vanaf het begin een Linda. Je grootvader daarentegen vond dat je Venus moest heten.’

‘Venus?’

‘Zoals je weet, was hij soms niet goed bij zijn hoofd. Vind je je naam niet mooi?’

‘Ik heb een prima naam’, antwoordde ze. ‘En je hoeft je niet ongerust te maken. Als we gaan trouwen, verander ik niet van naam. Ik word nooit Linda von Enke.’

‘Misschien moet ik me Wallander gaan noemen’, zei Hans. ‘Al denk ik dat mijn ouders daarvan zouden schrikken.’

Tussen Kerst en Oud en Nieuw was Wallander bezig om al zijn paperassen van het afgelopen jaar op te ruimen. Dat was een gewoonte waar hij jaren geleden al mee was begonnen, om vóór Nieuwjaar plaats te maken voor het komende jaar. Begin januari zou het vonnis in de zaak van de wapendiefstal worden uitgesproken. Wallander had met de officier van justitie gepraat; die had de strengst mogelijke straffen geëist tegen de gedaagden, en hun advocaten hadden niet veel om ertegen in te brengen. Wallander zou Hanna Hanssons dochter waarschijnlijk wel in de ogen kunnen kijken wanneer hij haar weer tegenkwam.

Het liep zoals hij had verwacht. De rechters bleken streng te zijn. De twee Polen die de moord en mishandeling hadden gepleegd kregen acht jaar gevangenisstraf. Wallander was ervan overtuigd dat een hoger beroep niet tot bijzonder veel versoepeling van de straffen zou leiden.

Op de avond van de dag dat de rechtbank uitspraak deed, had Wallander besloten thuis een film te kijken. Hij had zichzelf een schotelantenne cadeau gedaan en had nu toegang tot een heleboel filmkanalen. Hij stak zijn dienstwapen bij zich om dat thuis schoon te maken. Hij lag achter op schema met zijn schietoefeningen en wist dat hij op zijn laatst begin februari zijn schietvaardigheid moest trainen. Zijn bureau was niet leeg, maar er waren geen dringende onderzoeken waar hij verantwoordelijk voor was. Hij kon maar beter van de gelegenheid gebruikmaken, dacht hij. Nu kan ik een film kijken, morgen is het misschien te laat.

Maar toen hij was thuisgekomen en Jussi had uitgelaten voelde hij zich opeens rusteloos. Soms werd hij in zijn huis, dat daar tussen de lege akkers was neergeworpen, door een gevoel van verlatenheid overvallen. Net een wrak, dacht hij weleens. Ik ben hier in de bruine klei gestrand. Meestal was zijn rusteloosheid snel voorbij, maar juist deze avond bleef die aanhouden. Hij ging aan de keukentafel zitten, vouwde een oude krant uit en maakte zijn wapen schoon. Toen dat klaar was, was het pas acht uur. Waar het idee vandaan kwam wist hij niet, maar hij nam een snel besluit, kleedde zich om en reed terug naar Ystad. In de winter waren er bijna geen mensen op straat, vooral niet op doordeweekse avonden. Er waren ’s avonds hoogstens twee of drie bars of restaurants open in de stad. Wallander parkeerde zijn auto en liep naar een restaurant dat aan de markt lag. Er waren weinig gasten. Hij ging aan een hoektafel zitten, bestelde een voorgerecht en een fles wijn. Terwijl hij op het eten en de wijn wachtte, goot hij een paar drankjes naar binnen. Zo beleefde hij dat zelf: dat hij de drank werkelijk naar binnen goot om zijn rusteloosheid te beteugelen. Toen het eten op tafel kwam en de ober zijn wijnglas vulde, was Wallander al aangeschoten.

‘Wat is het hier leeg’, zei Wallander. ‘Waar zitten alle gasten?’

De ober haalde zijn schouders op.

‘In elk geval niet hier’, zei hij. ‘Ik hoop dat het eten smaakt.’

Wallander zat er alleen maar wat in te prikken, maar de wijnfles had hij in minder dan een half uur leeg. Hij pakte zijn mobiele telefoon en keek de opgeslagen nummers door. Hij had zin om met iemand te praten. Maar met wie? Omdat hij niet wilde dat iemand zou horen dat hij aangeschoten was, legde hij zijn telefoon weer weg. De fles wijn was leeg en hij had al meer dan genoeg gedronken. Toch bestelde hij een kop koffie met een glas cognac toen de ober kwam zeggen dat ze zo gingen sluiten. Toen hij van tafel opstond, begon hij te wankelen. De ober nam hem met een vermoeide blik op.

‘Een taxi’, zei Wallander.

Er hing een telefoon aan de wand naast de bar en de ober belde een taxi voor hem. Wallander stond midden in het restaurant en voelde de grond onder zijn voeten golven. De ober legde de hoorn neer en knikte.

Toen Wallander buiten kwam, was de wind bijtend koud. Hij ging achter in de taxi zitten en toen de auto zijn erf op draaide, sliep hij al bijna. Binnen liet hij zijn kleren in een hoop op de vloer liggen. Zodra hij ging liggen, sliep hij.

Een half uur nadat Wallander in slaap was gevallen kwam er een man op het politiebureau. Hij was verontwaardigd en wilde de dienstdoende agent spreken. Dat was toevallig Martinson.

De man vertelde dat hij ober was. Vervolgens legde hij een plastic zak voor Martinson op tafel. In de zak zat een wapen, net zo eentje als Martinson zelf had.

De ober wist ook de naam van de gast, omdat Wallander met de jaren een bekende persoon in de stad was geworden.

Martinson nam de aangifte op en zat daarna lang naar het wapen te kijken.

Hoe kon Wallander zijn dienstwapen vergeten? En waarom had hij het meegenomen toen hij naar een eethuis ging?

Martinson keek op zijn horloge. Het was even na middernacht. Eigenlijk zou hij Wallander moeten bellen, maar dat deed hij niet.

Het moest maar wachten tot de volgende dag. Wat er dan zou gebeuren vond hij geen prettig vooruitzicht.