Marianne Fredriksson

Anna, Hanna en Johanna

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Anna, Hanna och Johanna, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1994

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 1997

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Published by arrangement with Bengt Nordin Agency,

Stockholm, Sweden

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Steve Martin Photography

isbn 978 90 445 2013 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de honderdtwaalfde druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De zonden der vaderen gaan over op de kinderen tot in het derde en vierde geslacht. Dat leerden wij op school toen er nog catechismus werd gegeven. Ik herinner me dat we dat vreselijk onrechtvaardig, primitief en belachelijk vonden. Wij behoorden immers tot de eerste generatie die werd opgevoed tot ‘zelfstandige’ mensen die hun lot in eigen hand moesten nemen.

Langzamerhand, naarmate de kennis over de invloed van de sociale en psychologische erfenis toenam, kreeg de bijbelspreuk betekenis. Onze vaste patronen, ons gedrag en onze manier van reageren zijn in veel grotere mate een kwestie van overerving dan we hebben willen toegeven. Het is niet altijd gemakkelijk om dat te zien en te erkennen, zo veel is er ‘vergeten’ en verdwenen in het onderbewuste toen grootouders de boerderijen en streken verlieten waar families generaties lang gewoond hadden.

Over de daden van de moeders zijn er geen bijbelspreuken, hoewel ze vermoedelijk een grotere betekenis hebben dan die van de vaders. Oeroude patronen worden doorgegeven van moeders op dochters die nieuwe dochters krijgen, die nieuwe dochters …

Misschien ligt hierin de verklaring dat vrouwen het zo moeilijk hebben gevonden om voet bij stuk te houden en de rechten te benutten die de maatschappij van gelijkberechtiging te bieden heeft.

Grote dank ben ik verschuldigd aan Lisbeth Andréasson, intendant van Bengtsfors Gammalgård, die een uitgebreide cultuurhistorische controle van het boek over Hanna heeft uitgevoerd, mij van literatuur over Dalsland heeft voorzien en, niet in de laatste plaats, gesproken tekst uit het Zweeds in het grensdialect van Dalsland heeft vertaald. Verder wil ik Anders Söderberg van uitgeverij W&W bedanken voor zijn kritiek, aanmoediging en geweldige enthousiasme over dit project. Dank ook aan mijn vrienden Siv en Johnny Hansson die, iedere keer dat ik erin geslaagd was mijn nieuwe computer in verwarring te brengen, te hulp schoten. En dat gebeurde heel wat keren!

Tot slot wil ik mijn man bedanken dat hij het volgehouden heeft!

En dan nog iets. Er zitten geen autobiografische elementen in mijn boek. Anna, Hanna en Johanna lijken niet op mij, mijn moeder of mijn grootmoeder. Zij zijn voortgekomen uit mijn fantasie en hebben niets met de zogenoemde werkelijkheid te maken. Dat is nu precies wat hen echt maakt. Voor mij. En hopelijk ook voor u als lezer die gaat nadenken over wie uw grootmoeder was en hoe uw patronen het leven hebben vormgegeven.

Anna - Inleiding

Inleiding

#

Haar gemoed was helder als een winterdag, een dag zo stil en schaduwloos alsof er pas verse sneeuw gevallen was. Harde geluiden drongen binnen, het gerinkel van bekkens die op de grond vielen, en geschreeuw. Ze schrok ervan. Net als van het gehuil uit het bed naast haar, dat het wit doorkliefde.

Er huilden er velen op de plaats waar zij was.

Vier jaar geleden had ze haar geheugen verloren. Slechts enkele maanden daarna verdwenen de woorden. Ze zag en hoorde wel, maar voorwerpen noch mensen konden benoemd worden en deze verloren daarmee hun betekenis.

Nu kwam ze aan in het witte land waar de tijd niet bestond. Ze wist niet waar haar bed stond of hoe oud ze was. Maar ze vond een nieuwe manier om zich op te stellen en smeekte om barmhartigheid met deemoedige glimlachen. Zoals een kind. En zoals een kind stond ze wijdopen voor gevoelens, alles wat tussen mensen vibreert zonder woorden.

Het was haar duidelijk dat ze zou sterven. Dat was een wetenschap, geen gedachte.

Het was de naaste familie die haar vasthield.

Haar man kwam elke dag. Met hem had ze contact ook zonder woorden. Hij was over de negentig, dus ook hij was al dicht bij de grens. Maar hij wilde niet; niet sterven en niet weten. Omdat hij altijd controle had gehad over zijn eigen leven en over dat van haar, leverde hij een harde strijd met het onvermijdelijke. Hij masseerde haar rug, boog en strekte haar knieën en las haar voor uit de krant. Zij kon er niets tegenover stellen. Hun verbondenheid was lang en gecompliceerd.

Het moeilijkst was het wanneer haar dochter kwam. Die woonde ver weg in een andere stad. De oude vrouw, die geen besef van tijd of afstand had, was altijd onrustig voor het bezoek. Het leek alsof ze al wanneer ze ’s ochtends vroeg gewekt werd een voorgevoel had van de auto die door het land reed, en van de vrouw achter het stuur die een onmogelijke verwachting koesterde.

#

Anna begreep wel dat ze kinderlijke verwachtingen had. Maar het hielp niet; zodra ze eraan toegaf gleden haar gedachten weg: nog één keer echt contact en misschien een antwoord op een van de vragen waarvan ik nooit gelegenheid heb gehad ze te stellen. Maar toen ze na ruim vijf uur de parkeerplaats van het verpleeghuis opreed, had ze geaccepteerd dat haar moeder haar ook deze keer niet zou herkennen.

Toch moest ze de vragen stellen.

Ik doe het voor mezelf, dacht ze. Voor mijn moeder maakt het niet uit waar ik over praat.

Maar daarin had ze ongelijk. Johanna begreep de woorden niet, maar stond wel open voor haar dochters pijn en haar eigen machteloosheid. Ze wist niet meer dat het haar taak was om het kind te troosten dat altijd al onmogelijke vragen had gesteld. Maar dat verlangen bestond nog wel en ook het schuldgevoel over haar ontoereikendheid.

Ze wilde vluchten in de stilte, sloot haar ogen. Het lukte niet; haar hart bonkte en achter haar oogleden was de duisternis rood en pijnlijk. Ze begon te huilen. Anna probeerde haar te troosten, stil maar, stil maar, droogde haar moeders tranen af en schaamde zich.

Maar Johanna’s vertwijfeling viel niet te stuiten. Anna werd bang en belde om hulp. Zoals gewoonlijk duurde het even, maar toen stond het blonde meisje in de deuropening. Ze had jonge ogen, zonder diepte. In het blauwe oppervlak school verachting en even kon Anna zien wat zij zag: een mens van middelbare leeftijd, angstig en onhandig, naast een stokoude vrouw, goeie genade!

‘Stil maar, stil maar’, zei ze ook, maar haar stem was hard, net zo hard als haar handen die de oude vrouw over het haar streken. Toch lukte het haar. Johanna sliep zo plotseling in dat het onwerkelijk leek.

‘We mogen de patiënten niet opwinden’, zei het meisje. ‘U moet nu een poosje stil zijn. We komen over tien minuten de luier en het bed verschonen.’

Anna droop af als een geslagen hond. Door de huiskamer vluchtte ze naar het terras, vond haar sigaretten en inhaleerde diep. Dat kalmeerde haar; ze kon weer denken. Eerst gedachten van woede: wat een verdomd kreng, spijkerhard. Knap om te zien, natuurlijk, en afschuwelijk jong. Had moeder haar nu gehoorzaamd uit angst; heerste er hier een discipline die de hulpeloze oudjes voelden en waar ze zich aan overgaven?

Daarna kwamen de zelfverwijten; dat meisje deed háár werk, alles dat zijzelf volgens de wetten der natuur zou behoren te doen. Maar niet kon, zich niet toe zou kunnen zetten, zelfs als er wel tijd en plaats voor was geweest.

Op het laatst kwam ze tot een verbijsterend inzicht: moeder was op de een of andere manier geraakt geweest door haar vragen.

Ze doofde haar sigaret in het roestige conservenblikje dat op de verste tafel stond, een concessie tegen wil en dank aan de verlorenen. God, wat was ze moe. Mamma, dacht ze, lieve fantastische mamma, waarom kunt u geen barmhartigheid tonen en doodgaan?

Geschrokken wierp ze een blik over het park van het verpleeghuis waar de esdoorns in bloei stonden en naar honing roken. Ze ademde de lucht diep in alsof ze troost in het voorjaar zocht. Maar haar zintuigen waren stom. Ik lijk ook wel dood, dacht ze toen ze zich omdraaide en met gedecideerde stappen naar de kamer van het afdelingshoofd liep. Er aanklopte, nog net dacht: Als het Märta maar is.

Het was Märta, de enige die ze hier kende. Ze begroetten elkaar als oude vrienden. De dochter ging in de bezoekersstoel zitten en wilde net een vraag stellen toen ze overmand werd door haar gevoelens.

‘Ik wil helemaal niet huilen’, zei ze en ze deed het toen toch.

‘Het is ook niet gemakkelijk’, zei de zuster, terwijl ze de doos met papieren zakdoeken naar haar toeschoof.

‘Ik wil weten hoeveel ze begrijpt’, zei de dochter en ze vertelde over haar hoop herkend te worden en over de vragen die ze gesteld had aan haar moeder, die deze niet begreep en tegelijkertijd toch wel.

Märta luisterde zonder verwondering: ‘Ik geloof dat oude mensen dingen begrijpen op een manier die wij moeilijk kunnen vatten. Als pasgeborenen. Je hebt immers zelf twee baby’s gehad; je weet dat ze alles in zich opnemen, onrust en blijdschap. Dat weet je toch nog wel?’

Nee, dat wist ze niet meer; ze herinnerde zich alleen nog haar eigen overweldigende gevoel van tederheid en ontoereikendheid. Maar ze begreep wel waar de verpleegster het over had, want ze had kleinkinderen van wie ze veel had geleerd.

Daarna praatte Märta in troostende bewoordingen over de algemene toestand van de oude vrouw; ze hadden haar doorligwonden onder controle, dus lichamelijke pijn had ze niet.

‘Maar ’s nachts is ze wat onrustig’, zei ze. ‘Het lijkt alsof ze nachtmerries heeft; ze wordt schreeuwend wakker.’

‘Droomt ze …?’

‘Natuurlijk droomt ze, dat doet iedereen. Het trieste is dat we nooit te weten kunnen komen waar ze over dromen, onze patiënten.’

Anna dacht aan de poes die ze vroeger thuis hadden, dat mooie beest dat opeens in de slaap opveerde en siste met uitgeslagen klauwen. Daarna schaamde ze zich ook voor die gedachte. Maar Märta zag haar verlegenheid niet.

‘Vanwege Johanna’s slechte conditie willen we haar liever geen kalmerende middelen geven. Ik geloof ook dat ze haar dromen misschien nodig heeft.’

‘Nodig heeft …?’

Zuster Märta deed net alsof ze de verwondering in de stem van de ander niet hoorde en ging verder: ‘We willen haar een eigen kamer geven. Zoals het nu is stoort ze de anderen op de zaal.’

‘Een eigen kamer, kan dat dan?’

‘We waken bij Emil op nummer zeven’, zei de verpleegster, terwijl ze haar ogen neersloeg.

Pas toen de dochter de parkeerplaats afreed begreep ze de strekking van de woorden over Emil, de oude predikant van de Pinkstergemeente, wiens psalmen ze door de jaren heen gehoord had. Ze had er vandaag niet bij stilgestaan dat het rustig was geweest in zijn kamer. Jarenlang had ze hem horen zingen over het leven in het dal van de doodsschaduw en over de Here die met zijn vreselijke oordelen wachtte.

#

Johanna’s geheime wereld volgde de klok. Die wereld werd ’s nachts rond drie uur geopend en ’s ochtends vroeg om vijf uur gesloten.

Ze was beeldenrijk, vol met kleuren, geuren en stemmen. Ook met andere geluiden. De waterval bruiste, de wind zong in de toppen van de esdoorns en in het bos klonk het gejubel van vogelenzang.

Deze nacht trillen haar beelden van spanning. Het is zomer en vroeg in de ochtend; een schuine zon en lange schaduwen.

‘Je bent verdomme niet goed wijs’, schreeuwt de stem die ze het beste kent, die van haar vader. Hij is rood in zijn gezicht en ziet er angstaanjagend uit in zijn opwinding. Ze wordt bang en slaat haar armen om zijn benen. Hij tilt haar op, strijkt haar over het haar en zegt: ‘Geloof hem maar niet, meisje.’

Maar haar oudste broer staat midden in de kamer; hij ziet er goed uit met blinkende knopen en hoge laarzen en ook hij schreeuwt.

‘Naar de grot moeten jullie, en er in ook. Morgen kunnen ze al hier zijn.’

Nu is er nog een stem te horen, een doortastende.

‘Maar luister nou, jongen. Denk je dat Axel en Ole van Moss en de zoon van Astrid van Fredrikshald hierheen komen om ons dood te schieten?’

‘Ja moeder.’

‘Ik geloof dat je gek bent’, zegt de stem, maar die klinkt nu onzeker. En de vader kijkt de soldaat aan, blik ontmoet blik en de oudere kan de ernst in de ogen van de jongere niet weerstaan.

‘Dan doen we wel wat jij zegt.’

Daarna wisselen de beelden elkaar af, worden beweeglijk. Stampende voeten, zware dingen die worden opgetild. Ze ziet hoe de aarden kelder en de voorraadschuur worden leeggemaakt. De grote ton met pekelspek wordt naar buiten gedragen, de harington, de aardappelkist, de bramenkruik, de boter in haar houten kuip, de harde broden, alles naar buiten. De heuvel af naar de roeiboot toe. Zakken gevuld met dekens en kleren, alle wol die er in het huis te vinden is, gaan dezelfde weg, de steile helling af naar het meer toe. Ze ziet haar broers roeien, met zware halen naar de landtong in het meer toe, met lichte weer terug.

‘De petroleumlampen!’ Dat roept moeder, terwijl ze het huis in loopt. Maar de soldaat houdt haar tegen; ook hij roept: ‘Nee, moeder, u zult het zonder licht moeten stellen.’

Het kind heeft grote ogen van angst. Maar dan gaat er een citroenvlinder op haar hand zitten.

Nu verspringt het beeld; de dag is spaarzaam met zijn licht en zij zit op de nek van haar vader en wordt, zoals zo vaak in de vroege avond, de steile hellingen op gedragen naar de bergmeren. Die zijn geheimzinnig en in zichzelf gekeerd, heel anders dan het grote meer met zijn licht en zijn blauwe geglinster. Maar vlak boven de watermolen verbreekt de grootste van de donkere meren de stilte en hij zou zich met al zijn kracht in de waterval hebben gestort als de dam er niet geweest was.

Vader controleert het schot in de dam zoals hij elke avond doet.

‘Noors water’, zegt hij en zijn stem wordt zwaar. ‘Vergeet dat niet, Johanna, dat het water dat ons te eten geeft uit Noorwegen komt. Water’, zegt hij, ‘is veel wijzer dan mensen, dat trekt zich van grenzen niks aan.’

Hij is woedend. Maar zolang ze op zijn schouders mag zitten, is ze niet bang.

Nu begint het donker te worden. Moeizaam en zwaar begeeft hij zich de hellingen af, loopt naar de watermolen toe en voelt aan de sloten. Het meisje hoort hem zachtjes lelijke woorden zeggen, voordat hij het pad naar de boot verder afloopt. In de grot is het stil. Haar broers zijn in slaap gevallen, maar haar moeder beweegt zich onrustig op de harde slaapplaats.

Het meisje mag op de arm van haar vader slapen, zo dicht tegen hem aan als ze kan. Het is koud.

Later, nieuwe beelden. Zij is nu groter, dat ziet ze aan haar voeten die naar de opening van de grot toe rennen. Ze heeft klompen aan, want nu is het glad op de hellingen.

‘Vader,’ roept ze, ‘vader.’

Maar hij geeft geen antwoord. Het is herfst, het wordt al gauw donker. Dan ziet ze het licht in de opening van de grot en ze wordt bang. Er klinken harde geluiden uit de grot en Rudolf is daar, de smid, voor wie ze bang is. Ze ziet dat ze allebei wankelen, hij en haar vader.

‘Naar huis jij, snotneus’, schreeuwt hij en ze rent en huilt, ze rent en valt, doet zich zeer, maar de pijn van haar kapotte knieën is niets vergeleken met de pijn in haar borst.

‘Vader!’ roept ze. ‘Vader.’

En dan is de nachtzuster er, bezorgd: ‘Stil maar, stil maar, Johanna. Het was maar een droom, slaap maar, ga maar slapen.’ Zoals gewoonlijk gehoorzaamt ze; ze slaapt nog wat totdat de stemmen van de ochtenddienst haar lichaam binnendringen en als ijs door haar aderen gaan. Ze rilt van de kou, maar niemand ziet het; de ramen gaan open, ze verschonen haar en ze heeft het niet langer koud en voelt geen schaamte.

Ze is terug in het witte niets.

#

Voor Anna volgde er een nacht vol ingewikkelde en verhelderende gedachten. Die gedachten waren gewekt door het gevoel dat ze kreeg toen zuster Märta haar had gevraagd naar haar eigen baby’s: tederheid en ontoereikendheid. Bij haar was het altijd zo geweest dat ze, wanneer de gevoelens sterk werden, kracht verloor.

Pas tegen drieën was ze in slaap gevallen. Ze droomde. Over moeder. En over de molen en de waterval die zich in het lichte meer stortte. In haar droom was het grote water stil en blinkend geweest.

De droom had haar getroost.

Lieve hemel, wat kon moeder altijd mooi vertellen! Over de elfjes die in het maanlicht over het meer dansten en over de heks die met de smid getrouwd was en die in staat was het verstand uit mens en dier te toveren. Toen Anna ouder werd groeiden de sprookjes uit tot lange vertellingen over leven en dood van de mensen in het magische grensland. Toen ze elf jaar was en kritisch werd, had ze gedacht dat het allemaal leugens waren, dat het vreemde land alleen in haar moeders fantasie bestond.

Op een dag, toen ze al volwassen was en haar rijbewijs had gehaald, had ze haar moeder meegenomen en waren ze met de auto naar de waterval bij het lange meer gereden. Het was maar tweehonderdveertig kilometer. Ze kon zich nog herinneren hoe boos ze was op vader toen ze de afstand op de kaart had opgemeten. Hij had al jaren een auto; die paar uur had hij best kunnen rijden met Johanna en hun dochter, die zo veel had horen vertellen over dat land uit haar moeders kindertijd. Als hij gewild had. En het besef had gehad.

Maar toen ze het doel hadden bereikt, zij en haar moeder op die zonnige dag dertig jaar geleden, was haar woede overgewaaid. Ernstig en verbaasd stond ze daar en zag: het klopte, hier lag het, het sprookjesland met het lange meer beneden, de waterval met een hoogte van ruim twintig meter en de stille Noorse meren hoog in de bergen.

De molen was afgebroken. Er was een krachtcentrale gebouwd, maar die was buiten gebruik sinds er kernenergie was gekomen. Het mooie rode huis was er nog, nu al sinds jaren een vakantiehuis van een onbekende.

Het moment was te groot geweest voor woorden, dus ze hadden niet veel gezegd. Moeder had gehuild en zich daarvoor verontschuldigd: ‘Ik stel me zo aan.’ Pas toen ze hun picknickmand uit de auto hadden gehaald en zich met hun koffie en broodjes op een vlakke rots bij het meer hadden geïnstalleerd, was Johanna gaan praten en de woorden waren gekomen, precies zoals toen Anna nog klein was. Dit keer had ze het verhaal gekozen over de oorlog die niet doorging: ‘Ik was immers pas drie jaar toen de crisis van de Zweeds-Noorse unie begon en wij naar de grot verhuisden. Daarginds, achter de landtong. Misschien denk ik alleen maar dat ik het nog weet, omdat ik het verhaal toen ik opgroeide zo vaak heb horen vertellen. Maar volgens mij heb ik er zelf zulke duidelijke beelden van. Ragnar kwam thuis, en hij was zo knap in zijn blauwe uniform met glimmende knopen, en hij verkondigde dat het oorlog zou worden. Tussen ons en de Noren!’

De verwondering had nog steeds doorgeklonken in haar stem, de verwondering van een kind over het onbegrijpelijke. Het driejarige meisje had net zoals iedereen in de grensstreek familie aan de andere kant van de Noorse meren; de zuster van haar moeder was getrouwd met een vishandelaar in Fredrikshald. Haar neefjes hadden vele zomerweken in het molenaarshuis doorgebracht en zelf had ze nog maar een maand geleden samen met haar moeder een bezoek gebracht aan de stad met de grote vesting. Ze wist nog hoe de vishandelaar rook en wat hij had gezegd toen ze naar de vestingmuren stonden te kijken.

‘Daar hebben we er eentje doodgeschoten, een klote-Zweed.’

‘Wie?’

‘De Zweedse koning.’

Het meisje was bang geworden, maar haar tante, die van een zachtaardiger slag was dan haar moeder, had haar opgetild en getroost: ‘Dat is al heel lang geleden. En de mensen vroeger hadden geen verstand.’

Maar misschien was er toch iets in de stem van haar oom geweest dat zich in haar geest had vastgezet, want een poosje na het bezoek aan Noorwegen had ze haar vader ernaar gevraagd. Die lachte en zei zo ongeveer hetzelfde als haar tante: dat het heel lang geleden was, toen de mensen zich nog lieten regeren door koningen en krankzinnige officieren.

‘Maar het was geen Noor die schoot. Het was een Zweed, een onbekende held uit de geschiedenis.’

Ze had het niet begrepen, maar ze herinnerde zich de woorden. En veel later, toen ze in Göteborg naar school ging, had ze gedacht dat hij gelijk had gehad. Zeker was het een gezegend schot, dat een eind maakte aan het leven van Karel xii.

Ze waren lang op het rotsplateau blijven zitten, moeder en Anna. Daarna hadden ze langzaam rond de baai gewandeld, door het bos naar de school die er nog stond, maar veel kleiner was dan Johanna zich herinnerde. Midden in het bos lag een rotsblok. De worp van een reus, dacht Anna. Moeder was een hele poos bij de steen blijven staan, verwonderd: ‘Wat is hij klein.’ Anna, die zelf in haar jeugd ook toverkracht aan de rotsen had toegeschreven, lachte niet.

Heel die lange zaterdag slaagde Anna erin een goede dochter te zijn. Ze kookte haar vaders lievelingsgerechten, luisterde zonder zichtbaar ongeduld naar zijn eindeloze verhalen en reed hem naar de aanlegsteiger waar de boot lag. Ze zat daar en had het een beetje koud, terwijl hij de fenders en het vouwdak controleerde, de motor een keer liet draaien en de eidereenden stukjes brood voerde.

‘Zullen we een eindje gaan varen?’

‘Nee, het is te koud. En ik moet toch nog naar moeder.’

Hij had een spottende blik in de ogen. Anna had nooit geleerd om een zeil gereed te maken of een buitenboordmotor aan te trekken. Zeker omdat hij … maar hij kon maar beter voorzichtig zijn.

‘Jij’, zei hij, ‘hebt je hele leven nooit iets anders gedaan dan met je neus in de boeken zitten.’

Hij wilde haar kwetsen en dat lukte.

‘Ik kan er anders goed van leven’, zei ze.

‘Geld’, zei hij en de spot kroop nu in zijn mondhoeken, ‘betekent anders niet alles in deze wereld.’

‘Dat is waar. Maar voor u toch wel veel, zoals u klaagt over uw pensioen en elke öre omdraait.’

Nu was het masker van de goede dochter gebarsten, dacht ze, terwijl ze haar eigen kwetsbaarheid verwenste en in elkaar kroop voor de onvermijdelijke ruzie. Maar zoals gewoonlijk was hij onberekenbaar. Dat maakt hem nou zo moeilijk, dacht ze.

‘Jij zult nooit begrijpen wat het is om honger te hebben en arm te zijn’, zei hij. ‘Ik heb al vroeg moeten leren om elke öre te tellen.’

Het lukte haar om te glimlachen, om te zeggen: ‘Ik maakte maar een grapje, vadertje.’ En de wolk trok over; zij hielp hem aan land en de auto in.

Hij heeft slechts twee kanten, dacht ze, woede en sentimentaliteit. Wanneer het ene zich heeft gelucht is het tijd voor het andere. Toen bedacht ze dat ze onrechtvaardig was. En hij had trouwens gelijk; zij had nooit honger geleden.

In het verpleeghuis ging het vandaag ook beter. Anna deed wat ze moest doen; ze brabbelde tegen de oude vrouw, hield haar hand vast en voerde haar toen de lunch kwam: ‘Een lepeltje voor pappa, een lepeltje voor mamma..’ Midden in het riedeltje hield ze op; ze schaamde zich. Dit was vernederend.

De oude vrouw sliep in na het eten. Anna bleef zitten en bekeek het rustige gezicht. Als ze sliep leek ze bijna niet anders dan vroeger en Anna, die het gevoel had uit elkaar te barsten van tederheid en onvermogen, ging even naar buiten om te roken op het terras. Met een sigaret in haar hand probeerde ze zich haar moeders moeilijke kanten voor de geest te halen; haar neiging zichzelf weg te cijferen en anderen een schuldgevoel te geven. Een huisvrouw met één kind en alle tijd in de wereld om het te verafgoden.

Het was dwaasheid; dit hielp haar niet. Niets doet zo veel pijn als liefde, dacht ze. De fout met mij is dat ik er te veel van heb gekregen, daarom kan ik mezelf niet in de hand houden. Niet als het om moeder gaat en niet als het om Rickard gaat. En al helemaal niet wanneer het om de kinderen gaat.

De gedachte aan haar twee dochters deed ook pijn. Zonder aanleiding; ze had geen enkele reden om zich zorgen over hen te maken. Ook zij hadden een ontoereikende moeder gehad. En wat gebeurd was kon ze niet meer ongedaan maken.

Toen ze terugkwam in de ziekenkamer werd haar moeder wakker en keek haar aan; ze probeerde te glimlachen. Het was maar een kort moment en misschien gebeurde het wel helemaal niet. Maar Anna werd zo gelukkig alsof ze een engel gezien had.

‘Dag mammaatje’, zei ze. ‘Wilt u weten wat ik vannacht gedroomd heb? Ik heb gedroomd over het water uit Noorwegen, over alles wat u verteld hebt.’

Het moment was allang voorbij, maar Anna praatte door, rustig en in lange zinnen. Zoals je tegen een volwassene praat.

‘Ik moest denken aan die keer dat wij er voor het eerst waren, u en ik. U weet het vast nog wel. Het was een mooie zomerdag en ik was zo verbaasd dat alles precies zo was als u had verteld. Wij zaten op dat grote rotsplateau vlak bij het meer, weet u nog? En u vertelde over de grot waar jullie heen waren gevlucht toen jullie dachten dat er oorlog met Noorwegen zou komen, en over hoe jullie daar woonden en hoe koud iedereen het had. Behalve u, omdat u dicht tegen uw vader aan mocht slapen.’

Misschien was de wens de vader van de gedachte, maar Anna meende te zien dat het gezicht van de oude vrouw opleefde; de uitdrukking erop veranderde van verwondering in blijdschap.

Ze glimlachte.

Ik verbeeld het me, het kan helemaal niet, maar ik zie dat het wel kan, hou vast, moeder, hou vast.

Ze praatte verder over de waterval en het bos, en de uitdrukking op het gezicht verdween weer. Maar toen zei ze: ‘Ik heb me vaak afgevraagd hoe het was om daar in de grot te slapen. Terwijl het zo koud was en jullie geen vuur mochten maken en alleen koud voedsel aten.’

Nu was er geen twijfel mogelijk; het gezicht veranderde opnieuw van uitdrukking. Deze keer neeg het naar vrolijkheid.

Ze probeerde tegen Anna te glimlachen. Dat kostte veel inspanning en het lukte haar dan ook niet; het werd een grimas. Maar toen gebeurde het wonder opnieuw; de bruine ogen keken recht in die van Anna, met een vaste en betekenisvolle blik.

Het volgende moment sliep ze. Anna bleef lang zitten. Na een half uur ging de deur open en het meisje met de blauwe ogen zei: ‘Het is tijd om de patiënten te verschonen.’

Anna stond op en fluisterde haar moeder een bedankje in de oren. Toen ze de kamer uit ging begon de oude vrouw in het bed naast dat van haar moeder te schreeuwen.

#

Anna nam een omweg langs het strand. Ze bleef een poosje in de auto zitten om uit te kijken over de landtong waar ze had leren zwemmen. Waar muskuskruid en lijmkruid, ooievaarsbek en rolklaver zich tussen de rotsblokken hadden vermengd met het stugge helmgras lag een scheepswerf. De eenvoudige koophuizen waren opgeknapt met betonstenen en met zo weinig smaak uitgebouwd dat je ze nauwelijks nog herkende. Verder weg naar de rotsen toe, waar in haar jeugd de weilanden vol wilde aardbeien, korenbloemen en koeien zich hadden uitgestrekt, lagen nu rijtjeshuizen als omvergeworpen flatgebouwen.

Alleen de zee was nog hetzelfde. En de eilanden, die zich met hun lage profiel aftekenden tegen de grijze horizon.

Een verloren land, een verloren jeugd.

Ooit liepen we hier hand in hand over het strand. Met badlakens en een lunchpakket: broodjes en koffie voor u en vruchtensap voor mij. Ik word volwassen, dacht ze verdrietig. En boos. Waarom moet het leven zo lelijk worden, zo barbaars?

Mijn moeder was mooi, zoals het landschap hier dat ook is geweest. En nu takelt ze af. En ik probeer te leren dat te accepteren. Dat wordt ook wel tijd, want ik ben ook al oud, bijna oud.

Moet naar huis.

Maar ze had zich niet hoeven haasten want haar vader sliep. Als een dief struinde ze door het huis en vond ten slotte wat ze zocht. De fotoalbums. Maar de foto’s riepen geen herinneringen op; het was meer een bekijken van buitenaf. Ja, zo zagen we er uit.

Voorzichtig trok ze de lade uit om het oude fotoalbum terug te leggen. Het lag niet goed en het duurde even voordat ze zag waarom. Onder het gebloemde papier waarmee haar moeder jaren geleden de laden had bekleed lag nog een foto, ingelijst achter glas. Haar moeders moeder!

Ze haalde de foto te voorschijn en keek verwonderd naar de muur waar hij altijd had gehangen naast haar grootouders van vaders kant, haarzelf en de kleinkinderen. Inderdaad, de foto was weg en de bleke plek op het behang liet zien waar hij gezeten had.

Wat gek. Waarom had hij grootmoeder eraf gehaald? Had hij haar niet gemogen? Ja toch?

Wat weet ik eigenlijk? Wat kun je weten over je ouders? Over je kinderen?

En waarom is dat zo belangrijk? Waarom voelt het als een tekortkoming dat ik iets niet meer weet en dat ik iets niet heb begrepen? Bij mij is het net een gat dat gedicht moet worden. Alsof ik geen jeugd heb gehad, er alleen een verhaal over heb gehoord, over wat er gebeurd en misschien niet gebeurd is.

Het waren goede vertellers. Vooral moeder, met haar vermogen om alles beeldend te maken.

Vergulde beelden?

Dat vader overdreef, er dingen bij verzon voor het effect en wegliet wat ingewikkeld was, had ze al als kind begrepen. En hem dat vergeven, omdat dramatiek spannend is en een pointe leuk.

Zachtjes sloop ze de trap op naar haar oude tienerkamer. Ze ging op bed liggen en voelde hoe moe ze was. Precies op de grens van de slaap kreeg ze plotseling het idee dat ze een belangrijke ontdekking had gedaan. Misschien had ze zo weinig jeugdherinneringen omdat ze in een beschrijving had geleefd. Een verhaal waarin ze zichzelf nooit echt herkende.

Ontstond op die manier het gevoel een vreemdeling te zijn?

Ze werd wakker toen de oude man in de keuken met de koffieketel rammelde. Ze stond snel op en rende met een slecht geweten de trap af.

‘O, ben je daar’, zei hij glimlachend. ‘Ik dacht dat ik gedroomd had dat je hier op bezoek was.’

‘Was u het vergeten?’

‘Ik vergeet alles zo makkelijk tegenwoordig.’

Ze nam de koffieketel uit zijn hand en zei: ‘Gaat u nou maar zitten, dan regel ik de koffie.’

Ze vond nog kaneelbroodjes in de diepvries, ontdooide ze in de oven en zag hoe het warme water door het koffiefilter borrelde. Ze rook de koffie en luisterde niet naar de oude man, die midden in een verhaal zat over hoe hij een keer een walvis had gezien toen hij van Skagen terugzeilde. Het was een heel oud verhaal; ze had het vaak gehoord. Met plezier.

Maar nu had hij het vermogen verloren om de spanning over te brengen en de draad vast te houden. Zijn verhaal kroop met een slakkengangetje voort, nam omwegen, en hij verloor de draad helemaal: ‘Waar was ik ook al weer?’

‘Bij Varberg.’

‘O ja, dat is ook zo’, zei hij dankbaar, maar de draad die hij oppakte bij Varberg hoorde weer bij een ander verhaal over een meisje en een dans op de binnenplaats van het kasteel in die oude vestingstad. Midden in het verhaal stopte hij en hij zei verward dat het waarschijnlijk bij de vesting van Kungälv was geweest dat hij op een mooie zomernacht had gedanst. En toen slaags was geraakt met de verloofde van het meisje.

Toen hij zijn unieke overwinning op de verloofde beschreef was hij helder en duidelijk; het niveau van het verhaal ging omhoog, het kreeg glans. Om meteen daarna weer in elkaar te zakken in een wirwar van andere herinneringen aan vechtpartijen die hij had gewonnen, aan een op hol geslagen paard dat hij had gestopt en aan een kind dat ergens in een haven in het water was gevallen en dat hij het leven had gered.

Ze nam de kaneelbroodjes uit de oven en haar wanhoop was onverdraaglijk. Het was vreselijk, die ongegeneerde opschepperij en die afgetakelde hersenen die maar allerlei herinneringen uitspuwden.

Trouwens, herinneringen? Misschien waren het alleen maar sterke verhalen die met de jaren steeds sterker waren geworden.

Ik wil niet oud worden, dacht ze. En toen ze de koffie inschonk: Hoe kan ik ooit oprecht zijn? Maar hardop zei ze: ‘Uw tafelzeil begint te verslijten. We moeten morgen maar eens een nieuw gaan kopen.’

Na de koffie ging de oude man voor de televisie zitten, die gezegende, afschuwelijke televisie. Daar, in zijn versleten fauteuil, viel hij zoals gewoonlijk in slaap. Zij kon de maaltijd voorbereiden en had ook nog tijd voor een wandelingetje in het eikenbosje dat tussen de rotsen en het huis in lag.

Ze sleepten zich door de maaltijd; hamburgers met roomsaus en vossebessen.

‘Zulk eten krijg ik alleen als jij hier bent’, zei hij. ‘Die meisjes die hier komen helpen hebben nooit tijd om echt eten te koken.’

In zijn woorden klonk een verwijt door. Toen het leek alsof zij het niet begreep onderstreepte hij het nog eens: ‘Je kunt toch net zo goed hier gaan zitten schrijven.’

‘Ik heb ook nog een man en kinderen.’

‘Die kunnen hier toch op bezoek komen’, zei hij. Zij dacht dat hij ergens wel gelijk had. Zeker zou ik mijn rapport hier op mijn oude kamer kunnen afmaken.

Oprecht, dacht ze en ze glimlachte midden in al haar ellende. Hoe word je oprecht? Stel je voor dat ik zou zeggen hoe het echt is, dat ik geen moment rust heb in uw huis, vader, dat ik me nu niet kan voorstellen hoe ik het hier nog twee dagen volhoud zonder gek te worden.

‘Van mij zou je verder geen last hebben’, zei hij.

Er zat een smekende ondertoon in zijn woorden en zij stond op het punt om in huilen uit te barsten. In plaats daarvan begon ze te praten over computers, die ze nodig had voor haar werk; die dingen kon je niet verplaatsen.

Oprecht, zat ze te denken, terwijl ze haar vader recht in zijn gezicht voorloog. Toen hij van tafel opstond en zei dat hij lekker had gegeten, zat er een kille ondertoon in zijn stem. Ik mag hem niet, dacht ze. Ik ben bang voor hem, ik hou het niet meer met hem uit, ik verafschuw hem. Het probleem is dat ik van hem hou.

Ze deed de afwas. Er kwam een buurman langs; een man die ze graag mocht, een beminnelijke man. Zoals gewoonlijk was hij vrolijk. Hij streek haar over haar wang en zei: ‘Het is niet gemakkelijk, dat begrijp ik best.’ Ze voelde een onverklaarbare angst toen zijn blik de hare kruiste, alsof er een schaduw door de keuken ging.

‘Ga maar naar vader, dan maak ik even een gin-tonic klaar’, zei ze en ze hoorde zelf hoe onvast haar stem was.

Met trillende handen maakte ze het dienblad klaar; de fles met gin die ze had meegebracht, tonic, een schaaltje pinda’s. Voorgevoelens? Nee! Ik ben moe en een idioot. Hij is nog jong, gezond en vrolijk, iemand die lang leeft. Toen ze de drankjes binnen bracht, zei ze als in het voorbijgaan: ‘En hoe is het met jou, Birger?’

Hij keek haar verbaasd aan en zei dat het, zoals altijd, goed met hem ging. Ze knikte maar durfde hem de hele avond niet aan te kijken.

Het was al vroeg tijd om naar bed te gaan; zo rond negen uur werd de oude man plotseling moe. Zij hielp hem in bed, zo voorzichtig en inschikkelijk als ze kon. Zijn waardigheid was kwetsbaar.

Ze nam een kopje thee mee naar haar kamer, dat hoorde er ook bij. Moeder had daar altijd op gestaan, een kopje thee met honing erin, voordat ze naar bed gingen. Toen ze de hete drank opdronk kwamen haar jeugd en de herinneringen van haar zintuigen tot leven. De geur van honing in thee, een kopje met blauwe bloemen erop en buiten voor het raam het geschreeuw van de stormmeeuwen die zich met brutale levensvreugde uit de hemel naar beneden stortten.

Ze deed het raam open en volgde de schreeuwende troep met haar blik. De vogels vlogen naar zee, over Asperö en Köpstadsö. Vlak daarna hoorde ze de merel zingen in de eiken waarin de maand mei zich net liet zien.

Het was te veel; een dergelijke weemoed kon ze niet verdragen. Ze nam resoluut een slaaptablet.

#

Het gouden licht wekte haar al vroeg. Misschien was het niet alleen het licht, want de vogelenzang uit de tuin was die nacht tot in haar dromen doorgedrongen, mooi en krachtig als het voorjaar zelf. Ze bleef een poosje stil liggen en probeerde de verschillende stemmen te onderscheiden; het gejubel van de vink, het vrolijke gefluit van de koolmeesjes en de trillers van de zwaluwen die onder de dakpannen kropen.

De zwaluwen zijn gekomen om een nest te bouwen onder de dakpannen, dacht ze en even had ze het gevoel dat alles in harmonie was.

Ze sloop naar beneden naar de keuken. Doodstil maakte ze een kop koffie klaar, pikte een kaneelbroodje en sloop de trap weer op. Ze wist nog dat de zevende tree kraakte, sloeg die over en redde het; de oude man bleef snurken in zijn slaapkamer.

Ze mediteerde. De vogelenzang hielp haar binnen te komen in haar eigen stilte en in de zekerheid dat niets er toe doet, ook al is alles lijden. Ze slaagde er zelfs in een ogenblik lang te geloven dat haar moeder het niet moeilijk had, dat ze de pijn ontstegen was. En dat haar vaders geheugen zo kort was dat hij zijn verbittering niet kon vasthouden.

Vervolgens haalde ze de foto van grootmoeder te voorschijn en keek er lang naar.

Hanna Broman. Wie was je? Ik kende je, gek genoeg, eigenlijk bijna alleen maar van horen zeggen. Je was een legende, groots en dubieus. Enorm sterk, zei moeder.

Ik moet zelf nog beelden van je hebben; je leefde immers nog toen ik volwassen werd, ging trouwen en kinderen kreeg. Maar de foto lijkt niet op mijn herinneringen aan jou. Dat is ook logisch; deze foto is genomen toen je jong was, een vrouw in haar beste jaren. Ik heb je alleen gezien toen je oud was, een vreemdeling, ongelooflijk groot en dik, gehuld in enorme zwarte jurken met veel plooien.

Zo zag je er dus uit toen je nog in de kracht van je jaren was, toen je nog tien kilometer van de molen bij de waterval naar het dorp bij de grens liep met een zak meel van vijftig kilo. Daar ruilde je het meel voor koffie, petroleum, zout en andere eerste levensbehoeften.

Zou het waar zijn? Je droeg de zware zak op je rug, zei moeder. Maar alleen in het voor- en najaar. In de zomer nam je de roeiboot en in de winter trok je de slee over het ijs.

Wij werden in verschillende werelden geboren, jij en ik. Maar ik zie nu wel dat we op elkaar lijken; hetzelfde voorhoofd en dezelfde haarinplant met diepe inhammen. Dezelfde lange bovenlip en korte neus. Maar jij hebt een andere kin, die van jou is krachtig en vastberaden. Je hebt een vaste blik, je ogen zijn afstandelijk. Ik weet nog dat ze bruin waren.

We kijken elkaar lang aan. We kijken elkaar voor het eerst aan!

Wie was je? Waarom hebben we elkaar nooit leren kennen? Waarom was je niet geïnteresseerd in mij?

Opeens hoorde Anna een vraag. Een kind dat vraagt: ‘Waarom is ze geen echte grootmoeder? Bij wie je op schoot kunt zitten en die verhaaltjes vertelt.’

En de stem van haar moeder: ‘Ze is oud en versleten, Anna. Ze heeft genoeg met kinderen te stellen gehad. En in haar leven was er voor verhaaltjes nooit tijd.’

Klinkt daar verbittering in door?

Ik moet terugkeren naar wat ik zelf nog weet.

Toen ik klein was en zij nog in staat was om het lange stuk te lopen van de bushalte naar ons huis aan zee, kwam grootmoeder soms ’s ochtends op bezoek. Ze zat in de keuken, waar het naar koekjes en pas gebakken roggebrood rook, en waar het er mooi uitzag met een kleed op tafel en onze mooiste koffiekopjes. Ze bracht gezelligheid met zich mee. Ze was net een poes die rustig in een hoekje op de bank gaat liggen spinnen. Zij spinde ook, dat weet ik nog; ze knorde als een kwartelkoning in de nacht. Als ze tenminste niet praatte.

Maar ook haar gepraat gaf gezelligheid. Een grappig taaltje; half Noors, luchtig, soms onbegrijpelijk.

Wiej self, zei ze, in disse welt, en krek. Ze wist zichzelf en anderen altijd te verrassen doordat ze de woorden eruit flapte, voordat ze had nagedacht. Dan keek ze verbouwereerd, hield ze opeens haar mond en ze schaamde zich of begon te lachen.

Waar praatten ze over?

Over haar buren in het gouvernementshuis. Over kinderen met wie het slecht ging. Over kerels die dronken en vrouwen die ziek waren. Maar ook over bruiloften en nieuwe kinderen die werden geboren, en feesten en eten en hoe de mensen het zich in vredesnaam konden veroorloven.

Voor het kind was het net alsof ze het dak van het poppenhuis optilde en een gekrioel van figuren zag. Net een spel. Maar voor de beide vrouwen was het werkelijkheid en bittere ernst. Ze waren zeer geïnteresseerd in de kinderen van Höglund, die een zwakke gezondheid hadden, en in de dronken buien van schilder Johansson. Om nog maar te zwijgen over de gekke ziekte van mevrouw Niklasson.

Roddel. Niet gemeen, maar ook niet vriendelijk. Pas nu realiseert Anna zich dat dat eindeloze gepraat een orgie van gevoelens was. Ze wentelden zich in andermans ongeluk, maar beklaagden eigenlijk zichzelf en leefden hun eigen persoonlijke nood uit zonder ooit ook maar persoonlijk te worden; over jezelf praten was onmogelijk. Schandelijk.

Grootmoeder bloosde snel.

‘Hoeft u nooit te huilen, grootmoeder?’

‘Nee, dat helpt toch niks’, zei ze en ze werd knalrood.

Ook moeder geneerde zich en schold op het kind. Er was veel dat je nooit mocht vragen aan grootmoeder, die zeker vond dat je onbescheiden kinderen terecht moest wijzen en dat Johanna haar verwende dochter niet in de hand had.

‘U was zo verdomde nuchter’, zei Anna tegen de foto.

Misschien heb ik ongelijk, dacht ze, terwijl haar blik van de foto naar buiten gleed en de zee zocht; een heel stuk langs alle huisjes, waar anonieme nieuwe mensen muur aan muur woonden en elkaar nauwelijks bij de naam kenden. Misschien hadden jullie allebei wel een triest verlangen naar het dorp waar jullie vandaan kwamen? En probeerden jullie de saamhorigheid en het dorpsgevoel te herstellen toen jullie naar de grote stad kwamen.

Bij die verklaring kon Anna haar grootmoeder horen briesen. Zij hield van de stad, elektrisch licht, stromend water, de winkels die in dezelfde wijk lagen en het recht om de deur achter je dicht te doen.

Grootmoeder kwam op zondag eten; ze werd door vader opgehaald met de auto. Ze droeg lange zwarte straskettingen en een witte jabot aan de hals. Aan tafel zweeg ze, totdat haar iets gevraagd werd en ze was inschikkelijk tegenover haar schoonzoon.

Opeens wist Anna het weer. Een glasheldere herinnering, dacht ze onthutst. Aan tafel werd er met verwonderde stemmen, die wikten en wogen, gepraat over de uitspraak van de schooljuffrouw dat Anna begaafd was.

Begaafd? Dat was een ongewoon woord. De juffrouw had gezegd dat ze verder moest leren. Grootmoeder bloosde en brieste; ze vond het onfatsoenlijke praat. Ze wierp een lange blik op het meisje en zei: ‘Waar zou dat goed voor zijn? Het is toch maar een meisje. Ze wordt er maar hooghartig van. En ze kan haar lot toch niet ontlopen, zij net zomin.’

Misschien waren het wel die woorden die Anna’s toekomst bepaalden. ‘Toch maar een meisje’ wekte de woede op van vader, die nooit zou erkennen dat het hem speet dat zijn enig kind een meisje was.

‘Anna mag het zelf weten’, zei hij. ‘Wil ze verder leren, dan mag dat.’

Hoe heb ik die zondag kunnen vergeten, dacht Anna, dat gesprek. Ze ging terug naar bed en bekeek de foto opnieuw. ‘Jij had het mis, oude heks’, zei ze. ‘Ik heb gestudeerd, ben afgestudeerd, ben succesvol geworden en ik beweeg me in werelden waar jij nooit van had kunnen dromen.

Hooghartig ben ik ook geworden, zoals jij al voorspelde, zoals iedereen voorspelde. Maar jij werd een fossiel, een primitief overblijfsel van een verdwenen tijdperk. Ik heb je buitengesloten uit mijn leven; je was maar een pijnlijke herinnering aan een afkomst waar ik me voor schaamde.

Daarom heb ik je nooit leren kennen en daarom heb ik ook geen herinneringen aan je. Maar het is ook om die reden dat jouw foto mij zo sterk aanspreekt. Want je kunt duidelijk zien dat ook jij een begaafd meisje was.

Jij had weer andere vooroordelen dan ik, dat is waar. Maar soms had je wel gelijk en vooral toen je zei dat ook ik het lot niet zou kunnen ontlopen; ook op mij wachtte het vrouwenleven.

Ik droeg geen zakken meel van de molen naar het dorp, grootmoeder. En toch ook wel.’