Maria Ernestam

Nooit zonder jou

Vertaald uit het Zweeds door Maydo van Marwijk Kooy

Uitgeverij De Geus

breda 2011

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Alltid hos dig, verschenen bij Forum

Oorspronkelijke tekst © Maria Ernestam 2008

Published by agreement with Grand Nordic Agency ab, Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Ekaterina Nosenko

isbn 978 90 445 2028 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

‘Een groot wrakstuk leek recht op mijn hoofd af te komen en ik dook instinctief onder in de hoop het te ontwijken. Ik bleef zo lang mogelijk onder water en toen ik weer bovenkwam, hoorde ik achter mij het aanzwellende geluid van een stortvloed. Het zag eruit als een golf in de branding, maar ik realiseerde me dat het de zuiging of de boeggolf was van het schip dat zojuist was gezonken. Ik kon nog net mijn longen vol met lucht zuigen voor de golf over me heen sloeg. Ik voelde dat het geen zin had om te vechten, dus ik liet me een moment meenemen. Toen begon ik te zwemmen, maar ik merkte dat het tevergeefs was en zei tegen mezelf: “Het is nutteloos om te vechten, het is met je gedaan”, en ik staakte inderdaad mijn pogingen om boven water te komen. Maar toen hoorde ik een stemmetje in mijn oor zeggen: “Kom op!”’

Onderofficier Ernest Francis op de Britse slagkruiser Queen Mary

Proloog

Zie de maan langs de hemel gaan, zong mijn vader vroeger. Nu zie ik de maan door een kier tussen de gordijnen. Hij beweegt niet, maar staat mij stil aan te staren en vertelt me dat het nacht is. In mijn hoofd hoor ik vaders stem, ik voel zijn hand in de mijne. Ik ben altijd bij je, als je dat wilt.

Mijn gedachten dwalen rond en ik weet niet meer wat werkelijkheid is en wat droom.

Maar de maan trekt het water aan en ik zie hoe de zee in mij op en neer deint, hoe het water de rotsen streelt, zoals een vrouw een man streelt en een man een vrouw. Plotseling staat hij daar, hij die wacht en die ik nooit ben vergeten, hoewel ik deed alsof. Ik voel de warmte in mijn lichaam, het lichaam dat ooit het mijne was – zo’n onbegrijpelijke gedachte, als ik nu zie wat ervan over is.

Ik voel zijn handen om mijn middel en daar is de muziek weer en een dans, ook al mag het niet. Hij leidt mij rond, één, twee, drie, en alles tolt, ik ben buiten adem en verlies mijn evenwicht en hij kust me …

Water. Ik wil water.

Ik zweef rond in mijn herinneringen. Nu ben ik in de kamer waarin ik haar ontmoette. Zij, die eruitziet als ik, maar die getekend is, alsof de natuur met haar spotte. Ze zal zo komen, ik weet dat ze zal komen, en ze zal mijn hand vasthouden zoals ik vaders hand vasthield toen het licht doofde.

Ik heb het koud en ik heb een beetje pijn. Ik wil me omdraaien, trek het dekbed dichter om me heen. Dan hoor ik een lach en de tranen springen in mijn ogen.

Ik heb bemind. Dat kan niemand me afnemen.

Zelfs niet de zee, die opslokte en weer prijsgaf wat door mensen was vernield, de golven, die zich ontfermden over de man van wie ik het meeste hield.

Het is tijd. Ze zeggen dat de fouten van je voorouders je zullen kwellen, maar dat geloof ik niet. Als je al door fouten wordt gekweld, dan zijn het die van jezelf.

Hoofdstuk een

2005

De foto’s die voor haar lagen uitgespreid zouden goede recensies krijgen. Ze had er veel tijd aan besteed en haar best gedaan om beelden te vinden die goed bij het thema van de tentoonstelling pasten. Verandering.

Het was eigenlijk een nogal simpel thema, maar daarom wel een uitdaging. Ze hield van uitdagingen, als ze eenmaal achter de rug waren. Daarvóór konden ze een knoop vormen in haar schouders of haar buik. Maar ze zou nooit nee zeggen. Diep van binnen wist ze dat ze het vermogen had om de goede beelden te vinden, die mensen konden raken en die hun in het beste geval zelfs iets meer lieten voelen dan anders.

Hoeveel dagen had ze bij het circus doorgebracht? Veel, maar tijd zei haar niets als ze de werkelijkheid in haar zoeker probeerde te vangen. Wat zij koos te fotograferen, zou er voortaan altijd zijn. Van die gedachte werd ze meestal rustig; het gaf haar het gevoel dat het zin had wat ze deed.

Ze pakte de bovenste foto op. De acrobate had zich met een of andere mooie naam aan haar voorgesteld, maar heette eigenlijk Barbara en kwam uit voormalig Oost-Duitsland. Op het koord, dat in de nok van de tent gespannen was, had ze er mooi en sterk uitgezien. Maar de camera had de andere werkelijkheid geregistreerd. De foto liet een vrouw zien bij wie de schmink zich in de rimpels van haar gezicht verzameld had, waardoor die nog dieper leken. De lippenstift was bij de mondhoeken uitgelopen en de wimpers zaten aan elkaar vastgeplakt als een soort voelsprieten. Een paar weken en veel glazen wijn later had Barbara toegegeven dat het met de jaren alleen maar erger was geworden. Ze had verteld over de grenzeloze paniek die ze voor iedere voorstelling voelde en de angst om te vallen, die inmiddels bijna veranderd was in een verlangen.

‘Zodat het eindelijk is afgelopen. Snap je dat, Inga? Dit vervloekte leven.’

Inga was zorgvuldig professioneel gebleven en had het goede ogenblik afgewacht. Ten slotte had ze de foto kunnen maken. Als Barbara ooit van het koord zou vallen, zou iedereen die de foto bekeek kunnen zien hoe bang deze vrouw was geweest, die er aan de buitenkant zo moedig had uitgezien. Bang om de controle te verliezen.

Had ze de wanhoop in de ogen wat kunnen afzwakken? De schaduwen op de ordinair gepoederde wangen wat kunnen versterken? Natuurlijk had ze dat. Maar het resultaat kon er absoluut mee door. Haar Leica, die haar in staat stelde ook tijdens die fractie van een seconde dat ze afdrukte haar onderwerp te blijven zien, had geleverd wat ze wilde. Aanwezigheid en precisie, in perfecte harmonie. De lichtgevoelige lens met het kristalheldere glas. Zij accepteerde vervormingen in de hoeken alleen als ze het resultaat waren van een bewuste keuze. En dat gaf het gewenste resultaat.

Geduld en ervaring hadden geholpen. Grondigheid. Ze probeerde altijd meer te doen dan van haar verwacht werd en dat kostte energie. Maar het was moeilijk om genoegen te nemen met iets ‘heel aardigs’, om van ‘goed genoeg’ een deugd te maken. Hoewel ze wist dat ze dat soms zou moeten doen om zichzelf te sparen.

‘Wil je iets drinken?’ Izabella, de galeriehoudster, was opgestaan. Door haar strakke broekspijpen leek het bijna onvoorstelbaar dat ze bijna zeventig was. Inga bekeek de rimpels in Izabella’s gezicht. Die waren wezenlijk anders dan die van Barbara. Bij Izabella zag je plezier en zelfvertrouwen; bij Barbara wanhoop en pijn.

‘Graag.’

De futuristische espressomachine was nóg een reden waarom het altijd zo fijn was om in Izabella’s galerie te exposeren, en toen ze een dampend glas koffie kreeg, nam de spanning in haar nek een beetje af. Voorzichtig, om niet te morsen, zette ze het glas neer en ze zocht de foto op waar ze misschien het meest tevreden over was. Vanaf een heuvel vlak bij het circus had ze in beeld gebracht hoe de laatste voorstelling in het stadje bijna was afgelopen, terwijl het personeel dat niet in de ring was, achter de schermen de boel inpakte en het vertrek voorbereidde. Toen het laatste spotlight uit was en het publiek door de opening aan de voorkant van de tent naar buiten ging, was de achterkant al bijna verdwenen.

Ze richtte zich tot Izabella.

‘Dit is verandering. En toch ook weer niet. Er wordt een circus opgebouwd en weer afgebroken. Het trekt verder. Maar het ziet er bijna precies hetzelfde uit als een paar honderd jaar geleden. Het leeft van verandering, maar verandert zelf niet. Daarom zou ik deze foto wel op de uitnodiging voor de opening van de expositie willen – als je het daarmee eens bent. Barbara, de koorddanseres, zou op de grote muur kunnen hangen. Ik kan ’m net zo groot maken als je wilt.’ Kon ze duidelijk maken hoe geniaal dit was?

Izabella boog naar voren en bladerde door de stapel foto’s. Ze nam meestal snel beslissingen en Inga verwachtte binnen een paar uur klaar te zijn. Ze was van plan daarna naar huis te gaan en de rest van de middag en de avond te werken. Mårten zou toch pas over twee dagen thuiskomen, en als ze nu al haar stapels opruimde, had ze straks meer tijd voor hem. Ze verlangde naar het moment dat ze hem de afdrukken kon laten zien. Niemand kon zo goed advies geven als hij, omdat hij haar oprecht succes toewenste. Daardoor kon ze zijn kritiek altijd goed hebben, omdat die nooit bedoeld was om te kwetsen of te ondermijnen.

Ze schudde haar hoofd, merkte plotseling dat Izabella iets gezegd had.

‘Sorry, ik hoorde je niet. Wat …?’

‘Tja, ik zei dat je ontzettend knappe foto’s maakt, Inga. Je brengt heel goed mensen en hun emoties in beeld. Plus je techniek. Die is perfect. Misschien is het wel daarom dat deze foto’s … mij zo weinig doen.’

‘O.’

Het antwoord kwam als een reflex. Ze voelde hoe een ijzige kalmte zich door haar lichaam verspreidde.

‘Dat kan een aantal oorzaken hebben. De foto’s zijn zoals gezegd perfect. De angst is duidelijk en je idee om een circus te kiezen is natuurlijk briljant. Maar toch voelt het alsof we de mensen op de foto’s niet echt leren kennen. De afbeelding van lichamen past uitstekend bij het thema, maar het raakt me niet echt.’

Izabella strekte haar hand uit om die op Inga’s arm te leggen. Ze trok haar arm weg en zocht haar toevlucht tot het koffieglas. Ze nam een slok om de rode vlekken die ze in haar gezicht voelde opkomen te verbergen. Ze kon ze niet zien, maar ze voelde ze. Vond Izabella soms dat ze de mensen die ze fotografeerde uitbuitte?

‘Het is niet mijn bedoeling om negatief te klinken. Ik heb het nu over je vakmanschap en je energie. Niet over de emotionele kant. Je bent een van de aardigste mensen die ik ken.’

‘Maar je vindt dat de foto’s niet gebruikt kunnen worden? Of wil je alleen maar dat ik iets verander?’

In plaats van antwoord te geven, ging Izabella naar de ruimte achter in de galerie. Toen ze terugkwam, had ze een nieuwe stapel foto’s bij zich. Voorzichtig legde ze Inga’s foto’s op elkaar en spreidde de andere foto’s uit.

Dit moest een grapje zijn. De foto’s waren zo simpel dat het leek alsof ze waren gemaakt door iemand die net zijn eerste fototoestel had gekregen. Er stonden lachende en huilende mensen op, kinderen en volwassenen, soms vaag, soms maar half in beeld, op toevallig getroffen ogenblikken. De doop van een kind, een diploma-uitreiking, bruiloften en begrafenissen. Een baby die in de armen van een oude vrouw werd gelegd. Een man die een kaars aanstak bij een graf.

‘Wat vind je ervan?’ Izabella klonk oprecht geïnteresseerd.

Nu geen kritiek leveren om haar eigen teleurstelling te compenseren.

‘Goed. Heel goed. En ik wil niet onaardig klinken als ik zeg dat ze nog beter waren geweest als de fotograaf meer tijd had genomen. Voor de belichting bijvoorbeeld. Maar de afbeeldingen zijn boeiend. Diploma-uitreikingen en bruiloften gaan echt over verandering. Dit is een goede en originele fotograaf.’

Izabella legde haar hand om de steen die ze aan een ketting om haar hals droeg.

‘Deze fotograaf is niet half zo goed als jij. Zoals ik al zei maak je ongelooflijk knappe foto’s, en ik twijfel er niet aan dat je op een dag als een van beste fotografen van Zweden gezien zult worden. Maar soms kan perfectie een beetje saai worden. Heb je je dat weleens gerealiseerd? Het volmaakte is bijna altijd volmaakt, juist omdat het níét perfect is. Deze beelden hier zeggen niet dat zij de enige waarheid afbeelden. Ze tonen een gevoel. De fotograaf is pas vierentwintig en hij heeft nog nooit nagedacht over welke foto er op de uitnodigingskaart moet komen, of waar iets moet hangen. Maar hij is beslist even lang met deze foto’s bezig geweest als jij met de jouwe. Ik zou nooit een solotentoonstelling van hem kunnen maken. Maar ik wil ze er wel bij.’

Izabella had mooie, oranje schoenen met bandjes. Inga nam de tijd om het mooie handwerk te bestuderen, zodat de kleur die ze had gekregen weg kon trekken. Ondanks de teleurstelling was ze oprecht blij dat juist deze schoenen Izabella’s voeten sierden. Izabella was een goede en wijze vrouw. Haar oprechtheid veranderde daar niets aan. Maar nu verlangde ze naar Mårten. Zodra dit gesprek voorbij was, zou ze hem opbellen.

‘Ik wil jouw foto’s er ook bij.’ Izabella liet het als vanzelfsprekend klinken. ‘Veel van mijn vaste bezoekers zouden niet eens komen kijken als ze niet wisten dat jij meedeed. Er wordt nog steeds naar je botenfoto’s gevraagd. De oude bootskeletten, zoals je ze noemde. Daarvan had je er net zoveel kunnen verkopen als je maar wilde.’

De bootskeletten. Dat was alweer een paar jaar geleden. Ze was toen na een hectische werkperiode naar Marstrand gegaan. Mårten was op zakenreis en zou het weekend ook komen. Op een ochtend hadden een paar buren gevraagd of ze zin had om mee te gaan de zee op. Ze had meteen ja gezegd, blij dat ze misschien bij een paar verre eilandjes kon komen waar weleens scheepswrakken lagen.

Ze haalde haar twintig jaar oude Canon voor de dag, die ze een paar maanden voordat ze Mårten leerde kennen had gekocht. Ze maakten er nog steeds grappen over dat dat de reden was waarom ze verliefd op elkaar waren geworden, waren getrouwd en kinderen hadden gekregen. Toen ze elkaar ontmoetten was Mårten ook de trotse bezitter van een Canon. Hij had er een 350 mm-telelens bij gekocht, waar ze geen van tweeën iets aan hadden omdat ze helaas niet in vogels geïnteresseerd waren. Zij had een groothoeklens van 18 mm uitgekozen, waarmee je de hele voorgevel van een kasteel of een brede boulevard kon fotograferen. Twee extreme lenzen, die ze samen hadden aangevuld met een heel wat bruikbaarder 35 mm- en een 150 mm-lens. Zo’n toeval moest iets betekenen, hadden ze tegen elkaar gezegd.

Zij pakte het toestel en de 35 mm-lens, ging naar de steiger en werd opgehaald met een goed onderhouden houten boot. De zee was stil en het licht was fantastisch. Als fotograaf móést je daar eigenlijk gebruik van maken.

Bij de kleine eilandjes zetten de buren hun visnetten uit. Zelf werd ze op een van de eilanden afgezet. Ze slenterde langs de waterrand, vond verschillende wrakken en nam foto na foto. Ze dacht niet zo veel na bij wat ze deed en fotografeerde in een merkwaardige mengeling van vreugde over de mooie dag en verdriet over al die mensen die op zee hun leven hadden verloren. Hoeveel zouden het er zijn die in de loop van de jaren overboord waren geslagen, terwijl ze panisch schreeuwden of stil hun lot in de golven accepteerden? Was het een fabeltje of was het waar dat veel zeelieden niet leerden zwemmen omdat ze de verdrinkingsdood niet nog moeilijker wilden maken? Ze wist het niet. Maar de foto’s van de verlaten karkassen, het grijze hout, soms bedekt met zeegras en schelpen, bleken emotioneler dan ze had gedacht. Op een tentoonstelling een paar maanden later had Izabella de hele reeks verkocht.

‘Vond je die beter dan de circusfoto’s?’

Izabella zuchtte licht. Onder de stof van haar blouse waren haar sleutelbeenderen goed zichtbaar.

‘Je moet niet vergelijken. En al helemaal niet met andere foto’s van jezelf. Wat ik probeer te zeggen is dat meer intuïtieve foto’s bij jou toegankelijker zijn. De bootfoto’s waren ongelooflijk mooi. Je zag als het ware de onschuld van het ogenblik, als je begrijpt wat ik bedoel. Dat voelen mensen. Sommigen dachten misschien dat ze ze zelf hadden kunnen maken, wat natuurlijk heel schattig gedacht is. Maar je moet het gevoel van mensen bij het kijken naar kunst niet onderschatten. Dansers zijn daar ook een voorbeeld van. Het kan er zo vanzelfsprekend uitzien dat je zou kunnen denken dat je het zelf kunt.’

Zoals Barbara op haar koord een gevoel van gewichtloosheid uitstraalde.

‘Eigenlijk wil ik je een voorstel doen. Wat zou je ervan zeggen om voor een paar maanden een soort creatieve pauze te nemen? Om nieuwe ideeën op te doen of gewoon helemaal niets te doen. Soms heb ik het gevoel dat je nooit vrij neemt. Jij werkt waarschijnlijk nog als je een glas wijn drinkt.’

Die verrekte Izabella. Die doorhad dat ze zelfs als ze haar glas ophief, nadacht over de precieze kleur van de wijn en de soort film die ze er het beste voor zou kunnen gebruiken. Die het eens zou zijn met de vrouw die op een zonnig strand in Azië haar schouders gemasseerd had en had gemompeld dat ze steeds maar doorging met denken.

Ze stond op. Ze moest met Mårten praten. Hem horen zeggen dat iets nooit zo erg was als het leek. Dat er eigenlijk niets was om je over op te winden, zolang zij, hijzelf en Peter maar gezond waren. Dat ze, als alles misging, altijd nog de flat konden verkopen en verhuizen naar een land waar de sinaasappels goedkoper waren dan hier. Ze zou hem gelijk geven en lachen. Alles weer in de juiste verhoudingen zien.

‘Dan laat ik de foto’s bij je achter. Ik hoor wel van je wat het wordt. Dank je wel, Izabella. Je weet hoe blij ik met je ben.’

‘Net zo blij als ik ben om met jou te mogen werken.’ Izabella liep met haar mee naar de deur en omhelsde haar ten afscheid. En weer viel Inga op wat ze liever niet wilde zien: Izabella was mager geworden.

Ze ging naar buiten en hoorde hoe Izabella de deur van de galerie achter haar dichtdeed. De zon scheen op haar gezicht en ze hield haar hand boven haar ogen, terwijl ze bedacht dat het een weerspannige herfst was, die niet wilde wijken voor de kou en het donker van de winter. Misschien had ze moeten proberen om foto’s te maken van deze nazomer, en niet van een rondreizend circus waarvan de beelden blijkbaar niet wisten te boeien. Die niet gelukt waren. Ze voelde de zelfkritiek bonzen op het ritme van haar hart. Er was geen plaats voor de gedachte dat Izabella misschien niet zo’n goede dag had gehad, en dat haar mening niet overeen hoefde te komen met die van alle anderen.

Ze zocht in haar tas naar haar mobiele telefoon en belde Mårten. De telefoon ging wel over, maar toen ze eindelijk Mårtens stem hoorde, was het zijn voicemail. Dat was ongewoon, hij antwoordde bijna altijd zelf. Teleurgesteld bleef ze staan op een kruispunt. Ze vroeg zich af wat ze zou gaan doen. Het plan om nog wat te werken voelde zinloos. Alles wat ze die dag zou doen, zou door haar onzekere gevoel worden beïnvloed. Meestal ging ze dan praktische klussen doen. E-mail die beantwoord moest worden, rekeningen die op de post moesten worden gedaan. Maar nu leek de eenzaamheid van haar werkkamer ondraaglijk.

Ze liep doelloos over straat. Wat Izabella over haar foto’s had gezegd, vrat aan haar. Het beste heeft soms imperfecties nodig om gewaardeerd te worden, zoiets had ze toch gezegd? Neem een paar maanden vrij. Ze was niet goed in pauzes als Mårten er niet bij was. En was dat niet precies waarom ze zover gekomen was? Ze had als freelancefotografe toch maar mooi succes in deze onzekere markt.

Ongeïnteresseerd keek ze naar de etalages. Alleen een paar schoenen trok haar aandacht, meer vanwege de kleur dan door de vorm. Maar het idee om naar binnen te gaan, aardig te doen tegen de verkoopster en te vragen of ze de schoenen kon passen, trok haar niet. Daarom ging ze naar haar auto, gooide de cameratas op de achterbank en reed naar huis.

Eenmaal thuis zette ze haar tas in de hal op de grond, hing haar jas aan de kapstok en snoof de bekende geur op. In de keuken zette ze de televisie aan, pakte een sinaasappel en begon hem te pellen – terwijl ze er eigenlijk niet van hield om sinaasappels te pellen. Het sap liep langs haar vingers en ze likte ze af. Ze proefde het mengsel van zoetigheid en bestrijdingsmiddel op de schil, toen er aangebeld werd.

Ze keek hoe laat het was. Het kon Mårten niet zijn, tenzij hij haar wilde verrassen. Een postpakket misschien? Een pakje dat met haar werk te maken had? Ze wierp een blik in de spiegel. Blond haar, tot op haar schouders. Bruine ogen. Donkere wimpers en wenkbrauwen. Een bovenlip als de snavel van een eend, die naar buiten en omhoog krulde. Dat was haar eigen vergelijking. Anderen hadden gesproken over zoenlippen.

De man die voor de deur stond had een jas aan die zo ver openstond dat de boord eronder zichtbaar was. Met een meelevende blik stak hij zijn hand uit en stelde zich voor met een naam die zij zich pas veel later zou herinneren. Hij vertelde vriendelijk dat hij hier dominee was en vroeg of hij binnen mocht komen. In het halletje hing hij zijn jas op, waarna hij haar volgde naar de zitkamer. Het enige waar ze aan dacht was dat het sap van de sinaasappel bij haar polsen tot ijs bevroren moest zijn. De vraag wat er aan de hand was bleef ergens in haar keel steken.

Naderhand herinnerde ze zich alleen flarden van het gesprek, woorden en zinnen die door haar hoofd begonnen te tollen. Wandeling. Was in elkaar gezakt. Ambulance. Iemand die had gebeld.

De laatste zin stond in haar geheugen gegrift.

‘Het spijt me dat ik u moet vertellen dat uw man is overleden.’

Hoofdstuk twee

2007

Boten die rukten aan trossen. De veerpont die haar overzette naar het eiland. Mooi houtsnijwerk aan dakranden en raamkozijnen. Zijzelf, die moeizaam de zware koffer voortrolde en op koers probeerde te houden met de plastic tasjes in haar andere hand. Stom, die hoge hakken op de kinderhoofdjes. Bij het Grand Hotel bleef een wieltje van haar koffer in het grind steken. Zweet onder haar armen, klapperende markiezen, heuvel op, heuvel af. Winkels en restaurants gesloten na de zomervakantie. Maar de zee was hetzelfde.

Een bakkerij waar ze langskwam was wel open en ze ging naar binnen om vers brood en frambozentaartjes te kopen. Eerder had ze al melk, boter, wc-papier en afwasmiddel gekocht. Koffie en thee had ze van huis meegenomen. Maar verder was ze niet gekomen. Ze had niet verder gedacht dan die eerste dag. Niet gepland voor de volgende dagen. Laat staan voor de nachten.

Het huis was niet kleiner dan een paar jaar geleden, maar het leek wel eenzamer. De verf was op een paar plaatsen gaan bladderen, het kleine tuintje was verwilderd en er groeide gras tussen de tegels. Als de kraaien maar geen nest hadden gemaakt in de schoorsteen. Het zou heerlijk zijn om de haard aan te kunnen steken.

Ze liet haar bagage op straat staan en ging door het hek naar binnen. Met de buurhuizen als stille getuigen liep ze door de tuin en nam het huis van alle kanten in zich op. Ze deed haar ogen dicht en probeerde de beelden op te roepen. Het glimmende en pas geverfde gele huis met witte hoekplanken en kozijnen. Alle ramen en deuren open, zomerwarmte en de geur van gekookte bietjes. Zelf op haar hurken tussen de stenen bij de zee, samen met het buurmeisje. ‘Ik heb een krab gevonden. En nog een krab. En ik heb nóg een krab gevonden.’

De mensen. Haar vader en moeder. Grootvader. Neefjes en nichtjes. Eindeloos veel familie. Een kakofonie van stemmen en andere geluiden. Matrassen die tevoorschijn werden gehaald, keukenbanken die werden uitgeschoven tot bedden, iemand die in de schuur moest slapen als het nodig was. Feest op zondag. ‘Kom, we gaan met z’n allen naar het restaurant en ik trakteer.’ Oom Ivar natuurlijk. Het eindeloze gekibbel tussen haar vader en oom Ivar over hoeveel koekjes je bij de koffie mocht nemen, als de koffie bij de prijs was inbegrepen. Grootvader, die haar moeder Louise ging vragen waarom ze liever in haar eentje op zolder lag te lezen dan bij de anderen te blijven. Solveig, het nichtje van haar vader, die probeerde uit te leggen dat je hier de hele tijd in beweging moest zijn. ‘Je moet laten merken dat je bezig bent, de hele tijd, zelfs als het niet zo is.’

Ruzie soms. Luide stemmen. Liefdesspel, gesanctioneerd door huwelijken maar toch stiekem vanwege het ruimtegebrek. ‘Sorry, maar waar staat de koffie?’ ‘Deur dicht, verdomme!’ En gelach. In een zomer die nooit ophield.

Ze rilde en kruiste haar armen voor haar borst. Het was warm voor de maand november, maar je voelde een soort berusting in de lucht. Het donker was gearriveerd en zou hoe dan ook iedere avond dichterbij kruipen. Hier bij de zee zou je het nog duidelijker merken.

Een uitgestoken hand. Een doos met persoonlijke bezittingen. Een trouwring. Met haar naam erin.

Nu niet aan denken. Later.

Ze liep naar de voordeur en keek naar de bel, die er schuin boven hing. De bronskleur was bijna verdwenen, maar toen ze aan de ketting trok, klingelde hij voorzichtig, zoals de bel voor een maaltijd die een paar jaar was verlaat. Ze liet de ketting los en stak de sleutel in het slot. Ze moest een tijdje wrikken, maar toen ging de deur knarsend open en kon ze naar binnen.

De bedompte lucht van verlaten zomerhuizen kwam haar tegemoet, maar ook iets anders. Warmte. Het was Niklas dus gelukt om met zijn oude sleutel binnen te komen en de elektrische kachels aan te doen. Zonder haar schoenen uit te trekken ging ze naar binnen. Het voelde alsof ze een poppenhuis binnenstapte, zo een waarmee ze als kind gespeeld had. Misschien was dat een beter beeld van haar leven dan ze wilde toegeven. Ze woonde al een paar jaar in een poppenhuis, zonder te weten welke grote hand met alles speelde.

De keuken, met ruimte voor een eettafel en veel monden. De kanten vitrages voor de ramen. Een vaas met bloemen erop geschilderd. Een open keukenkast met taartbordjes met gouden randen. De slaapkamer met bleekgele muren. Bijbelcitaten en engelen in lijsten aan de muur. Twee bedden bedekt met witte spreien.

In de badkamer draaide ze aan de kraan. Ze deed een stap naar achteren toen het water met veel gesputter naar buiten kwam. Niklas had blijkbaar ook het water aangesloten. Toen ze belde, had hij beloofd te doen wat hij kon, maar hij had haar gewaarschuwd dat hij niet precies wist hoe alles werkte. Ze had gevraagd of hij toch wilde kijken en had er stiekem op vertrouwd dat het hem zou lukken. Zijn vader, Harald, had indertijd toezicht gehouden op de verbouwing van het huis, en Harald leefde nog en had een goed geheugen, ook al waren zijn ogen achteruitgegaan. Hopelijk kon Harald zich herinneren wat hij niet kon zien en kon hij zijn zoon de juiste weg wijzen. Zoals alleen een vader een zoon de weg kan wijzen.

De zitkamer. Bank tegen de muur, open haard, kast met boeken en oude tijdschriften. De bijbel. De zilveren kandelaar. De veranda als venster op de natuur. Het glimpje zee. De herinnering aan blote voeten in het gras, langs de stenen omlaag, naar de rondgesleten rotsen bij het water.

Ze draaide zich om. Keek naar de open haard en de mand met houtblokken ernaast. Toen zakte ze op de grond in elkaar, niet in staat om nog één voet te verzetten.

Soms was ze haar begrip van tijd kwijt, hoewel ze heel goed wist dat het precies twee jaar geleden was dat ze een vriendelijke dominee had binnengelaten, wiens woorden haar leven op slag hadden veranderd. Toen hij wegging, was ze gaan zitten en had ze de noodzakelijke telefoontjes gepleegd. Met het ziekenhuis, om het echt zeker te weten. Met Peter. Met Mårtens ouders. Met haar moeder, Louise. Nog een keer met het ziekenhuis. Met een paar familieleden. Mårten was overleden aan een hartaanval.

Een paar uur later, toen een vriendin ongevraagd langs was gekomen, was ze ingestort. Ze had gehuild, geschreeuwd en gejammerd, thee gedronken en beschuit gegeten. Ze had geslapen, was wakker geworden, en had de hele tijd het gevoel gehad dat een klein wezentje met een kapmes in haar binnenste tekeerging. Op het laatst was er onder haar huid alleen nog maar een bloederige massa, die weigerde het te begrijpen.

De tocht naar een ziekenhuis in een stad waar ze nooit eerder was geweest, zwijgende uren met Peter in een auto. De ontmoeting met Mårtens ouders. Mårten, wit en koud in het ziekenhuisbed. Vredig, haast met een glimlach om zijn lippen en zijn handen op zijn buik. Een geborduurde kussensloop, een brandende kaars, de bijbel en het gezangenboek op het nachtkastje. Bloemen op het dekbed. Professioneel liefdevol personeel. Bijna zoals met haar vader. Toen waren ze er alleen wél bij geweest. Hadden ze, voor hij hen verliet, afscheid kunnen nemen en zijn hand vastgehouden.

Ze was naar het bed gelopen. Halverwege was ze blijven staan, opeens bang dat ze haar portemonnee was verloren. Ze had in haar tas gezocht, rondgekeken op de vloer, alsof hij zelf uit haar tas was gesprongen. Pas toen ze het leer tussen haar vingers had gevoeld, was ze in staat geweest op een van de stoelen te gaan zitten. Haar reactie had haar toen al bevreemd. Wat deed het ertoe waar haar portemonnee was?

De anderen hadden een psalm ingezet. ‘Slechts één dag, één enkel ogenblik’, en ze had geprobeerd mee te zingen, maar het was niet gelukt. Even later was Mårtens moeder ontsnapt naar het ziekenhuispersoneel om dingen te gaan regelen, terwijl ze zelf had gezocht naar Mårtens ziel, zonder die ergens te kunnen vinden. Niet bij Mårten, niet bij haar zelf, niet zwevend door de kamer. Toen de anderen zover waren om weg te gaan, wilde ze eigenlijk blijven, maar toen ze aanboden haar wat later op te komen halen, kon ze het niet verdragen te blijven zitten. Ze was bang voor het verdriet, wat het met haar zou doen als ze alleen was. Paradoxaal genoeg was ze ook bang dat de bleke Mårten rechtop in bed zou gaan zitten en met haar zou gaan praten. Haar misschien de bloemen zou geven.

Mårten. Wiens haar de kleur had van Deense boter; die door en door genereus was. Die zich niet druk maakte over rimpels of andermans opvattingen. Dit is wat ik je te bieden heb; het is allemaal voor jou.

Ze had het nog steeds koud, maar ze dwong zichzelf op te staan en op de bank te gaan zitten, waar ze een plaid over zich heen trok. Ze was opeens misselijk, wat betekende dat ze weer eens vergeten was te eten. Eten. Met Mårten had ze van de maaltijden genoten. Ze had altijd graag haar best gedaan om er iets bijzonders van te maken. Ze had niet alleen haar best gedaan op haar werk maar ook op haar huwelijk. De zorg voor Mårten was even vanzelfsprekend als de zorg voor haar camera’s. Nu had ze alleen nog maar haar camera’s.

Nee, dat was niet zo. Ze had Peter nog. Dat was wat sommige vrienden tegen haar gezegd hadden. Anderen hadden gezegd dat ze tenminste gelukkig was geweest, wat bepaald niet iedereen kon zeggen. En dat ze nog jong was. Misschien zou ze iemand anders ontmoeten. Woorden. En ja, ze hád Peter. Zonder hem zou ze hier waarschijnlijk niet zitten. Die fantastische, meevoelende, plotseling sterke en veel te volwassen Peter. Twintig jaar toen het gebeurde. Nu tweeëntwintig jaar oud. Geneeskundestudent in Umeå. ‘Ik wil iets nuttigs doen.’ Die haar steeds had gezegd dat hij zich wel redde. ‘Het belangrijkste is dat jij je redt, mama.’

Twee jaar geleden. Twee jaar waarin ze het weer langzaam leerde: uit bed, voeten op de grond, de deur door, het leven in – maar met diepere lijnen om haar mond. Verwelkte schoonheid? Wat deed het ertoe? Meer dan twintig jaar een gelukkig huwelijk. Wat had ze toen gedacht, toen hij nog leefde? Dat je goed moest doen om goed te ontmoeten. En dat je wens dan voor eeuwig in vervulling kan gaan. Hoewel niets voor eeuwig is.

Ze schrok op van een geluid. Het was donker geworden en de koffer en de tassen stonden nog buiten voor het huis. Voor ze naar de voordeur ging, deed ze het licht aan. De figuur in de deuropening maakte haar zo aan het schrikken dat ze gilde.

‘Sorry dat ik je aan het schrikken maak. Ik ben het. Niklas.’

In het zwakke licht tuurde ze naar de man in de deuropening. Natuurlijk was het Niklas. Nu strekte hij zijn armen naar haar uit.

‘Hallo, Inga. Welkom op Marstrand.’

Ze liet zich even omhelzen; zijn trui rook naar wasmiddel en koffie. Opeens vroeg ze zich af of Niklas nog net zo veel met zijn viool bezig was als vroeger. Hoewel hij er nooit zijn beroep van had gemaakt. Niklas had deel uitgemaakt van de ‘groep’. Ze kon zich hen nog zo voor de geest halen: jongens en meisjes in de zee en in het sprookjesbos, jonge mensen in kamers waar ouders niet binnen mochten komen. Niklas was iemand die nooit op de voorgrond trad maar sneller kon rennen dan alle anderen, die je föhn repareerde als hij stuk was, of je naar de trein bracht. Ze hadden weleens gezoend, aangeschoten na een feest. Ze hadden elkaar elk jaar gezien – tot hoelang geleden? Vijfentwintig jaar? Ze was tot na haar twintigste iedere zomer naar Marstrand gegaan, en daarna steeds blijven komen, soms met tussenpozen van een paar jaar.

Wanneer hadden ze elkaar voor het laatst gezien? Waarschijnlijk op de begrafenis. En elkaar gesproken? Sinds de begrafenis zo’n beetje elke maand. Niklas was een van de mensen die belden. Niet vaak, maar van tijd tot tijd, en niet alleen de eerste weken.

Niklas glimlachte.

‘Je bent niets veranderd. Heb je gezien dat ik het water en de elektriciteit aan de gang heb gekregen? Mijn vader herinnerde zich nog precies hoe alles zat; ik hoefde alleen zijn instructies op te volgen. Zelfs de werkhandschoenen wist hij nog te liggen. Maar ik kwam even vragen of je iets nodig hebt.’

‘Hoe is het met Harald?’

‘Niet slecht. Hij ziet bijna niets, maar hij is opgewekt. Klaagt eigenlijk nooit. Hij kan niet meer zo veel. Hij luistert naar de radio. En hij maakt nog weleens wandelingetjes op plekken die hij goed kent.’

Buiten het raam was de duisternis ondoordringbaar. Niklas volgde haar blik.

‘Ik zag dat je koffer nog buiten staat, en een paar plastic tasjes. Zal ik helpen ze naar binnen te brengen?’

‘Ik heb niet zo veel bij me, maar als je wilt …’

Ze wilde voor geen goud toegeven dat ze bang was om in haar eentje buiten haar spullen te gaan halen. Ze was nooit bang in het donker geweest, had het zelfs fijn gevonden om ’s nachts naar de sterren te kijken, liefst ver buiten de stad, waar ze het helderst waren. Op een zomer had ze vastgesteld dat de sterren buiten de stad veel groter waren. Maar toen waren ze erachter gekomen dat ze bijziend was en dat de sterren daardoor een beetje uitvloeiden. Met een afschuwelijke bril hadden ze hun ware proporties teruggekregen. Inmiddels had ze contactlenzen.

Niklas was al op weg naar buiten. Hij kwam terug en zette haar koffer in de slaapkamer en de tasjes in de keuken.

‘Heb je al gegeten?’

‘Ik heb onderweg wat geluncht.’

Dat was natuurlijk niet waar. Ze had alleen maar een paar appels gegeten en bij een tankstation een kop thee gedronken.

‘Lunch? Dat is vast al een paar uur geleden. Daar was ik al bang voor, dus ik heb aardappels en gehakt meegenomen. Als jij nou even gaat uitpakken en je handen wassen of zoiets, dan maak ik eten en een haardvuur. Ik heb gekeken of de schoorsteen geveegd was.’

‘Heb je daar wel tijd voor?’

Meer wilde ze niet vragen. Niklas had een aantal verhoudingen gehad. Allemaal met mooie, intelligente vrouwen en ze hadden steeds zo’n vier of vijf jaar geduurd. Waarom ging het altijd uit? Ze hadden het er weleens over gehad. Niklas had gezegd dat hij het geen ramp zou vinden om als vrijgezel te eindigen. Hij zag zichzelf wel als een ‘Oom Niklas’, had hij gezegd. Een beetje een vreemde figuur, in wiens buurt sst! werd gezegd als neefjes en nichtjes onschuldig vroegen waarom Oom Niklas geen kinderen had.

‘Anita is met een paar vrienden in Gotenburg. Ze blijft daar vannacht slapen.’

Niklas stond met zijn rug naar haar toe en ze vroeg niet verder. Maar op dit moment was het blijkbaar Anita die met Niklas in het mooie, grote huis aan de baai op het vasteland woonde. En Niklas zou gaan koken.

Deze omstandigheden gaven haar net genoeg energie om snel even met de oude stofzuiger door het huis te gaan en stof af te nemen in de slaapkamer. Niklas had een doekje bij zich, met dezelfde vanzelfsprekendheid als waarmee hij schoonmaakmiddel en een fles wijn had meegebracht. Ze vond beddengoed in de linnenkast en pakte de dekbedhoes die ze zich het beste van vroeger kon herinneren. Bloeiende rozen aan de ene kant en knoppen aan de andere. De kleuren waren verbleekt, maar het katoen was van een kwaliteit die je tegenwoordig niet vaak meer tegenkwam. Het laken was met borduursel en kant afgezet, net als de kussensloop met een grote R in het midden. Ze roken verbazingwekkend fris naar lavendel.

Ze maakte het bed op, hing een paar blouses op en vond in de kast het oude bruine vest van haar vader. Ze had er altijd zo van gehouden omdat het feit dat hij het aantrok betekende dat hij klaar was voor hun gezellige avonden. Ze was vergeten dat het hier hing, maar nu trok ze het zelf aan en sloeg de te lange mouwen een paar keer om.

Niklas had in de tussentijd het houtfornuis aangekregen, en toen ze de keuken in kwam, stond hij in een sausje te roeren. Het zag er lekker uit, en ze bedacht dat het leven soms goed was. Ze dacht aan wat de dominee gezegd had, toen ze had gevraagd waarom God, als hij zo almachtig was, Mårten niet kon laten leven. Het geloof aan de almacht van God had volgens hem iets te maken met een verkeerde vertaling. ‘God is niet almachtig,’ had hij gezegd, ‘maar geweldig.’ En dat was de enige reden waarom ze nog een sprankje geloof overhad.

Ze namen hun borden mee naar de zitkamer en gingen in de warmte van het haardvuur op de grond zitten. Ze vertelde over een paar tentoonstellingen en merkte verbaasd dat Niklas haar werk al die jaren gevolgd had. Zelf moest ze schuldbewust bekennen dat ze niet wist dat Niklas een designprijs voor een van zijn stoelen had gewonnen. Maar hij verzekerde haar dat zijn eigen meubels alleen maar een hobby waren. Het aannemersbedrijf nam eigenlijk al zijn tijd in beslag en hij had meer opdrachten dan hij aankon. Anita was een van zijn klanten geweest, en zij had uiteindelijk haar flat verkocht om bij hem in te trekken. Ze gaf biologie en scheikunde in de onderbouw van een scholengemeenschap.

Pas toen de borden bijna leeg waren, verbrak Niklas de stilte die was ontstaan toen Inga een vraag over Mårten onbeantwoord had gelaten.

‘Dus je bent van plan om hier een tijdje te komen wonen.’

Dat klonk nogal beslist. Ze probeerde zich te herinneren wat ze aan de telefoon tegen hem had gezegd. Ja, ze zou naar de westkust komen, naar het huis op Marstrand. Daar zou ze een paar weken blijven, misschien langer. Ze wilde zich concentreren op haar werk en had om een aantal redenen rust nodig. Ja, Peter was in Umeå. En nee, ze hoefde met niemand anders rekening te houden.

Ze trok aan een losse draad aan een mouw van het vest. Ze had nog niet bedacht wat ze wilde zeggen toen Niklas verderging: ‘Het is al een tijdje geleden dat een van jullie hier geweest is. Vorige zomer hebben Ivars kleinkinderen hier even gezeten. En toen kwam Solveig, die geprobeerd heeft iets aan de tuin te doen. Maar alles is een beetje verwaarloosd. Helaas heeft de verf veel te lijden onder de zeewind, en deze herfst heeft het behoorlijk gewaaid.’

‘Niemand voelde zich blijkbaar verantwoordelijk. Ik ben hier ook niet meer geweest sinds de keer dat Mårten en ik hier hebben overnacht op weg ergens naartoe. Ik had meer moeten doen, ik weet het.’

Niklas verschoof een houtblok, dat onmiddellijk weer vlam vatte.

‘Van wie is het huis eigenlijk?’

‘Ik ben verantwoordelijk, samen met oom Ivar. Hoewel ik me afvraag of hij weleens aan het huis denkt. Als je negentig bent, ben je met andere dingen bezig. Ik moet waarschijnlijk samen met zijn kinderen beslissen wat er gedaan moet worden. Maar niet nu. Nu wil ik hier alleen maar een tijdje zijn.’

Alleen maar zijn. Wat dat ook mocht betekenen.

‘Zal ik theewater opzetten?’ Niklas stond op.

‘Graag. Er ligt een zakje met frambozentaartjes op het aanrecht.’

Even later kwam hij terug met twee koppen thee met de taartjes wiebelend erbovenop.

‘Je grootmoeder was ook zo dol op frambozen, dat heeft mijn vader me ooit verteld.’

‘Dat heb ik ook weleens gehoord. Dat jouw vader dat wist.’

Frambozenherinneringen. Zoals toen ze wilde frambozen aan een strohalm reeg. Ze fijnmaakte in haar yoghurt. Of als Mårten haar met een emmertje zelfgeplukte frambozen verraste.

Mårten.

‘Mag ik vragen hoe het met je is, of heb je geen zin om erover te praten?’ De stem van Niklas was rustig en ze draaide een pluk haar om haar vinger tot een knoop. Of ze wilde praten? Dat hing ervan af wie het vroeg. Of de persoon luisterde en met goede raad kwam. Of alleen maar met medelijden. En of ze het op kon brengen woorden te zoeken voor iets waar geen woorden voor waren.

‘Ik dacht dat ons huwelijk voor eeuwig was. Ik ging ervan uit dat Mårten en ik samen oud zouden worden. Ik dacht op een merkwaardige manier dat wat ik had vanzelfsprekend was. Nu is Mårten dood en ik kan niets doen om hem terug te krijgen. Ik kan naar het strooiveld bij de begraafplaats gaan en een plant planten en hopen dat hij me hoort als ik tegen hem praat. Maar ik kan er nooit zeker van zijn.’

Behalve op de dag dat een plotselinge regenbui en een even plotseling warm zonnetje erna, ervoor zorgden dat iedere bloem op het hele veld haar knoppen naar de hemel opende. Rode bloemblaadjes, waterdruppels als verloren parels op de bladeren, de geur van planten. Mårtens stem van overal en nergens, binnen in haar.

Je moet me loslaten en verder leven, Inga.

‘Ik probeerde zo min mogelijk aan mijn leven te veranderen. Ik ben in onze flat blijven wonen. Heb nog wat kleren van Mårten bewaard. Soms deed ik een kastdeur open en stak mijn neus in een van zijn overhemden, maar meestal hield ik de kasten stijf dicht. Letterlijk. Ik sprak af met onze oude vrienden. Werkte. Meer dan ooit. Zei op alles ja. Reisde, maakte foto’s voor tentoonstellingen, boeken … wat dan ook. Iedereen was ongelooflijk aardig tegen me. Ik kreeg veel lof en waardering. Vooral omdat ik ‘er zo goed mee omging’. Iemand vond dat ik er gezond uitzag. Misschien omdat ik zo veel buiten was. Het leek onmogelijk om thuis te blijven en stil te zitten. Dan kwamen de gedachten, en als dat zo was, deed ik gauw mijn trainingsbroek aan. Om te rennen of een paar uur te wandelen.’

Ze zweeg. Het vuur brandde rustig. Soms knetterde het hout en rookte het even.

‘Ik kreeg veel hulp van een mannelijke collega. Zowel qua werk als privé. Hij was … hij was er gewoon. We hadden al eerder samengewerkt, hij was ook bevriend met Mårten. We hebben een paar weken geleden samen een tentoonstelling ingericht over levensvreugde. Dat klinkt misschien een beetje gek als je bedenkt hoe ik me gevoeld heb. Maar ik dacht dat het me zou helpen. Mijn collega is goed in alles wat hij doet, en nu had hij roofvogels gefotografeerd. Vraag me niet hoe het hem gelukt is om zo dichtbij te komen. Hij wilde vastleggen hoe een arend leert vliegen. Hoe de jongen door hun ouders uit het nest worden geduwd, in paniek omlaagvallen en worden gevolgd door hun ouders, die hun vleugels onder hun jongen uitspreiden en ze zo weer terugbrengen naar het nest. Om ze er meteen weer uit te duwen, net zo lang tot de jongen zelf …’

Haar stem wil niet meer.

‘De foto’s waren zo mooi. Die middag voelde ik iets wat op rust leek. We hadden een opening, er waren een heleboel mensen die zeiden hoe indrukwekkend de foto’s waren. Zelf had ik foto’s gemaakt van gebouwen van Mårten, omdat ik wilde … ja, ook nog iets anders wilde. Toen kwam er een vrouw die ik een beetje kende. Een aantal jaar geleden hadden we elkaar een paar keer ontmoet, maar ze maakte me altijd onzeker. Ze was fotograaf bij een krant en speelde ook toneel. In elk geval stond ze daar opeens. Keek veelbetekenend naar mij en mijn collega en zei nogal hard: “Je hebt je blijkbaar snel over Mårten heen kunnen zetten.”’

Ze begon te rillen, zoals iedere keer als ze aan het voorval dacht. De onverwachte aanval. De woorden die zo goed geslaagd waren in hun poging haar te kwetsen.

Verrast keek Niklas haar aan.

‘Zei ze dat?’

‘Ja. Dat waren precies haar woorden. Ik weet dat ik me er niets van aan moest trekken. Ik moest ze nemen voor wat ze waren: jaloezie misschien, haar eigen ontevredenheid, die niets met mij te maken had. Ik had medelijden moeten hebben, begrijpend moeten kunnen reageren. Ik geloof best dat ze niet wist hoe rot ik me heb gevoeld. Maar ik kon het niet. Het was alsof ze een mes in een wond had gestoken, die steeds meer was gaan etteren. Het is moeilijk te verklaren hoe zo’n stomme opmerking zo’n heftige reactie kon oproepen. Ik snapte het zelf ook niet, maar zo was het. Ik zette mijn glas neer, deed de deur open en ging naar buiten. Ik probeerde mijn auto te vinden, maar ik wist niet meer waar hij stond. Ik liep maar wat en moet er totaal verdwaasd uit hebben gezien. Toen ben ik aangereden door een auto. Niet ernstig, maar toch. Ik werd wakker in het ziekenhuis met een paar schrammen en kwam eruit met een recept voor antidepressiva. Ik had het gevoel dat alle vaste grond onder mijn voeten was verdwenen. Twee jaar na dato.’

Niklas keek haar aan en ze had meteen spijt dat ze geantwoord had. Ze had vanavond gewoon niet de energie om het uit te leggen. Om te vertellen over het vreselijke verdriet de laatste jaren, de angst en de woede die nu boven kwamen drijven terwijl ze zo geprobeerd had ze te onderdrukken. Even was het haar voor het haardvuur gelukt om de angst te temperen. Dat gevoel wilde ze bewaren. Niet denken aan Mårten in zijn ziekenhuisbed of hoe Peter, Mårten en zij altijd ’s ochtends aan de ontbijttafel de krant lazen. Of hoe zij en Mårten de kerstboom versierden. De houten kerstmannetjes – of eigenlijk één mannetje en één vrouwtje.

‘Kreeg je alleen maar pillen?’

‘Zullen we een andere keer verder praten? Ik ben moe. Ik ben blij dat je gekomen bent, maar ik geloof dat ik naar bed moet.’

Niklas legde zijn arm om haar heen en drukte haar, voor hij opstond, even tegen zich aan. Zijn lichaam voelde warm, terwijl het hare verstijfd was.

‘Ik werk morgen thuis. Kom bij ons eten, als je zin hebt. Of een andere keer. En bel als er iets is. Je weet maar nooit of een van de spoken van het fort bij je op bezoek komt.’ Hij onderbrak zichzelf. ‘Sorry. Je weet dat er hier nooit wat gebeurt. Maar het wordt donker ’s avonds, dus aarzel niet. We hebben een logeerkamer. Ook voor als het water problemen mocht geven.’

Ze lachte. Het was zo goed bedoeld en tegelijk zo onrealistisch. Dat ze op zou bellen om te vragen of ze bij Niklas en zijn vriendin mocht komen logeren.

‘Wie was er ook alweer het bangst in het donker toen we klein waren? Was jij dat niet? Die hysterisch werd toen we onszelf in de strandhut hadden opgesloten?’

Niklas schudde zijn hoofd op een manier die haar bekend voorkwam.

‘Speel je trouwens nog viool?’

‘Niet zo vaak. Ik heb een tijdje zo veel gespeeld dat ik soms bang was om mezelf erin te verliezen. Nu …’

‘Je zei altijd dat de viool een deel van je lichaam moest zijn, een soort verlenging van je arm. Dat je viool daarom niet meer dan tien meter bij je vandaan mocht zijn.’

Niklas gaf geen antwoord, maar liep naar de deur. Daar draaide hij zich om.

‘Mijn mobiel ligt ’s nachts naast mijn bed. Dank je voor de taartjes.’

De deur sloeg dicht. Hij was weg.

De stilte en de eenzaamheid voelden hardvochtig. Het geluid van de nacht, zo-even een geruststellend decor voor een lekker maal en een goed gesprek, voelde nu boosaardig. De wind woei door de kieren en de ijskast bromde zachtjes. De houten vloer kraakte onder haar voeten en in de keuken zag ze in een hoek een paar donkere rijstkorrels liggen, wat misschien duidde op ongenode gasten.

Heel veel jaren geleden was Mårten een keer in de lente hiernaartoe gegaan. Bij het opruimen van de keuken had hij een muis gezien, die voorbijrende en zich in de hoek onder een paar oude kranten verstopte. Mårten had voorzichtig alles weggetild tot hij ten slotte bij de muis kwam. Voordat hij iets had kunnen doen, was de muis in de lucht gesprongen, had een halve pirouette gedraaid en was toen dood neergevallen.

Hij kreeg een hartaanval toen hij me zag.

Mårten lachte toen hij het aan de telefoon vertelde. Ze hadden allebei gelachen. Zonder te weten om wat. Een hart dat ermee ophield.

Ze ging weer naar binnen naar het haardvuur, niet meer in staat tot logische gedachten. Toen het helemaal donker was, ging ze naar de voordeur en deed die op slot. Ze zou morgen wel afwassen. Niklas had het meeste al gedaan. Het was lief dat hij langs was gekomen. Met de veerpont of met zijn eigen boot – ze was vergeten het te vragen.

Ze ging naar de badkamer om haar tanden te poetsen. Toen naar de slaapkamer, waar ze zich uitkleedde en haar vaders vest als een extra deken over het dekbed legde. Toen hoorde ze het geluid pas. Er sloeg ergens een deur, maar na een tijdje voelde ze iets anders. Het hart van het huis was gaan kloppen. Ironisch, maar zo was het. Het huis had op haar gewacht en was nu tot leven gekomen.

Zelfs een huis wordt niet met rust gelaten door zijn verleden.

==

‘In de eerste fase van de strijd vierden we de ene overwinning na de andere. We hadden een zeeslag beleefd in al zijn wilde glorie. Nu waren de verschrikkingen aan de beurt.’

Georg von Hase, eerste artillerieofficier op de
Duitse slagkruiser Derfflinger