Milena Agus

Gravin van de hemel

Vertaald uit het Italiaans door Jeanne Crijns

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

De vertaling van de citaten uit Romeo en Julia van William Shakespeare zijn van de hand van Frank Albers (De Bezige Bij, Amsterdam 2009)

Oorspronkelijke titel La contessa di ricotta, verschenen bij nottetempo

Oorspronkelijke tekst © nottetempo srl, 2009

Nederlandse vertaling © Jeanne Crijns en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Susan Fox/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2068 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

‘Het zit hier vol vuurvliegjes’, zegt Neef.

‘Als je vuurvliegjes van dichtbij ziet,’ zegt Pin, ‘zijn het ook vieze, roodachtige beestjes.’

‘Ja,’ zegt Neef, ‘maar als je ze zó ziet zijn ze mooi.’

En ze liepen verder door de nacht, de grote man en het kind, te midden van vuurvliegjes, hand in hand.

==

italo calvino, Il sentiero dei nidi di ragno

1

De familie van de drie zussen was aan het begin van de negentiende eeuw, toen de koning bij ons op Sardinië zijn toevlucht zocht vanwege de komst van de Fransen in Piemonte, wel rijk maar nog niet van adel. Ze zeggen dat de familie dat werd doordat een voorouder ervoor had gezorgd dat de koning, die altijd in een slecht humeur was, altijd tierde over dat godverlaten oord Sardinië en altijd met de deuren van het Palazzo Regio sloeg, een prachtig servies kreeg om zijn tafel waardig te dekken.

Het palazzo van de adellijke familie staat in de oude wijk Castello en werd in de zeventiende eeuw gebouwd, het bestond dus al toen die voorouder het van de koning cadeau kreeg, samen met de titel. Het is een hoekgebouw. Ooit waren alle drie de gevels in het bezit van de familie van de gravinnen, met twee ingangen aan de belangrijkste straten van de wijk, waar het een druk komen en gaan was van ooms, tantes, grootouders, neven, nichten, bedienden en ook artsen, want de moeder van de gravinnen had het aan haar hart.

Van de drie gevels bezitten de adellijke dames er nog maar twee, één gevel ligt aan een steeg en de andere aan de hoofdstraat. Op de eerste en tweede verdieping bevinden zich in het midden lange balkons met balustrades van gestileerde gipsen beelden en links en rechts ervan kleinere balkons. De derde verdieping daarentegen heeft overal ramen, met daarlangs pilasters en boven elk raam driehoekige timpanen versierd met engeltjes.

De entree is schitterend en als de voordeur openstaat blijven veel mensen nieuwsgierig staan of komen binnen, wellicht aangetrokken door de verheven sfeer en de stilte, zoals in kloosters. In de hal zijn overal nissen met borstbeelden van voorouders en achterin bevinden zich twee witmarmeren trappen met balustrades, ook van wit marmer, die bij elkaar komen op de tussenverdieping, waar ze een bordes vormen met in het midden een boog en daarachter de hoofdtrappen.

Aan weerszijden van de boog zit een deur, rechts die van huisnummer één, het huis van de gravin van ricotta, en links die van huisnummer twee, verkocht. In het midden, voorbij de boog, bevindt zich de hal met de hoofdtrappen, waar het licht binnenvalt door gebrandschilderde ramen, zoals in een caleidoscoop. Via de rechtertrap kom je bij huisnummer drie, van Maddalena en Salvatore, en via de linkertrap bij huisnummer vier, verkocht. Op de tweede verdieping bevinden zich de huisnummers vijf en zes, verkocht. En nog verder omhoog, op de derde verdieping, is huisnummer zeven, verkocht, en huisnummer acht, waar Noemi woont.

Maddalena en haar man Salvatore, die al een hele poos graag een groot gezin willen, wonen op de bel-etage. Behalve ramen aan de binnenplaats hebben ze een balkon aan de straatkant en twee ramen aan de steeg die naar een pleintje in Cagliari leidt, badend in het verblindende licht van de lucht en de zee.

Maar aan de grote binnenplaats waarop ooit de minder statige kamers uitkeken hebben de gravinnen de meeste ramen.

In de loop der jaren is het palazzo gesplitst en door geldgebrek nog weer eens gesplitst en daardoor heeft de familie alleen de huisnummers een, twee en acht nog over, maar Noemi, de oudste, zou het liefst alle huisnummers terugkopen nog voor ze oud zijn en doodgaan.

In het huis van de gravin van ricotta woonde vroeger niemand, het was een opslagplaats voor etenswaar. Het is er donker en lelijk, maar veilig voor haar zoon Carlino, die sinds hij kan lopen, ontsnapt en door de steegjes gaat hollen. Hij is er in een oogwenk vandoor, nog voor zijn moeder tijd heeft om hem te wassen. Met in zijn mondhoeken altijd wel restjes van iets wat hij net heeft gegeten. En zijn moeder erachteraan. Hij holt naar de spelende kinderen op de pleintjes, maar die laten hem nooit meedoen. Als zijn moeder hem vindt en ziet hoe ze haar zoon buitensluiten, kijkt ze verdrietig, neemt hem bij de hand en loopt naar huis, haar hoofd schuin opzij.

Noemi kan die kinderen niet uitstaan. Ze denkt dat haar neefje niet mag meespelen omdat zijn brillenglazen wel borrelglaasjes lijken.

‘Ik zal hun mores leren’, zegt ze.

De adellijke titel van de drie zussen luidt helemaal niet ‘van Ricotta’. De jongste wordt zo genoemd omdat ze onhandig is, handen van ricotta, en omdat de werkelijkheid pijn doet in haar weke hart, want ook dat is van ricotta.

Toen ze een klein meisje was kreeg ze vaak uitbranders, want als er thuis hulp nodig was konden ze niet op haar rekenen omdat zij liever een armoedzaaier uit de buurt hielp en vond dat haar eigen familie het wel zonder haar kon stellen. Als het regende pakte ze een emmer en ging in de ondergelopen souterrains van Castello water hozen en als er een tekort aan water was nam ze flessen van thuis mee, want zij hadden toch watertanks.

Volgens Noemi was ze tot last, omdat ze twee linkerhanden had, handen van ricotta, waarmee ze in de krotten van die arme mensen voor nog meer wanorde zorgde. Maar als ze iemand had geholpen, kwam ze blij thuis. Met haar tengere gestalte verscheen ze half in de donkere, hoge deuropening van de eetkamer, haar armen over elkaar, besluiteloos of ze naar binnen zou gaan of niet, want ze wilde zich verontschuldigen voor haar goedheid en misschien ook voor het feit dat ze op de wereld was.

Ze paste gratis op de kinderen van moeders die werkten. Als die haar na afloop niet eens bedankten en koel tegen haar deden, vroeg ze zich af: ‘Wat heb ik verkeerd gedaan?’ en ze vond zichzelf nooit aardig. Integendeel. Zij dacht dat alles voor haar slecht afliep juist omdat ze niet aardig was, en Noemi had dan zin om haar telkens opnieuw tegen de muur te slaan, die stomme zus.

Hier in Castello lachen veel mensen haar uit, en als ze niet lachen doen ze in elk geval misprijzend. Cynisch genoeg zijn degenen die haar aanraden te zorgen dat ze gerespecteerd wordt vervolgens de eersten die haar zonder respect behandelen. Noemi voorop, die niets anders doet dan haar schreeuwend de wet voorschrijven.

De buurman woonde al heel lang aan de andere kant van de muur op de binnenplaats, en geen van de drie zussen had daar ooit over nagedacht. Het idee ontstond toen het voor de zoveelste keer niet goed ging met de gravin van ricotta. Gelukkig was Maddalena, de middelste zus, thuis toen de gravin bij de voordeur aankwam en de sleutels niet in het slot kon krijgen, waarna ze hard op de bel had gedrukt. Maddalena was vliegensvlug naar beneden gehold, had haar jongste zus opgetild en naar binnen gedragen. Op de trap vertelde haar zus tussen het snikken door dat ze op straat de man was tegengekomen met wie ze de vorige nacht gevreeën had. Hij praatte in zijn mobieltje en had haar met een kort knikje gegroet, helemaal opgaand in zijn gesprek, en daarna was hij doorgelopen.

‘Hij verdient je niet. Wie jou niet wil, verdient je niet’, probeerde Maddalena haar te troosten.

‘Maar niemand wil mij.’

‘Dat betekent dat niemand jou verdient.’

‘Waarom zou uitgerekend ik zo boven alle mensen in de wereld verheven zijn dat niemand mij verdient?’

‘Laten we naar mijn huis gaan, dan maak ik iets warms voor je.’

‘Jij kunt alleen banale dingen zeggen. Ik wil niets warms drinken en niets meer eten. Ik wil dood. Jullie kunnen alleen banale dingen zeggen.’

Later die middag was Maddalena, nadat ze Carlino bij de kleuterschool had opgehaald, bij de voordeur de buurman tegengekomen, die kwam aanrijden op zijn Vespa. Toen hij haar zag, remde hij plotseling en deed zijn helm af.

‘Jullie binnengevel is stuk,’ had hij gezegd, ‘het stucwerk valt naar beneden en de gezichten van de droevig kijkende vrouwen van de frontons boven de ramen laten los.’

‘Dat zijn engelengezichten’, had Maddalena hem gecorrigeerd.

Het jongetje had de helm uit zijn handen gepakt, op zijn hoofd gezet en daarna had hij zich uit de voeten gemaakt. Zijn tante was hem achternagehold, maar de buurman bereikte hem eerder en hielp hem op de Vespa.

‘Houd je goed vast, dan maken we een ritje.’

Maddalena was bij de voordeur op hen blijven wachten terwijl zij omhoog en omlaag reden door de Via La Marmora, de Via dei Genovesi, de Via Santa Croce, vervolgens reden ze onder de Torre dell’Elefante door, de Via Università in en daarna omhoog naar Terrapieno tot aan de Torre di San Pancrazio, en toen weer naar beneden naar Castello, tot bij huis.

‘De helm krijg je cadeau,’ had hij tegen Carlino gezegd, ‘maar we spreken af dat je hem opzet als je in de tuin gaat spelen. Altijd. Geef me de vijf!’

Het kind was naar binnen gehold.

‘Dan kan hem tenminste niets gebeuren. Het is echt geen kleinigheid als er een stuk kroonlijst of een raam op je hoofd valt. Ik zou daar niet te licht over denken, jullie gevel is vanuit mijn huis goed te zien.’

‘Echt reuze bedankt. Helaas weten we het al, we zijn eraan gewend en hopen maar dat er niets gebeurt zolang we geen kans zien hem te restaureren.’

De buurman had zijn Vespa weer gestart en ging ervandoor.

Maddalena was snel naar de gravin gehold, die nog steeds opgerold in een hoek lag.

‘Misschien heb ik een man gevonden die in aanmerking komt om jou te verdienen.’

Maar de gravin hield haar handen tegen haar oren om maar niets te horen.

‘Een aardige man. Net als jij, want jij bent de aardigste vrouw die ik ken. Hij verdient jou vast en zeker.’

‘Wie?’

‘Die man die aan de andere kant van de muur woont. We zijn hem tegengekomen. Hij nam Carlino mee voor een ritje op zijn Vespa en hij gaf hem ook zijn helm cadeau, voor als hij buiten speelt. Hij maakt zich zorgen om ons. Vanwege de binnengevel die aan het afbrokkelen is. Die trouwring aan zijn linkerhand zag ik nu niet. De andere keren dat ik hem tegenkwam was me opgevallen hoe groot en fonkelend die ring was. En nu ik erover nadenk, ik heb ook geen vioolmuziek meer uit zijn raam horen komen, alleen het geluid van de radio en de televisie, die altijd aanstaan. En ik zag ook die mooie vrouw niet meer die soms water gaf en schoffelde, en nu staat de tuin vol onkruid.’

‘Maar die dame was heel mooi.’

‘Je laat me niet uitspreken. Wanneer leer je nu eens dat je iemand niet in de rede moet vallen en moet laten uitspreken. Die dame, ja, die was mooi, maar ten eerste, ze is er niet meer, ten tweede, ze was wel mooi, maar, hoe kan ik je dat nu uitleggen, oppervlakkig, en ten derde, ze was gemeen. En omdat hij haar zo ontzettend beu is, heeft hij zijn trouwring afgedaan en in de tuin het onkruid laten staan, vanwege zijn pesthekel aan de bloemen die zij verzorgde.’

Sinds die keer denkt de gravin van ricotta alleen nog maar aan de buurman, blij dat het lot hem haar heeft geschonken, zo dicht bij huis, en ze verzint listen om de grens tussen de ene en de andere binnenplaats over te steken, bijvoorbeeld door in het bloemperk dat ze heeft gemaakt onwaarschijnlijk grote bloemen tegen de muur aan te planten, die binnen een minuut ook aan de andere kant volop in bloei staan, zodat zij ernaartoe kan gaan om ze water te geven.

Noemi, de oudste zus, kan dat bloemperk niet uitstaan en noemt het ‘het bloemperk van het onrecht’, want het had heel wat groter kunnen zijn dan zo’n miezerige strook. Er was echter langgeleden, toen het palazzo gesplitst moest worden, een verkeerde berekening gemaakt over waar de scheidingsmuur moest komen tussen de binnenplaats die in hun bezit bleef en het deel dat verkocht werd. Noemi wilde er het fijne van weten en ging bij de gemeente en het kadaster de zaak onderzoeken, bestudeerde de koopakte en ontdekte de fout van haar voorouders. Zodoende ging ze bij de eigenaar het stuk grond opeisen, maar die wilde er niets van weten. Daarna spande ze een rechtszaak tegen hem aan en die loopt nog steeds.

De buurman weet niets van dit alles, omdat hij huurder is, maar als hij het zou weten, dan zou hij vast en zeker niet aarzelen om het stuk grond dat aan de gravinnen toekomt af te staan, want wat interesseert die tuin hem nou en hij laat hem toch vol onkruid staan.

Omdat Noemi dat bloemperk bij de muur niet kan uitstaan, heeft ze er potscherven omheen gezet, zodat ze het beter kan scheiden van de echte tuin, die niet betwist wordt en waar zij voor zorgt, waar een visvijvertje is met rozen rondom, een pergola met daaronder stenen tafels, citroenbomen, een mispel, een agave en hortensia’s.

Het huis van de buurman ligt net om de hoek, tussen de steeg en de andere hoofdstraat, en maakte ooit ook deel uit van het grote palazzo van de gravinnen, dat helemaal om de binnenplaats is gebouwd. Hij woont op de begane grond en heeft een eigen entree, waar je komt via een donkere gang onder een boog bij de hoofdingang van het palazzo; in de binnentuin voert een trappetje waarlangs potten staan met inmiddels verdorde bloemen naar een glazen deur.

De voordeur staat altijd open en daardoor kan iedereen naar binnen lopen, maar niemand doet dat, de mensen kijken wel uit, gezien het onbehouwen en onsympathieke karakter van de buurman.

Zodra Maddalena en de gravin de hoek om zijn, lopen ze gehaast verder en werpen steelse blikken achterom, allebei met een rood hoofd, alsof ze God weet wat voor geheime missie gaan uitvoeren. Soms slepen ze ook Noemi mee, die niet alleen het bloemperk maar ook de buurman niet kan uitstaan, omdat het onrechtmatig verkregen stukje grond er verlaten bij ligt en zij het zou willen opvullen met vruchtbare aarde en er water willen geven en stekjes planten.

De gravin wordt enthousiast bij dit idee, een tuin die voor de ogen van de buurman miraculeus gaat bloeien, maar Noemi zegt het zomaar en ze moet er echt niet aan denken iemand leuke verrassingen te bezorgen, vooral niet iemand die dat niet verdient.