Jamal Mahjoub

De halfzus

Vertaald uit het Engels door Kathleen Rutten

Uitgeverij De Geus

breda 2011

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Drift Latitudes, verschenen bij

Chatto & Windus, Londen

Oorspronkelijke tekst © Jamal Mahjoub, 2006

Nederlandse vertaling © Kathleen Rutten en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Ullstein Bild – Oskar Poss

isbn 978 90 445 2073 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor Judith Marie Mahjoub (geboren Gerlach)

(1929-1998)

I

De herrijzenis van bloedverwanten

‘Tijd is het metrum, herinnering de enige intrige.’

Derek Walcott, Omeros

Proloog

Ernst Frager, 1957

Tijd was lucht. Seconden waren omgevormd tot piepkleine magische bolletjes; glinsterend als kwik wriemelden ze langs de glazen controleruitjes in de messing leidingen die door de stuurhut slingerden. De zilveren bolletjes waren de enige aanwijzing voor de toestand in de ballasttanks. Het was zijn taak om er een oogje op te houden, te kijken hoe snel ze bewogen, in welke richting en wanneer ze stopten.

Voorbij de vijftig vadem waren rochelende geluiden te horen toen de boot de grens bereikte van wat voor dit type haalbaar was. Bij honderd vadem zou het vaartuig simpelweg als een doorboorde long in elkaar klappen. Daartussenin heerste de stilte van zevenentwintig mannen die luisterden terwijl de zee hen steeds steviger omarmde.

In gedachten zag hij het schip als een breekbaar ei dat met een sliert lucht achter zich aan omlaag viel door water dat niet kookte, dat zelfs niet lauw was, maar koud, donker en ijzig; al na een paar minuten in dit water zou je hart stil blijven staan. Het eerste wat hij leerde in de basisopleiding was dat ontsnappingsoefeningen overbodig waren: als het ijskoude water je niet op slag doodde, dan maakte de neerwaartse luchtstroom het wel onmogelijk om aan de aantrekkingskracht van de zinkende boot te ontsnappen. ‘Wanneer je bij de U-boten aanmonstert, verpand je je leven aan je schip’, hadden zijn medebemanningsleden hem gezegd. ‘Uit een U-boot kun je niet ontsnappen. Ofwel zij doorstaat het, ofwel je vergaat samen met haar.’

Dieper doken ze en als kinderen luisterend naar hun ziekelijke moeder, zo waren hun gezichten vol vrees geheven terwijl ze door het stroperig zoute water zakten. Omlaag, steeds verder omlaag, eindeloos, alsof de vaste materie van de wereld meegaf. Alsof de grenzen van het bestaan opgelost waren, waardoor ze naar de bodemloze leegte van de ziel gleden. Rondom hen streek de vreemde weeklacht van de zee langs de romp terwijl die naar beneden dook.

Toen de auto over het hoogste punt in de weg was gereden en de zee weer in zicht kwam, schitterend in het zonlicht, de kleuren in heldere flitsen van het oppervlak ketsend, stopte Ernst in de berm en stapte zuchtend uit.

Het was vier decennia geleden dat hij daar onder de golven vastgezeten had, maar Ernst Frager herinnerde zich nog steeds het gevoel van het schip dat ineenkromp toen elke millimeter buigzaamheid er langzaam uit gedreven werd. De zenuwuiteinden pijnlijk tegen de strakke huid van de romp. Wat soepel en meegevend was, werd een broze schelp glijdend door het water. Het schip trilde en sidderde. Klinknagels rammelden als loszittende tanden.

Er waren sleutelmomenten in zijn leven, raakvlakken, waarop hij alle besef van evenwicht verloor en een nieuwe richting in geduwd werd. Dergelijke knooppunten van overgang werden aangekondigd door een mengeling van angst en kinderlijke opwinding, zijn maag buitelde om en om alsof hij op de rand van een hoge klif stond, proberend zichzelf over te halen om niet te springen, maar wetend dat hij het toch zou doen.

Zoals hij zich nu voelde, zo had hij zich vlak na de oorlog gevoeld in het dorpje in de bergen buiten München; de dag dat hij had besloten om Edith ten huwelijk te vragen, in het besef dat zij nooit uit Engeland weg zou gaan en dat hijzelf bereid was nooit meer naar huis terug te keren; en toen hij in de vissersboot van oom Rudi zijn eerste onderzeeër had gezien, waarmee de fascinatie begon die was geëindigd op het bed van de Ierse Zee in 1918, daarginds waar de zon nu gouden verhalen op het water spon.

Zo voelde hij zich nu.

Na een poosje stapte hij weer in. Hij liet de koppeling opkomen en voelde hoe de Jaguar geruisloos naar het gebutste, bronzen schild toe gleed. Beneden rimpelde de zee. Het voelde aan alsof hij vloog. Door de ruimte, door de tijd. Weg van het verleden en ver, ver de toekomst in.

1

Ze stond aan de waterkant en keek naar de zee. De wind waaide in vlagen die schuim van de grijze Mersey op bliezen. Een harde wind die recht tegen haar aan sloeg alsof hij in de leegte binnen in haar porde.

Ze vond het altijd lastig om naar huis te gaan. Het grootste deel van haar volwassen leven had ze haar best gedaan om weg te komen, zich van deze stad te bevrijden. Een instinctieve drang die haar steeds naar nieuwe plaatsen had gedreven, onderweg nieuwe accenten, talen, gewoontes oppikkend, alibi’s van een levensverhaal dat voor mensen die haar kenden onherkenbaar zou zijn geweest. Ze herinnerde zich hoe ze haar moeder aan het huilen had gemaakt. Bellend vanuit weer een andere plaats, stad, een ander land, met de mededeling dat ze dit weekend niet kon komen, mama, te druk met van alles en nog wat. Schuldgevoel vermengd met plezier – wetend dat dit een prijs was die ze bereid was te betalen voor haar onafhankelijkheid. Ze huilden allebei uitsluitend aan de telefoon, nooit als ze bij elkaar waren.

De broze, niet-vertrouwde gedaante zat op een ziekenhuisbank in de kleur van aangebrande toost op haar te wachten. Het was te lang geleden, besefte Jade; haar bezoeken waren bij stukjes en beetjes teruggelopen en de laatste paar jaar helemaal opgedroogd. Ze herkende haar eigen moeder amper. Misschien kwam het door de omgeving. Een stapel smoezelige tijdschriften lag afgemat naast haar. Het tv-toestel lachte en applaudisseerde. Haar moeder zat zwijgend naast een catatonische vrouw met enorme ogen die aan haar nagels peuterend gebiologeerd naar het spelprogramma keek.

‘Hallo, mam.’

Miranda keek haar dochter zonder haar te herkennen een moment lang wezenloos aan. Dit gebeurde niet voor het eerst. Ben had in zijn gebruikelijke vage toestand van verwarring gebeld en gesproken over een nieuwe aanval. Ze hadden Miranda opgepikt toen ze door een winkelcentrum dwaalde en haar eigen naam of adres niet meer wist.

‘Ze had zomaar kunnen verdwijnen.’ Bens stem had gehaperd. Miranda was de spil waar zij allemaal om draaiden.

‘Je had die moeite niet hoeven doen. Ik voel me vandaag veel beter. Geen idee wat er mis was.’ Miranda friemelde aan haar lichtblauwe ochtendjas en trok hem recht.

‘Als je je goed gedraagt laten ze je misschien vandaag gaan.’

Miranda boog haar hoofd dicht naar dat van Jade toe en knikte in de richting van de zwijgende vrouw die haar ogen niet van de televisie kon afhouden. ‘Die is alleen maar hier omdat haar man haar slaat’, zei ze afkeurend.

‘Zullen we naar huis gaan?’ vroeg Jade.

Thuis was een half vrijstaand huis aan Brodie Avenue, dat een eindje van de drukke weg af stond. Het grootste deel van haar jeugd had ze hier alleen met haar moeder doorgebracht. De buurtbewoners waren veranderd. Ze herinnerde zich winkeliers, kappers, gepensioneerde militairen, monteurs, die bleven staan om je gedag te zeggen wanneer je op je driewielertje buiten fietste, die naar je moeder op de veranda zwaaiden. De huizen hadden toen een voortuin en er woonde een allegaartje aan mensen die noch op weg omhoog, noch op weg omlaag waren, maar die als weekdieren ingeklemd zaten in een spleet tussen de rotsen. Er waren Ierse namen, Engelse, Joodse, West-Indische, Afrikaanse, Caribische, Hindoestaanse, Bengaalse, sikh. Mensen hadden het over ‘bij ons’ alsof het geaccepteerd was dat iedereen deels ergens anders hoorde.

Dit was het huis dat haar vader (niet Ben) voor hen had gekocht, als voorbereiding op de dag dat hij bij hen zou intrekken. Dat had hij nooit gedaan. In plaats daarvan waren moeder en dochter er samen opgegroeid en hadden ze geleerd om in de schaduw van zijn afwezigheid voor elkaar te zorgen. Het huis zat voortdurend vol met buren, lawaaierige kinderen, huurders, een gestage stroom bezoekers op doortocht, wachtend op de drempel van de achterdeur op het kopje suiker dat ze waren komen lenen. Naar huis gaan was alsof ze terug in het hok stapte waaruit ze pas na heel lang had weten te ontkomen. Elke keer leken de met grindpleister beklede muren geslonken.

Maya stond buiten te wachten toen de taxi stopte, net als Jade ooit had gedaan.

‘Ze lijkt steeds minder op jou, de schat.’

‘Bedankt, mam, ik heb altijd gevonden dat ze op zichzelf lijkt.’

De zwart-witte tegels van de voorveranda waren door de herinnering zacht afgesleten. Ooit hadden ze haar doen denken aan een schaakbord. Zij tweeën, haar moeder en zij, als de laatste stukken op het bord, zwaaiend naar de vreemde die terug de taxi in stapte.

‘Lieve deugd, wat jij je allemaal herinnert. Je was nog maar een kind.’

‘We waren er samen, mam.’

Tegenwoordig leek alles te krimpen; het huis, de herinneringen, zelfs haar moeder werd lichamelijk kleiner. Miranda leek weg te zweven in de verte, als een vlieger aan een touw. Ze lachten alle drie toen ze het pad naar het huis op liepen, Maya als het bindmiddel tussen hen.

‘Weer thuis’, zei Ben moederlijk. ‘Terug op het nest.’ Betrouwbare, ouwe Ben, onhandig met een krant in zijn hand, zijn oude broek glimmend waar er een aktetas langs gezwaaid had, een veeg krijt nog vaag te zien bij de rechterzak. Ze negeerden hem allemaal, liepen langs en lieten hem staan als wasgoed drogend aan de lijn, tot het bij hem opkwam dat hij beter maar naar binnen kon gaan.

Toen ze samengedromd in de keuken een maal in elkaar flansten, wilde Maya horen over de tijd dat haar moeder zo oud was als zij nu.

‘Mevrouw Murdock’, begon Miranda en ze streelde het haar van haar kleinkind.

‘Die klinkt afschuwelijk!’ piepte Maya. Dat was ze ook. Mevrouw Murder noemden ze haar vroeger. ‘De evenaar’, had mevrouw Murdock ooit verklaard, ‘verdeelt de wereld in twee gelijke helften. Die heten halfronden.’ Het was simpel. Jade bevond zich op het ene halfrond, haar vader op het andere. ‘Vroeger waren mensen bang om de evenaar over te steken, want ze dachten dat hun dan vreselijke dingen zouden overkomen.’

‘Alstublieft, juffrouw, wat voor vreselijke dingen?’

Zeemonsters en dat je huid zwart werd, dat soort dingen. Ze zaten aan hun tafeltjes, dronken melk uit pakjes in de vorm van een piramide en probeerden wijs te worden uit wat hun in de buitenwereld te wachten stond. Dan had je nog tante Lillie en de kapsalon in Hardiman Street, voorbij het geraamte van de Sint-Lucaskerk.

‘Waarom maken ze hem niet?’ had Jade vaak gevraagd met haar voorhoofd tegen de ijzeren spijlen van het hek gedrukt. Dan trok tante Lillie haar mee de heuvel op. Zesenhalf, in een felrood regenjasje met bijpassende zuidwester, en nu al stelt ze van die idiote vragen. Piepkleine bolletjes zonlicht dansten op de gele toppen van de narcissen en op de tere strengen van haar haar.

‘Dat is omdat mensen het dan onthouden.’

‘Wat onthouden?’

‘Onthouden dat ze niet moeten vergeten.’

Soms was het makkelijker om zo te praten, over een verleden dat geen van beiden anders dan in flarden kon oproepen. De middagen die ze in tante Lillies kapsalon had doorgebracht, terwijl haar moeder werkte. Deels was ze daar opgegroeid, misselijk door de geur van haarverf, haarlak en de warme, elektrische lucht van de drogers die als gigantische lichtpaarse eieren in een rij aan de muur waren bevestigd. Ze liep van de leren stoel naar het raam, drukte op de knopjes van de groene telmachine en trok de hendel naar beneden om het mysterieuze geluid te horen van het draaiende palrad en de witte tong van papier te zien die erbovenuit krulde. Ze wist dat het apparaat van haar vader was. Een stuk van hem verbleef permanent bij hen. Een telmachine.

‘Je bedoelt dat hij die aan tante Lillie heeft gegeven?’

‘Nee, ik bedoel dat hij hem zelf heeft gemaakt.’

Jade had al vroeg bedacht dat haar hele leven uit een verzameling willekeurige fragmenten bestond, waaraan geen touw vast te knopen viel, hoe je ze ook rangschikte. Miranda’s ouders waren in 1948 als kinderen hand in hand uit Trinidad gekomen, ervan overtuigd dat hun een hartelijk welkom wachtte in het moederland – een soort thuiskomst. Engeland was op zoek naar nieuwe krachten om het na de oorlog op te bouwen. Om het ‘Groot’ terug in Groot-Brittannië te stoppen. En op het eerste gezicht zag het er zeker naar uit dat het land het kon gebruiken. De grijze gebouwen, de hopen puin van de bombardementen, zelfs de lucht zag er kleurloos en bedrukt uit. De werkelijkheid was niet zo rozig als ze zich hadden voorgesteld. Stel je voor, er lagen zelfs geen etenswaren in de winkels, in die tijd was alles nog op de bon. Voor geen geld of goeie woorden kon je een pond rundvlees krijgen als je je bonnenboekje niet bij je had. En die Engelsen waren bepaald niet de beschaafde heren die ze van thuis in Port of Spain kenden. Miranda’s moeder had Jade ooit verteld dat ze zich hadden voorgesteld dat alle Engelsen op de koloniale officieren leken met hun fijne manieren en geaffecteerde stemmen. Nou, wie kon er nou ook verwachten dat het hele verdomde land als het koninklijk huis zou praten, zei ze dan. Het spreekt vanzelf dat een heleboel andere Engelsen, nou ja, maar heel gewoontjes waren. We zijn als onderdanen allemaal gelijk in de ogen van de Koning, had haar vader beweerd. Mij lijkt anders dat hij heel scheel kijkt om ons niet te hoeven zien, had haar grootmoeder geantwoord en ze had een postzegel met George vi voor hem omhooggehouden. Maar Jades grootvader bleef er vast van overtuigd dat de Britten veranderd waren. De oorlog had hen laten inzien dat ze het zonder hulp niet zouden redden. Hoe denk je dat ze die gemene Hitler hadden kunnen verslaan als wij er niet waren geweest, zei hij dan. Ze hadden alle arbeidskrachten nodig die ze konden krijgen en let op mijn woorden, heel wat van die arbeidskrachten waren zwart. Nee, in deze prachtige, nieuwe wereld was iedereen gelijk. Je kon bereiken wat je wilde door respect, hard werken en toewijding. We moeten naar de top streven. En haar grootmoeder, die op haar knieën het stoepje zat te schrobben, zei dan: ‘Vanaf hier kan ik de top niet zien, maar naar beneden is het zo heel ver niet.’

Die zondagmiddag kwamen de oude verhalen bij Jade boven toen ze op de veranda stonden, op het punt om naar het station te vertrekken.

Ben duwde haar een stapeltje papieren in de hand toen ze uit de auto stapte.

‘Ik was steeds van plan om je die te geven. Eerst wilde ik ze opsturen.’ Hij klakte met zijn tong en staarde in de verte terwijl zijn handen om het stuur wrongen. ‘Maar het is er niet van gekomen.’

‘Wat is dit?’

‘Brieven. Van wie weet ik niet. Ik heb ze niet gelezen.’

Blauwe enveloppen met rode chevrons langs de rand. Waarom zou iemand naar haar oude adres schrijven? De meest recente was drie maanden geleden gedateerd, de oudste was meer dan een jaar geleden gepost.

‘Ben …’

‘Ik weet het. Het spijt me. Ik vergat het gewoon steeds.’

Ze was laat. Maya trok aan haar arm. Ze duwde het bundeltje in haar tas en pas toen ze in de trein zaten, dacht ze er weer aan.

Rachel

Ik sla ze gade in de namiddag, wanneer de scherpte van de zon is afgesleten en het licht zo zacht en fijn gesponnen is dat de wereld eruitziet als een vervaagde houtskoolschets. Het tafereel lijkt versteend en tijdloos, alsof de klok stil is blijven staan. Op dit uur beweegt er niets op straat, afgezien van hier en daar iemand die is achtergebleven. Een jongen die om een boodschap is gestuurd, bijvoorbeeld, of een melkboer die zich, dwars gezeten op een treurig ogende ezel, langs haast. Beiden zoeken zich strompelend een weg naar huis.

Dit is mijn tijd, mijn eigen persoonlijke moment, wanneer de wereld zijn geraas en drukte staakt en ik eraan word herinnerd dat dit de toestand is wanneer we niet dringend op zoek zijn naar de bevrediging van een of andere lust. Het duurt maar heel kort, deze onderbreking, dit serene moment van helderheid. Het leem van de aarde verglijdt van de gebleekte kleur van stoffige graftomben naar een levendig rood dat dieper wordt tot het gracieus ondersteboven draait en de sterren tevoorschijn komen, knipperend als geschrokken zilvervissen in een poel van nachtelijke verf. En dan worden de radio’s aangezet, natuurlijk, het geroep gaat weer verder waar het een paar uur eerder is stilgevallen, auto’s starten sputterend en de hele, krankzinnige maalstroom komt opnieuw in beweging.

Steevast komen ze op dat speciale uur van de dag, net wanneer ik de planten water geef, te voet onze buurt door. Ik heb geen flauw idee waar ze vandaan komen of waar ze naartoe gaan. Ik heb het nooit gevraagd, snap je, omdat ik het er nooit met iemand over heb. Misschien ben ik bang dat ik dan de vertroosting die ik ontleen aan mijn late middagwake zal kwijtraken.

Stiekem maak ik me half en half ongerust dat ze zich zullen verspreiden of als geesten in rook zullen opgaan als ik hardop over hun bestaan spreek. Ik koester hun aanwezigheid, ik wil ze niet verjagen, nog niet.

Ze lopen in een rij achter elkaar, zwijgend, het lijkt of ze geen woord met elkaar wisselen en hun zwijgen een teken is van onuitgesproken verbondenheid met de natuur. Wat des te ironischer is omdat ze zich niet langer in hun eigen landschap bevinden, met de veekralen, rokerige mestvuren en grashutten van de onbegrensde streken waar ze vandaan komen, ver weg in het zuiden in die uitgestrekte, modderige moerasgebieden van hen. Ze zijn eruit geplukt en hier als spichtige, op een vel velijn geprikte vlinders neergepoot. Hier, in een slaperige, burgerlijke zijstraat in een vervallen wijk aan de rand van de hoofdstad van een van die door god vergeten naties in de wereld. Eigenlijk is het niet eens een natie, maar een verzameling ongelijksoortige volkeren die samengedreven zijn door warhoofdige heersers uit een vervlogen imperialistische tijd. We leven in het kielzog van de geschiedenis als een nieuw schilderij dat niet goed past in een oude lijst.

Amin, dat is mijn man, zou denken dat ik gek was als hij me hier zag staan kijken terwijl ze langslopen. Hij vindt me al half getikt, dus dit zou alleen maar koren op zijn molen zijn, zoals we vroeger zeiden. Daarbij komt nog dat hij, net als de meeste ontwikkelde bewoners van deze stad, mensen uit het zuiden, uit de afgelegen gewesten van het land in het algemeen, beschouwt als primitieven, animisten, heidenen, afgodenvereerders en uiteindelijk, natuurlijk, wat hun voorouders waren – als slaven.

Ik veronderstel dat ik me tot hen aangetrokken voel omdat ik iets van mezelf in hun hachelijke toestand herken. Niet dat ik mezelf ooit zou omschrijven als heidens of zelfs maar een afstammeling van slaven, verre van dat. Maar we worden verbonden door het feit van onze ontheemdheid.

Amin zou hier helaas niets van begrijpen. Misschien dat je hem nog een keer leert kennen. Hij is niet meer de man met wie ik dertig jaar geleden ben getrouwd. Och, misschien ben ik wel te scherp, ergens binnenin is de arme schat nog wel te vinden, maar de tijd en de omstandigheden hebben hun tol geëist. Hij is goed voor me, bij tijden kan hij zelfs vertederend attent zijn en ik kan me niet voorstellen wat ik zonder hem zou moeten beginnen. Vroeger dacht ik dat het eerder gewoonte dan behoefte was die ons bij elkaar hield, maar nu weet ik dat niet meer zo zeker. Soms zie ik ons als twee afzonderlijke planeten met duizenden mijlen van duisternis tussen ons in. Allebei zijn we ons vagelijk bewust van het bestaan van de ander aan de andere kant van de gevoelloze leegte, maar we zijn niet in staat elkaar te naderen of ons terug te trekken.

Dus valt de middagwake alleen mij toe. In die zwijgzame gedaantes die door het antieke licht glijden zie ik de echo van mijn afwezige zoon. Dit is dus een tijd van rouw, van verbondenheid met de doden.

Ik ga naar buiten wanneer de hitte afgenomen is en er een uur of zo is dat ik de planten water kan geven. Ik dwaal door de tuin en besproei ze allemaal. De oleander, de bougainville, en de grote limoenboom waarvan de bladeren vlekkerig zijn van het stof. Zodra er water op komt, worden ze gifgroen en geven ze een verkwikkende geur af. Op mijn eigen rustige manier ben ik eigenlijk best trots op mijn tuin, die tjokvol staat met allerlei overblijvende planten: tamarinde, papaja en hyacinten, kassiebomen, guave en zelfs druiven (hoewel die het niet zo goed doen). Het is een kleine tuin en de meeste tijd ziet hij er stoffig en roerloos uit, maar ’s middags, wanneer ik erdoorheen loop, lijkt hij in beweging te komen, er hangt een verrukkelijk geurmengsel in de lucht en alle kleuren komen weer tot leven.

En als ik daar dan midden in de boomgaard ter grootte van een bloembak sta, in mijn eigen kleine paradijs, bespied ik ze door het ijzeren traliewerk van de achterpoort. Ginds, in de verte. Broze, dorre gedaantes die in de marge van mijn wereld langsglippen, een aanwijzing van opschudding ver weg. Het duurt even voordat ik ze kan plaatsen, als een zwakke herinnering – bijna vervaagd, maar niet helemaal.

Waarom komen ze hier precies op dit uur dat ik voor mezelf heb langs, zodat ik er alleen getuige van ben? Ik vraag het me af. Is het louter toeval of is het iets meer?

Ik heb nooit echt geloofd in astrologie en predestinatie en dat soort dingen, maar ik kan het niet helpen, de laatste tijd vraag ik het me wel af. Eigenlijk ben ik van nature heel pragmatisch, met weinig geduld voor aanstellerij van wat voor richting dan ook.

Zo gaat het niet. Ik draai in kringetjes rond. Het punt is dat ik nooit heb geloofd dat dingen gebeuren volgens een voorbeschikt betekenisvol plan, dat wil zeggen, tot nu toe. Religie is voor mij verbonden met herinneringen aan mijn jeugd, een samenstelling die weinig goeds voorspelt. Vooral door het strenge onderwijs dat er door de nonnen van de Sint-Josephschool in Hendon bij mij is ingeramd. Allemaal erg lang geleden.

Terwijl ik zwijgend kijk hoe de stoet langstrekt, vraag ik me af of ze er altijd al zijn geweest en of ik het niet simpelweg zelf ben die ze niet heeft gezien. Ik ben voor zo veel dingen blind geweest, om te beginnen jouw bestaan. Het is bijna alsof al die verloren momenten van je leven – tijd verspild, kansen gemist – al die dingen waarvan je dacht dat ze in het verleden thuishoorden, in feite tussen de bladeren verstopt zaten, zoals ragfijne spinnenwebben die tussen de takken zijn gespannen en die je over het hoofd ziet, tot je toevallig een keer beter kijkt.