Khaled Khalifa

De poorten van het paradijs

Vertaald uit het Arabisch door Aafke S. Heuvink

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Voor deze uitgave heeft de vertaalster een beurs ontvangen van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Madih al-Karahiya, verschenen bij Dar al-Adab, Beiroet

Oorspronkelijke tekst © Khaled Khalifa, 2008

This book is published by arrangement with Raya Agency, Lebanon, and Literary Agency Wandel Cruse, France

Nederlandse vertaling © Aafke S. Heuvink en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Marco Diaz Yanez – Echo Images

isbn 978 90 445 2075 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor Amina Mohammed Ali

Hoofdstuk 1

Vrouwen die door een blinde worden geleid

==

De geur van de oude kast wekt een radeloos verlangen in me op. Ik zou alle deuren in huis op slot willen draaien en de laden door willen spitten, op zoek naar de oude foto’s die ik ooit, als jong meisje, uiterst zorgvuldig op een stapeltje heb gelegd: de foto waarop mijn moeder aan de enige citroenboom op de binnenplaats schudt terwijl ik met glanzende ogen naast haar sta, de foto van mijn vader in militair tenue, gladgeschoren en met een scherpe blik in zijn ogen, de foto van mijn broer Hoesaam, lachend in zijn schooluniform, met ons jongste broertje Hoemaam in zijn blauwe luierbroekje op de arm, en ten slotte een foto van mezelf, in de lange zwarte kleren die mijn lichaam van top tot teen bedekken, mijn gezicht cirkelvormig onder de lange zwarte hoofddoek. Achter me, aan de muur van de studio waar mijn vader me mee naartoe heeft meegenomen, hangt een verbleekt schilderij van jagers die met behulp van hazewindhonden jacht maken op een vluchtende gazelle. Mijn vader geeft onbegrijpelijke antwoorden op de vragen van de fotograaf, die me bij de hand pakt, me op een koude houten stoel zet en me met vriendelijke woorden en blikken voor zich probeert te winnen. Hij steekt zijn duim omhoog naast de lens en gebaart dat ik ernaar moet kijken. ‘Lach eens’, zegt hij. Ik heb geen idee hoe ik moet lachen. Ik kijk naar mijn vader om te zien of hij het goedvindt en richt mijn blik dan weer op de duim van de fotograaf. Hij blijft me aansporen, en dus ontbloot ik mijn tanden en doe ik alsof ik moet lachen. Ik kan me het geklik van de camera en de glans van dat moment nog exact herinneren. Het is alsof ik nu, op dit moment, de studio verlaat, met zijn zware, doordringende geur van mottenballen. Aan de kledinghaken hangen verbleekte uniformen van officieren naast boerenpakken, Mexicaanse hoeden en een compleet cowboypak, dat sprekend lijkt op dat van Terence Hill in de film Trinity Is Still My Name. Mijn kleine hand rust verloren in de grote hand van mijn vader, die de mijne stevig vasthoudt, bang dat ik in het gedrang van de Talalstraat zal verdwalen.

Nog steeds ben ik op zoek naar de geur van de oude kast in de kamer die tante Mariam, mijn oudste tante, me ooit toewees. Ze ging tegenover mijn vader zitten en vroeg hem op dringende toon mij aan haar mee te geven, zodat ik bij haar en tante Safaa, mijn middelste tante, kon gaan wonen. Ze zei dat ze zich allebei eenzaam voelden sinds de dood van mijn grootvader en mijn grootmoeder en het huwelijk van Marwa, mijn jongste tante. Met een hoofdknik liet mijn vader weten dat hij het goedvond. Hij stelde alleen een paar voor mij onhoorbare voorwaarden, waarmee tante Mariam instemde. Samen met mijn moeder begon ze mijn kleren, mijn boeken en mijn persoonlijke spullen bij elkaar te zoeken. Ze lagen verspreid door de kleine kamer die mijn vader op de binnenplaats, vlak bij de keuken, voor me had gebouwd toen zich uit mijn borst twee kleine, vastberaden heuveltjes waren gaan verheffen. Ze maakten me stuurs en koppig, waardoor ik steeds minder spraakzaam werd.

Eenmaal in het huis van mijn grootvader genoot ik van de slaapkamer met het hoge plafond. Ik vond het fijn dat er strikt de hand werd gehouden aan de etenstijden en verheugde me op de vaste bezoekjes aan het badhuis op donderdagavond en de bezoekjes aan het huis van Hadja Radia op vrijdagavond, hoewel die laatste een ritueel vormden waarvan ik de noodzaak niet goed begreep. In het begin voelde ik me ongemakkelijk wanneer de vrouwenstemmen de dissonerende klanken van Hadja Radia’s gezang herhaalden. Ze werkten op mijn zenuwen en ik stikte bijna in de overvolle kamer. Toch durfde ik niet weg te lopen. De keren daarop wist de geur van zweet vermengd met het parfum van de vrouwen me tot een vorm van ontspanning te verleiden en door de voordracht werden mijn vrouwelijke verlangens gewekt.

De enorme afstanden in het grote huis brachten me in verwarring. In het eerste jaar van mijn verblijf verdwaalde ik bijna tussen de trappen en balustrades van steen en metaal, in de hoge ruime kamers met de versierde plafonds, die minutieus waren beschilderd door een kunstenaar uit Samarkand. Mijn grootvader had hem daar op een van zijn zoektochten naar Perzische tapijten opgepikt, waarna mijn grootmoeder de vierkante zolderkamer in gereedheid had gebracht voor zijn verblijf. Zes maanden zou hij bij ons blijven wonen. Elke dag stond hij ’s ochtends om vijf uur op, om zich samen met mijn grootvader te wassen voor het gebed, om vervolgens naar de Omayyadenmoskee te gaan; maar eerst nuttigden ze het ontbijt dat mijn grootmoeder had klaargemaakt voordat ze waren opgestaan en dat ze op het lage tafeltje naast de grote vijver had gezet.

Hoe de man uit Samarkand heette, wist niemand. Zodra hij terug was uit de moskee ging hij naar zijn kleine kamer, mengde de kleuren en maakte de kwast schoon. Daarna sloot hij zijn ogen en ging hij, alsof hij zijn godsdienstige plichten vervulde, in genotvolle vervoering op in het tekenen. Onder zijn handen veranderden de drie plafonds van de grote kamers in onsterfelijke kunstwerken. Zijn faam verspreidde zich onder de rijke families, die elkaar de loef probeerden af te steken in het verfraaien van hun huizen. Zwijgend verbleef hij in het huis van mijn grootvader, de enige met wie hij weleens een paar woorden wisselde. In dat zwijgen volhardde hij tot hij met zijn Aleppijnse echtgenote en zijn zoontje naar Parijs vertrok. Hij reisde erheen met een Franse officier, die betoverd was geraakt door de handen van de man uit Samarkand, die uit lucht onsterfelijke kunstwerken wist te scheppen, zoals hij het omschreef. Zijn plafonds werden eeuwige getuigen voor het feit dat hij ooit in deze stad had gewoond. Desondanks bleef hij mijn grootvader trouw, omdat deze zijn talenten had ontdekt en als bemiddelaar was opgetreden voor zijn huwelijk met de dochter van Aboed as-Samadi.

Voordat hij naar Parijs vertrok kwam hij naar het huis van mijn grootvader, in schone kleren en met een lach in zijn kleine ogen. Hij omhelsde mijn grootvader stevig, kuste hem vaarwel en zei: ‘U bent mijn vader.’ Niet veel later stuurde hij hem een brief met daarin zijn adres in Parijs en een foto die me voorkwam als een bovennatuurlijk verschijnsel, waarop hij samen met zijn vrouw en zijn zoontje in een park stond: zijn vrouw had een Schots hoedje op, droeg geen hoofddoek en was gekleed in een lichte jurk die haar blanke decolleté bloot liet en haar grote borsten onthulde. Lachend gaf mijn grootvader de foto aan mijn grootmoeder, die vol minachting zei dat de vrouw geen hoofddoek droeg en de foto in de open haard gooide. Nooit kwam ze nog terug op het onbedekte hoofd van de dochter van As-Samadi, die haar familie twintig jaar later een bezoek bracht in het gezelschap van haar zoon, een jongeman in een overdreven elegant kostuum, die zich zo zwaar had geparfumeerd dat Mariam er helemaal door van slag raakte.

De zoon van de man uit Samarkand stond versteld van ons ruime huis, met zijn stenen bogen en arcades. Een van de arcades was versierd met Korinthische zuilen, die mijn grootvader had toegevoegd om een denkbeeldige ingang voor zijn privévertrek te creëren. Hij bekeek het huis vol aandacht en pakte zijn fototoestel om alle hoeken van het huis en de plafonds van zijn vader gedetailleerd vast te leggen. Ondertussen nipte zijn moeder met de kalme nonchalance van een Parisienne van haar koffie. Mijn grootvader luisterde verrukt en vol genegenheid naar het nieuws over zijn zoon, de man uit Samarkand, die hem nog altijd dankbaar was omdat mijn grootvader hem ooit uit een vergeten hoek van de antiekmarkt in Samarkand de wijde wereld in had gebracht, zoals hij altijd weer aan de studenten decoratieve kunst vertelde die hem kwamen opzoeken. Mijn grootvader genoot van dat meisje uit Aleppo, dat haar zwarte kleren had afgelegd en een verbijsterend aanpassingsvermogen aan de dag legde. Ze had razendsnel Frans geleerd en fungeerde als assistente van haar echtgenoot, die zonder enige schroom verkondigde dat ze zijn leermeester was. Met de vasthoudendheid van een schildpad die geen berg te hoog gaat, hadden de twee er alles aan gedaan om de poorten van Parijs voor zich te laten opengaan. Mariam was de enige die de bedwelmende geur van het parfum niet van zich kon afschudden. De geur drong eerst tot diep in haar poriën door en toen tot diep in haar hart. Ze gluurde stiekem naar de zoon van de man uit Samarkand en bestudeerde hem verlegen, bang dat iemand de lange bedremmelde blikken zou opmerken die ze hem toewierp wanneer hij zich over de vloer boog om de hoek van de lens goed in te stellen, of wanneer hij nauwgezet het samenspel onderzocht van steen, walnotenhout en kleurige lijnen. Vele daarvan vormen een puzzel waarvan nog steeds niemand de ware betekenis heeft weten te vatten. Na hun vertrek zei mijn grootmoeder, zonder mijn grootvader aan te kijken, dat hij veel te toegeeflijk was geweest voor de dochter van As-Samadi. Mariam was gedeprimeerd over zijn vertrek en piekerde over haar zondige gedrag. Ook nu begrijpt ze nog steeds niet hoe dat heeft kunnen gebeuren.

Mariam heeft hetzelfde ronde gezicht en hetzelfde hooghartige voorhoofd als de andere vrouwen uit de familie van mijn grootvader, inclusief mijn moeder. Ze heeft heldergroene ogen, lange vingers en is fijngebouwd als een oude Syrische aristocrate. Ze is lang, wat opwindend zou zijn, als ze niet heel gewone, onaantrekkelijke borsten zou hebben en een niet al te lange hals, die haar lelijk maken op een manier die de groene ogen niet kunnen wegnemen.

In het grote huis verdwaalde ik tussen de veranda’s en in de drie grote salons. Ik raakte gefascineerd door een grote spiegel die op een ereplaats in Mariams kamer hing. De spiegel had een brede lijst van walnotenhout, waarin klimopranken en Damasceense rozen waren uitgesneden. Wanneer ze er niet was glipte ik haar kamer binnen en ging voor de spiegel staan, waar ik helemaal opging in de aanblik van mijn gelaatstrekken en mijn lichaam, dat zwaar aanvoelde door het gebrek aan slaap. Ik had geen idee dat in mij een transformatie in gang was gezet en dat ik door een poort ging waarachter de eerste tekenen van vrouwelijkheid opdoemden. Safaa had wel oog voor deze transformatie. Ze was lief voor me en zinspeelde op een paar dingen. Mariam ging heel anders met me om. Ik kon voelen hoe ongerust ze werd wanneer ik voor haar spiegel ging staan om mijn figuur en mijn borsten aan een nauwgezet onderzoek te onderwerpen, met stomheid geslagen door de andere opwindende dingen in haar kamer. Ze liet een amulet voor me maken en hield me scherp en nors in het oog. Ze hing de amulet om mijn hals en ik mocht hem van haar niet afdoen, omdat de duivel mijn lichaam vanuit een hinderlaag opwachtte. Daardoor werd ik nog stuurser en breidde mijn stilte zich nog verder uit.

De enige vreemde man die de binnenplaats mocht betreden en daar vrij mocht rondlopen, was de blinde Ridwaan. Hij woonde in een kleine kamer in een hoek van de binnenplaats. De blinde Ridwaan was lang en mager. Hij droeg schone kleren en van zijn handen steeg de geur op van het parfum dat hij verhandelde en dat hij in grote flessen mengde, in verhoudingen die hij uit zijn hoofd kende. Hij goot het parfum in kleine penicillineflesjes, die hij stevig dichtdraaide en aan zijn privéclientèle verkocht: vrouwen uit de Djaloemwijk en bezoekers van de Omayyadenmoskee. Hij prees zijn minihandel aan met onderhoudende liedjes, waardoorheen hij koranverzen en lofprijzingen aan het adres van God weefde. Hij beweerde dat het parfum, dat hij de merknaam Blinde Ridwaan had gegeven, tot in alle uithoeken van de Arabische wereld bekend was en pochte dat Marokkaanse handelaren op verschillende manieren hadden geprobeerd achter het geheim van de samenstelling te komen – een combinatie die ervoor zorgde dat vrouwen meegaand, wellustig en wulps werden in bed en die mannen, in een andere samenstelling, een mannelijke aantrekkingskracht en een vorm van viriliteit schonk die onweerstaanbaar waren voor vrouwen. Tegenover Mariam hield hij vol dat dit het parfum was waarmee de gezellen van Gods gezant zich op diens bevel hadden besprenkeld. De gezant had hun precies verteld van welke zeldzame bloemen, die uitsluitend in Damascus groeiden, ze het extract moesten gebruiken. Ridwaan at, dronk en sliep bij zijn blinde kameraden van de Omayyadenmoskee, die zich rond de tombe van de heilige Zakaria verzamelden om daar vrome gedichten op te zeggen. Wanneer de avond viel trokken ze door de wijken van Aleppo naar hun eigen huizen. Buiten de moskee kende niemand Ridwaan. Het was alsof hij daar was geboren, daar leefde en daar ooit zou sterven, zwijgend, terwijl zijn niets ziende ogen ronddraaiden in hun kassen om de kleuren en de prachtige kleren van de moskeegangers op te snuiven.

Mijn grootvader had hem meegebracht en had hem de kamer toegewezen waar ooit de rijknecht en de koetsier van het rijtuig met de opvouwbare kap van mijn tweede grootvader hadden geslapen. Mariam had de kamer schoongemaakt en oom Saliem, mijn oudste oom, kwam met een wollen deken en een ijzeren bed aanzetten dat in de kelder had staan roesten. Mijn grootvader wilde niets weten van de protesten van mijn grootmoeder, die zei dat Ridwaan een vreemde was. Ze beschouwde zijn komst als een inbreuk op de privacy, maar vulde toch alles aan wat er ontbrak aan de kamer van de vrijgezel die bij hen zou komen wonen. De blinde Ridwaan leidde een blijmoedig bestaan in zijn eigen kamer, als bediende met speciale bevoegdheden. Gaandeweg begon hij deel uit te maken van de familie, om daar ten slotte voor altijd een vast plekje te verwerven. Ik kon me het huis zonder Ridwaan niet voorstellen. Toen ik nog een kind was zette hij me op zijn knie. Hij haalde snoepjes en speeltjes van stof uit zijn kastje en zong met zijn welluidende stem liedjes voor me. Ik duwde mijn hoofd tegen zijn borst, ontspande me vervolgens en kwam tot rust. Nadat ik zelf een van de bewoonsters van het huis was geworden, begon ik hem uit de weg te gaan. Ik behandelde hem uit de hoogte, met het air van een meesteres jegens haar bediende. Hij protesteerde niet en bleef beleefd, at aan de keukentafel en vertrok. Mariam vergat zijn etenstijden nooit en hij liet geen enkele maaltijd voorbijgaan. Elke donderdag begeleidde hij ons naar het badhuis. Hij droeg de grote bundel en bleef voor de deur staan totdat wij klaar waren, om ons vervolgens via dezelfde weg, die hij met zijn dikke stok moeiteloos wist te vinden, mee terug te nemen. Met opgeheven hoofd en met vaste, gelijkmatige tred liep hij voor ons uit. Het was een schouwspel dat in de Djaloemwijk symbool begon te staan voor het beetje oude glorie dat mijn tantes nog restte, een glorie die onze voorvaderen met hardnekkige volharding tot stand hadden gebracht en waarop de veranderingen, waaraan de stad en haar families niet hadden kunnen ontsnappen, geen vat hadden weten te krijgen.

Elke donderdag ging ik na school naar het huis van mijn familie, waar ik met mijn moeder en mijn broertjes Hoesaam en Hoemaam de lunch gebruikte. Ze groetten me beleefd, als twee vreemden, alsof ik een onverwachte bezoekster was, en mijn moeder kuste me zonder al te veel geestdrift. Terwijl ik haar hielp bij het klaarmaken van het eten, vroeg ze koeltjes, zonder antwoord te verwachten, naar mijn nieuwtjes en het nieuws van mijn tantes. Ze wist zeker dat er niets was veranderd in het huis van haar familie, dat ze als jong meisje van nog geen vijftien jaar oud had verlaten. Toen mijn vader was teruggekeerd uit Alexandrië, waar hij onmiddellijk na de eenheid met Egypte heen was gereisd om als visverkoper aan de slag te gaan (veel mensen hadden hun twijfels over het waarheidsgehalte van dat verhaal en zeiden dat mijn vader zich bij Abdoel-Hamied as-Sarraadj en zijn mannen had aangesloten) – toen mijn vader twee jaar na de afscheiding naar Aleppo terugkeerde, vroeg hij mijn grootvader zonder veel plichtplegingen om de hand van mijn moeder. Alles verliep zo rustig dat mijn moeder het zich met moeite kon herinneren. Ze wist alleen nog dat hij een arrogante jongeman was geweest die op zijn gemak met opgerolde mouwen door de buurt had geslenterd en zijn verwaande blik nooit had laten afdwalen. Omdat mijn vader drie en een half jaar in militaire dienst moest, bleef mijn moeder na het huwelijk in het huis van mijn grootvader wonen. In die periode werd ik geboren. Ze waren niet blij met mijn komst. Het grote huis was in rouw gedompeld na het overlijden van mijn grootmoeder, die mijn grootvader per se had willen volgen in de dood. Hij was haar zeven jaar eerder voorgegaan, op de tragische wijze van mannen die niet alleen hun leven precies hebben uitgestippeld, maar ook hebben gekozen voor de manier waarop ze willen sterven. Ondanks hun ouderdom staan ze niemand toe om zich met hen te bemoeien. Mijn grootvader beschreef de ouderdom altijd als de keerzijde van Gods liefde voor zijn dienaren.

Op een dag had mijn grootvader zich plotseling teruggetrokken uit zijn drie handelsondernemingen. Hij liet de drie broers van mijn moeder bijeenkomen in de gastenkamer, waar Mariam en mijn grootmoeder al naast hem zaten. Zonder veel omhaal zei hij dat hij zijn zaken niet langer kon beheren en dat hij de leiding aan mijn ooms overdroeg. Uit voorzorg had hij een testament laten opmaken, waarin zijn bezittingen volgens de sharia zouden worden verdeeld. Het huis zou van de dochters blijven, en tot het einde van hun leven zouden ze het vruchtgebruik behouden. Oom Saliem protesteerde tegen de berustende klank in zijn stem en probeerde hem van zijn besluit af te brengen, maar mijn grootvader lachte alleen maar. Leunend op zijn stok gaf hij mijn grootmoeder en Mariam opdracht de lunch klaar te zetten in de eetkamer voor de gasten en de zilveren schalen tevoorschijn te halen. Mijn ooms begrepen zijn bedoeling pas na een week, waarin hij zijn uiterste best deed om, of hij nu stilstond of liep, over te komen als een legerleider die zijn troepen inspecteert. Hij aanvaardde alleen de hulp van de blinde Ridwaan en leunde op hem wanneer hij vrijdags naar de moskee ging of wanneer hij naar buiten ging voor een boodschap. Hij stond mijn grootmoeder niet toe om hem als een oude man te bedienen. Tegen Mariam zei hij, terwijl hij op Ridwaan leunde: ‘Een vrouw mag de aftakeling van haar man niet meemaken. Zo blijft ze hem in liefde gedenken.’ Vier jaar lang bleef Ridwaan ’s nachts bij hem, en soms sliep hij naast hem op een matras die speciaal voor hem in een hoekje was neergelegd. Op een avond vroeg mijn grootvader mijn ooms de volgende ochtend te komen, omdat hij de citadel wilde bezoeken. Ze bespraken de kwestie onderling, maar durfden geen enkel commentaar te geven.

Om negen uur ’s ochtends meldden zich drie nerveuze mannen. Hij vroeg hun om hem te helpen met opstaan, maar toen ze gedrieën op hem afstormden om hem op te tillen, hield hij hen met een handgebaar tegen. Ze waren verbijsterd. Hij ging hun voor naar de deur en verzocht Ridwaan hem te begeleiden. De mensen in de Djaloemwijk konden hun ogen niet geloven: mijn grootvader die voorop liep, met naast hem een glimlachende Ridwaan, alsof hij de enige was die begreep wat er gebeurde. Terwijl mijn grootvader zich stevig vasthield aan de arm van zijn kameraad, bleef hij voor de poort van de citadel staan. Aandachtig aanschouwde hij de hoge muren en hij snoof de geur op van de stenen, alsof hij zijn rekening met de tijd wilde vereffenen. Hij liep naar beneden, naar de poort van de overdekte markt, en liet zich opnemen in het gedrang. Hij snoof de geur op van de kleding, het textiel en de canvaszakken, van het goud en de opeengepakte vrouwenlichamen, van de markt met haar vele flonkerende lichtjes, met haar met goud en zilver bestikte kaftans die in de etalages waren uitgestald, de stukken tapijt en de kleden met hun veelkleurige patronen. Hij ging de Khaan al-Djoemroek binnen en bleef voor de deur van zijn winkel staan. Daar stond Khaliel. Hij glimlachte, kuste mijn grootvader en liep terug naar zijn plek. Mijn grootvader keek lang en aandachtig naar de tapijten die in de winkel lagen opgestapeld. Zo luid dat mijn ooms het konden horen zei hij, terwijl hij naar Ridwaan keek: ‘Deze blinde heeft een aandeel in al jullie inkomsten. Mocht er ooit een dag komen dat hij behoeftig wordt, dan zijn jullie tegenover God voor hem verantwoordelijk.’ Saliem mompelde iets en Ridwaan hief glimlachend zijn hoofd op. Hij drukte de hand van mijn grootvader, die zich over het ochtendlicht verheugde en genoot van de handelaren en de oude klanten die hij ontmoette. Hij opende zijn poriën voor de lucht en de stemmen, om de vernederingen te verjagen die hij zich in de jaren daarvoor had moeten laten welgevallen. Met vaste tred keerde hij naar huis terug, nadat hij eerst met mijn ooms aan het middaggebed in de Omayyadenmoskee had deelgenomen, waar Ridwaan zich de spot moest laten welgevallen van zijn blinde collega’s, die ter begroeting van hun glimlachende vriend gratis een vroom vers voor hem opzeiden. Aan het einde van de middag keerde mijn grootvader terug naar huis als een man in het bezit van al zijn waardigheid. Hij zei wat lieve woordjes tegen mijn grootmoeder en prees uitbundig mijn tantes en het heerlijke eten dat ze hadden bereid en op een grote tafel in de buurt van de fontein hadden uitgestald. Iedereen ging zitten en nam genietend deel aan de gesprekken. Ondertussen was daar de chaos van vingers die in elkaar verstrengeld raakten wanneer ze het lamsvlees pakten dat gevuld met amandelen op een heuvel van farieka lag, die in gekruide, afgeschuimde boter was geroosterd. Mijn ooms gingen hun kinderen halen, die hun grootvader dolgraag wilden zien. Ook namen ze hun echtgenotes mee, die het wonder niet konden geloven waarover hun mannen hun op allerlei manieren hadden verteld. Nadat hij zijn handen had gewassen stond mijn grootvader op, ging zijn kamer binnen, trok zijn overkleed uit, ging onder de deken liggen, strekte zich uit en stierf.

’s Avonds vertelden mijn ooms dat hij die dag naar de Salihienbegraafplaats was geklommen, de grafstenen lang en aandachtig had bestudeerd en met zijn stok had gewezen: ‘Hier moeten jullie me begraven.’ Met zijn handen had hij een rechthoek in de lucht getekend, en hij had eraan toegevoegd: ‘Hier zal ik dicht bij mijn voorvaderen en mijn vrienden zijn.’

Ridwaan bleef vier dagen weg. Niemand zag hem in die tijd. Ik wist zeker dat mijn grootvader voor de dood had gekozen en met hulp van Ridwaan zijn laatste moment had weten te bepalen.

In dit huis worden onvolledige verhalen verteld over vrouwen, mannen en wonderen. Ze hebben me altijd gefascineerd en hebben me tot een gevangene gemaakt van het licht dat op het water van de stenen vijver werd weerspiegeld, waar we ons altijd in een kring omheen schaarden. ’s Zomers klampten we ons vast aan het opstijgende vocht en verhuisden we alles wat we nodig hadden naar de binnenplaats: de eettafel, de comfortabele biezen stoelen en de radio, die Safaa altijd bij zich had. De hele zomer had ze heftige aanvallen van neerslachtigheid, af en toe afgewisseld met buien van uitbundige vrolijkheid waarvan niemand het geheim doorgrondde. Ze schreed over de binnenplaats in een doorschijnende jurk die ze tot boven haar knieën had opgebonden en begoot de planten en de stenen met water, zodat zich een heerlijke geur en een verfrissende vochtigheid verspreidden. Ze haalde koffie en ging op de rand van de vijver zitten, om bij het eerste avondbriesje haar kopje op haar gemak leeg te drinken. Mariam protesteerde tegen haar naaktheid, en haar stem, waar een harde, vermanende toon in lag, schoot uit. Safaa, ongedwongen als altijd, reageerde niet. Toen Mariam zei dat Ridwaan elk moment kon komen, veegde Safaa haar bezwaren van tafel door te zeggen: ‘Hij is blind en kan niets zien.’

‘God in de hemel kan ons wel zien’, zei Mariam, waarop Safaa antwoordde: ‘God ziet ons ook wanneer we naakt zijn. Hij ziet ons in alle gedaantes en in alle situaties.’

De ruzie liep er altijd op uit dat Mariam van achter haar Singer-naaimachine opstond, naast de vijver ging zitten, bedaard een kop koffie dronk en de Jozefsoera opnieuw ging lezen. Ik zag vroege rimpels op haar voorhoofd en in haar ogen lag een harde blik, waarmee ze een tederheid probeerde te verhullen die ik altijd pas opmerkte wanneer ze in één keer explodeerde en haar tederheid me overspoelde. Met haar strengheid en haar zwarte kleding probeerde ze zonder veel succes iets te doden. Ze sprak er tegen niemand over en gaf op geen enkele manier blijk van het bestaan ervan; ze deed zelfs geen poging het te tonen, maar verborg het in een diepe, verlaten put. Op een keer probeerde ik haar ernaar te vragen. Ik verzamelde alle kracht die ik in me had en alle woorden die ik nodig had om een zin te vormen, maar ik begon te stamelen en de woorden gingen verloren. Ze sloeg haar ogen op en keek me strak aan, wachtend op wat ik ging zeggen, maar ik zweeg en keek de andere kant op, zodat onze blikken elkaar niet opnieuw zouden kruisen.

De zoon van de man uit Samarkand kwam terug met zijn moeder om afscheid te nemen van mijn grootvader voordat ze naar Parijs terugkeerden, en mijn grootvader heette hen hartelijk welkom. Mariam was bang, bedwelmd als ze was door het welriekende parfum van de zoon van de man uit Samarkand. Hij was zo gelukkig met zijn eerste bezoek aan de stad van zijn moeders familie dat hij iedereen vroeg om op te staan, zodat hij foto’s kon maken voor zijn vader, die daar heel blij mee zou zijn. Mijn grootvader vond het goed en iedereen keek vol verbazing en met ingehouden adem in de lens. Omar zag er angstig uit op de foto en Mariam leek zich geen raad te weten met haar houding. Hij nam nog een paar foto’s van mijn grootvader, een waarop hij bij de citroenboom stond en een andere waarop hij in de biezen stoel bij de vijver zat. Daarna nam hij een foto van ons met zijn moeder, As-Samadi’s dochter. Iedereen werd aangestoken door de opgewekte sfeer, behalve Mariam, die verdoofd was en haar verwarring niet van zich wist af te schudden. Voordat de twee vertrokken ging mijn grootvader naar zijn kamer. Toen hij naar buiten kwam had hij een technisch perfect afgewerkt tapijt bij zich waarop Omar al-Khayyaam omringd door wijnschenksters stond afgebeeld, met daaromheen gedichten in het Perzisch. De zoon van de man uit Samarkand was met stomheid geslagen over het unieke cadeau. Mijn grootvader zei dat het een origineel tapijt was dat hij van een veiling in Istanboel had meegenomen en dat bij de successen van zijn zoon, de man uit Samarkand, paste. Vrolijk en ontspannen begeleidde mijn grootvader zijn gasten naar de deur. Toen de zoon van de man uit Samarkand voor Mariam ging staan en zijn hand naar haar uitstak om afscheid van haar te nemen, viel ze bijna flauw. Onhoorbaar vormden haar lippen de woorden: ‘Je maakt me gek …’ Alleen mijn grootmoeder merkte de verandering in haar op. Ze wist dat het lot haar dochter niet goed gezind was en dat ze gevangen was in een heimelijke passie waaraan ze nooit openlijk zou mogen toegeven. Hoe had iemand zoiets kunnen vermoeden? Sinds ze volwassen was had ze, buiten hem, nooit meer oog in oog gestaan met een vreemde man. Mijn grootmoeder probeerde haar zover te krijgen dat ze haar het geheim toevertrouwde, maar dat maakte Mariam nog geslotener. Haar zusters, die ook weet hadden van het beschamende geheim, praatten er niet over, maar probeerden haar op allerlei manieren zover te brengen dat ze het zinloze, aanmatigende idee opgaf.

Twee maanden na het bewuste bezoek arriveerde er een brief uit Parijs, ondertekend door de man uit Samarkand. Hij noemde mijn grootvader ‘lieve vader’ en bedankte hem voor de gastvrije manier waarop hij zijn zoon en zijn echtgenote had ontvangen. Hij wist niet hoe hij hem moest bedanken voor het tapijt, dat hij hogelijk waardeerde. Bij de brief zaten vier ansichtkaarten van zijn zoon: een ansicht van de Notre-Dame voor mijn grootvader, een foto met groene grasvelden, fonteinen, gele en rode bloemen en lelies voor Mariam, een ansicht voor mijn ooms Bakr en Omar, en ten slotte een ansichtkaart voor Ridwaan. Door die kaart raakte Ridwaan ervan overtuigd dat hij de belangrijkste parfumexpert van de stad was, want achter op het stadsgezicht van Parijs stonden de adressen van de belangrijkste parfumeurs, zodat hij hun kon schrijven en zijn ervaringen met hen kon uitwisselen. Naast deze kaarten was er een grote briefkaart met hun portretten, waar iedereen heel blij mee was en die van hand tot hand ging. Ridwaan betastte de foto’s en zei dat hij de Franse parfumhuizen een brief zou sturen om zijn creaties en geheime mengsels aan te bieden. Hij ging op zoek naar iemand die de brieven voor hem kon schrijven – iemand die zijn geheimen voor zich zou houden en zich er niet meester van zou maken. De foto’s kwamen bij Mariam terecht en daarna vergat iedereen ze. Pas toen mijn grootvader was overleden, kwamen ze weer tevoorschijn.

Mariam legde beslag op de kamer van mijn grootvader. Ze richtte de kamer opnieuw in, borduurde de randen van de sprei van haar nieuwe bed en tekende in het midden een kleurige pauw, waardoor de wol er weer als nieuw uitzag. Ze legde nieuwe lichtblauwe en hemelsblauwe lakens op het bed, maar liet ook veel meubels ongemoeid, zoals de biezen stoel en het nachtkastje. Ze stofte de grote spiegel af, haalde de foto tevoorschijn waarop ze samen met mijn grootvader, mijn moeder, mijn tantes en mijn ooms stond en zette hem op een klein tafeltje voor haar neer, naast de ansichtkaart van de zoon van de man uit Samarkand, zodat ze er iedere ochtend naar kon kijken. Ridwaan nam de foto en de ansichtkaart mee naar een houtbewerker, ver uit de buurt van de Djaloemwijk, zoals Mariam hem had opgedragen, die er bruine lijstjes omheen maakte van gebrand hout. Ik zag hoe Mariam ze zorgvuldig afstofte. Mariam was nog steeds niet uit haar verdoving ontwaakt. Ze stortte zich op Ridwaan, die iemand nodig had om brieven voor hem aan de Franse firma te schrijven, en zette in het diepste geheim een samenzwering met hem op touw. De samenzwering leverde geen enkel resultaat op, want ze konden het niet met elkaar eens worden. Mariam schreef de brieven eerst in het Arabisch en las ze vervolgens aan hem voor. Zwijgend hief hij zijn gezicht naar de hemel en schudde ontevreden zijn hoofd. Hij voegde een zinnetje toe, haalde een andere zin weg en begon Mariam vervolgens te dicteren, die de woorden enthousiast noteerde. Wie hen daar luid discussiërend had zien zitten, had niet kunnen geloven dat die vrouw Mariam was en dat de man Ridwaan was. Hij schreeuwde luidkeels dat het om zijn toekomst en om zijn wereldwijde bekendheid ging en dat het niet aanging geringschattend te doen over de stijl van de brief, om tot slot te zeggen dat de Fransen in alles van nauwkeurigheid hielden. Mariam verscheurde het vel papier en wachtte tot Ridwaan weer begon te praten. Hij herwon zijn kalmte, herinnerde zich dat het zijn meesteres was tegen wie hij zijn stem had verheven, bood zijn excuses aan en begon opnieuw te broeden, om ineens de beginregels op te zeggen van een vroom vers dat nog door zijn hoofd speelde. Toen zij hem erop wees dat dit geen brief was voor een Frans bedrijf, lachte hij. Hij vertelde haar over een Fransman die hem ooit naar zijn huis had meegenomen om vrome verzen voor te dragen voor Franse vrouwen die halfnaakt op bankjes van bewerkt walnotenhout hadden gezeten. In de lijst van de rugleuning waren de 99 namen van God gegraveerd. De man had hem een royaal cadeau gegeven voordat hij hem met alle egards met zijn auto naar de poort van de Omayyadenmoskee had teruggebracht. Ridwaan begon weer na te denken over een passende brief en over de samenstelling van het parfum waar Mariam hem om had gevraagd. Ze hadden afgesproken dat zijn brieven en haar parfum tussen hen zouden blijven en zwoeren geheimhouding. Ze riepen God aan als getuige voor hun overeenkomst, die ze de Blinde Mariam-overeenkomst noemden, een naam die Ridwaan later afkortte tot de bm-overeenkomst. Die afkorting, waarin hun namen tot één waren versmolten, beviel haar helemaal niet. De versmelting joeg haar angst aan: ze duidde op dingen waaraan ze niet wilde denken en waaraan ze niet wilde worden herinnerd. Ze zei altijd op dringende toon tegen me dat het menselijk lichaam onrein was en een bron van zonde vormde. Haar woorden nestelden zich diep in me, als een waarheid waarop niets viel af te dingen. Ik begon me te beschermen tegen deze zonde, lichaam genaamd. Ik kreeg een hekel aan mijn borsten, die zich vastberaden oprichtten, en verborg de bruine tepels, die volledig waren uitgebot, onder een stevige beha die Mariam voor me had gemaakt van satijn, dat ze met karton had gevoerd. Wanneer ze ontsnapten pakte ik ze vast en ervoer ik een vreemd gevoel van genot, maar wanneer ik zag hoe de meisjes uit mijn klas hun beha’s losmaakten om hun borsten op het plein bloot te stellen aan de lucht en de zon, of om de jongens te verleiden die zich in de steegjes rond de meisjesscholen ophielden, werd ik woedend over hun schaamteloosheid. Ik wilde niet kijken naar de bewegingen die ze maakten, ik wilde niet luisteren naar de gesprekken waarin ze beschreven in welke standjes man en vrouw seks met elkaar hadden. De meisjes vertelden deze verhalen uiterst gepassioneerd aan elkaar. Soms benoemden ze die lichaamsdelen zelfs openlijk. Fatima was nog het meest onbeschaamd van iedereen. Ze probeerde bij me in het gevlij te komen, maar ik moest niets hebben van haar vrijmoedige taalgebruik en de zweetlucht die uit haar poriën kwam. Ik sloot me aan bij het groepje meisjes rond Dalaal en begon boeken over serieuze godsdienstige onderwerpen met hen te ruilen.

Dalaal was beheerst en gedroeg zich waardig. In haar zwarte kleding scheen ze ons een leidsvrouw toe: ze was fors gebouwd, gaf met ruwe stem korte maar krachtige bevelen en hield ons vieren voortdurend in het oog. We waren blij met een leidster die er niet voor terugdeinsde om een meisje dat de spot probeerde te drijven met ons zwijgen en onze zwarte kleren, bij de haren te grijpen. ‘De vrouw is een bewegende verzameling viezigheid’, zei Dalaal. ‘Haar geheugen schiet haar niet te hulp met korte, bondige en treffende woorden, dus kletst ze in onsamenhangende zinnen.’ Ik knikte instemmend bij alles wat ze zei, zodat ook ik in het paradijs zou belanden.

De kamer die Mariam me had toegewezen, richtte ze in met een smaak die ik altijd zou proberen te evenaren: het ijzeren mammelukkenbed met de wollen deken, geparfumeerde helderwitte lakens, een antiek tafeltje van hout met daarop een geborduurd kleedje om de haveloze plekken aan het zicht te onttrekken, en een gebeeldhouwde stoel met een slang en een vlinder op de kroon. Ik had geen idee hoe de maker de combinatie had bedoeld. Ik zat in de luie stoel en liet mijn blik urenlang door de hoge kamer dwalen, van mijn klerenkast naar mijn kleine boekenkast, en vervolgens naar het kostbaarste van alles: een klein Perzisch tapijt dat uit de uitzet van de derde vrouw van mijn grootvader afkomstig was en dat ik had geërfd, waardoor ik nu, net als de andere vrouwen in de familie en hun afstammelingen, een eigen tapijt had. Ik hield van de patronen op het tapijt en was zo bang dat mijn voeten er te zwaar voor zouden zijn, dat ik het aan de muur hing. Op de plek van het tapijt legde ik een kleed neer met dooreengeweven kleuren en haveloze randen. Mariam was blij toen ze het tapijt aan de wand zag hangen. Mijn kamer keek rechtstreeks uit op de binnenplaats en vanuit het venster kon ik het heldere, zilverwitte licht van de maan op de vijver zien schijnen. De aanblik beklemde me, ik werd bevangen door een gevoel van kilte en kon mijn blik er niet van losmaken. De kamer werd mijn eigen kleine wereldje. Ik versierde de muren met de tekeningen die ik in mijn zwijgende periodes maakte. Die periodes duurden steeds langer, totdat ik mijn verlangen om te spreken helemaal begon te verliezen.

Wanneer we terug waren uit het badhuis ging Safaa naar haar kamer. Ze pakte de fles parfum, waar ze een doorzichtig nachthemd omheen had gewikkeld, en trok haar kleren uit. Ze begon haar lichaam in te smeren met rozencrème, besprenkelde zich met parfum, trok het nachthemd aan en deed daaroverheen een Marokkaanse kaftan aan die de rondingen van haar lichaam aan het oog onttrok. Ze liep naar de woonkamer, maar hielp Mariam niet met de bereiding van het donderdagse avondmaal. Zwijgend gingen we aan tafel zitten, waarna Safaa opstond en naar haar kamer ging. Pas de volgende ochtend kwam ze weer tevoorschijn. Mariam sloeg de koran open bij de Jozefsoera en zette zich aan haar dagelijkse koranlezing, om net als anders precies om elf uur op te staan en in bed te kruipen. Pas vele jaren later, toen we vrijuit begonnen te praten over mannen die we niet te zien kregen en over genot dat nooit tastbaar voor ons werd, begon ik het geheim te doorgronden; pas toen begon ik te begrijpen waarom Safaa zich elke donderdagavond had teruggetrokken.

Mijn grootmoeder gaf het project om Mariam uit te huwelijken op toen Mariam drie huwelijkskandidaten had afgewezen, hoewel mijn grootmoeder hun genealogische afkomst en hun schoonheid uitvoerig had beschreven. Altijd weer somde Mariam niet-bestaande tekortkomingen op, en nadat ze een tijdje over de kandidaat in kwestie had gemopperd ging ze naar haar kamer en trok haar kleren uit. Ze werd omhuld door de geur van een vreemd parfum. Het nestelde zich in haar poriën en steeg elke dag uit haar dromen en haar lichaam op, dat in een laken gewikkeld in bed lag. Ze leek op een koud geworden lijk dat wachtte op de verlossing en de hitte van een man. Ze deed wat ze kon om zijn trekken te reconstrueren wanneer ze de geur van het parfum voor de blinde Ridwaan probeerde te beschrijven. Hij luisterde zwijgend, stond op en ging naar zijn kamer, waar hij de kamille, de jasmijn en de Damasceense rozen in een nieuwe verhouding mengde. De volgende dag haalde hij het mengsel tevoorschijn en bood het aan Mariam aan, die eraan snoof en het teruggaf of het in de prullenbak gooide, zonder zich iets gelegen te laten liggen aan zijn boosheid. Hij mompelde dat ze zijn expertise en zijn parfums belachelijk maakte, waarna hij zich herinnerde dat ze brieven voor hem naar het Franse bedrijf schreef, zijn geheimen bewaarde en zijn meesteres was. Zijn stem werd weer kalm en hij luisterde verder naar haar beschrijving, die uiterst langzaam op gang kwam. Woord voor woord herhaalde ze de beschrijving van de geur die zijn intrek in haar had genomen.

Na jaren van ruzies en mislukte experimenten zette Mariam de samenstelling van het parfum uit haar hoofd. Ridwaan had namelijk, met een stoutmoedigheid die hij na zeven jaren van geduld eindelijk had weten op te brengen, tegen haar gezegd: ‘Het is de geur van een man van wie je houdt, niet de geur van een parfum.’ Ridwaan zette ook het Franse bedrijf uit zijn hoofd toen hij een kort briefje ontving waarin het bedrijf hem verzocht de afdeling Public Relations niet langer lastig te vallen. Wat hij hun had gestuurd, zeiden ze, was geen parfum, maar lotion.

Mariam las de brief een paar maal langzaam en met duidelijk leedvermaak voor, maar toen ze de teleurstelling op zijn gezicht zag werd ze verdrietig. Hij zag eruit alsof hij elk moment in tranen kon uitbarsten. Ze pakte zijn koude hand en troostte hem met tedere woorden, en toen hij naar zijn kamer ging, struikelend over de tegels, de brief in zijn hand, liep ze achter hem aan. Hij wist niet meer waar de dingen stonden, hij wist de weg niet meer in het huis dat hij als zijn broekzak kende en waar hij nog nooit een verkeerde stap had gezet. De brief, die niemand behalve Mariam te lezen kreeg, bleef voor hem altijd het bewijs vormen dat het goddeloze Westen de genialiteit had afgezworen. Dat bleef hij herhalen wanneer hij zijn blinde kameraden in de Omayyadenmoskee opzocht en hun het eten en de zoetigheid bracht die Mariam had bereid. Vol vertrouwen liep hij naar de deur van de kamer van sjeik Abd al-Djabbaar, die zijn vriend hartelijk welkom heette en hem uitnodigde om op bed te komen zitten. Op het plein van de Omayyadenmoskee weerklonk een kreet die alle blinden kenden. Ze verdrongen zich bij de kamer om niet alleen de geur op te snuiven van het eten en de zoetigheid, maar ook de onmiskenbare geur van Ridwaan. In reactie op hun geestdrift hief hij een loflied op de profeet aan, om hen te bedanken voor de koninklijke ontvangst, zoals hij zei; daarna liet hij hen een rij vormen en beantwoordde hij uiterst goedmoedig hun spotternijen en sneren aan zijn adres. In groepjes trokken ze door de straten van de stad, zonder de blikken van de voorbijgangers op te merken, die gefascineerd naar de negen blinde mannen staarden die zich in drie groepjes hadden opgedeeld en fluisterend opmerkingen met elkaar uitwisselden in Hoogarabisch. Ze lachten luid of zongen liefdesliederen, waarin ze de gezichten beschreven van vrouwen die in de werelden der mensen nooit waren gezien.

In mijn binnenste groeide iets wat ik niet kon beschrijven. Het schonk me een vorm van rust die ik nooit eerder had gekend. Na de aanvallen van rusteloosheid en ongerustheid die me lichamelijke pijn hadden bezorgd, en na Mariams lessen over reinheid en het lichaam dat door zijn zonden onverbrekelijk was verbonden met het hellevuur, begon ik nu het gevoel te krijgen dat ik dichter bij het licht was gekomen. Het licht diende zich elke dag duidelijker aan in de vorm van reine, gelovige vrouwen. Hun reinheid werd alleen ontwijd door de gedachte aan de wettige echtgenoot die zich op een dag zou aandienen. Ook ik zou als een gehoorzame dienares, in het besef dat mijn toekomstige echtgenoot mijn hoeder en voogd was, voor hem gaan zitten om hem als een slavin te dienen. Ik zou mijn heer en meester aanbidden, zodat God mij met een vroom gezin zou begiftigen. Het was een beeld dat Mariam met uiterste precisie voor me schetste. Ze haalde koranverzen en uitspraken van de profeet aan en vertelde zulke fascinerende verhalen over de levens van heiligen dat ik erdoor betoverd raakte. Wanneer de avond verkoeling bracht in de zomer ging ik op een stoel tegenover haar zitten bij de fontein, en op winteravonden zat ik naast haar op de bank. Op de bijeenkomsten van Hadja Radia, die met haar welluidende stem op het ritme van de tamboerijnen het leven van Rabia al-Adawiyya bezong, zat ik tegen haar aangedrukt en werd ik samen met de andere vrouwen naar een diepe extase gevoerd. Tranen stroomden over onze wangen en we wiegden heen en weer als tere populierentakken. We waren op weg naar een verre bestemming, en de paden en wegen voerden ons langs rivieren van melk en honing naar het genot van de zekerheid. Terwijl Hadja Radia haar liederen zong, nestelde het geluid van de tamboerijnen zich diep in mijn poriën. Ik vloog hoog boven steden en huizen, reinigde mezelf van mijn zonden en streek neer op de muren van het paradijs. Ik zag de heiligen klapwiekend in hun witte overkleed over me heen vliegen, als meeuwen boven een diepblauwe zee. Door op te gaan in haar heerlijke stem, het gezang van de vrouwen en de extase, leerde ik alle geheimen kennen. Tree voor tree beklom ik de trap, totdat ik bij de top aankwam waarachter zich de vlakten ontvouwden. Ik haalde de heiligen in en zag hun vriendelijke, tevreden gezichten. Een zalig gevoel nam bezit van me. Het waste me schoon, hulde me in naaktheid en maakte me tot de gevangene van een droom die me lang is bijgebleven en die me mijn leven lang voor zich heeft proberen te winnen. De profeet kwam vanuit de verte op me toe, gehuld in een helderwit overkleed. Met de rust van iemand die in diepe contemplatie is verzonken, liep hij over het water, en naarmate ik verder wegliep kwam hij steeds dichterbij. Ik zag hoe hij zijn armen naar me uitstrekte. Kleurige vogels zwermden om hem heen. Hun geluiden deden me denken aan het gerinkel van gouden sieraden. De profeet kwam steeds dichterbij. Zijn voetstappen werden uitgewist door het water en ik liep weg, naar de overkant van het water, waar ik in afwachting van zijn glorieuze komst met gekruiste benen ging zitten. Ik hoorde zijn prachtige stem, die telkens weer opklonk, en de echo’s vulden mijn hart: ‘Kom toch dichterbij, vroom meisje.’ Ik liep naar hem toe en hij vloog op.

Mariam, die het als een goed voorteken zag, zei dat het de poorten waren van het paradijs. ‘Maar hij vloog weg’, zei ik.

‘Ja,’ zei ze, ‘hij vloog weg naar de hemel.’

Mariam feliciteerde me. De tranen stroomden uit haar ogen. ‘Hou je geheimen verborgen’, adviseerde ze me nog.

Nauwgezet volgde ik haar advies op. Ik begon mijn geheimen verborgen te houden en bleef niet meer al te lang bij Safaa zitten. Ik kon haar immers niet in de ogen kijken zonder te worden overvallen door het verlangen om alles te onthullen. Safaa waarschuwde me, zonder duidelijk te zeggen wat ze bedoelde, om me niet te veel te laten meeslepen door de extase en de rituelen van Hadja Radia. ’s Avonds kwam ze naar mijn kamer, wierp zich op mijn bed, greep in het wilde weg een boek, legde het terug en pakte een ander boek. Ook dat begon haar al snel te vervelen. Ik zag hoe afwezig ze was, hoe haar ogen naar het plafond staarden, hoe ze lusteloos op bed lag en de stilte en de verlatenheid opsnoof. Ze zette de deur naar de binnenplaats open en ging in de grote biezen stoel bij de vijver zitten. Ze leek op iets te wachten. Soms vertrok ze ’s ochtends om in haar eentje bij Marwa op bezoek te gaan, en dan hoorde ik de heftige discussie die ze met Mariam voerde. Mariam wilde haar niet in haar eentje laten vertrekken, ze las haar de les en beschuldigde haar van onzedelijk gedrag. Safaa gaf lukraak korte, harde antwoorden, trok haar zwarte sluier voor haar gezicht en liep de deur uit. Mariam kleedde zich haastig aan en rende achter haar aan, maar eerst sommeerde ze de blinde Ridwaan onmiddellijk te komen. Hij sloot zich bij hen aan, en zo completeerde hij het schouwspel dat de bewoners van de Djaloemwijk inmiddels zo goed kenden: mijn twee tantes in hun lange zwarte gewaden, die hun blanke lichamen, ja zelfs hun lange vingers verborgen hielden, voorafgegaan door een zwijgende Ridwaan. Niemand merkte Safaas tranen op onder de zwarte sluier. Mariam liep met vaste tred, zonder om te kijken en zonder haar ogen af te wenden van een vast punt aan de horizon. Ridwaan ging terug naar zijn kamer en ik bleef alleen achter in het akelig verlaten huis. Door nieuwsgierigheid gedreven begon ik het huis op mijn gemak, maar doelgericht te verkennen. Ik liep Mariams kamer binnen, ging voor de spiegel staan en begon mijn gezicht en mijn onreine lichaam aan een grondig onderzoek te onderwerpen. Ik had een hekel aan mijn borsten, die omhoogstaken als de horens van een gazelle. Ik had liever gezien dat ze zich niet zo verhieven. Hoe sterft het lichaam? vroeg ik me af. Hoe sterven tepels, poriën en verlangens? Hoe zal het mij vergaan op dat lichtende pad naar het rijk onder het wateroppervlak dat Rabia al-Adawiyya net heeft verlaten, om op zoek te gaan naar het aangezicht van God? Ik strekte mijn handen naar haar uit, wachtend op haar heerlijke geur, en smeekte haar om me mee te nemen op het lichtende pad. Ze strekte haar hand naar me uit. Zodra ik haar vingertoppen aanraakte, werd ik bevangen door een huivering die me tot in het diepst van mijn wezen schokte. Alles wat troebel en bedorven was, kwam in beweging. ‘Doop me met het heilige water,’ zei ik tegen haar, ‘en laat me alleen achter op Gods kust.’

Ik zag hoe haar ogen zich buiten de grenzen van het dagelijkse taalgebruik begaven. Een diepe stilte strekte zich tussen ons uit en ik hoorde het geluid van verre tamboerijnen geleidelijk aan dichterbij komen. Van alle kanten kwam het zachte geluid met zijn perfecte ritme op me af en uit de verte doemden schimmige gezichten op, menselijke vormen, gezichten zonder gelaatstrekken, met platte vormen. Ik begreep het lied niet. Rabia’s hand werd steeds warmer en zachter, mijn vingers begonnen te zweten, mijn vervoering nam toe en mijn sappen bruisten alsof ik een eeuwiggroene boom was. De karavaan bereikte de plek waar we stonden. Rabia’s gezicht was nog immer verzonken in stilte. Zwarte hengsten en wezens zonder duidelijke trekken met tamboerijnen kwamen op ons af. Ik hief mijn gezicht op om Rabia om uitleg te vragen over dit treffen, maar zag dat ze diep verzonken was in haar gemompelde recieten. Ik begreep de betekenis niet van de half afgemaakte woorden. Ze voerde me aan de hand mee en we liepen naar buiten. Ik wist niet of we door de lucht vlogen of door de straten van de Djaloemwijk liepen. De geur van wilde tijm en andere kruiden, waarvan de smalle stenen stegen waren verzadigd, drong onze poriën binnen.

De aarde was uitgestrekt, haar weidegronden waren weelderig als zijdebrokaat en haar woestijnen flonkerden alsof het zand uit zwevende zilverdeeltjes bestond. We gingen huizen van witte steen binnen en hoewel ik mensenstemmen hoorde, zagen we niemand. Overal klonk het gelach van vrouwen, het geschreeuw van kinderen en het gedreun van muziekinstrumenten. We kwamen uit in een smalle straat die steeds nauwer werd, totdat we een punt bereikten waar de straat zo nauw was dat we niet langer naast elkaar konden lopen. Rabia hield mijn hand vast en ik liep buiten adem achter haar aan. Ik deed mijn best om zo dicht mogelijk in de buurt van haar witte, ruisende gewaad en haar gevlochten haren te blijven. Ze draaide zich niet om, maar bleef achter de paarden, de zangers en de trommelaars aan lopen. Aan het eind van de straat werd de doorgang te nauw voor mijn lichaam en kon ik niet verder, maar Rabia glipte er met lichte tred doorheen. Het was alsof ik de muren zag wijken om haar te laten passeren. Rabia liep verder en liet me alleen achter. Ik strekte mijn hand uit om de warmte van haar handpalm terug te halen. Ze keek achterom en glimlachte naar me, toen verdween ze. In de doorgang verrees een eindeloze watervlakte. Het geluid van de tamboerijnen verwijderde zich en de paarden verdwenen. Ik bleef alleen achter. Om me heen werd alles stil: de stenen, het water en de hemel. In mijn eentje liep ik terug. Mijn grootvader hield me bij de hand en grinnikte luid. Mijn drie tantes liepen in hun gewone kleren met regelmatige tred achter ons aan. Bij de eerste bocht zag ik Ridwaan, die onze karavaan naar de brede deur van het huis leidde, waarna hij ons, tegen zijn gewoonte in, zonder iets te zeggen op de uitgestrekte binnenplaats liet staan en in zijn kamer verdween. Om me heen stonden de planten en voor me lag het water. Ik wist zeker dat Rabia niet vanuit het plafond van de kamer zou afdalen om me opnieuw aan de hand mee te voeren naar een watervlakte die op geen enkele watervlakte leek die ik kende. Wanneer ik het beeld probeerde te completeren, veroorzaakte het andere water met zijn zachtbruine en groene kleuren een overstroming in mijn geheugen. Een zware vermoeidheid daalde op me neer en rillend ging ik mijn kamer binnen, waar ik in bed kroop en in een diepe slaap viel. Ik probeerde Rabia’s gezicht op te roepen, maar ik had niet goed op de details en de kleur van haar ogen gelet, en de gelaatstrekken, de stemmen en de geuren verdwenen, alsof ik bewusteloos was of lag te ijlen. Ik werd pas wakker van het lawaai van mijn tantes. Ik hoorde Marwa’s stem en stond vermoeid op. Haastig waste ik mijn gezicht en ik liep de woonkamer in, waar Marwa zat te huilen. Ik sloeg mijn armen om haar heen en begroef mijn gezicht in haar haren. Ik merkte hoe haar adem stokte toen ze me van zich af duwde om mijn gezicht te bestuderen, dat zijn glanzende lichtbruine teint nog steeds niet had teruggekregen. Ik kon niet begrijpen wat er was gebeurd. Mijn tantes praatten door elkaar heen, om vervolgens zonder enige aanleiding te blijven zwijgen. Even later kwam Ridwaan de kamer binnen. ‘Saliem is onderweg’, meldde hij, om de kamer vervolgens weer te verlaten. Mijn tantes bleven zwijgend zitten.

Tante Marwa had een moedervlek op haar wang. Die moedervlek zat in de familie, maar had twee generaties overgeslagen. Toen mijn grootmoeder de moedervlek voor het eerst zag, zei ze: ‘Die moedervlek zal de levens van het nageslacht ten goede doen keren. De vrouwen die na haar komen, zullen van hun leven genieten en kinderen baren. De eenzaamheid zal geen kans krijgen in hun harten.’ Mijn wanhopige grootvader luisterde niet naar haar. Hij was ervan overtuigd dat zijn dochters eeuwig oude vrijsters zouden blijven. Toch wist hij ook zeker dat het lot, zelfs al had het zich een keer vergist, alles weer op zijn pootjes terecht zou laten komen. Daarom maakte hij zich niet druk om de amuletten die om de hals van zijn jongste dochter werden gehangen, of om de blauwe kralen die mijn grootmoeder liet bezorgen. Ze reeg er kleurige kettingen van, waarmee Marwa zich tooide wanneer ze met mijn grootmoeder op bezoek ging bij andere vrouwen. Het liefst zou Mariam op de vrouwen met hun tegennatuurlijke neigingen willen schelden, die samenklitten alsof ze in een bazaar waren. Ze lieten zich voorstaan op de figuurtjes van hun dochters, op hun soepele lichamen en op de omvang en de stevigheid van hun borsten. De gesprekken gingen altijd over duistere transacties tussen vrouwen die gretig handel dreven en even gretig de aantrekkelijke kanten van hun afwezige zonen benadrukten, en moeders van meisjes die behangen met namaakjuwelen en met een dun laagje crème op hun gezicht trots in hun lange jurken paradeerden. Uit hun lichamen stegen vreemd geurende parfums op die zich met elkaar vermengden, waardoor je steeds minder gemakkelijk kon ademhalen. De ervaren oude vrouwen staken hun handen uit naar haren, tanden en boezems, en ze ontblootten de borsten van de meisjes om de tere huid te kunnen betasten. Zo werd ruimte geschapen voor een rijk geschakeerde sensualiteit, die na afloop nauwgezet in de kamers van de maagdelijke meisjes werd beschreven.

Mijn ooms Saliem en Bakr arriveerden. Marwa barstte in huilen uit en zei dat ze het niet langer uithield met haar man. Hij kwam dronken of stoned thuis, sloeg en trapte haar, schold op haar familie en beschuldigde haar ervan dat ze zijn leven verwoestte. In ons bijzijn ontblootte ze haar blanke rug, en Mariam wees naar blauwe plekken en bloedrode kneuzingen, die op sporen van zweepslagen leken. Saliem wist zijn ontsteltenis maar met moeite te onderdrukken. Bakr keek woedend van zijn broer naar de blote rug van mijn tante. De vlekkerige kleuren van haar huid, die verschroeid leek als droge aarde, schemerden voor mijn ogen. Marwa kwam pas weer tot bedaren toen Saliem haar verzekerde dat hij voor altijd een einde zou maken aan het gedrag van Abdoellah an-Nishani, haar man, en dat zij ons huis niet zou hoeven te verlaten zolang hij niet was veranderd. Bakr zwoer dat hij hem met de ijzeren hamer die in onze kelder hing de hersens zou inslaan ten overstaan van al zijn ooms, die al meer dan eens tussenbeide waren gekomen om zijn gewelddadige gedrag te beteugelen. Mijn twee ooms vertrokken pas aan het einde van de avond. Hun komst was een mooie gelegenheid geweest om uitgebreid te vertellen hoe het met ons ging, met inbegrip van Ridwaan, die zijn vriend Bakr had verteld dat hij een nieuw parfum had samengesteld. Het droeg de naam ‘Parfum der Geheimen’ en zou binnenkort op de markt komen. Bakr vertelde dat hij, om zijn marktaandeel uit te breiden, steeds vaker de wereld rond moest reizen. Mariam was blij dat de familie weer bij elkaar was. Ze vergat haar grieven over Safaas gedrag en zette Marwa’s probleem uit haar hoofd toen Marwa naar Safaas kamer ging en haar kleren uittrok. In haar lichte onderkleding zag ze er mooi uit, op geen enkele manier gekunsteld. Ik zag haar hals en haar haren, die onder de dunne hoofddoek uitkwamen die ze had omgeknoopt. Saliem vroeg of ik iets nodig had en Bakr loofde mijn deugdzaamheid. Hij vond dat ik een voorbeeld voor de hele familie was. ‘Laat haar aan mij over. Ze is van mij, ze is mijn dochtertje’, zei hij een paar keer.

Ik was blij met de aandacht van mijn oom Bakr. Voor mij vertegenwoordigde hij kracht en charisma, met zijn lange gestalte, zijn sterke lichaam en zijn gelaatstrekken die ingehouden strengheid suggereerden, waaronder een overweldigende tederheid en een diep verdriet schuilgingen dat niemand kon plaatsen of doorgronden. Zijn ogen bewogen onophoudelijk in hun kassen, alsof er vuren brandden in de diepten. Ik begreep deze onrust niet. Ik begreep ook niet waarom hij zijn gangen zo angstvallig geheimhield. Zijn afwezigheid was verdacht en opwindend: dagenlang bleef hij weg, zonder iemand te vertellen waar hij was. Zijn echtgenote deed haar beklag bij Mariam, die haar vertelde dat mijn grootvader altijd zei dat de handel zijn eigen geheimen kende. Ik had graag tegen Mariam willen zeggen dat de stad ook haar eigen geheimen kende, net zoals de straten, de stenen, de mensen, de huizen, de kamers en de harten uit geheimen bestonden … dat zelfs gelach zijn eigen geheimen kende, in een stad die gek was op geheimen en die alles in het verborgene deed. De laatste tijd had ik het gevoel dat iedereen tegen iedereen samenspande. Ik zag het in de ogen van Marwa, die haar bed naar Safaas kamer had teruggebracht. Ze hadden onderonsjes die ze voor mij verborgen probeerden te houden. Ik probeerde in hun nabijheid te komen, om zo de gedempte gesprekken af te kunnen luisteren die ze al breiend voerden, en voelde hoe Marwa’s ogen me overspoelden met liefde. Ze wekte me als ik naar school moest, maakte mijn bed op wanneer ik mijn gezicht waste en bereidde mijn ontbijt en haar koffie – dat alles met weinig woorden. Ondertussen dompelde ze me teder onder in een mysterieuze stortvloed van affectie, die ik voor mijn gevoel meer dan ooit nodig had. Ik werd verteerd door vragen. Op school sloot ik me aan bij Dalaal en de andere meisjes die net als ik van top tot teen in het zwart waren gehuld, en ik gaf me over aan de beschrijving van het hellevuur en de beproevingen van een graf dat de meisjes in alle ernst probeerden te beschrijven en waarvan de beelden me angst aanjoegen. Ik had het gevoel dat de zwarte engel des doods me aan de andere zijde van de straat stond op te wachten, dat hij elk moment de aarde onder mijn voeten kon openen en dat ik daar samen met hem zou ronddwalen, tussen de lijken die waren opgestaan. Onderweg naar het Pad der Rechtschapenheid zou ik mijn beurt afwachten, zonder enige uitdrukking op mijn gezicht, een gelijkmoedig wezen zonder littekens dat het pad af liep. Als ik zou vallen voordat ik bij de poorten van melk en honing en de zoetwaterrivieren was aangekomen waar de gelovigen zich verzamelden, zou ik te midden van zonden wegteren. Ik wist niet langer hoe ik ze van me af moest schudden. Op school begon ik me vijandig te gedragen tegen Fatima, met haar soepele lichaam. In de pauzes en tijdens de gymnastieklessen sprong ze onbekommerd op het plein op en neer, waardoor haar borsten voor iedereen zichtbaar werden. Ze droeg een comfortabele lichtblauwe beha, die gemaakt was van tere doorschijnende zijde – het tegendeel van de beha die mijn borsten in een stevige greep hield, in een poging de tepels te vermoorden die zich waren gaan terugtrekken. Ik waagde het niet om ze aan te raken, want de verlangens waarvoor Dalaal ons waarschuwde mochten onder geen beding ontwaken.

Hadja Radia huilde toen ze bij Rabia aankwam. ‘Help me’, zei ik tegen haar. De zwarte sluier bedekte mijn haren en mijn gezicht, waardoor ik op een vis leek die rondzwom in zwarte pek. Ze stak haar hand uit naar de sluier, trok hem weg en zei tegen me: ‘Ga met me mee.’ Voor het eerst zag ik Rabia’s gelaat. Het straalde van een glanzende schoonheid, die als fijne regen op de toppen van de palmbomen en de pistachebomen langs de weg neerkwam. De tamboerijnspelers vormden rechte rijen aan weerszijden van ons en de ruiters stegen af. Op hun gezichten lag een lichtende glans. Ze stroomden over van een geluk dat met niets was te vergelijken. Ik probeerde het aan te raken, stak mijn hand uit en maakte mezelf zo lang mogelijk. Rabia trok me terug. ‘Hou daarmee op’, zei ze. ‘De zon verlicht alles.’

‘En die mannen dan?’ vroeg ik haar.

Ze begon te lachen. Ik zag hoe haar lippen zich in een zoete glimlach plooiden. Haar tanden waren stralend wit. Nog nooit had ik zoiets gezien. Ze leken op stralende kwarts, of kristal met vele facetten. ‘Dat zijn geen mannen’, zei ze.

We doorkruisten velden vol palmbomen en pistachebomen, en zochten schaduw onder hun takken. De geur van een parfum dat ik nooit eerder had geroken, verspreidde zich door de ruimte. Rabia liep naast mij of ik liep naast haar. Ze gebaarde naar me. ‘Heb je het aangezicht van God gezien?’

Ik hief mijn hoofd op. Het was alsof ik het blauw van de hemel voor de eerste keer in al zijn helderheid zag. ‘Waar is het aangezicht van God, Rabia?’

Alleen in de pistache- en palmbomenvelden, met de aarde met haar opgedroogde rivierbeddingen onder mijn voeten, kreeg ik een gevoel van ontreddering en bedruktheid, dat nog toenam toen ik het einde van de velden naderde. Angst en duistere gevoelens overvielen me – dezelfde gevoelens die ik had en die steeds intenser werden wanneer ik dicht bij Hadja Radia zat, die zo toegeeflijk tegen me was en antwoord probeerde te geven op al mijn angstaanjagende vragen. Ik zei tegen haar dat ik Rabia had gezien.

‘Ga jij naar haar toe of komt ze naar jou toe?’ vroeg ze.

Ik begreep de implicaties van haar vraag niet. Wat maakte het uit of ik naar haar toe ging of dat ze naar mij toe kwam? Het ging erom dat we door de velden liepen en rivieren overstaken die me niet langer angst inboezemden, nu ik eenmaal had gezien hoe de meisjes zich met water wasten zonder dat de rivier hen van hun maagdelijkheid beroofde of schade toebracht aan hun kuisheid.

‘Dat zijn de rivieren van het paradijs, niet de rivieren van de wereld’, zei Hadja Radia nog.

Neerslachtig verliet ik de velden vol palmbomen en pistachebomen. De zon, waar we eerder bescherming tegen hadden gevonden, bescheen ons nu grimmig en maakte haar ergernis kenbaar over de zware hidjab die we losjes voor onze gezichten hadden hangen.

Vol kwellende dagdromen verliet ik de school. Door de nauwe steegjes liep ik naar huis. ‘Bestaan er verboden geuren?’ vroeg ik Mariam.

Zonder ook maar een seconde na te denken zei ze: ‘Ja, de geur van vreemde mannen.’

Ik bleef de verboden geur vermijden. Ook vermeed ik de blikken van vreemde mannen en ging ik onbedoelde ontmoetingen met hun ogen uit de weg, want ze maakten dat mijn ledematen begonnen te trillen alsof er een aardbeving had plaatsgevonden. De strengheid waarmee ik mezelf strafte stelde Mariam gerust. Alleen Safaa wist het rampzalige gevoel te verzachten. Ik kon me niet losmaken van het idee dat ik bezoedeld was geraakt en dat mijn ledematen de duistere grotten van het taboe hadden betreden. Het was alsof die blikken zich mijn kuisheid toe-eigenden en zich diep in mijn vrouwelijkheid nestelden, die zo goed werd beschermd door de amuletten, de smeekbeden en de koorden langs het Pad der Rechtschapenheid waarover ik naar de poorten van het paradijs liep, van waaruit ik de hoge trappen zou beklimmen, zodat ik voor Gods aangezicht kon gaan zitten.

De verboden geuren achtervolgden me. Ik waagde me niet meer in de buurt van Ridwaan, zodat ik niet langer de geur van een vreemde man hoefde op te snuiven. Ik kreeg Mariam bijna zo ver dat ze Ridwaan verbood de zitkamer zonder kloppen te betreden en dat hij op een afstandje bleef staan wanneer hij tegen ons praatte, maar Safaa kwam met ongekende felheid tussenbeide. ‘Wil je ons huis in een klooster veranderen?’ vroeg ze. Mariam bedacht zich, want ze had een bediende als Ridwaan hard nodig. Ze bleef de geur van de zoon van de man uit Samarkand voor hem beschrijven en met veel overdrijving loofde ze Ridwaans geniale talent om parfums samen te stellen, en hoewel hij had gefaald en Mariams beschrijving niet langer serieus nam, bracht hij haar elke maand een nieuwe flacon met een willekeurig uitgekozen parfum. Uitvoerig beschreef hij de ingrediënten, om ter afsluiting een gebed te reciteren voor de profeet, dat Mariam herhaalde, alvorens hem te bedanken.

Marwa pakte haar kleren uit en legde de weinige spullen die ze bezat in de kast. Beheerst luisterde ze naar mijn oom Saliem, die haar vertelde dat haar echtgenoot haar met van alles en nog wat bedreigde en wilde dat ze onvoorwaardelijk naar huis terugkeerde. Marwa lachte en zei dat ze niet terugging. Ze bereidde zich voor op een leven zonder man. Ze haalde haar kleurige jurken tevoorschijn en hing ze naast die van Safaa. De twee raakten verzeild in eindeloze gesprekken, die af en toe werden onderbroken door onderdrukt gesnik of schaamteloos gelach. Wanneer dat gebeurde veerde Mariam op, maar ze wist haar woede te onderdrukken en hief haar ogen naar me op, alsof ze hoopte dat ik met doofheid zou worden geslagen, zodat ik het niet zou horen. Ik wilde dolgraag meedoen met hun gesprekken en deelnemen aan hun avondjes op het grote bed waar ze op lagen in hun zachte, dunne nachthemden met prachtige kleuren.

Ik ging hun kamer binnen en Safaa maakte ruimte voor me, zodat ik naast hen op de rand kon gaan zitten. Ik wist niet wat ik moest zeggen. Aandachtig bestudeerde ik Safaas bruine decolleté, dat op het mijne leek. Ik zag haar borsten, die hun stevigheid hadden behouden, hoewel ze de dertig al was gepasseerd, en merkte hoe ze trilden onder de delicate zachtheid van het satijn waarin ze waren gehuld. Nooit hadden haar borsten het genot gesmaakt van een magische ontsnapping in de kosmische ruimte van een man. Nooit had een man de zijden koorden losgemaakt, zodat het genot naar de geopende hemel kon opstijgen.

Marwa ging bedaard haar eigen gang en dreef de spot met de geurige parfums van vrouwen en met hun afgezaagde gesprekken over hun afwezige zonen. Op een dag had Abdoellahs moeder haar meegenomen naar het badhuis, waar ze niet alleen door haar, maar door alle vrouwen van de familie was belegerd, die geen idee hadden hoe belangrijk het was om een smalle taille boven iets uitstekende heupen te hebben, om een borst te hebben in de vorm van zandduinen die nooit door de wind waren beroerd, om borsten te hebben die hooghartig rechtop stonden, als kronen van glanzend gepolijst marmer. Ze hadden hun handen uitgestoken naar haar haren, en terwijl Abdoellahs zus ze bijna had uitgerukt, had Marwa geschreeuwd dat het originele koopwaar was.

Marwa speelde met haar lokken en merkte op dat het een groot verlies was voor de familie An-Nishani. Opnieuw begon ze de spot te drijven met de moeder van Abdoellah, met haar mond waaruit een geur opsteeg die op maagzuur leek. ‘Ik weet niet hoe ik het daar heb kunnen uithouden’, zei ze, waaraan ze toevoegde: ‘Ik weet niet hoe ik dat drie jaar lang heb kunnen verdragen.’

Mijn grootmoeder had dat huwelijk tegen elke prijs gewild. ‘De geur van mannen is heerlijk, als het tenminste mannen zijn’, zei Marwa tegen me. Ik begreep niet wat ze bedoelde. Bedaard, met weloverwogen bewegingen, stond ze op en ging theezetten in de keuken, waarbij ze de munt en het kaneelstokje niet vergat. Het maakte haar niet uit dat ze Mariam stoorde met haar lawaai, die in haar brede bed in een diepe slaap was verzonken. Naast Mariams bed stond een klein nachtkastje. In het derde laatje hield ze de foto’s verborgen van een jongeman die iets te lang was en een bruine huidskleur en intelligente ogen had. Dan waren er nog de andere foto’s, waaruit ze de geur distilleerde waarvan Ridwaan het geheim maar niet wist te achterhalen. Marwa kon zich nog goed herinneren dat ze hem, toen Mariam tegen hem had geschreeuwd dat hij een mislukte parfumeur was, had horen protesteren: ‘Die vrouw wil seks met de geur van een man.’

Marwa kwam de kamer binnen met een verzilverd dienblad waarop drie grote glazen stonden. Ze schonk thee in en ik zag hoe ze zich in het zachte licht genotzuchtig naar voren boog. Traag, met het air van een actrice, bood ze me mijn glas aan. ‘Alsjeblieft, kleintje.’

Safaa knipoogde naar me, stak haar hand onder het kussen en haalde een pakje sigaretten tevoorschijn, dat ik voor het eerst zag. Mijn twee tantes rookten genietend. Marwa draaide zich naar me toe. Ze las de heimelijke afkeuring in mijn ogen. ‘Het is verwerpelijk,’ zei ze, ‘maar niet verboden.’

Ik bloosde van schaamte en voelde een enorme liefde in me opwellen voor Marwa en Safaa, die hun ogen over het plafond lieten dwalen. Wanneer Mariam sliep nodigde ik hen uit in mijn kamer. Ik raakte gehecht aan Marwa en haar prachtige stem, die ’s avonds laat opklonk en waarmee ze prachtige liedjes zong over weggaan en verlaten worden. Ze eindigde steevast met de mooiste liederen van Oemm Koelthoem, die een onlosmakelijk deel begonnen te vormen van ons dagelijks leven. Met de muziek klopte Marwa het stof van ons ascetische leven, waarin we altijd genoegen hadden genomen met de gezangen van Hadja Radia. Ik vergezelde Mariam nog steeds naar haar vrijdagse bijeenkomsten, ook toen Safaa ermee was gestopt. Ze zei ronduit dat de eindeloze gezangen en de oude verhalen haar verveelden. Mariam hoorde haar zwijgend aan. We pleegden allemaal verraad aan onszelf en hielden ons aan de vaste rituelen op het ritme van de Schotse klok die mijn grootvader ooit van een joodse handelaar had gekocht. Hij was verzot op antiek en had de klok aan de muur van de woonkamer gehangen, waar ze al die tijd was blijven hangen. Ook het geluid van de wijzers was hetzelfde gebleven. Het leek op het gekwaak van kikkers die ’s nachts in een poel vol rottend mos doken. We repareerden de stenen fontein van de vijver en de klank van het water dat op het kalme, stilstaande oppervlak neerklaterde bracht avondlijke rituelen tot leven die ik nooit zou vergeten. ‘Al-Awalla fil-Gharam’ of ‘Fakkaroeni’, gezongen met een zachte, lage, melodieuze stem die zich diep in me nestelde en poorten voor me opende naar een buitenwereld die me angst aanjoeg … Ik werd daadwerkelijk door huiveringen bevangen wanneer haar stem opklonk in de heldere nacht. Marwa stond voor ons als een professionele zangeres. Ze sloot haar ogen en maakte met haar handen een gebaar alsof ze iets kostbaars vastpakte, of een geliefde vasthield die in het duister van de nacht was opgegaan. Safaa gaf zich aan haar gedachten over en rookte in stilte. Ridwaan zat voor zijn kamer, en ik hoorde hoe hij ingehouden zuchtte bij het genot dat we zo lang hadden moeten missen. Nu hoefde het niet meer, nu hadden we in Marwa deze zacht smeltende stem en deze aristocratische houding ontdekt die ze voor de avonden bewaarde. Haar aanwezigheid maakte dat ik durfde te bekennen dat ik een vrouw in de dop was. Ik probeerde in de dingen een nieuwe smaak te vinden, en ’s avonds vertelde ik haar over de betekenis van alles wat zich om me heen opstapelde als een denkbeeldige barrière, die alleen ik kon waarnemen. Het leek wel een valkuil waar ik overheen moest zien te springen. Marwa tastte mijn woorden af en onderbrak me niet. In haar ogen las ik een diepe tevredenheid, maar ook twijfel. Die twijfel begon aan me te knagen en daardoor vluchtte ik in gedachten weg naar de diepe, warme momenten bij Hadja Radia. Wanneer ik daar was nestelde het geluid van de tamboerijnen zich diep in mijn binnenste. Het trok me aan de hand mee en ik vloog hoog boven de stad, boven het open land eromheen, ging de heiligdommen binnen en danste in extase op het getokkel van de luiten. Mariams ogen traanden en ze hief haar handen smekend naar de hemel. Ze murmelde gebeden waarvan ik alleen het woord God kon horen. We namen de gebruikelijke weg terug en liepen door dezelfde straten, langs dezelfde stenen, langs dezelfde gezichten van de verkopers en via dezelfde bochten in de weg. Het was alsof we een eeuwige, onschendbare afspraak hadden met de schaduwen van de stad die zich trillend aan ons, achter onze dikke zwarte sluiers, toonden. De blinde Ridwaan kwam aan bij het huis van Hadja Radia en ging bij de deur staan. Zonder aan te bellen en zonder met iemand een woord te wisselen bleef hij op ons staan wachten. Aan het geluid van onze voetstappen hoorde hij wanneer we naar buiten kwamen. Hij liep voor ons uit met een tred die klonk alsof hij de weg voor ons wilde effenen. Ik gaf me over aan de druk van Mariams hand. Ze hield mijn arm in een stevige greep en sprak geen woord. Zo liepen we door de straten. De mensen waren gewend ons daar iedere vrijdag te zien lopen, op hetzelfde tijdstip, en schonken geen aandacht aan ons. Angstig slopen we als geluidloze hagedissen over de stenen van de straten van de Djaloemwijk. Wanneer Ridwaan bij de deur van het huis aankwam had hij niemand nodig die hem gebood stil te blijven staan, en zijn vingers wisten het sleutelgat moeiteloos te vinden. Zwijgend liepen we naar de binnenplaats, waar Mariam haar lange zwarte omslagdoek afdeed. Daardoor zag ik de vouwen en plooien in haar gezicht, waarvan de huid wat rimpelig was geworden. Ze had nog steeds de hevig geroerde uitdrukking die de hele vrijdag niet van haar gezicht zou verdwijnen. Ze had geen aandacht voor wat er in het huis gebeurde en ging vroeg naar bed: ze stond op van haar stoel en liep, zonder van iemand afscheid te nemen, naar haar kamer, waar ze de deur achter zich sloot en niet veel later het licht uitdeed. Naast haar stelde de koperen olielamp alles in het werk om prachtige schaduwen van zacht licht om zich heen te werpen. Op vrijdag veranderde Safaas humeur. Dan zonk ze weg in een diepe stilte en bleef ze lang in haar eentje op. Wanneer ik met mijn boek aan het tafeltje naast haar ging zitten keek ze me niet aan, maar gaf me een glas thee, stak haar vingers uit naar mijn haren, streelde ze liefdevol en keerde terug naar haar stoel bij de radio om op zoek te gaan naar een van haar geliefde liedjes.

Marwa was er heilig van overtuigd dat plekken een ziel hebben. Pas veel later heb ik begrepen wat ze daarmee bedoelde. Mijn pogingen om de ziel van plekken op te sporen liepen op niets uit. Mijn enorme gehechtheid aan mijn kamer hielp ook niet echt mee. De details zijn in mijn binnenste geëtst, als een droom waarvan ik de betekenis nog elke dag probeer te achterhalen. De oude kast heeft haar glans nog altijd niet verloren en nog steeds zweeft, wanneer ik de deur open, de geur van het oude walnotenhout me tegemoet. Het horen van het geknars brengt kreten uit andere tijden tot leven. Het kleine Perzische tapijt aan de muur lijkt op een droomfragment dat uit elkaar is gespat en dat de maker opnieuw in elkaar heeft gezet, na de draden te hebben verzameld en ze opnieuw aaneen te hebben geknoopt. Het zet me aan het denken. Is het door een vrouw of door een meisje gemaakt? Of door een man die aan kleurenindigestie leed? Bestaan de kleinkinderen van die makers nog steeds en knopen ze de draden van de verbrokkelde droom nog steeds opnieuw aaneen? Of is de familie uitgestorven? Misschien zijn ze gesneuveld in een oorlog of zijn ze overvallen door een overstroming, die hun weefgetouwen heeft meegesleurd en de draden en de verfstoffen overal heeft neergesmeten. Ja, plekken hebben een ziel. Vaak heb ik ernaar gezocht, om haar opnieuw te kunnen construeren. Ze schemert ergens in de momenten die ik met Mariam, Safaa en Marwa heb beleefd. Mariam, die steeds strikter en stiller werd, Safaa en Marwa die, zo leek het, het plan hadden opgevat om mij te redden en een vrouw van me te maken die haar tepels ontblootte voor het wellustige water en de lucht, die was gevuld met lichte handen die ze liefkoosden, zodat de tepels opnieuw tot leven konden komen en zich trots en majesteitelijk zouden oprichten. Ik was die vrouw, die lucht en water nodig had. Mijn lichaam voelde aan als een vochtige, donkere kelder waar spinnen vastberaden hun intrek hadden genomen en waaruit de geur van verrotting opsteeg. Ik keek uit naar de donderdag, de dag waarop we naar het badhuis op de markt gingen. Sinds Marwa met ons meeging had het schouwspel, dat voor mijn gevoel altijd onveranderlijk was geweest, iets opwindends gekregen: we waren vier vrouwen die, volledig in het zwart gehuld, werden voorafgegaan door Ridwaan, die de bundel op zijn schouder droeg. Telkens weer legden we dezelfde weg af, van de Djaloemwijk naar Baab al-Ahmar. Ik hoorde onze voetstappen op de stoeptegels en had medelijden met Ridwaan, omdat hij een man was. Nog voordat we bij de deur van het badhuis waren reikte hij ons de bundel al aan. Mariam nam de bundel over en gaf hem stilzwijgend, volgens de eeuwige verstandhouding die er tussen hen beiden bestond, verlof om een poosje vrij te nemen. We moesten ons hoofd buigen om door de lage deur van het badhuis naar binnen te kunnen gaan. Mijn ogen gingen naar de stenen kroon, waarin een adelaar was uitgehakt die zijn vleugels spreidde. Daaronder stonden woorden die door de tijd waren uitgewist, met een datum in reliëf volgens de islamitische jaartelling, die ik niet kon lezen. Treuzelend bleef ik staan en staarde naar de ogen van de adelaar, waar een trotse, machtige blik in lag. Ik was verliefd geworden op de grootse verhalen die Mariam over mijn voorvaderen had verteld en wist zeker dat ze op deze adelaar leken, die gestold was in de muur. Het was een verleden dat zo heilig was dat het me slapeloze nachten bezorgde. Waar zou die groeiende onrust me heen voeren? Steeds minder gemakkelijk sliep ik in. Ik lag te woelen in bed, legde het kussen op raamhoogte, luisterde naar de stilte en keek naar het onbeweeglijke wateroppervlak van de vijver. Iets in mijn borst deed pijn. De pijn strekte zich uit naar al mijn lichaamsdelen, ik kon haar in mijn poriën, in mijn vingertoppen en tussen mijn dijen voelen, maar durfde er niet dichtbij te komen en ik durfde mijn lichaamsdelen niet aan te raken. Zwijgend loste ik op in de duisternis. Ik voelde me naakt tegenover de mensen. Met uitpuilende ogen staarden ze me aan, hun monden hingen open door het shockerende schouwspel. Er is iets wat moet sterven, zei ik telkens opnieuw tegen mezelf. Ik wist niet wat het was, wat er moest sterven: mijn gevoel voor het huis en de onmetelijke ruimte van mijn kamer, of mijn lichaam dat – zo vreesde ik – als een glasplaat zou versplinteren, of het verlangen van mijn poriën.

Ja, het was het verlangen dat sterven moest. Het verlangen, dat woord dat met duizenden betekenissen was geladen, moest sterven. Het moest tot rust komen, zodat het me net als vroeger, nog niet zo lang geleden, weer zou laten slapen. Als ik het maar kon aanraken, als ik het maar kon bekijken, dan kon ik zijn dimensies, zijn kleur en zijn geur bepalen, dan kon ik het doden en uit de weg ruimen. Dan zou het op een krachtige windvlaag worden meegevoerd en uit elkaar vallen.

Zwijgend, in vaste volgorde, gingen we het badhuis binnen: Mariam voorop, dan Safaa en Marwa, terwijl ik me treuzelend bij hen aansloot. Zoals gewoonlijk stond Nazmia op van achter haar tafel om ons welkom te heten. Ze kuste Mariam en maakte grapjes tegen ons, waarna ze het korte gesprek afsloot met een dankwoord aan God voor zijn goede gaven en zijn majesteitelijke almacht. Op zulke momenten scheen het me toe alsof ze op zoek was naar de rol in het verhaal van onze familie die ze niet langer spelen kon, naar de brokstukjes en schaduwen van mijn grootmoeder. De oude plek op de verhoging bleef elke donderdag voor ons gereserveerd, ook wanneer we niet opdaagden.

Ik was nog een kind toen ik voor het eerst meeging naar het badhuis. Daar heb ik voor het eerst lichamen gezien, gehuld in schemerige, ondoorschijnende stoom, daar heb ik vrouwen gezien van allerlei leeftijden die naakt op oude gele stenen lagen en nu eens onbeschaamd en dan weer onderdrukt lachten. Het vocht drong diep door in hun poriën, die zich voor het genot van het water openden. Ik kreeg het gevoel dat ik stikte en verliet onze verhoging, waar mijn tantes en mijn moeder hun lichamen wasten. Ze luisterden naar mijn grootmoeder, die geen goed woord overhad voor de vroegtijdige pafferigheid van de lichamen van haar dochters. Uit haar bundeltje haalde ze kruiden tevoorschijn waarvan ze een aftreksel maakte. Verder had ze korrelige klei bij zich, en allerlei andere dingen waarvan ik niet wist waarvoor ze dienden. Ze zette haar kommen voor zich neer en begon de crèmes en de kruidenaftreksels te verdelen. Zwijgend staken de andere vrouwen hun handen uit om haar instructies op te volgen en geen van hen durfde een woord te zeggen. Ineens voelde ik hoe mijn adem werd afgeknepen, en ik werd bang voor de blikken van mijn grootmoeder, voor haar lichaam dat in een dunne doek was gewikkeld, voor haar haren die voor Mariam lagen uitgespreid om met henna te worden ingesmeerd. Ze leek op een heks die rechtstreeks uit een verhaal was weggelopen, met haar vochtige witte haren waaruit het zwart aan het verdwijnen was, met haar ontsierende, slappe huid en haar kunstgebit. Wanneer ze het uitdeed dacht ik dat ze haar lichaam uit elkaar haalde. Ik sloop weg en ging ergens anders zitten, zodat ik de andere stenen bankjes kon verkennen. Ook daar zaten naakte vrouwen met elkaar te praten, terwijl anderen elkaars rug schrobden. Op een verhoging verder weg zaten vrouwen te zingen en heen en weer te wiegen. Een andere vrouw danste hysterisch. Indertijd kon ik niet begrijpen wat haar daartoe bracht, waarom haar tongpunt naar buiten kwam, waarom ze me een knipoog gaf en glimlachte. Ik hield van het wiegelen van de vrouwenlichamen, van de manier waarop alles was doordrongen van hun naaktheid. Omhuld door de heerlijke geur van laurier liep ik de trap af naar de kelders. Ik had geen idee waar ze me heen zouden voeren, ik dwaalde rond alsof ik bij toeval op een plek was beland waarvan ik niet wist waar de uitgangen waren. Ik speelde dat het een labyrint was en deed alsof het badhuis een citadel was waar de vrouwen zich vrij mochten bewegen, als strijdsters of vergeten krijgsgevangenen; aan hun oren bengelden slavenringen en de tatoeëring van hun meesters sierde hun borsten.