Alaa al Aswani

Over Egypte

Prikkelende overwegingen van een romanschrijver

Vertaald uit het Engels door Jan Jaap de Ruiter

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Citaten uit de Koran zijn afkomstig van www.bijbelenkoran.nl

Oorspronkelijke titel On the State of Egypt – A Novelist’s Provocative Reflections, verschenen bij The American University in Cairo Press

Oorspronkelijke tekst © Alaa al Aswani, 2011

Nederlandse vertaling © Jan Jaap de Ruiter en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp en omslagillustratie total italic, amsterdam-berlin

isbn 978 90 445 2084 2

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Inleiding

In 2004 nam ik deel aan een literaire workshop in New York en toen het publiek in de gelegenheid werd gesteld vragen te stellen, stak een jonge Amerikaan zijn hand op, sprong op en stelde me de volgende vraag: ‘Hebben jullie Arabieren op dezelfde manier seks met jullie vrouwen als wij westerlingen?’ Het publiek begon te mompelen en giechelen. Ik antwoordde: ‘Voor zover ik weet bedrijven mensen over de hele wereld op dezelfde manier de liefde, maar je moet altijd proberen je prestaties te verbeteren.’ De hele zaal barstte in lachen uit en het grootste gedeelte van het publiek vatte mijn reactie op als een grap die bedoeld was om de ernst van de discussie te verlichten. Toen de workshop voorbij was, kwam de jongeman op me af en vroeg beleefd of de vraag mij geërgerd had. Ik zei van niet en schudde hem hartelijk de hand. Toen zei hij: ‘Het is eigenlijk zo dat ik een keer in een televisieprogramma heb gezien dat in sommige antieke beschavingen mannen, als ze seks hebben, het hele lichaam van de vrouw bedekken met een laken waarin slechts een kleine opening is uitgespaard.’

Ik keek de jongeman eens aan en hij leek me volkomen onschuldig. Hij wist echt niet wat die Arabieren met hun vrouwen doen en hij dacht blijkbaar dat ze allemaal rare en uitzonderlijke dingen deden zoals je zou verwachten van buitenaardse wezens. Dit incident is illustratief voor de enorme en steeds groter wordende afstand tussen het Westen en de Arabische wereld. De kennis van westerlingen over Arabieren en moslims was sowieso al beperkt en oppervlakkig. Wat er in de islamitische wereld gebeurde was nooit een prioriteit voor westerse media en het nieuws werd doorgaans zo gemanipuleerd dat het uitpakte in het voordeel van de belangen van westerse machten. Een despotische Arabische machthebber werd bijvoorbeeld gematigd en wijs genoemd, wat voor misdaden hij ook tegen zijn eigen bevolking had gepleegd, zolang hij maar de belangen van het Westen diende. Maar als hij tegen deze belangen inging, werd hij direct een dictator genoemd en werden zijn misdaden in de openbaarheid gebracht en aan de kaak gesteld. Je verzetten tegen een bezetting door de Verenigde Staten werd altijd als terrorisme beschouwd, maar verzet plegen tegen een Sovjetbezetting was heroïsch en roemrijk. Toen kwamen de terroristische aanslagen van 11 september. Ze vormden een belangrijk keerpunt en bevestigden het beeld dat veel westerlingen hadden van Arabieren: mensen die anders zijn dan blanke westerlingen. Ze werden beschouwd als mensen die weinig zin hadden om te werken, als lui en wellustig, als mensen die hun vrouwen als seksobject beschouwen, en – en dat was wel het gevaarlijkste van alles – als mensen die er van nature en vanwege hun cultuur trots op waren geweld te gebruiken en te doden.

De anti-Arabische en anti-islamitische artikelen die de westerse pers tegenwoordig zonder enige scrupules publiceert zouden twintig jaar geleden zonder meer als reactionair of racistisch worden weggezet, maar helaas staan de sluizen van de haat nu wijd open. Op tientallen westerse televisiestations verschijnen mensen die als Midden-Oostendeskundigen worden neergezet, om te discussiëren over het feit dat de islam een gewelddadige religie is die het doden van mensen propageert. Velen van deze deskundigen beschikken over een meelijwekkende en beschamende hoeveelheid kennis over de islamitische cultuur en de meesten van hen gaan gewoon mee in het heersende discours. Als het westerse denken de neiging heeft alle moslims verantwoordelijk te houden voor daden van terrorisme, dan zijn dat ook de lijnen waarlangs de experts zich uitspreken. Geen van hen zal dan ooit het feit noemen dat de Arabische en islamitische slachtoffers van terrorisme de aantallen westerse slachtoffers verre te boven gaan, of het feit dat de islam – net als alle andere religies – zowel beschouwd kan worden op een menselijke en grootmoedige wijze of, geheel onterecht, op een manier die mensen aanzet tot het plegen van misdaden. Niemand zal ooit melding maken van het feit dat religie, welke religie dan ook maar, niet verantwoordelijk kan zijn voor diegenen die haar verkeerd interpreteren. Niemand wijst op het feit dat, als je het zo verkeerd wilt begrijpen, het christendom dat de mensheid liefde en tolerantie leerde, ook heeft geleid tot de Kruistochten en de inquisitie, waardoor tienduizenden onschuldige mensen werden gedood. Maar dat geeft ons nog niet het recht te geloven dat het christendom oproept tot geweld. Geen van die deskundigen maakt melding van deze feiten of neemt ze in ogenschouw. Hoe helderder een vooroordeel is, hoe geruststellender het is. Iedere Arabier is in potentie een terrorist, hoe cultureel ontwikkeld hij of zij ook mag zijn.

In de afgelopen jaren heb ik tientallen keren westerse landen bezocht om mijn boeken te promoten en mijn lezers te ontmoeten. Op vliegvelden ben ik niet die beroemde auteur, ik ben slechts een Arabische passagier, een potentiële terrorist, en een loslopend en gemakkelijk doelwit voor iedereen die zijn of haar haat tegen Arabieren eens in de praktijk wil brengen. Ik ben niet tegen veiligheidsmaatregelen, ik heb het over die aanstootgevende vijandigheid die niets met veiligheid te maken heeft: die onderzoekende blikken van haat en afkeer die sommige veiligheidsfunctionarissen je toewerpen alleen maar omdat je eruitziet als een Arabier, of omdat je vrouw een hidjab draagt. Je wordt volledig vernederd om daarna te beseffen dat je geen poot hebt om op te staan als je een aanklacht wilt indienen. Deze functionarissen zijn ervoor opgeleid om je op een vriendelijke manier te vernederen. Ze slaan je vilein in je gezicht terwijl ze leren handschoenen dragen die geen sporen achterlaten. Ik vergeet nooit dat Egyptische meisje met hidjab, dat door een vrouwelijke veiligheidsfunctionaris op het vliegveld Charles de Gaulle gedwongen werd haar bovenkleding uit te trekken terwijl ze daaronder alleen maar haar ondergoed droeg. Ik vergeet nooit haar gezicht toen ze angstig en vernederd huilde terwijl ze in haar ondergoed door de poortjes ging, in het volle zicht van de overige passagiers.

Een keer in Nice, nadat ik net als alle andere passagiers alle procedures ondergaan had en ik nog maar een paar stappen verwijderd was van de straat, verscheen er een Franse functionaris, die als een kat in een tekenfilm zijn lippen likte alsof hij een muis in het vizier had. Hij wenkte me met zijn ene vinger alsof hij me wilde laten merken hoe onbeduidend ik was. Hij bestudeerde mijn paspoort, keek me onderzoekend, vol haat en afkeer, aan en vroeg me toen: ‘Wat gaat u in Frankrijk doen?’

Ik was verrast en gaf geen antwoord. Luid herhaalde hij de vraag: ‘Spreekt u Frans? Wat doet u hier?’

‘Ik ben naar Frankrijk gekomen omdat ik op zoek ben naar goeie koeien’, zo vertelde ik hem.

‘Koeien?’ vroeg hij mij verbaasd, waardoor ik begreep dat hij niet met een grote intelligentie op de wereld was gekomen.

‘Ja, ik wil koeien kopen in Frankrijk’, antwoordde ik rustig met een volkomen serieuze gelaatsuitdrukking.

‘Maar in uw paspoort staat dat u tandarts bent’, zei hij.

‘Dan weet u nu dat er tandartsen zijn die van koeien houden’, antwoordde ik.

Pas toen drong de boodschap door en de man werd woest. Een volle dertig seconden keken we elkaar aan. Ik was vastbesloten niet weg te kijken, ook al zou dat betekenen dat ik een nacht in de cel zou moeten doorbrengen. Uiteindelijk gaf de man het op. Hij gaf mij mijn paspoort terug en liet mij naar buiten gaan. Ik moet zeggen dat ik een grote mate aan immuniteit geniet: ik ben een bekend schrijver, ik spreek Frans, ik heb een Europees visum voor drie jaar en ik was uitgenodigd om een lezing te geven over Arabische literatuur voor het Instituut voor Politieke Studies in Menton. Als ik dan, ondanks dit alles, al op zo’n manier behandeld werd, dan kun je je gemakkelijk voorstellen wat deze man zou doen met een vrouw in hidjab die geen Frans spreekt, of met een eenvoudige Arabische man.

Een golf van haat tegen Arabieren en moslims gaat in deze tijd van het ene naar het andere einde van het Westen. Anderzijds is het zo dat het begrip ‘het Westen’ in de Arabische wereld tegenwoordig als een allesomvattende term wordt gebruikt. De westerse politiek, die de ergste Arabische dictaturen heeft gesteund en heeft bijgedragen aan de bezetting en vernietiging van Irak, waar een miljoen Irakezen gedood zijn onder het voorwendsel democratie te vestigen, heeft in de Arabische wereld de overtuiging versterkt dat het Westen vijandig staat ten opzichte van Arabieren en moslims. Er is niemand die zegt dat ‘het Westen’ meer is dan westerse regeringen, en dat ‘westerse beschaving’ iets anders inhoudt dan ‘westers politiek beleid’. Er is niemand die zegt dat het Westen dat George W. Bush en Tony Blair voortbracht hetzelfde Westen is dat Shakespeare, Voltaire en Rousseau voortbracht, en dat het Westen dat kolonialisme naar de Arabische wereld bracht hetzelfde Westen is dat de begrippen ‘democratie’ en ‘mensenrechten’ voortbracht. Er is niemand die zegt dat de demonstraties in westerse hoofdsteden tegen de invasie in Irak veel groter waren dan die in de islamitische wereld. Ook hier dient het stereotype weer helder en vastomlijnd te zijn. Het verbazingwekkende is dat de logica van de extremisten aan beide zijden volkomen gelijk aan elkaar is. Zoals blanke racisten Arabieren beschouwen als schepselen die minder capabel en minder intelligent zijn en gewelddadiger en bloeddorstiger, zo zijn het de moslimextremisten die denken dat alle westerlingen de islam haten en er op de een of andere manier tegen samenspannen. Het probleem is dus wederzijds. Wat moeten we er dan aan doen?

Ik heb eens gelezen dat het Amerikaanse leger tijdens de Vietnamoorlog zijn troepen het volgende bevel gaf: ‘Als je op de vijand schiet, kijk hem dan niet in de ogen.’ Het idee is even simpel als veelzeggend. Als je iemand in de ogen kijkt, zul je niet in staat zijn hem te doden omdat je in zijn oog het menselijke zult zien. Doden is gemakkelijker als we het slachtoffer ontmenselijken, wanneer we degenen die we doden niet beschouwen als menselijke wezens maar als categorieën: Arabieren, joden, moslims of hindoes of gewoon als de vijand. Ik ben ervan overtuigd dat we allemaal de plicht hebben precies het tegenovergestelde te doen van wat het Amerikaanse leger beval. We hebben de plicht elkaar in de ogen te kijken, om vóór alles als mensen met elkaar te communiceren. Dan zullen we tot het besef komen dat we dan wel verschillen qua religie of huidskleur, maar dat we uiteindelijk allemaal mensen zijn met dezelfde emoties en gedachten.

Het is deze gedachte die me ertoe bracht dit boek te publiceren. Er is een ondoordringbare barrière van onbegrip, onwetendheid, angst en haat opgericht tussen Arabieren en westerlingen en de tijd is gekomen om deze barrière te slechten. Ik hoop dat dit boek een stap, hoe klein ook, in de goede richting zal zijn.

Op het Tahrirplein

Waarom komen Egyptenaren niet in opstand? Deze vraag werd in Egypte en in het buitenland herhaaldelijk gesteld. Werkelijk alle omstandigheden in Egypte hadden het land rijp gemaakt voor de revolutie: Hosni Moebarak hield dankzij vervalste verkiezingen al dertig jaar lang zijn machtsmonopolie in stand en was bezig zijn zoon Gamal naar voren te schuiven als zijn opvolger. Het niveau van corruptie in regeringskringen was ongekend in de geschiedenis van Egypte. Een kleine groep zakenlui, de meesten vrienden van Gamal Moebarak, had de Egyptische economie volledig onder controle en haar compleet ondergeschikt gemaakt aan hun belangen. De helft van de bevolking, veertig miljoen mensen, leefde onder de armoedegrens van minder dan twee dollar per dag. Egyptes verval toonde zich in alle maatschappelijke geledingen: van de gezondheidszorg en onderwijs tot de economie en buitenlandse politiek. Een handvol rijke mensen leefde als koningen in hun paleizen en buitens, vloog heen en weer in privévliegtuigen, terwijl arme mensen zelfmoord pleegden omdat ze hun gezinnen niet meer konden onderhouden, of stierven in een menigte die stond te wachten om goedkoop brood te kopen of gasflessen. Het enorme politieapparaat, dat de Egyptenaren jaarlijks miljarden ponden kostte, was een van de ergste ter wereld in het onderdrukken van mensen. Elke dag werden Egyptenaren in politiebureaus gemarteld en in veel gevallen werden vrouwen en dochters voor hun ogen verkracht om hen misdaden te laten bekennen die ze niet begaan hadden.

Waarom kwamen de Egyptenaren niet in opstand tegen al dit onrecht? Er zijn drie verklaringen waarom er geen revolutie uitbrak. De eerste is dat de aanhoudende onderdrukking de Egyptenaren zodanig opgezadeld had met een erfenis van lafheid en onderworpenheid dat ze, wat er ook gebeuren zou, niet in opstand zouden komen. De tweede is dat revolutie in Egypte wel mogelijk was, maar dat talloze factoren een obstakel vormden, zoals de zware onderdrukking, het gebrek aan een organisatie die de massa’s op sleeptouw zou kunnen nemen en het feit dat de Egyptenaren veel te druk waren met het verwerven van een inkomen en ze ieder voor zich een uitweg uit de crisis probeerden te vinden. Naarmate onderdrukking en armoede toenamen, gaven velen er de voorkeur aan te vluchten, geografisch of historisch. Geografisch gingen ze richting de oliestaten in de Golf om te werken, meestal in vernederende functies, zodat ze met genoeg geld naar huis konden terugkeren om een bestaan op te bouwen; anderen verkozen in de tijd te reizen, aan een verleden te hangen en in een fantasiewereld te leven waarvan zij dachten dat deze gelijk was aan de gouden eeuw van de islam. Ze trokken djellaba’s aan, lieten lange baarden groeien en gaven zichzelf de namen van vroege moslims om te ontsnappen aan de wrede werkelijkheid van het heden, naar de glorie van het verleden. Met behulp van Saoedisch oliegeld en de zegen van het Egyptische regime, werd er een agressieve promotiecampagne gevoerd voor de wahabitische interpretatie van de islam, die moslims verplicht hun heerser te gehoorzamen hoe onrechtvaardig of corrupt hij ook is. Zo zorgde deze interpretatie van de islam ervoor dat er niet snel een revolutie in Egypte zou uitbreken. De derde verklaring vind ik zelf het meest plausibel. Deze komt erop neer dat Egyptenaren heus niet minder genegen zijn tot revoluties dan andere volkeren en dat ze in de twintigste eeuw zelfs meer revoluties op hun naam hebben dan sommige Europese landen, maar dat Egyptenaren een bijzondere aard hebben, waardoor ze minder geneigd zijn geweld te gebruiken en meer bereid zijn compromissen te sluiten. De Egyptenaren zijn een oud volk met een geschiedenis van zevenduizend jaar en zo hebben zij, als oude mensen, de wijsheid ontwikkeld om zo veel mogelijk problemen te vermijden om hun leven te kunnen leven en hun kinderen op te voeden, maar wanneer zij inzien dat compromissen niet langer mogelijk zijn, komen ze in opstand. Egyptenaren zijn als kamelen: ze kunnen slaag, vernedering en uitputting een lange tijd verdragen maar als zij dan in opstand komen doen ze dat zo plotseling en met zo’n kracht, dat je die gewoon niet kunt bedwingen.

Ik was er zeker van dat de revolutie aanstaande was. Veel van mijn Egyptische en buitenlandse vrienden waren dat niet met me eens en beschuldigden me van misplaatst optimisme en een onrealistische vorm van romantiek. Geen moment verloor ik mijn vertrouwen in het volk, hoewel het niet gestaafd werd door enig bewijs. De protestbewegingen in Egypte waren bescheiden en nogal ineffectief, wat het regime ertoe dreef nog meer maatregelen te nemen om zijn rijkdom ten koste van het lijden van het volk te vergroten. Het regime deed met de Egyptenaren wat het wilde en gebruikte het wijdvertakte repressieapparaat om zijn tegenstanders te verpulveren. Ik herinner me dat ik de vroegere minister van Financiën bij een dinertje in het huis van een vriend van mij ontmoette op het moment dat hij er net weer een belastingwet doorgedrukt had die de lasten van de armen alleen nog maar meer zou vergroten. Toen iemand hem vroeg: ‘Bent u niet bang dat het volk in opstand komt?’ lachte de minister en zei hij: ‘Wees niet bang. Dit is Egypte, niet Engeland. We hebben Egyptenaren geleerd alles te accepteren.’ Deze arrogante en geringschattende houding tegenover de Egyptenaren was gemeengoed in de teksten van het Egyptische regime, van Hosni Moebarak tot de minste ambtenaar.

Het was in deze omstandigheden dat ik op internet de oproep las om op 25 januari 2011 op Tahrir te demonstreren en ik besteedde er niet veel aandacht aan. Ik zei tegen mezelf: ‘Het zal wel weer zo’n kleine demonstratie zijn met twee- of driehonderd mensen, die door tienduizend man oproerpolitie omsingeld worden om te verhinderen dat ze gaan marcheren.’ De ochtend van de 25ste januari stond ik als altijd vroeg op en werkte ik tot de middag aan mijn nieuwe roman, maar toen ik ging lunchen en de tv aanzette, zag ik het wonder. Een miljoen Egyptenaren waren de straat op gegaan en riepen op tot de val van het regime en het vertrek van Moebarak. Snel trok ik mijn jas aan en ik sloot me tot het einde bij de Egyptische revolutie aan. Ik heb achttien dagen op straat geleefd behoudens die paar uur dat ik thuis sliep en me ervan vergewiste dat het goed ging met mijn familie. De mensen die ik op Tahrir zag waren nieuwe Egyptenaren, die niets te maken hadden met de Egyptenaren waar ik normaal gesproken elke dag mee te maken had. Het was alsof de revolutie de Egyptenaren opnieuw geschapen had, maar dan in een hogere vorm. Het is niet terecht om dit de revolutie van de jeugd te noemen. Het waren jonge mensen die haar begonnen en leidden, maar het hele Egyptische volk sloot zich aan. Op Tahrir zag ik het hele Egyptische volk vertegenwoordigd: Egyptenaren van alle leeftijden en achtergronden, kopten en moslims, jongeren en ouderen, kinderen, vrouwen in nikab en vrouwen zonder, rijken en armen. Miljoenen mensen stelden zich teweer op Tahrir, samen levend als leden van dezelfde familie. Er was een diep beleefde solidariteit en men gedroeg zich hoffelijk, alsof de revolutie de Egyptenaren niet alleen van hun angsten bevrijd had, maar hen ook van hun sociale gebreken genezen had. Het was een buitengewone gebeurtenis dat er duizenden vrouwen buiten op straat sliepen zonder dat iemand hen lastigviel. Mensen lieten hun persoonlijke eigendommen op straat achter in de vaste wetenschap dat niemand ze zou stelen. Koptische christenen vormden een kring rond biddende moslims om hen tegen aanvallen van de troepen van het regime te beschermen. Islamitische gebeden en een koptische mis vonden tegelijkertijd plaats voor de zielen van degenen die in de revolutie gedood waren en een jongeman zong een anti-Moebaraklied in een microfoon. Duizenden mensen dansten van blijdschap en de vromen met hun baarden konden niet anders dan meedeinen op het ritme. Een sfeer van volledige tolerantie zorgde ervoor dat de demonstranten iedereen die anders was accepteerden en respecteerden. We mochten dan verschillende opvattingen en ideologieën hebben, het belangrijkste was dat we allen hetzelfde doel hadden: de dictator ten val brengen en vrijheid voor Egypte verkrijgen. Mijn ervaring met de revolutie kan een heel boek beslaan. Elke avond sprak ik voor een miljoen mensen en ik zal nooit hun ogen vergeten, vol van woede en vastberadenheid en het eendrachtig scanderen van hun slogan die bulderde als de donder: weg met hosni moebarak!

Het Tahrirplein werd als de Franse commune. De macht van het regime stortte ineen en de macht van het volk kwam ervoor in de plaats. Overal werden comités gevormd, comités om het plein schoon te maken, comités om wc’s en wasgelegenheden te plaatsen. Artsen zetten vrijwillig een veldziekenhuisje op. Er was een verdedigingscomité om de demonstranten te beschermen tegen de aanvallen van gewapende boeven die door het regime geronseld waren. Er waren comités die voedsel, dekens en tenten uitdeelden onder de demonstranten op het plein. Ik zal nooit de goede vrouwen vergeten die rond de schemering naar het plein kwamen met manden vol etenswaren. Een van de avonden was ik moe en gooide ik een leeg sigarettenpakje op de grond. Een vrouw van over de zeventig kwam op me af en zei dat ze een fan van me was en alles gelezen had wat ik geschreven had. Ik dankte haar van harte, maar toen wees ze plotseling op het lege sigarettenpakje en zei op ernstige toon: ‘Pak dat pakje van de grond af.’ Ik was beduusd, bukte en pakte het op. Op dezelfde bevelende toon zei de vrouw: ‘Gooi het in die vuilnisbak daar.’ Ik ging erheen, gooide het in de vuilnisbak en liep beschaamd als een schuldig kind terug naar de vrouw. Ze glimlachte en zei: ‘We bouwen aan een nieuw Egypte en dat moet schoon zijn, toch?’

Hosni Moebarak en zijn minister van Binnenlandse Zaken, Habieb al Adlie, begingen elke mogelijke misdaad om de revolutie te stoppen. De oproerpolitie vuurde traangas en rubberkogels af op de demonstranten en daarna volgden bevelen om ze te doden. Ik bevond me te midden van honderdduizenden demonstranten toen sluipschutters begonnen te vuren. Ze stonden op het dak van het ministerie van Binnenlandse Zaken en ze gebruikten geweren met laservizier. De schoten raakten de demonstranten midden in het hoofd en ze waren op slag dood. Binnen een half uur tijd sneuvelden twee jongemannen dicht bij mij. Maar het verbazingwekkende was dat de betogers zich niet terugtrokken. Zo veel als ik maar kon drong ik er bij de jongemannen op aan bij het ministerie van Binnenlandse Zaken weg te gaan zodat de sluipschutters hen niet konden doden. Maar niemand gaf meer iets om het eigen leven of de eigen veiligheid. Het leek wel of al die miljoenen mensen opgegaan waren in een gigantische massa die voor vrijheid vocht ongeacht de moeilijkheden en opofferingen. Toen al deze misdaden om de revolutie te stoppen niet werkten, voerde het regime zijn noodplan uit: politieagenten kregen het bevel zich terug te trekken zodat er in heel Egypte geen politieman meer te vinden was. Daarop werden de gevangenisdeuren opengezet en duizenden gevaarlijke misdadigers werden vrijgelaten, bewapend en weggestuurd om huizen aan te vallen en brand te stichten. Het doel was de Egyptenaren bang te maken zodat ze zouden stoppen met protesteren en zouden thuisblijven om hun huizen tegen aanvallen te beschermen. Maar dit laag-bij-de-grondse plan maakte de Egyptenaren vastbeslotener dan ooit om met de revolutie door te gaan. In elke straat in Egypte werden buurtpreventiegroepen opgericht om de mensen te beschermen tegen criminelen en tuig. Dag na dag vorderde de revolutie en het regime wankelde. Op de achttiende dag stond ik ergens dicht bij Tahrir en was ik aan het discussiëren met een aantal demonstranten toen ik heftig gegil hoorde, gevolgd door luide uitroepen: ‘Hij is afgetreden!’ Miljoenen Egyptenaren stortten zich die nacht in een roerig feest, zo uitzinnig blij waren ze dat Moebarak ontslag had genomen en de dictatuur gevallen was.

De Egyptische revolutie heeft de wereld verrast en westerse politici ertoe gedwongen de oppervlakkige en misplaatste politieke analyses van Egypte die al zo lang in zwang waren, te herzien. Vanaf de eerste dag bleek de revolutie te kunnen rekenen op brede internationale solidariteit. In het hele Westen verklaarden mensen dat ze de eisen van het Egyptische volk ondersteunden, terwijl sommige westerse regeringen tot het laatste moment aarzelden tussen het steunen van de revolutie en het steunen van Moebarak, hun dictatoriale bondgenoot. Uiteindelijk blijft de belangrijkste vraag staan: Waarom kwam Egypte zo onverwacht in opstand? Welke problemen en tegenstrijdigheden in de Egyptische maatschappij zorgden ervoor dat de revolutie onvermijdelijk werd? Dit boek bevat wellicht veel van de antwoorden op deze vragen.

De kwestie van de opvolging van de president

1 De Egyptische campagne tegen de opvolging

Mensen die in het theater werken kennen het moment waarop een bepaalde scene eindigt: het licht gaat uit en rappe podiumhanden verwijderen het decor van de scene om dit te vervangen voor het decor van de volgende scene. Dit proces, dat bekendstaat als een decorwissel, vereist training en vaardigheid maar toch op de eerste plaats kennis van wat er bij de volgende scene nodig is. Net als veel andere Egyptenaren heb ik de laatste bijeenkomst gevolgd van de Nationale Democratische Partij en was ik verbaasd over de buitengewone vaardigheid van de hogere functionarissen om van alles te verzinnen en te liegen. Ze spreken over bereikte doelen die slechts bestaan in hun rapporten en in hun verbeelding, terwijl miljoenen Egyptenaren volkomen aan zichzelf zijn overgeleverd. Ik voelde echter ook dat Egypte een tijdstip van ‘decorwissel’ ondergaat, waarvan het de bedoeling was dat deze snel moest plaatsvinden maar dat hij een slepende zaak geworden was en haperde, waarvoor veel oorzaken aan te wijzen zijn.

In de eerste plaats is president Moebarak nu al dertig jaar aan de macht in Egypte en is hij inmiddels de tachtig gepasseerd. Hoewel ik hem zonder meer respecteer vanwege zijn leeftijd, kan hij zich in deze positie niet eeuwig handhaven. Een aantal dagen geleden confronteerde meneer Emad Adib de publieke opinie met een hoogst ongewone opmerking: hij zei dat hij hoopte dat de president zijn ambt zou neerleggen en hij suggereerde dat presidenten in staat zouden moeten zijn om in alle veiligheid afstand van de macht te doen, in die zin dat zij niet verantwoordelijk gesteld zouden kunnen worden, politiek of juridisch, voor hun daden toen ze hun ambt nog bekleedden. Het is moeilijk voorstelbaar dat een gepokte en gemazelde commentator die zo dicht bij de president staat, iemand als Emad Adib, een dergelijke niet mis te verstane en serieus te nemen suggestie doet tenzij hij daar toestemming voor heeft gekregen of instructies. Deze signalen dragen bij aan de politieke verwarring in ons land, omdat we niet weten of de president zijn ambt zal neerleggen of zal doorgaan. Het lijkt vaak wel dat er twee krachten actief zijn rond de macht: één die wil dat de president zijn ambt blijft bekleden en een andere die wil dat hij afstand doet.

In de tweede plaats werkt het Egyptische regime er al jaren hard aan dat meneer Gamal Moebarak de regering van zijn vader erft. Deze poging beperkt zich niet alleen tot Egypte maar heeft zich ook uitgestrekt naar het buitenland, en het belangrijkste doel van het Egyptische buitenlandse beleid is nu – en het spijt me dat te moeten zeggen – steun zoeken bij westerse landen voor meneer Gamal Moebarak. De prijs voor de westerse bewilliging zijn de belangen, het geld en de waardigheid van de Egyptenaren. Het Egyptische regime heeft goed begrepen dat de sleutel tot het westerse hart in handen van Israël ligt. Als Israël tevreden is, zullen alle westerse landen direct ook tevreden zijn. Vanwege de opvolgingskwestie is het Egyptische regime meer dan over zijn schaduw gestapt om Israël van dienst te zijn. Vanaf 2005 tot op de dag van vandaag heeft Israël zaken van Egypte gedaan gekregen die het land tijdens de Camp Davidakkoorden van 1978 niet wist te realiseren: de terugkeer van de Egyptische ambassadeur, overeenkomsten over gas, olie en cement en – het belangrijkste van dit alles – de pogingen van Egypte om de Palestijnen ervan te overtuigen of te dwingen Israël in al zijn eisen tegemoet te komen. Dit leidde zelfs tot het sluiten van de grensovergang naar Gaza in de plaats Rafah, deelname aan de blokkade van de Palestijnen en het straffen van Hamas zodat deze beweging zich aan de wil van Israël onderwerpt.

In ruil voor deze diensten is het Egyptische regime in staat geweest impliciet internationale steun te verkrijgen voor de opvolgingskwestie. We mogen wellicht de Sharm el Sheikh-conferentie in herinnering brengen die na het bloedbad in Gaza plaatsvond; hoe westerse leiders president Moebarak hulde brachten en hem formeel dankten voor wat ze ‘zijn inspanningen voor de vrede’ noemden. We mogen tevens in herinnering brengen hoe president Obama, die door het Amerikaanse volk gekozen was om mensenrechten en democratie in de wereld te verdedigen, er nog een schepje bovenop deed en president Moebarak prees als een wijze leider die stappen zet in de richting van democratie. Deze dubbele moraal is altijd al kenmerkend geweest voor de houding van westerse regeringen. Elke beschuldiging van kiezersbedrog in Iran, Israëls aartsvijand, kan rekenen op een intens gevoerde en meedogenloze campagne door westerse media en woordvoerders ter verdediging van de democratie, terwijl de handhaving van de noodtoestand, gevangenhouding, martelingen, wijzigingen in de grondwet om de opvolging mogelijk te maken, en het afschaffen van een juridisch controleapparaat in Egypte, niet leiden tot de verontwaardiging van het Westen, omdat het Egyptische regime een belangrijke en trouwe bondgenoot van Israël en de Verenigde Staten is.

In de derde plaats mag de opvolgingscampagne internationaal dan een succes zijn geweest, in Egypte was het een absolute mislukking, omdat de Egyptenaren het idee dat hun land een republikeinse monarchie zou moeten worden, waarin een zoon de troon van zijn vader erft, nooit aanvaard hebben. Voeg daarbij het feit dat Gamal Moebarak zelf – en ik respecteer hem zeer als persoon – een geslaagde expert mag zijn op het gebied van bankieren en business management, maar dat hij elk politiek talent of elke ervaring daarin dan ook ontbeert. Tientallen bijeenkomsten zijn er georganiseerd waarop Gamal Moebarak toespraken hield die door de schijnheilige leden van de Nationaal Democratische Partij en door woordvoerders van de regering met instemming werden begroet. Hij is ook talloze keren op werkbezoek gegaan in dorpjes en achterstandswijken waar hij doodarme mensen ontmoette die door de Staatsveiligheidsdienst geselecteerd waren om foto’s van te nemen terwijl ze klapten en juichten. Niet een van deze campagnes overtuigde Egyptenaren dat opvolging een goed idee is. Integendeel, ze hadden tot gevolg dat de Egyptenaren de opvolging afwezen, veroordeelden en er soms grappen over maakten.

In de vierde plaats zijn de omstandigheden in Egypte nu slechter dan slecht. Erger kan het niet worden: armoede, ziektes, onderdrukking, corruptie, werkloosheid, gebrek aan medische zorg en verslechterend onderwijs. Had iemand zich ooit kunnen voorstellen dat Egyptenaren uiteindelijk rioolwater zouden drinken? Het aantal mensen dat is verdronken bij ongelukken met veerboten, en is omgekomen in brandende treinen en instortende gebouwen, is hoger dan het aantal mensen dat gestorven is in alle oorlogen die Egypte gevoerd heeft. Daarom verspreidden de protesten en stakingen zich op een manier die Egypte sinds de revolutie van 1952 niet meer gezien heeft. De verdedigers van het regime zeggen dan dat deze protesten geen echte wens tot radicale hervormingen reflecteren, maar gericht zijn op het inwilligen van specifieke praktische eisen. Het ontgaat deze mensen dat de meeste revoluties in de geschiedenis begonnen zijn met protestbewegingen die niet specifiek een revolutie nastreefden, omdat revolutie nu eenmaal niet een slogan of van tevoren vastgesteld doel is, maar een fase waar een maatschappij op zeker moment doorheen gaat en wanneer werkelijk alles zomaar vlam kan vatten. We zitten nu met absolute zekerheid in een dergelijke fase. Elke Egyptenaar weet dat de oude status quo niet langer houdbaar of aanvaardbaar is en dat veranderingen onvermijdelijk zijn. Het is onze nationale plicht ervoor te zorgen dat de democratische veranderingen vreedzaam verlopen, anders loopt Egypte het risico in een volkomen chaos terecht te komen, wat niemand wil want dan staat werkelijk het hele land in brand.

Het is misschien dit gevoel dat er gevaar dreigt, dat voor de grote schrijver Mohammed Hassanein Haikal reden was om met zijn overgangsproject voor democratische verandering in de openbaarheid te treden. Hoewel we het wellicht op details met Haikals project oneens zijn, blijft het toch een uitstekend en neutraal beginpunt voor echte hervormingen. Bovendien zijn Egyptenaren begonnen namen te noemen van mensen die zij als winnaar zouden willen zien van de presidentsverkiezingen zoals dr. Mohammed el Baradei, Amr Moussa en dr. Ahmed Zewail, allen kandidaten die veel meer in aanmerking komen voor het presidentschap dan Gamal Moebarak.

Ten slotte: een paar dagen geleden begon de Egyptische Campagne tegen de Opvolging. Zodra deze aangekondigd was, sloten tientallen publieke figuren, verenigingen en politieke partijen zich erbij aan. Ik woonde de oprichtingsvergadering van deze campagne bij en was optimistisch over het enthousiasme en de oprechtheid van degenen die aanwezig waren. Hassan Nafaa werd tot campagnecoördinator gekozen, een respectabele persoon die grote geloofwaardigheid kan verlenen aan wat we doen. De leden die aan deze campagne deelnemen zijn van verschillende politieke stromingen afkomstig, van de Moslimbroederschap tot socialisten en nasseristen, zoals Abdel Halim Kandeel, en tot liberalen, zoals Ayman Nour en Osama al Ghazali Harb. Ondanks onze politieke en ideologische verschillen waren we samengekomen om onze nationale plicht te vervullen. Onze doelen zijn helder en legitiem: we willen voorkomen dat het grootse Egypte van vader op zoon overgaat als was het een perceel land of een kippenboerderij; we willen het natuurlijk recht van Egyptenaren herstellen om hun bestuur te kiezen en rechtvaardigheid en vrijheid voor alle Egyptenaren bewerkstelligen. Egypte is in potentie een machtige natie maar juist het despotische regime dwarsboomt deze potentie. Als democratie tot stand zou komen, zou Egypte binnen enkele jaren tot bloei komen door de inzet van de eigen mensen.

Beste lezer, ik nodig je uit je aan te sluiten bij de Egyptische Campagne tegen de Opvolging, als je een afkeer hebt van onrecht en despotisme en als je uitziet naar een waardig leven dat zowel jij als je kinderen verdienen. Kom en sluit je bij ons aan. Als God het wil zullen we Egyptes toekomst vormgeven zonder erop te wachten dat zij dat gaan doen op zo’n manier dat het alleen maar hun doelen dient. Het moment is gekomen dat wij onze stoelen in de zaal verlaten en de volgende scene zelf vormgeven.

Democratie is de enige oplossing.

1 november 2009