Chinua Achebe

Pijl van God

Vertaald uit het Engels door Robert Dorsman

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Arrow of God, verschenen bij Anchor Books

Eerder verschenen in een vertaling van Jac Dicker/Vertaalgroep Bergeyk bij uitgeverij Zelen, Maasbree 1981

Oorspronkelijke tekst © Chinua Achebe 1964, 1974

Published by agreement with Andrew Nurnberg Associates, London

Nederlandse vertaling © Robert Dorsman en De Geus bv, Breda 2011

Omslagillustratie en -ontwerp © Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2092 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Ter nagedachtenis aan mijn vader

Isaiah Okafor Achebe

Woord vooraf bij de tweede uitgave

Wanneer mensen mij vragen welke van mijn romans mij het liefst is, dan ga ik een direct antwoord altijd uit de weg, omdat ik sterk geloof dat zo’n vraag even irritant is als de vraag aan een vader van welk van zijn kinderen hij het meest houdt. Een pater familias die zijn geld waard is zal, als het dan moet, de bijzondere kwaliteiten van elk afzonderlijk kind opsommen.

Voor Pijl van God ligt die bijzondere kwaliteit misschien in het feit dat het bij uitstek de roman is die ik met tussenpozen heb herlezen. Al lezende ben ik me bewust geworden van bepaalde structurele feilen die ik in deze nieuwe uitgave heb verwijderd.

Pijl van God heeft vurige bewonderaars en dito critici. Tegen de laatsten doe ik er het zwijgen toe. Tegenover de eersten kan ik slechts de hoop uitdrukken dat de wijzigingen die ik heb aangebracht hun goedkeuring zullen kunnen wegdragen. Natuurlijk zal een enkeling zo gehecht zijn aan zijn oorspronkelijke liefde dat hij de aangebrachte veranderingen onnodig of zelfs ongerechtvaardigd vindt. Misschien zijn veranderingen zelden nodig of gerechtvaardigd, en toch brengen we ze steeds weer aan. We moeten op zijn minst bereid zijn om recht te doen aan de doorzetters, de geestelijke nakomelingen van die indrukwekkende man, Ezeulu, in de hoop dat ze ons niets kwalijk zullen nemen. Want was zijn leven gespaard gebleven, misschien dat Ezeulu dan zou hebben ingezien dat zijn lot volledig strookte met zijn hoge historische slachtofferrol. Ondanks zijn ondraaglijke smart stelde hij zijn lot in dienst van de afvalligheid van zijn volk, een afvalligheid die dankzij hem iets van een overgangsrite kreeg. En hij zou zijn volksgenoten wat graag hebben vergeven.

Chinua Achebe

1

Dit was de derde keer dat de avond viel en hij naar tekenen van de nieuwemaan zocht. Hij wist dat die vandaag zou komen, maar hij begon zijn zoektocht altijd drie dagen eerder om geen risico te lopen. In dit jaargetijde was zijn taak niet al te moeilijk; hij hoefde de hemel niet turend af te speuren zoals hij misschien moest doen wanneer de regentijd kwam. Dan verschool de nieuwemaan zich soms dagenlang achter regenwolken zodat hij, wanneer hij eindelijk tevoorschijn kwam, al half gewassen was. En terwijl de maan zijn spel speelde, bleef de hogepriester iedere avond op en wachtte.

Zijn obi [1] was anders van bouw dan de meeste andere mannenhutten. Hij had de gebruikelijke, lange drempel aan de voorkant, maar ook een kortere aan de rechterkant wanneer je binnenkwam. De overhangende dakrand boven deze extra ingang was ingekort zodat Ezeulu, zittend op de grond, dat deel van de hemel kon zien waar de deur van de maan zat. Het werd al donkerder en hij moest steeds de tranen wegknipperen van het ingespannen turen.

Ezeulu hield niet van de gedachte dat zijn gezichtsvermogen niet meer zo goed was als vroeger en dat hij ooit op andere ogen zou moeten vertrouwen, zoals zijn grootvader toen diens gezichtsvermogen verzwakte. Maar die had zo’n hoge leeftijd bereikt dat zijn blindheid hem paste als een sieraad. Als Ezeulu zo oud werd, dan zou ook hij zich bij een dergelijk gemis moeten neerleggen. Maar voorlopig voelde hij zich niet minder dan een jonge vent, beter nog, omdat jonge kerels ook niet waren zoals vroeger. Er was een spel dat Ezeulu nooit moe werd met hen te spelen. Als ze hem een hand gaven, spande hij zijn arm en legde al zijn kracht in de greep, waar ze niet op waren voorbereid en ineenkrimpend van pijn terugdeinsden.

De maan die hij die dag zag, was even dun als een weeskind dat door een wrede stiefmoeder mondjesmaat te eten kreeg. Hij tuurde nog beter om er zeker van te zijn dat het geen vederwolkje was dat hem parten speelde. Onderwijl tastte hij nerveus naar zijn ogene. Bij elke nieuwemaan was het hetzelfde. Hij was nu een oud man maar de angst voor de nieuwemaan die hij als kleine jongen had gevoeld, hing altijd om hem heen. Toen hij opperpriester werd van Ulu was de angst weliswaar bedwongen door de vreugde over dit hoge ambt, maar vernietigd was hij niet. Hij lag op de grond, in de greep van de vreugde.

Hij sloeg op zijn ogene gome gome gome gome … en onmiddellijk vingen kinderstemmen het nieuws aan alle kanten op. Onwa atuo! … Onwa atuo! … Hij zette de stok terug in de ijzeren gong en plaatste hem tegen de muur.

De kleine kinderen in zijn kraal voegden zich bij de rest in het verwelkomen van de maan. Obiageli’s kleine stemmetje stak als een kleine ogene af te midden van de trommels en fluiten. Hij ontwaarde ook de stem van zijn jongste zoon, Nwafo. De vrouwen waren ook buiten, ze praatten.

‘Maan,’ zei de oudere vrouw, Matefi, ‘moge jouw gezicht dat het mijne ontmoet geluk brengen.’

‘Waar is hij?’ vroeg Ugoye, de jongere vrouw. ‘Ik zie hem niet. Of ben ik blind?’

‘Zie je hem niet, vlak boven de kruin van de ukwaboom? Niet daar. Volg mijn vinger.’

‘Oho, ik zie hem. Maan, moge jouw gezicht dat het mijne ontmoet geluk brengen. Maar hoe staat hij erbij? Zijn stand bevalt me niks.’

‘Waarom niet?’ vroeg Matefi.

‘Ik vind hem er ongunstig bij staan – als een kwaadaardige maan.’

‘Nee’, zei Matefi. ‘Een kwaadaardige maan laat niemand in twijfel. Denk aan hoe de maan erbij stond toen Okuata doodging. Met zijn benen omhoog in de lucht.’

‘Vermoordt de maan mensen?’ vroeg Obiageli, aan haar moeders kleed trekkend.

‘Wat heb ik dit kind aangedaan? Wil je me helemaal uitkleden?’

‘Ik zei: vermoordt de maan mensen?’

‘Hij vermoordt kleine meisjes’, zei Nwafo, haar broer.

‘Ik heb jou niets gevraagd, mierenhoopneus.’

‘Jij zult snel huilen, langnek.’

De maan doodt kleine jongetjes

De maan doodt mierenhoopneus

De maan doodt kleine jongetjes …

==

Bij Obiageli werd alles een liedje.

Ezeulu ging zijn schuur binnen en pakte een yam van het bamboeplatform, dat speciaal gebouwd was voor de twaalf gewijde yams. Er lagen er nog acht. Hij wist dat het er acht zouden zijn, toch telde hij ze zorgvuldig. Hij had er al drie opgegeten en had de vierde in zijn hand. Hij controleerde de rest en ging terug naar zijn obi; de schuurdeur sloot hij zorgvuldig achter zich af.

Zijn houtvuur smeulde. Hij reikte naar de stapel brandhout in de hoek en pakte er een paar stukken af, legde ze zorgvuldig op het vuur en vlijde de yam er als een offer bovenop.

Terwijl hij wachtte tot de yam geroosterd was, maakte hij plannen voor de komende gebeurtenis. Het was Oye. Morgen was het Afo en de dag erna Nkwo[2], de dag van de grote markt. Het Festival van de Pompoenbladeren viel op de derde Nkwo vanaf die dag. Morgen zou hij zijn helpers laten komen en hun opdracht geven de dag in de zes dorpen van Umuaro aan te kondigen.

Steeds wanneer Ezeulu stilstond bij de onmetelijkheid van zijn macht over het jaar en de gewassen en daardoor over de mensen, vroeg hij zich af of die macht wel echt was. Hij bepaalde weliswaar de dag van het Feest van de Pompoenbladeren en het Nieuwe Yamfeest, maar kiezen deed hij ze niet. Hij was slechts toezichthouder. Zijn macht was niet groter dan de macht die een kind had over een geit die zogenaamd zijn eigendom was. Zolang de geit in leven was, was hij van hem, hij zou er voedsel voor zoeken en ervoor zorgen. Maar op de dag dat hij werd geslacht, zou hij snel genoeg aan de weet komen wie de echte eigenaar was. Nee! De opperpriester van Ulu was meer dan dat; moest meer zijn dan dat. Weigerde hij de dag vast te stellen, dan kwam er geen festival – werd er niet gepoot en geoogst. Maar kon hij weigeren? Geen opperpriester had ooit geweigerd. Dus kon het niet. Hij zou niet durven.

Ezeulu ontstak in woede, alsof zijn vijand de woorden had gesproken.

‘Neem dat woord “durven” terug’, antwoordde hij zijn vijand. ‘Ja, neem het terug, zeg ik. In heel Umuaro is er geen man die zal opstaan en zeggen dat ik niet zou durven. De vrouw die de man verdraagt die zoiets zegt, moet nog geboren worden.’

Maar deze reprimande bood slechts tijdelijk soelaas. Zijn geest, nooit tevreden met oppervlakkige pleziertjes, begaf zich kruipend opnieuw naar de rand van het weten. Wat voor soort macht was het wanneer hij nooit werd gebruikt? Men kon nog beter zeggen dat hij niet bestond, dat hij niet meer was dan de macht in de anus van een trotse hond die tracht een oven te blussen met een miezerige wind … Hij draaide de yam met een stok om.

Zijn jongste zoon Nwafo kwam nu de obi binnen, groette Ezeulu bij zijn naam en nam zijn lievelingsplekje in op het lemen bed aan het uiteinde, vlak bij de kortere drempel. Hoewel hij nog maar een kind was, leek het alsof de god hem al had aangewezen als diens opperpriester. Nog voor hij ook maar een woord kon spreken, had hij zich erg aangetrokken gevoeld tot het goddelijk ritueel. Bijna kon worden gezegd dat hij er zelfs al meer van afwist dan de oudsten. Toch was er niemand zo onbesuisd om openlijk te zeggen dat Ulu zus of zo zou doen. Wanneer de tijd kwam dat Ezeulu niet meer op zijn plek werd aangetroffen, zou Ulu de minst waarschijnlijke van zijn zoons kiezen om hem op te volgen. Het was al eerder gebeurd.

Ezeulu lette goed op de yam, rolde hem met de stok heen en weer. Zijn oudste zoon Edogo kwam binnen uit zijn eigen hut.

‘Ezeulu!’ groette hij.

‘E-e-i!’

Edogo liep via de hut naar de binnenplaats, waar het tijdelijke huis van zijn zus Akueke stond.

‘Ga Edogo roepen’, zei Ezeulu tegen Nwafo.

De twee kwamen terug en gingen op het lemen bed zitten. Ezeulu keerde de yam nog een keer alvorens te spreken.

‘Heb ik jullie al eens verteld hoe je een god uit hout moet snijden?’

Edogo antwoordde niet. Ezeulu keek zijn kant op maar kon hem niet goed ontwaren omdat een deel van de obi in duisternis was gehuld. Edogo op zijn beurt zag een deel van zijn vaders gezicht oplichten door het vuur waarop hij bezig was de gewijde yam te roosteren.

‘Is Edogo er niet?’

‘Ik ben hier.’

‘Ik vroeg wat ik je verteld heb over het snijden van de beeltenis van de goden. Misschien heb je mijn eerste vraag niet gehoord; misschien sprak ik met water in mijn mond.’

‘U hebt me verteld het uit de weg te gaan.’

‘Dat heb ik je verteld, niet? Wat is dat dan voor een verhaal dat ik heb gehoord – dat je voor een man uit Umuagu een alusi beeldhouwt?’

‘Wie heeft u dat verteld?’

‘Wie me dat verteld heeft? Wat ik wil weten is of het waar is of niet, niet wie het me heeft verteld.’

‘Ik wil weten wie u dat heeft verteld omdat hij volgens mij niet eens het verschil weet tussen het aangezicht van een god en dat van een masker.’

‘Ik begrijp het. Ga maar, mijn zoon. En als je wilt, mag je alle goden in Umuaro beeldhouwen. Als je mij er nog een keer naar hoort vragen, dan mag je me mijn naam afnemen en die aan een hond geven.’

‘Wat ik voor de man uit Umuagu maak is niet …’

‘Ik ben het niet tegen wie je praat. Ik ben klaar met jou.’

Nwafo probeerde vergeefs iets zinnigs te ontdekken in deze woorden. Wanneer zijn vaders woede was gezakt zou hij het hem wel vragen. Toen kwam zijn zus Obiageli binnen vanuit het binnenste van de kraal, groette Ezeulu en zette zich neer op het lemen bed.

‘Ben je klaar met de bereiding van het bitterblad?’ vroeg Nwafo.

‘Weet je niet hoe je bitterblad moet bereiden? Of heb je je vingers gebroken?’

‘Hou je mond daar, jullie twee.’ Ezeulu rolde de yam met de stok uit het vuur, voelde er even aan met zijn duim en wijsvinger, en was tevreden. Hij pakte een tweesnijdend mes van de dakspanten en begon de zwarte korst van de geroosterde yam af te schrappen. Zijn handen zaten onder het roet toen hij klaar was, en hij klapte een paar maal in zijn handen om ze weer schoon te krijgen. Zijn houten schaal stond vlakbij en hij sneed de yam erin en liet hem afkoelen.

Toen hij ging eten begon Obiageli zachtjes in zichzelf te zingen. Ze had kunnen weten dat haar vader met nieuwemaan nooit ook maar de kleinste kruimeltjes uitdeelde van de yam, die hij zonder palmolie at. Maar ze gaf de hoop niet op.

Hij at zwijgend. Hij was weggegaan bij het vuur en zat nu met zijn rug tegen de muur naar buiten te kijken. Zoals wel vaker bij gelegenheden als deze, leek hij in beslag genomen te worden door dromerige gedachten. Nu en dan dronk hij uit een kalebas met koud water, die Nwafo hem had gebracht. Toen hij het laatste stukje yam pakte, keerde Obiageli terug naar haar moeders hut. Nwafo ruimde de houten schaal en de kalebas op en stak het mes terug tussen de twee dakspanten.

Ezeulu stond op van zijn geitenvel en begaf zich naar het huisaltaar, dat op een platte plaat stond achter de centrale lage muur bij de ingang: zijn ikenga, ongeveer even lang als de onderarm van een volwassen man, de beestenhoorn even lang als de rest van zijn menselijke gestalte vol met gezichtsloze okposi van de voorouders, zwart van het bloed van offers en zijn korte persoonlijke staf, de ofo[3]. Nwafo’s ogen kozen de speciale okposi die bij hem hoorde. Het altaar was speciaal voor hem gebeeldhouwd omdat hij ’s nachts last had gehad van stuipen, vroeger. De stuipen hadden hem opdracht gegeven de okposi Naamgenoot te noemen, en dat had hij gedaan. Langzaamaan hadden de stuipen hem verlaten.

Ezeulu nam de ofostaf tussen de andere vandaan en ging voor het altaar zitten, niet schrijlings zoals een man, maar als een vrouw, met zijn benen voor zich uitgestrekt aan één kant van het altaar. Hij hield het ene uiteinde van de korte staf in zijn rechterhand en sloeg met het andere op de grond om de maat te houden tijdens het bidden: ‘Ulu, ik dank u dat u mij weer een nieuwemaan hebt gegeven. Moge ik hem steeds opnieuw zien. Moge dit huishouden gezond en welvarend zijn. Laat, omdat dit de maan is van het planten, de zes dorpen winstgevend planten. Behoed ons voor gevaar op de boerderij – de beet van een slang of de steek van de machtige schorpioen van het struikgewas. Behoed ons voor wonden aan het scheenbeen door kapmes of schoffel. En mogen onze vrouwen mannelijke nakomelingen baren. Laat ons bij de volgende telling van de dorpen groeien in aantal opdat wij u een koe mogen offeren, en niet een kip, zoals na het laatste Nieuwe Yamfeest. Laat kinderen hun vaders in de aarde mogen leggen en niet vaders hun kinderen. Moge het goede het aangezicht van iedere man en iedere vrouw begroeten. Laat het komen naar het land van de oeverbewoners en naar het land van de woudbewoners.’

Hij zette de ofo terug tussen de ikenga en de okposi, veegde zijn mond af met de rug van zijn hand en keerde terug naar zijn plaats. Elke keer dat hij bad voor Umuaro steeg de verbittering op uit zijn mond, een groot smeulend vuur wegens de verdeeldheid die naar de zes dorpen was gekomen en waarvan zijn vijanden hem de schuld probeerden te geven. En waarom? Omdat hij tegenover de blanke de waarheid had gesproken. Maar hoe kon een man die bekleed was met de heilige staf van Ulu weten wat een leugen was en zich eraan bezondigen? Hoe kon hij verzuimen het verhaal te vertellen zoals hij het van zijn eigen vader had gehoord? Zelfs de blanke, Wintabota, begreep het, ook al kwam hij uit een land dat niemand kende. Hij had Ezeulu de enige getuige van de waarheid genoemd. Dat had zijn vijanden woedend gemaakt – dat de blanke, wiens vader of moeder niemand kende, moest komen om hun de waarheid te vertellen, die ze wel kenden maar niet wilden horen. Het was een voorteken van de ondergang van de wereld.

Ezeulu’s gedachten werden onderbroken door de stemmen van vrouwen die terugkeerden van de beek. Hij kon ze niet zien wegens de duisternis buiten. De nieuwemaan had zich even laten zien en was weer verdwenen. Maar de nacht droeg nog de tekenen van haar verschijning. De duisternis was niet ondoordringbaar zoals de laatste tijd het geval was geweest, maar open en ruim als een woud waarvan het kreupelhout is gekapt. Toen de vrouwen de een na de ander ‘Ezeulu’ riepen, zag hij hun vage gedaanten en beantwoordde hun begroeting. Ze lieten de obi aan hun rechterkant en gingen de binnenplaats binnen via de enige andere ingang – een hoge, bewerkte houten deur in de rode lemen muren.

‘Zijn dit niet de mensen die ik naar de beek zag gaan voordat de zon onderging?’

‘Ja’, zei Nwafo. ‘Ze gingen naar de Nwangene.’

‘Ik begrijp het.’ Ezeulu was even vergeten dat de dichterbij gelegen beek, de Ota, verlaten was sinds het orakel gisteren had verkondigd dat de enorme rots die rustte op twee andere, die als zijn houvast dienden, op instorten stond en een zachter kussen nodig had voor zijn hoofd. Totdat de alusi die eigenaar was van de beek en wiens naam hij droeg gunstig was gestemd, durfde niemand er in de buurt te komen.

Niettemin, dacht Ezeulu, zou hij zijn mening geven aan eenieder die hem een laat avondmaal bezorgde. Als ze wisten dat ze naar de Nwangene moesten, hadden ze eerder moeten vertrekken. Hij was het zat dat hij pas te eten kreeg wanneer andere mannen al hadden gegeten en er niet meer aan dachten.

Naarmate hij zijn huis naderde klonk Obika’s sterke, mannelijke stem steeds luider in de nachtelijke lucht. Zelfs zijn gefluit droeg verder dan menige mannenstem. Hij zong en floot om beurten.

‘Obika komt terug’, zei Nwafo.

‘De nachtvogel komt vandaag vroeg naar huis’, zei Ezeulu tegelijkertijd.

‘Het zal niet lang duren of hij zal Eru weer zien’, zei Nwafo, verwijzend naar de verschijning die Obika op een avond had gehad. Het verhaal was zo vaak verteld dat Nwafo dacht dat hij er zelf bij was geweest.

‘Dit keer zal het Idemili[4] of Ogwugwu zijn’, zei Ezeulu met een glimlach, en Nwafo werd er heel blij van.

Een jaar of drie geleden was Obika op een avond de obi binnengesneld en trillend van angst op zijn vader afgestormd. Het was een donkere nacht en het dreigde te gaan regenen. De donder rommelde met een diepe, vochtige stem en bliksemstraal volgde op bliksemstraal.

‘Wat is er, mijn zoon?’ vroeg Ezeulu steeds opnieuw, maar Obika rilde alleen maar en zweeg.

‘Wat is er, Obika?’ vroeg zijn moeder, Matefi, die zich de obi binnenhaastte en meteen nog erger rilde dan haar zoon.

‘Zwijg daar’, zei Ezeulu. ‘Wat heb je gezien, Obika?’

Toen hij een beetje tot bedaren was gekomen begon Obika zijn vader te vertellen wat hij had gezien in een bliksemschicht vlak bij de ugiliboom tussen hun dorp, Umuachala, en Umunneora. Zodra hij de plek had genoemd, wist Ezeulu wat het was geweest.

‘Wat gebeurde er toen je het zag?’

‘Ik wist dat het een geest was; mijn hoofd zwol.’

‘Dook hij niet de Struik-die-kleine-vogeltjes-verteerde in? Aan de linker kant?’

Obika kwam op krachten door het zelfvertrouwen van zijn vader. Hij knikte en Ezeulu knikte twee keer. De andere vrouwen stonden nu rond de deur gegroepeerd.

‘Hoe zag hij eruit?’

‘Langer dan alle mannen die ik ken.’ Hij slikte iets weg. ‘Zijn huid was heel licht … als … als …’

‘Was hij gekleed als een arme sloeber of als een zeer rijk man?’

‘Hij was gekleed als een rijk man. Hij droeg een adelaarsveer in zijn rode pet.’

Hij begon weer te klappertanden.

‘Verman je. Je bent geen vrouw. Droeg hij een slagtand?’

‘Ja. Hij droeg een grote slagtand over zijn schouder.’

De regen was nu begonnen te vallen, eerst met grote druppels die klonken als kiezels op het rieten dak.

‘Er is geen reden tot angst, mijn zoon. Je hebt Eru gezien, de Grote, hij die rijkdom geeft aan hen die in zijn gunst staan. Soms wordt hij in dit weer op die plek waargenomen. Misschien kwam hij thuis van een bezoek aan Idemili of de andere goden. Eru doet alleen hen kwaad die valse getuigenissen spreken bij zijn heiligdom.’ Ezeulu liet zich gaan in zijn loftuiting aan de god van de rijkdom. Uit de manier waarop hij sprak zou je denken dat hij de trotse priester was van Eru in plaats van Ulu, die boven Eru en de andere goden stond. ‘Als een man hem bevalt, stroomt de rijkdom als een rivier zijn huis binnen; zijn yams bereiken een omvang zo groot als een mens, zijn geiten brengen drie bokjes voort en zijn kippen broeden negen kuikens uit.’

Matefi’s dochter, Ojiugo, kwam binnen met een kom foofoo en een kom soep, groette haar vader en zette ze voor hem neer. Toen wendde ze zich tot Nwafo en zei: ‘Ga naar de hut van je moeder; ze is klaar met koken.’

‘Laat de jongen met rust’, zei Ezeulu, die wist dat Matefi en haar dochter een hekel hadden aan zijn voorliefde voor de zoon van zijn andere vrouw. ‘Ga je moeder voor me roepen.’ Hij maakte geen aanstalten om te gaan eten en Ojiugo wist dat er narigheid op til was. Ze ging terug om haar moeder te roepen.

‘Ik weet niet hoe vaak ik in dit huis heb gezegd dat ik mijn avondmaal niet zal eten terwijl alle andere mannen in Umuaro zich ter ruste begeven’, zei hij zodra Matefi binnenkwam. ‘Maar je wilt niet luisteren. Alles wat ik tegen je zeg in dit huis is even doeltreffend als een hond die met een wind een vuur probeert te doven …’

‘Ik ben helemaal naar de Nwangene gegaan om water te halen en …’

‘Voor mijn part ging je naar de Nkisa. Wat ik zeg is dat je mijn eten in het vervolg rond deze tijd moet brengen, wil je die gekte van jou genezen.’

Toen Ojiugo de kommen kwam halen trof ze Nwafo aan terwijl die de soep haastig naar binnen werkte. Vol boosheid wachtte ze tot hij klaar was. Toen pakte ze ze en ging er tegen haar moeder over klikken. Het was niet de eerste, tweede of derde keer. Zo ging het elke dag.

‘Verwijt je een gier dat hij neerstrijkt op een karkas?’ vroeg Matefi. ‘Wat verwacht je anders van een jongen wanneer zijn moeder soep maakt met johannesbrood in plaats van vis? Ze spaart haar geld om ivoren armbanden te kopen. Maar Ezeulu wil nooit iets kwaads zien in wat zij doet. Als het om mij gaat, weet hij wel wat te zeggen.’

Ojiugo keek naar de hut van de andere vrouw, die apart stond van die van hen, helemaal aan de andere kant van de kraal. Het enige wat ze kon zien was de gele gloed van de palmolielamp tussen de lage dakrand en de drempel. Er was een derde hut, die een halvemaan vormde met de andere twee. Hij had behoord aan Ezeulu’s eerste vrouw, Okuata, die al jaren dood was. Ojiugo had haar nauwelijks gekend; ze herinnerde zich alleen dat ze ieder kind dat naar haar hut kwam een stukje vis en een paar peulen johannesbrood gaf wanneer ze bezig was soep te maken. Ze was de moeder van Adeze, Edogo en Akueke. Na haar dood woonden haar kinderen in de hut totdat de meisjes trouwden. Toen woonde Edogo er alleen, totdat hij twee jaar geleden in het huwelijk trad en een kleine kraal voor zichzelf bouwde, naast die van zijn vader. Nu woonde Akueke weer in de hut, sinds ze het huis van haar man had verlaten. Ze zeiden dat haar man haar mishandelde. Maar Ojiugo’s moeder zei dat het een leugen was en dat Akueke een eigenzinnige en trotse vrouw was, zo een die de kraal van haar vader meenam naar het huis van haar man.

Ojiugo en haar moeder wilden net gaan eten, toen Obika zingend en fluitend thuiskwam.

‘Breng me zijn kom’, zei Matefi. ‘Hij is vroeg vandaag.’

Obika bukte bij de lage dakrand en zijn handen kwamen het eerst naar binnen. Hij begroette zijn moeder en ze zei zonder enige warmte ‘Nno[5]’. Hij ging zwaar op het lemen bed zitten. Ojiugo had zijn aardewerken soepkom meegenomen en haalde nu zijn foofoo van de uitstekende rand van bamboe. Matefi blies in de soepkom om stof en as te verwijderen en lepelde er soep in. Ojiugo zette hem voor haar broer neer en ging naar buiten om in een kalebas water te halen.

Na de eerste slok kantelde Obika de soepkom naar het licht en inspecteerde de inhoud kritisch.

‘Hoe noem je dit, soep of cocoyam-pap?’

De vrouwen negeerden hem en gingen door met hun eigen onderbroken maaltijd. Hij had duidelijk weer te veel palmwijn gedronken.

Obika was een van de knapste jongemannen in Umuaro en omliggende districten. Zijn gezicht was heel fijn gesneden en zijn neus stond gem, als de klepel van een gong. Zijn huid was terracottakleurig, net als die van zijn vader. De mensen zeiden over hem (zoals altijd wanneer er sprake was van zeer knappe mannen) dat hij niet geboren was voor deze streken te midden van het Ibo-volk van het woud; dat hij in zijn vorige leven gereisd moest hebben onder het oevervolk dat de Ibo de Olu noemden.

Twee dingen echter pleitten niet voor Obika. Hij dronk te veel palmwijn en hij was driftig van aard. En omdat hij zo sterk was als een rots, bezorgde hij anderen altijd letsel. Zijn vader, die hem liever had dan Edogo, zijn rustige en sombere halfbroer, zei niettemin vaak tegen hem: ‘Het is prijzenswaardig om dapper en onverschrokken te zijn, mijn zoon, maar soms is het beter een lafaard te zijn. We staan vaak in de kraal van een lafaard om te wijzen op de ruïnes waarin ooit een dapper man woonde. De man die nooit voor iets is gezwicht, zwicht al te snel voor de grafmat.’

Toch had Ezeulu liever een schrandere jongen die in zijn haast gereedschap brak dan een slome en voorzichtige slak.

Onlangs had Obika inderdaad bijna een moord gepleegd. Zijn halfzus, Akueke, kwam vaak thuis met de mededeling dat haar man haar had geslagen. Op een vroege ochtend arriveerde ze er opnieuw met een geheel gezwollen gezicht. Zonder de rest van het verhaal af te wachten was Obika op weg gegaan naar Umuogwugwu, het dorp van zijn zwager. Onderweg had hij het huis van zijn vriend Ofoedu aangedaan, die nooit ontbrak als er ergens werd gevochten, en hem meegevraagd. Toen ze Umuogwugwu naderden, legde Obika aan Ofoedu uit dat hij zich afzijdig moest houden wanneer hij Akuekes man afranselde.

‘Waarom vraag je me dan mee?’ vroeg de ander boos. ‘Om je tas te dragen?’

‘Misschien is er werk voor je. Zoals ik de inwoners van Umuogwugwu ken, zullen ze massaal opdagen om hun broer te verdedigen. Dan is er werk voor jou.’

Niemand in Ezeulu’s kraal wist waar Obika naartoe was gegaan, totdat hij vlak voor het middaguur met Ofoedu terugkwam. Op hun hoofd droegen ze Akuekes echtgenoot, vastgebonden op een bed, bijna dood. Ze zetten hem neer onder de ukwaboom en daagden iedereen uit hem te verplaatsen. De vrouwen en de buren wezen Obika smekend op het rijpe fruit aan de boom dat dreigde te vallen, groot als waterpotten.

‘Ja, ik heb hem daar met opzet neergezet, om door het fruit te worden geplet – het beest.’

Uiteindelijk maakte de opwinding dat Ezeulu, die de rimboe niet ver daarvandaan was binnengegaan, zich naar huis haastte. Toen hij zag wat er gebeurde, uitte hij een jammerklacht over de ondergang die Obika over zijn huis afriep en beval hem zijn zwager te bevrijden.

Drie markten lang kon Ibe nauwelijks uit bed komen. Toen, op een avond, kwam zijn familie om van Ezeulu genoegdoening te eisen. De meesten waren op hun boerderijen geweest toen het allemaal was gebeurd. Meer dan drie markten hadden ze geduldig gewacht totdat er iemand zou komen om uit te leggen waarom hun familielid in elkaar was geslagen en vervolgens was weggedragen.

‘Wat is dat voor verhaal dat we over Ibe horen?’ vroegen ze.

Ezeulu probeerde hen te sussen zonder toe te geven dat zijn zoon iets verschrikkelijk verkeerds had gedaan. Hij riep zijn dochter Akueke, die voor hen moest gaan staan.

‘Jullie hadden haar moeten zien op de dag dat ze thuiskwam. Is dat de manier waarop het er bij jullie aan toegaat wanneer jullie een vrouw trouwen? Zo ja, dan zeg ik dat je zo niet met míjn dochter omgaat.’

De mannen waren het erover eens dat Ibe zijn arm te ver had uitgestrekt en dat niemand Obika daarom kon verwijten dat hij het voor zijn zus had opgenomen.

‘Maar juist hierom bidden we toch tot Ulu en tot onze voorouders, om ons in getal te doen toenemen?’ zei hun leider. ‘Getallen kun je niet eten. Maar als we met velen zijn, zal niemand het wagen ons lastig te vallen, en zullen onze dochters het hoofd hoog kunnen houden in de huizen van hun echtgenoten. Daarom verwijten we het Obika niet al te zeer. Is dat goed gesproken?’ Zijn metgezellen antwoordden bevestigend en hij vervolgde: ‘We kunnen niet zeggen dat uw zoon er verkeerd aan deed om voor zijn zuster op te komen. Maar wat we niet begrijpen is waarom een man met een penis tussen zijn benen uit zijn huis en dorp moet worden weggedragen. Het is alsof je zegt: Jij bent niets en je dorpsgenoten zijn tot niets in staat. Dat stukje begrijpen we niet. We zijn niet gekomen met wijsheid maar met dwaasheid, want een man gaat niet met wijsheid naar zijn schoonfamilie. We willen dat jullie tegen ons zeggen: Jullie hebben het verkeerd; zus en zo zit het. Dan zullen we tevreden naar huis terugkeren. Als iemand ons in het vervolg zegt: Jullie dorpsgenoot is in elkaar geslagen en weggedragen, dan zullen we weten wat te antwoorden. Grote schoonfamilie, ik groet u.’

Ezeulu gooide alles in de strijd om zijn schoonfamilie te sussen. Ze gingen blijer naar huis dan ze gekomen waren. Maar het was nauwelijks waarschijnlijk dat ze Ibe zouden pressen om Ezeulu palmwijn te brengen en om de terugkeer van zijn vrouw te vragen. Het leek erop dat ze nog lang in de kraal van haar vader zou blijven wonen.

Toen hij klaar was met eten voegde Obika zich bij de anderen in Ezeulu’s hut. Zoals gebruikelijk sprak Ezeulu voor hen allen. Naast Obika waren Oduche en Nwafo er ook.

‘Morgen is het Afo,’ zei Edogo, ‘en we zijn gekomen om te horen wat voor werk u voor ons heeft.’

Ezeulu dacht even na alsof hij niet op de vraag was voorbereid. Toen vroeg hij Obika hoeveel werk er op zijn nieuwe erf nog moest worden gedaan.

‘Alleen de vrouwenschuur’, antwoordde hij. ‘Maar die kan wachten. Tot de oogsttijd is er geen cocoyam om erin op te bergen.’

‘Niets kan wachten’, zei Ezeulu. ‘Een nieuwe vrouw moet niet op een onaf erf komen. Ik weet dat zoiets de huidige generatie niet stoort. Maar zolang wij hier zijn, zullen wij de juiste weg blijven wijzen … Edogo, in plaats van morgen voor me te werken, bouw je met je broers en de vrouwen de schuur. Obika mag dan geen schaamte kennen, wij kennen die wel.’

‘Vader, ik wil iets zeggen.’ Het was Oduche.

‘Ik luister.’

Oduche schraapte zijn keel alsof hij bang was om het woord te nemen.

‘Misschien is het hun verboden om hun broers te helpen met het bouwen van een schuur’, lalde Obika.

‘Jij praat altijd als een dwaas’, snauwde Edogo hem toe. ‘Heeft Oduche niet even hard als jij gewerkt aan jouw erf? Ik moet zeggen: harder.’

‘Ik wacht tot Oduche iets zegt,’ zei Ezeulu, ‘niet jullie twee afgunstige vrouwen.’

‘Ik ben bij degenen die zijn uitgekozen om morgen naar Okperi te gaan en de bagage van onze nieuwe leraar te halen.’

‘Oduche!’

‘Vader!’

‘Luister naar wat ik nu ga zeggen. Als een handdruk verder gaat dan de elleboog, dan weten we dat hij in iets anders is veranderd. Ik was het die je naar die mensen zond wegens mijn vriendschap met de blanke man, Wintabota. Hij vroeg me om een van mijn kinderen te sturen om de gebruiken van zijn volk te leren kennen en ik stemde ermee in jou te sturen. Ik stuurde je niet opdat je je taken in mijn huishouden zou verzaken. Hoor je me? Ga de mensen die jou uitkozen om naar Okperi te gaan maar vertellen dat ik nee zei. Vertel ze dat morgen de dag is waarop mijn zoons en mijn vrouwen en mijn schoondochter voor mij werken. Die mensen moeten de gebruiken van dit land kennen; zo niet, dan moet jij ze hun bijbrengen. Hoor je me?’

‘Ik luister.’

‘Ga je moeder voor me roepen. Volgens mij is het haar beurt om morgen te koken.’

[1]obi – woning van het hoofd van het huishouden in een samengestelde Nigeriaanse familie.

[2]Nkwo – marktdag (de vier marktdagen van de week zijn Nkwo, Afo, Eke en Oye)

[3]ofo – om de kwade gevolgen van gruwelen af te wenden; symbool van politiek en sociaal gezag

[4]Idemili – moedergodin van het dorp Idemili

[5]Nno – welkom