Arne Dahl

Requiem

Vertaald uit het Zweeds door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Voor het citaat uit Shakespeares Midzomernachtsdroom is gebruikgemaakt van de vertaling van Willy Courteaux uit 1987, De Nederlandse Boekhandel/Uitgeverij Pelckmans

Oorspronkelijke titel Dödsmässa, verschenen bij Albert Bonniers Förlag

Oorspronkelijke tekst © Arne Dahl, 2004

Published by agreement with Salomonsson Agency

Nederlandse vertaling © Ydelet Westra en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Ken Lucas

isbn 978 90 445 2093 4

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

1

Fossielen, dacht hij, overal fossielen. Hij hield stil op de bovenste traptrede en bleef roerloos staan.

Zijn voet bedekte voor de helft het welbekende patroon in het roodachtige graniet van de keldertrap. Met een zacht geschraap verplaatste hij zijn voet een decimeter opzij. Hierdoor was de hele orthoceras te zien. Het overblijfsel uit de oertijd glom mat in het vale schemerlicht dat door het grotestadsvuile raampje van de kelderdeur naar binnen sijpelde.

Hij keek op naar de petroleumgrijze lucht, en in een onverwacht moment van absolute helderheid zag hij dat de hemel erachter strakblauw was.

Helderblauw.

Het duurde maar een tel. Toen was de hemel weer grijs, grijs zoals altijd, grijs van verbrande fossiele brandstoffen.

Zijn voet op fossielen, en fossielen boven zijn hoofd, in zijn longen, in zijn bloedsomloop.

De onuitwisbaarheid van het verleden.

Maar de hemel kan weer blauw worden, dacht hij nadrukkelijk en hij streek over de binnenzak van zijn versleten corduroy jasje.

Hij sloot zijn ogen en haalde een keer diep adem. Hij zou aan de dood moeten denken, vond hij. Hij stelde zichzelf een beetje teleur. Er kwamen geen diepzinnige, existentiële gedachten bovendrijven over de magische overgang van het doodsmoment, over de toestand waarover niemand kan vertellen. Geen goddelijke openbaringen, geen immense, laatste inzichten over de zin van de vergankelijkheid, geen leven dat voor zijn geestesoog passeerde.

Hij lachte kort. In stilte. Er was niet veel leven om voor zijn geestesoog te passeren. Wellicht gebeurde het nu, zonder dat hij het merkte. Alle leegte, alle nietigheid, alle bestolen-zijn raasde voorbij zonder één enkel spoor in zijn hersenschors achter te laten.

Het lege verhaal van zijn leven.

In plaats daarvan dacht hij aan dinosauriërs. Een wereld die verging en de weg plaveide voor een nieuwe. Dode dinosauriërs die samengeperst worden onder de grond, olie, kolen en gas worden en blijven liggen tot de volgende wereld ze aanboort en verbrandt en hun giftige restanten naar het hemelgewelf stuurt.

De hemel is bedekt met uitgestorven dinosauriërs.

Hij lachte opnieuw kort. Even stil. Hij wreef over de envelop in zijn binnenzak en dacht aan de drie. De drie plattegronden, de drie dode broers, het stille broederschap in de kelder, de glasheldere gedachten omgeven door een brandende hel.

Papa, dacht hij.

Voorzichtig zette hij de kelderdeur op een kier. De gure, vochtige kou van de vroegzomerochtend trok onmiddellijk door zijn kleren. Vermoedde hij. Want voelen deed hij de kou niet. Ook rook hij de zware, bedompte, typisch Berlijnse stank niet. Hij had iets anders om zich op te concentreren.

Soms moeten bepaalde zintuigen andere uitschakelen. Om meer ruimte te krijgen. Het enige wat hij nodig had, waren zijn gehoor en gezichtsvermogen. Nooit meer zou hij een geur of smaak waarnemen, nooit meer een aanraking voelen. Maar zien en horen zou hij nog wel even kunnen. Zo veel mogelijk. Tot de verstopplek. De laatste seconden zou zijn tastzin het helemaal overnemen. Hij hoopte dat het er niet veel zouden zijn.

Ja, lieve hemel, dacht hij en hij keek naar buiten. De straat was volkomen verlaten. Iets anders had hij ook niet verwacht. Ze konden zich heel goed onzichtbaar maken. Allebei.

Beide kampen.

Als het er niet nog meer waren.

De kleine uurtjes, dacht hij. Wanneer zijn de kleine uurtjes voorbij?

Toen hij de straat in glipte, viel zijn blik een laatste keer op het fossiel in de trap. Hij dacht: dichter bij een huisdier ben ik niet gekomen.

Dichter bij een familie ben ik niet gekomen.

De verstopplek, dacht hij. Daar gaat het nu om. Dat is het enige.

De straat was een achterafstraatje, beetje onguur, weggestopt. Een steeg. Een plek om beroofd te worden. Een verborgen plek. Een verborgen deur naar een verborgen plek.

Alsof ze die niet kenden.

Alsof ze niet op de loer lagen.

Alsof ze hem niet nu al, aan de voet van de helling, op de hielen zaten.

Het was een platte stad. Hij kende niet veel andere heuvels. Maar als je hierop stond, keek je uit over gerealiseerde dromen.

Dromen die worden gerealiseerd, worden nachtmerries.

Hij had altijd van deze plek gehouden, het postzegelpark met één enkel bankje. Hiervandaan kon je zien hoe de muur zich uitstrekte, het niemandsland, een zone die meer met waanzin dan met mijnen ondermijnd was. En er lagen nogal wat mijnen.

Maar nu bleef hij niet staan. Half rennend liep hij door de lege stad. Geen enkel leven.

Beneden in het grijze – een artificiële mist, die vermoedelijk uitsluitend uit verbrande fossielen bestond, uit oude dinosauriërs – slingerde de muur weg, tot hij werd opgeslokt door de grijze hemel, die er niet helemaal in slaagde de halve zonneschijf te verbergen, waarvoor hij zich moest omdraaien om hem te kunnen zien.

Want de zon komt op in het oosten.

En zijn blik was naar het westen gericht.

Toen hij zich omdraaide naar de zon, meende hij in de absolute stilte van de stad een beweging te zien. Meer was het niet. Misschien bevond die zich wel helemaal niet achter zijn rug, maar in zijn hoofd. Waar vele demonen de laatste weken tot volle wasdom waren gekomen. In hetzelfde tempo als waarmee ze in de buitenwereld opdoken. Of misschien was het wel andersom.

Het was moeilijk de uiterlijke demonen van de innerlijke te scheiden.

Ze waren talrijk.

Lieve hemel, de verstopplek. Hij was te ver weg. Ze mochten nog niet komen. Hoe zou hij het ooit kunnen halen? Hij vergrootte zijn passen, maar hij kon niet gaan rennen. Dan zouden ze weten dat hij hen gezien had en zouden ze hem grijpen. En dan zou de hel losbreken.

Ze wachtten nog steeds af, ze wachtten. Hij begreep niet helemaal waarop.

Hij streek opnieuw over zijn binnenzak … en tegelijkertijd over zijn hart. Jawel, het klopte nog. Onder het dagboek en de drie delen in de geelbruine envelop.

Zonder zijn kloppende hart zouden ze niets zijn. Slechts drie dode vellen papier.

De drie dode broers, van wie hij bijna de vader was. Min of meer.

Papa, dacht hij. Als ik je toch eens had mogen ontmoeten.

Als je dit toch eens had kunnen zien, dacht hij en hij vergrootte zijn passen zo veel als hij durfde. Zijn blik gleed heel even over de stad. Afgebrokkelde gevels van de huizen die nog overeind stonden. Een ongerestaureerde, grijze ruïnestad met een nog grijzere hemel. Dat was niet waar jij van droomde. Nu ik weet hoe jij dacht. Nu ik eindelijk je woorden heb gelezen.

Jouw dromen waren groter.

Maar dit is alles wat ik heb gezien. Dit is mijn stad. De muur, die eeuwige muur, zit evenzeer ín mijn hoofd als daarbuiten. En de fossiele brandstoffen hebben zich in mijn lichaam genesteld.

Eén enkele keer was het hem gelukt de stad te verlaten. Het had wat moeite gekost om weg te komen. Naar Moskou. Om het verleden te bezoeken.

Om het verleden te veranderen.

Hij zag nog steeds geen glimp van het park. Als hij de eerste boomtoppen zag, moest hij gaan rennen. Niet eerder. Het belangrijkste was het momént waarop ze hem zouden grijpen. Want wíé het deed maakte niet zo veel uit.

Er waren drie routes naar het park. Die kende hij uit zijn hoofd. Zij ongetwijfeld ook. Maar hij kon ze misleiden. Althans, dat zou hij moeten kunnen.

Puur theoretisch.

Opnieuw een blik over zijn schouder. Een mens nu – of eerder een haastige beweging richting een voordeur. Een beeld bleef op zijn netvlies hangen. Een puur visuele herinnering.

Hij wist wie het waren. Mannen in overdreven goed gesneden pakken, alsof ze allemaal dezelfde kleermaker hadden. In het broederland zagen ze er anders uit. Daar maakten ze geen gebruik van kleermakers. Maar die waren vast ook in de buurt: de Russische pakken. Als een stelletje boeren.

Nog steeds geen boomtoppen. Het schemerlicht drong door het grijs heen. Maar nog steeds geen mensen.

Niemand, behalve zij. Houden ze zich niet langer schuil? De goed gesneden pakken lijken nu overal te zijn. Of alleen maar in mijn hoofd?

Twee mannen nu. Scherpe contouren tegen de matte zonneschijf. Geen behoefte zich nog langer te verbergen.

Toen was het zover. Hij sloeg af door een hek, rende door een speeltuintje, slingerde zich over een muur heen, schoot een achterafstraatje in op een kruising en rende. Zo hard als hij kon.

De tweede van de drie routes naar het park.

Stappen. Hij hoort stappen. Geknerp op het grind van de speeltuin. Je haalt het, je kunt het halen. Je kunt het nog steeds halen.

Hij ging een hoek om en liep geruisloos door een grote straat, sloeg weer af, door een achtertuin, een wasruimte in en aan de andere kant weer naar buiten. De stappen waren weg.

Waren ze echt weg? Hij kon niet blijven staan om te luisteren. Dat ging niet. En nog steeds geen boomtoppen.

Toch deed hij het. Bleef staan. Leunde met zijn rug tegen een voordeur, diep verzonken in de gevel. Luisterde. Geen enkel geluid. Spiedde de straat in.

Een straatveger zo’n vijftig meter bij hem vandaan. Hoorde die daar wel te zijn? Was het niet te vroeg voor een straatveger? Onder zijn overall meende hij een boers pak te bespeuren.

En hij rende de andere kant op. Tot hij de boomtoppen boven de gevels zag wuiven.

Waren ze daar echt?

Niets was zeker. Behalve de verstopplek, de envelop in zijn linkerbinnenzak. En het pistool in zijn rechter.

Hij rent. Draait zich om. De straatveger is weg. Bewegingen in de steegjes. Verdomme. Boerse pakken.

En het park voor hem. Dichtbij, ver weg; ver weg, dichtbij. Weet het niet, kan het niet bepalen. Rent alleen maar.

Voetstappen. Rennende voetstappen. Waar? Waarvandaan? Achter hem, voor hem?

Het park in. Tussen de bomen door. Het achterste bosje. Rennende voetstappen, ergens. Waar? Alsjeblieft, zie me nu niet. Zie me nu niet, terwijl ik de envelop in het bijna onzichtbare gat stop, achter de dichte takken in de moeilijkst bereikbare boom.

Zie me nu niet, klootzakken.

En hij doorkruist het park. Iets lichter. Iedere stap is een overwinning. Iedere levende stap. Hij bereikt de volgende straat. Rent wild nu, wild. Geknerp op het asfalt. De straatveger. Hij ziet hem vanuit zijn ooghoek.

Wat een belachelijk gedoe.

Ze zijn met zijn vieren. De straatveger en drie mannen in boerse pakken. Hij zal nooit aan ze kunnen ontsnappen. Maar hij rent niet bij hén vandaan, hij rent bij de verstopplek vandaan. Iedere stap is een overwinning.

Ze komen dichterbij, dichterbij. Tot ze op een gegeven moment plotseling achterop lijken te raken. Waarom? Hij rent door en begrijpt het. Hij ziet de contouren tegen de absurde, bevuilde zonneschijf, die nog steeds niet heel is. Hij ziet de contouren van de goed gesneden pakken. Hij houdt stil, draait zich om. De straatveger en de drie boeren wachten af, zetten langzame stappen naar voren. De goed gesneden pakken ook. Van de andere kant.

Zelf staat hij in het midden.

Er staat een klein kerkje achter hem. Een ontruimd kerkje, dat dienstdoet als aardappelopslag. Hij herkent het. Daar is hij gedoopt.

Ik wou dat ik kon bidden.

Tot u, God, in wie ik niet geloof.

En de tijd veranderde. Hij hield stil. Ademde uit. Glimlachte. Lachte misschien. Hurkte neer tegen de nachtkoude kerkmuur. Alleen maar gevels. Geen alternatieven. Geen alternatieven voor zijn rechterbinnenzak.

Rechterbinnenzak.

Hij haalde het pistool tevoorschijn. Niet om te doden. Maar om dood te gaan.

Hij zat op zijn hurken. Het pistool gleed langzaam over het asfalt. Tekende onleesbare figuren. Hij keek naar rechts. De groep straatvegers kwam langzaam dichterbij. Boerenpummels. Hun ogen waren niet meer op hem gericht; ze waren op de vier goed gesneden pakken gericht, die van links kwamen. Hij draaide zijn blik die kant op.

Niemand keek naar hem. Niemand leek hem te zien.

Op dat moment begon hij te schieten. In beide richtingen. Hoog boven hun hoofd. Hij wilde niet doodgaan na gedood te hebben.

Ik ga in elk geval dood zonder gedood te hebben, dacht hij en hij schoot.

Ze mogen me niet te pakken krijgen, dacht hij. Dat heb ik steeds zeker geweten. Ze zouden alles uit me krijgen.

Eén kogel over.

Hij spaarde hem. Wachtte op hen. Observeerde hun reactie. Zag hoe beide kampen opschrokken. Een kleine, collectieve schok door een plotseling, afschuwelijk besef.

Dat kwam vlak voordat hij zijn mond opende en de loop van het pistool erin stopte.

Het kwam veel te laat.

Papa, dacht hij.

Toen was de hemel strak helderblauw.

2

Viggo Norlander was geen politieman. Vandaag was hij geen politieman. Niet op deze fraaie zondag halverwege maart.

Nee, vandaag was hij helper.

Van een slapjanus.

Een dolleman die naar de andere kant van het universum wilde om geld te verspillen aan oude, versleten meubels. In plaats van nieuwe, frisse bij ikea te kopen.

‘Het wordt hartstikke leuk’, had de slapjanus gezegd. ‘Een familie-uitje.’

‘Hou toch je kop’, had Viggo Norlander met een formidabele subtiliteit gerepliceerd.

Waarna de twee gezinnen zichzelf met alle risico’s van dien in een oude mpv van het type Toyota Picnic geperst zagen. Negen mensen op familie-uitje naar Roslagen. En van deze negen mensen had één er een goed humeur.

De slapjanus.

Die bovendien reed, het leuk vond om te rijden en erbarmelijk reed. Daarover waren de overige acht het eens.

De zeer witharige slapjanus aan Viggo Norlanders zijde beschikte ontegenzeglijk over het vermogen in zijn eigen wereld te leven en te denken dat alle anderen daar ook deel van uitmaakten. Hij keek om zich heen en riep enthousiast naar de chagrijnige groep mensen: ‘Zie de sneeuw eens glinsteren op het dak van de kerk van Roslags-Bro. De kruisvaarders die in de winter van 1150 na de tweede kruistocht en jaren van oorlog en ellende terugkwamen, moeten precies hetzelfde tafereel hebben aanschouwd. Alsof ze terugkeerden naar het paradijs.’

‘Misschien is het een goed idee om je ogen op de weg te houden, Arto’, reageerde zijn vrouw tactvol vanaf de achterbank.

Het was echter nog minder tot Arto Söderstedt doorgedrongen dat ze ook iets had gezegd over het feit dat de mpv de slootkant drie keer had geraakt op de slecht geveegde, landelijke nawinterse weg.

Zijn echtgenote heette Anja en was een zeer tolerante vrouw, die zich zelden verzette tegen de grillen van haar man. Of wellicht was ze gewoon realistisch genoeg om te beseffen dat het zinloos was. Ze zat op de plek achter haar man en wierp een bezorgde blik naar de andere vrouw in de auto, Viggo Norlanders vriendin, Astrid. Hoewel de twee dochtertjes van Astrid, Charlotte en Sandra, bij tijd en wijle heen en weer werden geslingerd in hun kinderzitjes, leek ze de situatie kalm te ondergaan. Wel was ze nog steeds kwaad op Viggo vanwege zijn tegendraadsheid.

‘Je begrijpt het niet’, had Viggo Norlander gezegd toen het gelouterde paar zaterdagavond probeerde te ontspannen nadat ze de twee meisjes eindelijk in bed hadden gekregen. Viggo had ze gek gemaakt met een bedspringwedstrijd, met als resultaat dat hij zowel afgemat als uitgescholden was.

‘Wat begrijp ik precies niet?’ vroeg Astrid op een toon waarvan de schijnbare mildheid minstens even vastbesloten was als Arto Söderstedts verstrooide variant.

Toch deed Viggo Norlander een poging: ‘Hij heeft het in zijn hoofd gehaald om een oud bureau te gaan kopen op een veiling ergens halverwege Norrland. Vind je dat nou echt leuk klinken? Laten we wat nuttigs gaan doen, laten we … tja … naar ikea gaan om badkamerkastjes te kopen.’

‘Mij lijkt het leuk’, zei Astrid. Ze nam een slok wijn en leunde achterover op de bank in de voormalige verstoktevrijgezellenflat in Banérgatan. Viggo begreep dat daarmee het besluit was genomen. De rest van de avond werd er alleen nog maar gemokt.

Astrid beantwoordde Anja’s blik en rolde even met haar ogen. Het was een heel universeel rollen, het soort dat vrouwen overal ter wereld met een zekere regelmaat produceren en dat altijd ‘mannen!’ betekende. Het overschreed elke taalbarrière.

Helemaal achter in de auto werd er weinig met ogen gerold. Daar waren de protesten duidelijker en luidruchtiger. Van de vijf kinderen van het echtpaar Söderstedt mochten de twee oudste, Mikaela en Linda, thuisblijven. Maar Peter, Stefan en kleine Lina waren mee. En als ze elkaar niet sloegen, zaten ze te jengelen.

De enige op de voorbank die het onophoudelijke gedrens hoorde, was Viggo Norlander. Hij probeerde het buiten te sluiten door de atlas meticuleus te bestuderen. De wegenatlas van Zweden voor automobilisten. Het lukte niet bepaald. Hij kon ze niet toeschreeuwen, het waren zijn kinderen niet. En hun vader, die met een rare grijns achter het stuur zat, leek zoals gewoonlijk geen verantwoordelijkheid te nemen.

‘Slapjanus’, zei Norlander.

Wat beantwoord werd met een volkomen afwezige, engelblauwe blik en de woorden: ‘Als de sneeuw poederig is, zoals nu, en maagdelijk op de velden ligt en de sneeuwvlokken als het ware in elkaar haken in kleine wolkenformaties op de nokken van de daken, dat vind ik de mooiste tijd van het jaar. De nawinter. Zie je de schoonheid niet, Viggo? Hef je blik eens heel even op van de atlas en kijk naar buiten.’

Viggo Norlanders lievelingswoorden ‘hou je kop’ lagen op het puntje van zijn tong, maar een blik uit het raam deed ze naar achteren in zijn mondholte schuiven, tot ze oplosten en ergens in de diepste duisternis van zijn strottenhoofd verloren gingen. De schoonheid was namelijk overweldigend. De lage zon spreidde zijn stralen over het suikerspinachtige sneeuwdek en deed het open landschap van Roslagen golven in licht- en kleurnuances. Aan de rand van het bos, waar de sneeuw de sparren ronduit sensueel beroerde, alsof een godheid heel even het aardoppervlak aanraakte, huppelde een reekalf van een paar maanden rond. Het enige wat ontbrak was een flinke eland.

Zo ging het altijd. Söderstedt vermorzelde het verzet van Norlander zonder dat Norlander begreep hoe hij dat voor elkaar kreeg. Je merkte nooit aan die verdomde Fin dat hij een gevecht aan het leveren was, maar er was een voortdurende, zij het goedaardige, machtsstrijd gaande tussen het onafscheidelijke koppel van de speciale eenheid voor geweldsdelicten van internationale aard, beter bekend als het A-team. De machtsstrijd bestond er in grote lijnen uit dat Söderstedt probeerde Norlanders blik op te heffen. Van een atlas bijvoorbeeld.

En weer was het hem gelukt. Ogenschijnlijk zonder enige moeite. Norlander was verkocht. Zijn blik wilde voor altijd in het winterlandschap rusten.

Hij zag dus geen kans vast te stellen hoeveel tijd er was verstreken toen Arto Söderstedts onmiskenbare Finland-Zweedse stem als die van een ochtendgeile haan riep: ‘Ziezo.’

De mpv remde ietwat slordig en sloot zich achteraan aan in de lange rij geparkeerde auto’s langs de kant van de weg. Hij stopte, gleed een stukje, stopte weer, gleed nog een beetje opzij en stopte opnieuw. Alle negen passagiers zaten een tijdje roerloos voordat ze gezamenlijk en woordloos besloten te constateren dat de sloot ook deze keer succesvol ontweken was.

Söderstedt sprong soepeltjes uit de auto, gebruikte hem als opstapje en klopte een paar keer voorzichtig op het pas gekochte imperiaal van de Picnic. Om ze te testen trok hij aan een paar robuuste rubberen lussen, en zag dat het goed was.

Norlander, op zijn beurt, sprong in de sloot en zakte tot zijn heupen in de sneeuw.

Terwijl de overige leden van de beide gezinnen aan de bestuurderskant de auto uit schoven, hoorden ze – zonder een spier te vertrekken – een reeks verbijsterende krachttermen aan. Uiteindelijk dook er een zeer witte en zeer woedende verschijning voor de motorkap op.

‘Yeti’, zei Peter Söderstedt tegen zijn jongere broertje. Ze lachten een tijdje, onhoorbaar.

Charlotte Olofsson-Norlander, bijna vier jaar oud en in een toestand van constante verbazing over de merkwaardige wereld waarin ze geboren was, wees naar haar vader en vroeg: ‘Mama, wat is er met papa?’

‘Sneeuwblind’, zei Astrid Olofsson en ze liep met haar dochters weg.

Geleidelijk aan volgde de rest. Arto Söderstedt voegde zich naast Viggo Norlander achter in de rij en zei: ‘Laat het los. Het leven van alledag is niets meer of minder dan een reeks tegenslagen. Als je je daarbij neer kunt leggen, kun je het prima naar je zin hebben.’

Norlander bleef staan met de bedoeling te exploderen. In plaats daarvan monsterde hij zijn eigenaardige collega en merkte tot zijn eigen verbazing dat zijn woede wegebde. Dat hij simpelweg gelijk had. Hij lachte even, wandelde door en zei: ‘Vertel eens over dat verdomde bureau.’

‘Dat heb ik al geprobeerd,’ zei Arto Söderstedt, ‘maar je stond er niet echt voor open.’

‘Ik snap gewoon niet waarom een oud, half vergaan, tweehonderd jaar oud geval beter is dan een degelijk ikea-bureau. Lekker nieuw en fris.’

‘Het is een buitenkansje, Viggo. Een Duits barokstuk met ingenieuze laatjes en vakjes. Een beetje kaal, is me verteld, maar het ademt een en al geschiedenis. Een bureau uit het achttiende-eeuwse Duitsland. Probeer je eens voor te stellen wat het allemaal heeft meegemaakt. Alle mensen die eraan gezeten en geschreven hebben, alle spullen die in de laden hebben gelegen. Mijn handelingen staan niet op zichzelf, ze vormen een onderdeel van de geschiedenis.’

‘Maar het enige wat je nodig hebt, is een bureau.’

‘Nee’, zei Arto Söderstedt en hij nam hem op. ‘Dat is helemaal niet het enige wat ik nodig heb.’

Hij keek op zijn horloge. Het was twee uur.

‘Nog een half uur voordat de veiling begint’, zei hij. ‘Wat een timing.’

Op dat moment waren ze de hele rij geparkeerde auto’s voorbij en arriveerden ze op de hoeve. Die afgelegen aan de rand van een akker lag, en het enige wat erop wees waarom er op deze plek zo veel auto’s geparkeerd stonden, was een klein bordje met daarop in slordige blokletters geschreven: veiling dag. zondag 16 maart 13.00 uur.

‘Veiling dagelijks op zondag?’ vroeg Viggo Norlander.

‘Ik vraag me weleens af wanneer het grote uit elkaar schrijven is begonnen’, zei Arto Söderstedt. ‘En hoe het zich zo snel heeft kunnen verspreiden.’

Hun gezinnen waren verdwenen. Het enige zichtbare teken van menselijk leven bestond uit een dikke, baardige man, die op het terras van het huis stond en er almachtig uitzag. Toen het tweetal hem naderde, wees hij opzichtig naar links. Ze keken zo lang naar hem dat hij zich gedwongen voelde zijn gebaar te verduidelijken.

‘We hebben de veiling verplaatst’, zei hij in plat Roslagens. ‘Het is zulk mooi weer. De veiling is aan de achterkant van het huis. Volg de voetsporen maar.’

Het kostte ze weinig moeite de voetsporen te volgen. Links van de hoeve was het flink platgestampt. In Zweden was de belangstelling voor antieke meubels en voorwerpen de laatste jaren drastisch toegenomen. Söderstedt wist dat dat door de televisie kwam. Er waren op dit moment een paar televisieprogramma’s over antiek en hij kon niet ontkennen dat hij daar een zekere fascinatie voor had. Immer enthousiaste experts, die langzaam en omstandig de geschiedenis van het voorwerp doornamen, terwijl de eigenaar op hete kolen zat en alleen maar wilde dat die nerd zijn kop hield en tot de hamvraag kwam: wat is het onding waard?

Nee, dat was niet eerlijk. Misschien was er wel een verband tussen de toegenomen belangstelling voor geschiedenis in Zweden en de toegenomen belangstelling voor antiek.

Hij was alleen benieuwd hoe die belangstelling eruitzag. In het echt.

En hij was bovenal benieuwd hoezeer die belangstelling de prijs zou opdrijven. Dus wie was hij om de eerste steen te werpen?

Toen de beide huisvaders de hoek van de hoeve omsloegen, zagen ze dat Peter en Stefan sneeuwballen naar kleine Lina aan het gooien waren en dat Charlotte haar zusje Sandra aan het inzepen was. Omdat de moeders een paar meter verderop met hun rug naar de kinderen toe stonden te kletsen, moesten de zich verantwoordelijk voelende vaders ingrijpen en orde op zaken stellen. Dat wil zeggen: schelden en tieren.

Het resultaat was echter mager. Toen bovendien de veilinghouder terugkeerde na wat een korte pauze bleek te zijn, verschoof de belangstelling naar hem en konden de kinderen elkaar in alle rust blijven mishandelen.

Rondom de veranda aan de achterkant van het huis stond een groot aantal uiteenlopende voorwerpen. Tussen de spullen dribbelde de veilinghouder rond. Hij droeg een grote boerenpet en had een buitengewoon rappe tong. De beschrijvingen van de veilingstukken werden over de veelkoppige groep potentiële kopers uitgestort, en het was moeilijk te volgen. Söderstedt was een beetje bang dat hij het bureau eenvoudigweg zou missen.

‘Wat een hoop rotzooi’, fluisterde Norlander in zijn oor.

‘Er zitten pareltjes tussen’, fluisterde Söderstedt terug. ‘Moet je dat servies eens zien.’

Het complete, vierentwintigdelige servies – vermoedelijk een Rörstrand uit het begin van de jaren twintig – ging weg voor een bescheiden tweeduizend kronen, wat Söderstedt enigszins geruststelde. De kans op exorbitante prijzen leek klein.

Ze begonnen ingesloten te raken door mensen. Óf er was een soort continue beweging gaande in de mensenmassa, óf er kwamen steeds meer mensen bij. Ze zijn allemaal voor het bureau gekomen, dacht Söderstedt. Er zijn hier minstens tien antiquairs uit Stockholm om de prijs op te drijven.

Maar bij nadere beschouwing bleek zijn angst ongegrond. De mensen om hem heen leken volkomen normale mensen met een relatief geringe belangstelling voor pronkstukken.

Daarentegen had hij geen flauw idee waar de kinderen waren. Hij ging er voor het gemak maar van uit dat hun moeders zo verstandig waren hun moederlijke verantwoordelijkheid op zich te nemen. Zíjn verantwoordelijkheid betrof op dit moment een Duits barokbureau, omstreeks 1764 in Leipzig vervaardigd, in de werkplaats van de vermaarde meubelmaker Weissenberger.

‘En nu, dames en heren,’ riep de veilinghouder, ‘een collectie handgeweven vloerkleden uit de jaren veertig, afkomstig uit een authentiek Roslagens huis. Een voortreffelijk staaltje plattelandsambacht.’

Een kleine, rimpelige dame van een jaar of vijfenzeventig siste links ter hoogte van Söderstedts oksel: ‘Gruwelijk!’

Hij keek haar verbaasd aan.

‘Geen enkel onderscheidingsvermogen’, verduidelijkte de dame. ‘Met de manier waarop ze hier rommel en antiquiteiten door elkaar gooien, leggen ze een volslagen onkunde over fundamentele normen en waarden aan de dag.’

‘Maar op dit soort veilingen kun je toch juist leuke dingen op de kop tikken?’ zei Söderstedt, terwijl hij tevergeefs naar Norlander zocht om mogelijk zijn voordeel te doen met diens lievelingswoorden.

‘Je hebt helemaal gelijk’, zei een mannenstem in Söderstedts rechteroor. ‘Straks komt er een mooi stuk. Een bureau. Het staat gepland om half drie.’

Arto Söderstedt nam de man op en knikte. Met tegenzin vroeg hij: ‘Ben je van plan om erop te gaan bieden?’

De man, rond de vijftig, fors en goed getraind, haalde zijn schouders op.

‘Ik denk het niet’, zei hij. ‘Ik ben voornamelijk op zoek naar bestek. Bestek en kannen. Maar wie weet.’

‘Ik ga misschien bieden’, zei de oude dame. ‘Ik hoorde dat de aanvangsprijs tweeduizend kronen is.’

‘Ik hoorde vijftienhonderd kronen’, zei Söderstedt, die het een prettig gesprek begon te vinden.

‘Het is nu vier voor half drie’, zei de man en hij keek op zijn horloge, dat Söderstedts belangstelling wekte. Het was een oude Rolex, vermoedelijk eind jaren vijftig. Oyster Perpetual.

‘Fraai klokje’, zei Söderstedt.

‘Ik noem het liever een polshorloge’, zei de man met een flauwe glimlach. De dame mengde zich in het gesprek: ‘Om veertien uur drieënveertig komt er een set fin-de-sièclebestek. Misschien moet je die even gaan bekijken.’

‘Goed idee. Dank je’, zei de man en hij verdween in de mensenmenigte.

‘Zo, opgeruimd staat netjes’, zei de rimpelige dame.

‘Hoezo?’ bracht Söderstedt verbaasd uit.

‘Arrogante kwast’, zei de dame. ‘“Polshorloge”.’

Söderstedt keek haar een moment lang aan. Toen pakte ze ineens zijn arm en zei: ‘Het is zover. Man tegen man.’

Met een theatraal gebaar trok de veilinghouder de deken van een aanzienlijk object aan de rand van de lange veranda. Het vertoonde zonder meer wat slijtage, een paar beschadigde details, een neppoot, ontbrekende handvatten en knoppen en enkele duidelijke barsten. Maar over het geheel genomen bood het barokbureau een indrukwekkende aanblik.

Feit was dat Arto Söderstedt wat geld opzij had gelegd en op een aparte rekening had gezet, die hij stiekem voor dit bureau had geopend. Hij was niet van plan de oude dame – of wie dan ook – te laten winnen.

‘De aanvangsprijs is tweeduizend kronen’, riep de veilinghouder. Hm, dacht Arto Söderstedt argwanend. Amechtig ging de veilinghouder verder: ‘Wat natuurlijk een belediging is voor dit schitterende object, dat zowel Goethe als Beethoven ten dienste kan hebben gestaan toen ze hun meesterwerken schreven. Stelt u zich eens voor dat Faust of de Negende Symfonie op dit blad geschreven zou zijn en bied met deze gedachte in uw achterhoofd.’

De rimpelige dame stak haar hand omhoog met een bijdehante blik richting Söderstedt.

‘Hoog bezoek, zie ik’, zei de veilinghouder en hij wees naar de dame. ‘Tweeduizend voor mevrouw Laura van de gerenommeerde firma Lauras Antik in Östermalm in Stockholm. Zoals mevrouw Laura zelf ook weet, is haar bod een belediging voor haar hele branche.’

Potverdorie, dacht Arto Söderstedt en hij gluurde boosaardig naar de dame. Hij kon het wel schudden.

‘Drieduizend’, zei hij met zo veel mogelijk gezag terwijl hij zijn hand omhoogstak.

‘Drieduizend’, zei de veilinghouder wijzend naar Söderstedt. ‘Dank je. Maar we gaan natuurlijk verder.’

‘Vijf’, riep mevrouw Laura met een heel andere stem. Een professionele stem.

‘Vijf en vijf’, klonk er een stem achter hen. Söderstedt draaide zich om en in het winterlandschap zag hij een man in een krijtstreeppak met een handgestrikte, geruite vlinderdas. Hij was omgeven door vaklui. En hij had niets in de gaten gehad.

Maar ja … Dat kenmerkt een vakman natuurlijk ook.

‘Verhoogt u het bod op dit meesterwerk serieus met vijfhonderd kronen?’ schreeuwde de veilinghouder verontwaardigd.

‘Zesduizend’, zei Söderstedt en hij vreesde de komende minuten steeds meer.

‘Zeven’, repliceerde mevrouw Laura onbewogen.

‘Acht’, zei de vlinderdasman achter hun rug.

Lieve hemel, dacht Arto Söderstedt en hij vervloekte zijn naïviteit. Hoe had hij ooit kunnen denken dat hij het bureau voor minder dan vijftienduizend kronen mee naar huis had kunnen nemen? Dat was alles wat hij op zijn speciale rekening had staan, en het bedrag dat hij voor de zekerheid van de gezinsrekening had gehaald, wilde hij eigenlijk liever niet aanspreken.

Liever niet.

Eigenlijk.

‘Negenduizend’, zei hij en zijn stem weergalmde merkwaardig over het indrukwekkende achtererf van de Roslagense hoeve. En straks zou de stem volledig verstommen, straks zou de eigenaar ervan de honend lachende gezinnen onder ogen moeten komen en de hele weg terug naar Södermalm hun ironische terechtwijzingen moeten aanhoren.

Wat een ellende.

Wat erg om ambtenaar te zijn in deze noodlottige tijd.

Wat erg om politieman te zijn.

Hij keek in de richting van zijn linkeroksel en wist wat hij van die wonderlijke mevrouw Laura kon verwachten.

Maar ze was er niet. En haar stem evenmin.

Hij keek verbaasd om zich heen in de mensendrom, maar mevrouw Laura was nergens te bekennen. Dat was wel heel merkwaardig.

‘Tienduizend kronen’, weergalmde daarentegen de hautaine stem van de vlinderdasman vanaf de achterste rijen.

‘Elf’, riep Söderstedt en hij was bang dat de wanhoop erin doorklonk.

Dit is toch eigenlijk een luxeprobleem? dacht hij even en hij wachtte op de onvermijdelijke reactie van de vlinderdasman.

Die kwam niet. Hij hoorde niets.

Geen enkel geluid was er te horen op deze fraaie nawintermiddag. Geen enkele beweging was er te bespeuren. De tijd was stil blijven staan. De hamer van de veilinghouder was in de lucht blijven hangen. Hij hing daar alsof hij uit de stroom van de tijd was gelicht. Zijn mond stond wijd open, alsof zijn rappe tong nooit meer een woord zou voortbrengen. Arto Söderstedt was ervan overtuigd dat hij overleden was. Zo zag de dood eruit. De mens, de overleden mens, beweegt zich simpelweg buiten de tijd, tussen de ogenblikken. Op het moment van overlijden stop je en in dat moment blijf je voor altijd. Elke seconde die verstrijkt wordt bevolkt door geesten die de tijd nooit kunnen betreden. Maar soms, onder zeldzame omstandigheden, kun je in de verte hun kreten horen uit het buitentijdse. Waar ze voor altijd in een gestolde coulissenwereld opgesloten zitten.

De dood als still.

Toch niet. Het was juist een geluksmoment. Zo zagen die er tegenwoordig uit, als je de vijftig naderde. Geen erotische visioenen meer, waarin twee verstrengelde mensen tegelijkertijd hetzelfde fabuleuze orgasme bereiken. Nee, niks van dat al. Het was kinderachtig. Hoezeer hij het ook ontkende, het was materieel geluk, puur materialistisch. Spullen als bron van vreugde.

Hij zou er een dubbel gevoel over moeten hebben. Maar dat was niet zo. Het geluksgevoel dat hij had toen de woordenstortvloed van de rappe tong opnieuw naar buiten stroomde, was volstrekt onvertroebeld.

‘Maar beste vrienden’, schreeuwde hij. ‘Laten we dit schitterende eikenhouten bureau voor een schamele elfduizend kronen weggaan? Is dat een veilingpubliek van uw kaliber waardig?’

Ja, dacht Söderstedt en het scheelde weinig of hij had het ook geroepen. De twee lettertjes van de bevestiging rolden even over zijn tong, maar uiteindelijk wist hij ze te stoppen. Het zou beneden alle peil zijn.

‘Oké’, riep de veilinghouder. ‘Dan feliciteer ik hierbij de buitengewoon witharige man op de zevende rij. Eenmaal … andermaal … verkocht.’

Toen Arto Söderstedt zich met engelachtige passen een weg baande door de mensenmassa, zocht zijn blik tevergeefs een zekere collega. Hij kwam naar voren, betaalde en zocht verder. Verdorie, Viggo, dacht hij. Het enige wat ik van je nodig heb, is je groot uitgevallen spiermassa. Aan de rest hebben we zoals altijd niks.

Toen stond hij er ineens. Achter hem. Een onmiskenbare mannenstem zei: ‘Dus je hebt het?’

Op zijn scheve-naar-binnen-naar-achteren-gezicht was een bijdehand lachje te zien dat Söderstedt niet kende. Hij knipoogde even en knikte naar het bureau, waar drie potige inwoners van Roslagen zich inmiddels handenwrijvend omheen hadden verzameld.

‘Hup, aan de slag’, zei hij alleen maar.

En Viggo Norlander ging aan de slag. De drie dragers en niet in de laatste plaats Arto Söderstedt hadden enige moeite het lijvige gevaarte op te tillen.

‘Slapjanus’, zei Norlander en hij sleepte het bureau weg met de Roslagense dragers in zijn kielzog. De mensenmassa ging uiteen als de Rode Zee voor Mozes. Uit pure zelfbescherming.

‘Make a hole’, schreeuwde hij als in een Amerikaanse onderzeebootfilm. Bij de hoek van het huis werden ze weer verenigd met hun gezinnen. De kinderen waren doorweekt van de sneeuw. En de moeders zetten hun ogenschijnlijk eeuwige gesprek voort, niet gehinderd door de wereld om hen heen. De zonderlinge verzameling mensen liep de hoek van het huis om.

Op de trap van de veranda zat een man in een krijtstreeppak met een handgestrikte, geruite vlinderdas, die over zijn scheenbeen wreef. Hij keek op naar Söderstedt, hief dreigend zijn wijsvinger en riep: ‘Fair play de volgende keer, heren!’

Söderstedt bleef staan en nam de man met grote verbazing op. Toen barstte hij uit in een schaterlach van de hogere soort.

Viggo, mijn Viggo.

Dat bijdehante lachje …

Misschien is het toch niet je groot uitgevallen spiermassa die ik nodig heb.

Viggo Norlander zelf vertrok geen spier en sleepte samen met de Roslagers het bureau naar de oude Toyota. Söderstedt was te laat om te helpen toen ze het bureau zonder pardon op het imperiaal smeten. Daarna sprong Norlander de auto in. Vanaf de bestuurderskant.

Arto Söderstedt bedankte de dragers met een briefje van twintig en liet de hele familieschare met een galant gebaar in de mpv stappen. De vrouwen keurden hem geen blik waardig. Heel even vroeg hij zich af of ze eigenlijk wel wisten waar ze waren.

Hij klom de auto op om de rubberen lussen vast te sjorren. Norlander verscheen aan de andere kant en trok de lussen daar vast. De beide politiemannen wisselden een korte blik tussen de ondersteboven gekeerde poten van het bureau door.

‘Bedankt’, zei Arto Söderstedt gemeend.

Viggo Norlander glimlachte bijdehand en zei: ‘Slapjanus.’

3

De man keek op zijn polshorloge. Hij bezat het al tientallen jaren, en deze keer zou het hem weer niet in de steek laten.

De belangrijkste keer.

Hij boog over het stuur en speurde Skeppargatan af. Een elegante blonde vrouw van rond de veertig met een blauw pakje in haar hand passeerde hem. Hij volgde haar met zijn blik en dacht heel even aan een andere elegante blonde vrouw. Ze had een draagzak op haar buik en keek uit over een lichtblauwe baai. Ze draaide zich om en keek in zijn ogen met een blik waaruit iets sprak wat geluk moest worden genoemd. Toen zag hij haar met een blauwpaars gezicht en ogen die voor de helft uit haar hoofd waren gedrukt.

Nee. Weg.

Een groepje gemeentewerkers in oranje overalls kwam door de sneeuwbrij aangesloft, lachend en schreeuwend. Hij wachtte tot ze weg waren.

Al die planning, alles wat perfect moest gaan, al die kleine details; inwendig doorliep hij het hele scenario. Nog een keer. Een laatste veiligheidscheck. De gemeentewerkers slenterden langzaam voorbij, als overblijfselen van vervlogen tijden.

Alsof hij er daarvan niet genoeg had.

Toen was Skeppargatan helemaal verlaten.

De man met het polshorloge verliet de auto en liep de enkele stappen naar de portiekdeur. Hij toetste de code in en ging naar binnen. Het was een statig trappenhuis in fraai gerenoveerde jugendstilstijl met dikke kleden en lampen met origineel glas. Zo had het er de laatste keer niet uitgezien. Er was veel gebeurd na zijn dubieuze leven in dit pand.

Hij kon er niets aan doen, hij hield van deze smaakvolle panden in Östermalm uit de decennia van voor de eeuwwisseling. Wat zou Stockholm zijn zonder deze gebouwen? Per slot van rekening.

Maar hij wist dat de afvalruimte niet even smaakvol zou zijn. De ruimte waar de stortkoker in uitkwam, was geen plek waar de eigenaars van de appartementen zich ooit zouden hoeven ophouden. Ze hoefden niet eens te weten waar die zich bevond. Alsof het afval in het niets oploste nadat het in de stortkoker was gegooid. Een donkere, smerige, stinkende ruimte één verdieping onder de grond, die niemand interesseerde. Zolang alles maar naar behoren werkte. Zolang er maar een vuilnisman kwam die ongemerkt de overblijfselen van de hoge burgerij opruimde.

‘Omdat het geld als het heersende en werkzame waardebegrip alle dingen verwisselt en verruilt, is het de universele verwisseling en verruiling van alle dingen, dus de omgekeerde wereld, de verwisseling en verruiling van alle natuurlijke en menselijke kwaliteiten.’

De man met het polshorloge lachte even; er kwam bijna een geluid over zijn lippen. Het geheugen kan de mens behoorlijk voor de gek houden. Karl Marx’ Economische en filosofische manuscripten, in 1844 geschreven in Parijs. De woorden die bleven hangen voordat het dogma’s en voorwendselen voor machtsmisbruik en geweld werden.

Een korte huivering van onbehagen. Toen keek hij weer om zich heen. Hij liep een halve trap naar beneden, zette zijn tas voor een deur op de grond, rommelde tussen laptops, koevoeten, breekijzers en kleine voorhamers, viste er een apparaatje uit en stak de punt ervan in het slot. Er klonk een kort, dof gebrom en vervolgens een klik. Hij maakte de deur open, glipte naar binnen en trok hem weer dicht. Alsof hij er nooit was geweest.

De kelder was relatief stijlvol, een arme maar ingetogen neef van het jugendstiltrappenhuis. Vage aardegeur, dampen van een landelijk verleden. In de schaduwen bevond zich nog een deur, een heel bescheiden deur. De man met het polshorloge liep erheen en herhaalde de procedure met het apparaatje.

Hij was in de afvalruimte. De stank was niet eens echt hinderlijk. Waarschijnlijk werd de vuilnis regelmatig opgehaald. Of misschien rook hier zelfs het afval beter dan elders.

Hij hurkte achter een vuilnisbak en trad in een welbekende toestand. Die van het wachten. Zijn hartslag ging omlaag, zijn ademhaling werd trager, zijn hersenactiviteit minimaliseerde, alle beweging hield op. In de goede oude tijd associeerde hij het altijd met vegeteren. Een extreme passiviteit die een extreme activiteit aankondigde. Een zonnebloemzaadje in de winteraarde.

Dat was langgeleden. Dit was een andere tijd.

De minuten verstreken. De man met het polshorloge zat roerloos stil. Zijn lichaam herinnerde het zich, herinnerde zich alles. Hier was hij voor gemaakt. De rest was buitenkant. De rest van het gelazer.

In zijn lichaam tikte een inwendige klok. Daar had hij bijna genoeg aan. Die liep altijd goed.

Maar dat gold ook voor zijn polshorloge. Dat was het enige behalve hijzelf wat hem nooit in de steek liet.

Hoe trouweloos de wereld om hem heen ook was.

Hij keek naar de fraaie paarlemoeren wijzerplaat. Links op de wijzerplaat tikte de flinterdunne secondewijzer langzaam verder tussen de diamantvormige vervangers van de cijfers.

Tien, negen, acht, zeven.

Het leven, dacht hij. Wat er van geworden was.

Hij zag een blonde vrouw voor zich met een draagzak op haar buik, die uitkeek over een lichtblauwe baai.

Vier, drie, twee, één.

Het was donderdag 9 maart, klokslag 10.40 uur.