Alaa al Aswani

Eigen vuur

Vertaald uit het Arabisch door Jan Jaap de Ruiter

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Voor koranteksten is gebruikgemaakt van de vertaling van dr. F. Leemhuis, te raadplegen op www.bijbelenkoran.nl

Oorspronkelijke titel Niran sadiqa, verschenen bij The American University in Cairo Press

Oorspronkelijke tekst © Alaa al Aswani 2004

All rights reserved

Nederlandse vertaling © Jan Jaap de Ruiter en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp en -illustratie © total italic, amsterdam-berlin

isbn 978 90 445 2094 1

nur 304

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor Abbas al Aswani

Mijn vader die mij onderwezen heeft

Alaa

Een woord vooraf

De eerste filmvoorstelling ter wereld werd in december 1895 gehouden te Parijs, in de Salon Indien van het Grand Café aan de rue des Capucins. Een jaar later deed de bioscoop haar intrede in Egypte. In Alexandrië vond in november 1896 de eerste voorstelling plaats in een theater dat in het bezit was van een Italiaan genaamd Dello Strologo. Het was een buitengewone gebeurtenis in het leven van zowel de Egyptenaren als de buitenlanders die toen in Egypte woonden en de dagbladen stonden vol met enthousiaste commentaren op de nieuwe uitvinding. De huizenhoge prijzen van de kaartjes weerhielden de mensen er niet van naar de bioscoop te gaan. Een voorstelling duurde ongeveer een half uur en bestond uit een aantal losse beeldfragmenten die niet langer dan een paar minuten duurden. Meestal ging het om scènes uit het dagelijks leven, op straat, in de bossen en op zee. Hoewel de onderwerpen tamelijk simpel van karakter waren en de filmtechniek nog in haar kinderschoenen stond, raakte het publiek helemaal in de ban van de bioscoop. De mensen betaalden voor hun kaartjes, zwermden de zaal binnen, kozen een mooie plek om vervolgens het magische moment af te wachten dat de lichten zouden doven, alles pikkedonker zou worden en de beelden op het scherm zouden verschijnen. Het lijdt geen twijfel dat het plezier van de toeschouwers van het eerste uur, die voor het eerst het echte leven op scherm zagen, veel groter was dan het genoegen dat wij vandaag de dag beleven aan de bioscoop. Dat bijzondere plezier bracht echter een curieus probleem met zich mee. Het was namelijk zo dat de toeschouwers, extreem opgewonden als ze waren door het volgen van de film, volledig in de gebeurtenissen ervan opgingen en daarom dachten dat wat ze zagen ook echt was. Dus als er een ruwe zee met hoge golven op het doek verscheen, schrokken ze zich rot en als er op het doek een trein kwam aansnellen die dikke rook uitbraakte, gebeurde het dat velen hevig geschrokken begonnen te gillen en te schreeuwen en zich naar de uitgangen van de zaal spoedden uit angst door de trein overreden te worden. Toen dit soort onfortuinlijke gebeurtenissen zich herhaalden, stelde eigenaar Dello Strologo een nieuwe procedure in. Hij wachtte de toeschouwers voor de ingang van de bioscoop op, en nadat ze hun kaartjes gekocht hadden en voordat ze op hun stoelen waren gaan zitten, begeleidde hij hen naar het scherm, pakte het beet met zijn vingers en zei: ‘Dit scherm is niets anders dan een stuk doek. Het verschilt weinig van beddenlakens. De beelden die jullie zien worden op het scherm getoond maar komen er niet uit voort. Straks gaan jullie een aanstormende trein zien maar denk erom, heren, het is alleen maar het beeld van een trein, er valt dus geen enkel gevaar te duchten.’

Als we vandaag de dag over dit soort gebeurtenissen lezen, meer dan honderd jaar na dato, dan komt ons de schrik van het publiek voor de trein bizar voor en geeft dat aanleiding tot cynische grapjes, maar sommige lezers van literatuur weten tot mijn grote spijt nog steeds geen onderscheid te maken tussen verbeelding en realiteit. Ik heb heel veel last van dit probleem gehad en met mij veel andere romanciers. In mijn roman Het Yacoubian voerde ik twee karakters op, Abascharoen en Malaak, twee arme Koptische broers die zich van anderen onderscheidden door hun boerenslimheid, excentriciteit en levendigheid. Maar in hun bittere strijd om het bestaan maakten ze zich noodgedwongen weleens schuldig aan leugens en diefstal. Na het verschijnen van de roman werd ik verrast door een Koptische vriend, die me op verwijtende toon vroeg: ‘Hoe durf je een Kopt op zo’n verachtelijke manier neer te zetten?’

Mijn antwoord, dat hem natuurlijk niet overtuigde, was dat ik niet een algemeen beeld van de Egyptische Kopt had neergezet maar dat ik een fictieve persoon gepresenteerd had die Kopt bleek te zijn. Zo zit de roman ook vol tamelijk gestoorde moslimpersoonlijkheden, waarmee ik niet wil zeggen dat alle moslims gestoord zijn. In mijn roman Chicago voerde ik een personage op met de naam Sjaimaa, een gesluierde vrouw die de reis ondernomen had van het Egyptische platteland naar Chicago om daar te gaan studeren. Haar verblijf in Amerika maakte dat ze met andere ogen begon te kijken naar de conservatieve opvoeding die ze genoten had, en bovendien raakte ze verliefd op een studiegenoot, wat uiteindelijk uitmondde in een seksuele relatie. De roman Chicago verscheen in afleveringen in de krant Al Doestoer en dat gaf aanleiding tot een wekelijkse golf van beledigingen en verwensingen van lezers met extreem religieuze opvattingen. Ik had volgens hen namelijk de persoon van een gesluierde vrouw opgevoerd die al haar religieuze principes met voeten trad. Daarmee had ik schade toegebracht aan het beeld van alle islamitische vrouwen die sluiers droegen en in het verlengde daarvan aan het beeld van de islam zelf.

Ik heb lang en breed over deze kwestie nagedacht. Wat drijft een intelligente, ontwikkelde lezer ertoe om het gedrag van een fictief karakter in een volkomen verzonnen roman te beschouwen als een aanval op het geloof of een bepaalde maatschappelijke groep? De oorzaak van deze vermenging, laten we eerlijk zijn, is hoe dan ook geheel en al terug te voeren op de lezer. Nee, hij is met ragfijne draden verbonden aan de aard van de literatuur zelf en daar zijn twee oorzaken voor. De eerste oorzaak is dat een groot deel van het plezier dat we aan literatuur beleven komt doordat ze ons de mogelijkheid geeft onze verbeelding te gebruiken. We vinden het leuk om over gebeurtenissen en persoonlijkheden in een roman te fantaseren zoals het ons uitkomt. Maar het maken van allerlei voorstellingen in ons hoofd is eigenlijk niet mogelijk als we ons niet om de tuin laten leiden. Ik bedoel te zeggen dat we niet van het lezen kunnen genieten zonder dat we ons laten wijsmaken dat wat we lezen niet gefantaseerd is maar dat het daadwerkelijk heeft plaatsgevonden (om een dergelijke toestand van realiteit en fantasie te bereiken worden juist de lichten in zowel bioscopen als theaters gedoofd). Verder is het zo dat die vermenging tussen fantasie en realiteit die in de hoofden van sommige toeschouwers plaatsvindt een bewijs is van de kwaliteit van het werk van de kunstenaar. Hij is er dan namelijk in geslaagd ervoor te zorgen dat de lezer werkelijkheid en fantasie door elkaar haalt. Maar in de bovengenoemde gevallen is de vermenging tussen beeld en werkelijkheid te ver gegaan want nu ziet de toeschouwer het verschil tussen beide niet meer.

De tweede oorzaak ligt in het feit dat literatuur een levenskunst is. De roman is ‘een leven op papier dat op ons dagelijkse leven lijkt maar dan met meer diepgang, betekenis en schoonheid’. Literatuur is geen kunst op zich. Zij betreft het leven zelf en staat niet los van menswetenschappen als geschiedenis, sociologie en etnologie. Deze kruising is een tweesnijdend zwaard. Aan de ene kant verschaft het de romancier een onuitputtelijke hoeveelheid onderwerpen om over te schrijven. Aan de andere, negatieve, kant is het er de oorzaak van dat sommige mensen een literair werk lezen als was het een sociologische studie, wat natuurlijk een fundamentele fout is. De schrijver is geen wetenschappelijk onderzoeker maar een kunstenaar die emotioneel beïnvloed wordt door allerlei menselijke types uit het dagelijks leven en ernaar streeft deze in zijn werken neer te zetten. Deze types worden ons gepresenteerd als menselijke waarheden maar niet noodzakelijkerwijs als sociologische waarheden. Een literair werk mag ons dan inzichten verschaffen in deze of gene maatschappij maar het is ten enenmale niet in staat ons de kern ervan te laten begrijpen in de wetenschappelijke betekenis van het woord. De wetenschap der sociologie met zijn empirische en theoretische studies, statistieken en grafieken, is in staat ons wetenschappelijk inzicht te verschaffen in het wezen van een maatschappij maar dat is volstrekt niet de rol van een roman of gedicht. De persoon van een Egyptisch meisje dat een hoofddoek draagt in een roman geeft ons een indruk van de gevoelens van dergelijke gesluierde vrouwen en hun problemen, maar zij is beslist niet exemplarisch voor alle gesluierde vrouwen in Egypte. Wie in de ‘waarheid’ van gesluierde vrouwen geïnteresseerd is doet er goed aan studies te raadplegen die sociologen over dit onderwerp geschreven hebben.

Waarom schrijf ik dit allemaal?

Omdat die vermenging tussen fantasie en realiteit, tussen een fictief werk en een sociologische studie, als een vloek gerust heeft op mijn novelle Het Isam Abdelatiedossier, wat jaren geleden leidde tot een publicatieverbod. De vraag is hoe dat zo ver heeft kunnen komen.

Toen ik eind jaren tachtig na mijn studie tandheelkunde uit de Verenigde Staten terugkeerde, besloot ik mij er volledig voor in te zetten schrijver te worden en tegelijkertijd als tandarts te werken om mijn brood te verdienen. Zo kwam het dat ik mijn leven in twee volkomen van elkaar gescheiden delen organiseerde: het geregelde eerbiedwaardige leven van een gerespecteerd tandarts en het leven van de vrije literator die zich volledig verlost wist van sociale conventies en traditionele omgangsregels. Elke dag nadat ik klaar was met het werk in de praktijk, ging ik de straat op om het leven in al haar originele en opwindende vormen te ontdekken. Ik doolde door bizarre buurten om mensen te ontmoeten die er volstrekt afwijkende opvattingen en gewoontes op na hielden. Ik werd daartoe gedreven door een allesoverheersende nieuwsgierigheid en een oprechte behoefte mensen te begrijpen en van hen te leren. Menige nacht heb ik doorgebracht in het bijzondere en opwindende gezelschap van mensen die mijn interesse hadden gewekt waarna ik noodgedwongen weer naar huis terugkeerde om een douche te nemen, snel een glas koffie te drinken en zonder slaap in de kliniek weer aan het werk te gaan. Dag in dag uit was ik zo in staat een bijzondere groep buitengewone persoonlijkheden te vormen. Ik raakte bevriend met armen, rijken, gepensioneerde politici, volkomen berooide voormalige adel, alcoholverslaafden, ex-gedetineerden, gevallen vrouwen, religieuze extremisten, oplichters, agressievelingen en bendeleiders. Dit alles deed ik terwijl ik uiteraard nauwgezet en streng een scheiding in stand hield tussen mijn leven ’s nachts en mijn leven overdag. Toch gebeurde het weleens dat ik in de problemen kwam. Op een nacht bevond ik mij in een goedkoop barretje in het centrum van de stad. Tegen de ochtend ontstond er plotseling heftige ruzie tussen twee dronken mannen, de een trok de ander naar buiten en begon op straat op hem in te slaan. Samen met nog wat andere goed bedoelende bezoekers van de bar rende ik naar buiten om de ruzie te sussen en de twee met elkaar te verzoenen. De hele toestand ging uiteraard gepaard met veel misbaar, gegil en geschreeuw, gevloek en getier. Het duurde dan ook niet lang of we hoorden het geluid van een raam dat openging in het appartementencomplex aan de overkant waarin een man verscheen met zichtbare sporen van slaap. Boos begon hij te schreeuwen en hij dreigde de politie erbij te halen als we niet onmiddellijk met het relletje stopten. Ik hief mijn hoofd op en herkende hem. Hij was een van mijn patiënten in de kliniek en ik was er zeker van dat hij mij ook gezien had. Stilletjes sloop ik weg. Een paar dagen later had ik een afspraak met hem om hem een kunstgebit aan te meten. Ik ontving hem op de gebruikelijke manier en terwijl ik in zijn mond bezig was, keek hij me wantrouwig aan en op een gegeven moment kon hij zich niet langer inhouden en vroeg hij mij: ‘Neemt u mij niet kwalijk, dokter. Gaat u ’s nachts weleens uit in de stad?’

Ik verwachtte de vraag, toverde een onschuldige glimlach op mijn gezicht en antwoordde hem op de toon van een door de wol geverfde leugenaar: ‘Door de week kan ik niet uitgaan omdat ik vroeg moet opstaan om mijn patiënten te behandelen, zoals u weet.’

Daarop zuchtte de patiënt van opluchting en zei hij met gerustgestelde stem: ‘Dat dacht ik al. Een tijdje geleden zag ik op straat iemand die sprekend op u leek, om vier uur ’s morgens. Het leek me ook al onmogelijk dat u het was.’

Gelukkig vonden dergelijke incidenten niet vaak plaats.

Gedurende mijn fascinerende dooltochten leerde ik op een nacht Driewerf Mahmoed kennen. Een vriend had me aan hem voorgesteld en vanaf het eerste moment was ik in de ban van zijn buitengewone intelligentie en de originaliteit van zijn ideeën. Hij was volstrekt anders dan al de anderen. Zelfs zijn naam was uniek en de reden daarvoor lag in het feit dat zijn vader en grootvader de voorkeur gaven aan de naam Mahmoed boven alle andere namen. Zijn volledige naam luidde namelijk Mahmoed Mahmoed Mahmoed. Die rare naam werkte natuurlijk op de lachspieren van zijn klasgenootjes zodat ze hem Mahmoed maal Drie noemden of Driewerf Mahmoed en deze naam hoorde op een gegeven moment zozeer bij hem dat hij hem zelf ook ging gebruiken. In die tijd was Mahmoed iets ouder dan veertig en we kunnen zijn leven samenvatten als een aantal op zich vastbesloten pogingen om in diverse maatschappelijke domeinen iets te bereiken zonder dat al die pogingen iets opleverden. Aan de universiteit had hij achtereenvolgens techniek, schone kunsten en filmstudies gedaan om ze vervolgens allemaal weer op te geven. Toen ik hem vroeg naar de reden zei hij mij: ‘Ik ben tot de slotsom gekomen dat het onderwijssysteem in Egypte leidt tot de creatieve dood en psychologische marteling van studenten.’

Toen mijn gezicht als reactie enige twijfel verried, verklaarde hij zich nader: ‘De grote kunstenaars, de pioniers van de bioscoop in Egypte, hebben eerst bioscopen in het land geïntroduceerd en daarna het Instituut voor Bioscoop opgericht; dat betekende dat ze geen lessen van het Instituut nodig hadden om vervolgens de bioscoop in het land te introduceren.’

Dit soort onnavolgbare logica waar overigens best wel wat voor te zeggen viel was exemplarisch voor hoe Mahmoed tegen het leven aankeek. De meeste van zijn gedragingen en ideeën werden gekarakteriseerd door een gelijkwaardige mate aan excentriciteit en originaliteit. Hij kon eenvoudigweg niet omgaan met stompzinnigheid, bureaucratie en maatschappelijke hypocrisie. Hij was rechtdoorzee, stak zijn mening niet onder stoelen of banken. Hij waakte er tot in het uiterste voor niet van zijn meningen af te wijken en zijn waardigheid te bewaren. Al deze karaktereigenschappen zijn echter ten enenmale gedoemd ten onder te gaan in de corrupte realiteit waarin wij in Egypte leven. Ook al verwierp hij het Egyptische onderwijssysteem, hij was verre van lui. Was hij van een bepaalde gedachte overtuigd dan spaarde hij kosten noch moeite deze ten uitvoer te brengen. Hij was ook een van de meest belezen personen die ik in mijn leven ontmoet heb. Op eigen kracht had hij zichzelf ontwikkeld en bezat hij een encyclopedische kennis van kunst, geschiedenis en literatuur. Hij was ook een begenadigd beeldend kunstenaar. Zijn eerste expositie hield hij in Egypte maar deze trok niet de aandacht die hij ervan verwachtte en dus besloot hij de schilderijen mee te nemen en ging hij naar Frankrijk om ze daar tentoon te stellen. Hij zei tegen zijn vrienden: ‘Ik neem mijn kunst mee naar waar de mensen kunst echt begrijpen.’

Iemand vroeg hem echter: ‘Hoe kun je naar Frankrijk gaan als je geen woord Frans spreekt?’

Met een blik vol afkeer, alsof hij hun onnozelheid vervloekte, zei hij: ‘Ga ik soms naar Frankrijk om te praten?’

Het behoeft verder geen betoog dat het een grote mislukking werd in Frankrijk, en later mocht hij met een mengeling van sarcasme en bitterheid vertellen over zijn toestand: hoe hij op het trottoir langs de oevers van de Seine zat, blut en hongerig, terwijl de regen op hem en op zijn schilderijen neergoot.

Ik ben lange tijd met Mahmoed bevriend geweest en hij maakte grote indruk op me. Ik hield van hem en was tot in het diepste van mijn ziel geraakt om wat het lot voor hem in petto bleek te hebben. Een paar jaar later stortte Mahmoed psychisch namelijk helemaal in en werd hij meer dan eens opgenomen in een kliniek om te herstellen. Daarna raakte hij toch aan de drugs, wat al voor zijn vijftigste leidde tot een vroege en plotselinge dood. Mijn verdriet over Mahmoed was zowel persoonlijk als algemeen van aard. Aan de ene kant had ik sympathie voor de lotgevallen van een mens die over originele talenten beschikt en grote verwachtingen voor de toekomst koestert om vervolgens te falen in het realiseren ervan. Aan de andere kant besefte ik dat Egypte op alle terreinen grote talenten en krachten als Mahmoed verliest vanwege tirannie en corruptie. Zou Mahmoed geboren zijn geweest in een democratisch land, waar gerechtigheid heerste en dat voor de eigen zoons en dochters zorgde, dan zou hem een ander lot in kunst en leven beschoren zijn geweest. De tragedie van Mahmoed hield me in haar greep tot ik op een dag wakker werd en mezelf de vraag stelde: en als ik nou eens over hem zou schrijven? Hoe hij zich voelde en hoe hij dacht? Hoe hij die intelligente, prikkelende en diep doordachte commentaren gaf die het midden hielden tussen wijsheid en waanzin? Ik nam de persoonlijkheid van Mahmoed aan als was ik een acteur en dat was allemaal niet zo moeilijk omdat ik toch al helemaal van hem in de ban was geraakt. Ik had nog geen blanco vel papier voor me neergelegd, de pen ter hand genomen of daar ging ik en schreef aan één stuk door een aantal pagina’s vol. Vol enthousiasme schreef ik dag na dag door tot de novelle klaar was.

De hoofdpersoon van de novelle was Isam Abdelatie en hij leek in alle opzichten op Driewerf Mahmoed, een intelligente maar gefrustreerde jongeman die leed onder de tirannie, corruptie en hypocrisie in de Egyptische maatschappij en die deze vergeleek met de bedrieglijke boodschap over de grootsheid der Egyptenaren en hun reeds duizenden jaren oude cultuur die het overheidsapparaat telkens weer verspreidde. De novelle was geschreven in de eerste persoon en de held begint met een cynische analyse van de beroemde uitspraak van de Egyptische leider Moestafa Kemal: ‘Was ik niet als Egyptenaar geboren dan wenste ik Egyptenaar te zijn’, waarna hij een stroom van bijtende kritieken over de Egyptenaren uitstortte. Het is echt waar dat het tijdens het schrijven van deze novelle nooit in me opgekomen was dat zij mij in de problemen zou brengen. Ik had de novelle aan vrienden voorgelegd en ze reageerden allen zo enthousiast en prezen haar zozeer dat ik mij gesterkt voelde haar voor te leggen aan de Egyptische Organisatie voor het Boek om haar gepubliceerd te krijgen. Ik had er alle vertrouwen in dat zij haar aandacht zou krijgen en de novelle wellicht op even groot enthousiasme mocht rekenen. Maar daar, in het potsierlijk grote gebouw van de Egyptische Organisatie voor het Boek aan de Nijlboulevard, incasseerde ik de eerste klap van het corrupte culturele establishment in Egypte. Het bleek in de Egyptische Organisatie voor het Boek een traditie om auteurs in drie categorieën in te delen:

beroemde auteurs van wie het werk direct uitgegeven werd;

auteurs die in het bezit waren van aanbevelingen van invloedrijke persoonlijkheden in het staatsapparaat. Hun werken werden eveneens uitgegeven maar wel afhankelijk van de mate van invloed van degenen die de aanbevelingen hadden gedaan, overigens zonder dat er gelet werd op de kwaliteit van het werk of de begaafdheid van de auteur;

de meeste auteurs behoorden tot de derde categorie. Ze waren niet beroemd en niet in het bezit van aanbevelingen.

De werken van de laatste categorie auteurs werden voorgelegd aan leescommissies. Het bizarre was dat de leden van de leescommissies helemaal geen verstand hadden van literatuur. Ze waren gewone ambtenaren en hun meerderen wilden hun een extraatje geven of hen mild stemmen door ze in zo’n commissie te plaatsen. Ze kregen namelijk een toelage voor dit werk. Zo kon het dus zijn dat een medewerker van de financiële administratie of de afdeling Belangen Werknemers jouw novelle beoordeelde op literaire kwaliteit en in welke mate zij geschikt was voor publicatie. Feitelijk was het zo dat het bestuur van de Egyptische Organisatie voor het Boek zich weinig gelegen liet liggen aan de rapporten van de leescommissies. De auteurs die door hen beoordeeld werden waren totaal onbekend en hadden geen enkele relatie met de grote bazen. Het publiceren van hun werk was een zaak die vrijwel niemand in de Egyptische Organisatie voor het Boek echt interesseerde. De moeite om een novelle gepubliceerd te krijgen lag overigens niet alleen aan corruptie en koele berekening. Zij werd toch vooral veroorzaakt door de eerder genoemde verwarring tussen auteur en zijn personages, het onvermogen onderscheid te maken tussen fantasie en realiteit. Ik zal niet snel vergeten wat mij op dat kritieke moment overkwam toen ik tegenover de beambte zat die het hele leescomité vormde in het gebouw van de Egyptische Organisatie voor het Boek terwijl hij het manuscript van mijn novelle, dat voor hem op zijn bureau lag, doorbladerde. Daar richtte hij zich plotseling met gefronste wenkbrauwen en op vijandige toon tot mij: ‘Onmogelijk dat ik deze novelle publiceer.’

‘En waarom dan wel niet?’

‘Vertel me niet dat je de reden niet weet.’

‘Zeg jij het me maar, alsjeblieft.’

‘Omdat je Egypte beledigt.’

‘Ik heb Egypte nog nooit beledigd.’

‘Je zet de grote vaderlandse leider Moestafa Kemal te kakken.’

‘Ik heb hem nooit te kakken gezet. Ik hou van Moestafa Kemal en respecteer hem. Degene die hem beledigd heeft is Isam Abdelatie, de held van mijn novelle.’

‘Wil jij mij soms wijsmaken dat jij het niet eens bent met dit soort teksten terwijl jij ze zelf geschreven hebt?’

En weer legde ik de geachte heer, lid van de commissie, het verschil uit tussen een uitspraak en een verzonnen verhaal. Hoe een uitspraak de mening van een bepaald persoon vertegenwoordigt terwijl een verhaal het product is van de fantasie, waarin verschillende personen voorkomen van wie de meningen niet noodzakelijkerwijs overeenkomen met die van de auteur.

De beambte bleef zwijgen. Aangevuurd door enthousiasme voor mijn zaak zei ik: ‘Als we de logica volgen op grond waarvan u weigert mijn novelle te publiceren, dan wordt de schrijver een dief als hij de persoon van een dief opvoert en als hij de persoonlijkheid van een spion neerzet dan moeten we hem als landverrader beschouwen. Dit soort van denken slaat de hele bodem onder de literatuur weg.’

Er verscheen enige vertwijfeling op het gezicht van de ambtenaar. Daarna verscheen er evenwel een sluwe glimlach en zei hij: ‘Je bent het dus niet eens met de opvattingen van de held van dit verhaal?’

‘Absoluut.’

‘Zeker weten?’

‘Natuurlijk. Absoluut.’

‘Ben je dan bereid een disclaimer te schrijven?’

‘Een disclaimer?’

‘Ja. Ik zal toestemming voor publicatie geven als je in je eigen handschrift een disclaimer schrijft waarin je stelt dat je de meningen van de held van de novelle over Egypte en de Egyptenaren veroordeelt.’

‘Prima.’

Ik nam een vel papier en pen van de ambtenaar en schreef onder de kop disclaimer het volgende: ‘Ik, auteur van deze novelle, verklaar dat ik het volstrekt oneens ben met de meningen uitgesproken door de held van deze roman, Isam Abdelatie. Zij zijn precies tegenovergesteld van wat ik vind over Egypte en over de Egyptenaren.’ Daarna voegde ik er het volgende van mijzelf aan toe: ‘Ik hecht eraan te benadrukken dat de held van deze roman een verknipte persoon is die geestelijk uit balans is en dat hij op het einde zijn verdiende loon krijgt. Ik heb deze disclaimer geschreven op verzoek van de leescommissie van de Egyptische Organisatie voor het Boek.’

Zorgvuldig las de beambte de disclaimer door en slaakte een zucht van verlichting. Daarna ondertekende hij een verklaring waarin hij toestemming gaf voor de publicatie en beloofde hij mij dat dat snel zou gebeuren.

Waarom had ik ermee ingestemd die bespottelijke disclaimer te schrijven? Omdat ik mijn eerste roman wilde publiceren en omdat ik bedacht had dat de disclaimer een schandaal zou kunnen veroorzaken waardoor de enorme corruptie en onwetendheid bij de Egyptische Organisatie voor het Boek aan het licht zouden komen. Daarom had ik er het zinnetje aan toegevoegd dat ik de verklaring op hun verzoek had geschreven. Een paar weken na dit incident ging ik maar weer eens bij de Egyptische Organisatie voor het Boek aan om te informeren naar de stand van zaken van mijn roman. Ik trof daar evenwel een andere ambtenaar aan dan de eerste en nadat ik hem verteld had wat er eerder gebeurd was, haalde hij het dossier van mijn roman tevoorschijn (dat volgens mij die hele periode onaangeroerd in dezelfde lade was blijven liggen). Hij opende het dossier, las de disclaimer en zijn gezicht verraadde tekenen van paniek. Hij vroeg me nog eens hoe het toen gegaan was, ik vertelde het hem en hij zei: ‘Maar dat is echt onzin.’

Hij scheurde de disclaimer voor mijn ogen doormidden en zei kalm: ‘Luister. Ik zal deze roman publiceren als je de eerste twee hoofdstukken eruit haalt. Wat vind je ervan?’

Mijn reactie bestond uiteraard uit niets anders dan het manuscript voor de man weg te grissen en het gebouw van de Organisatie te verlaten om er nooit meer terug te keren. Ik was zwaar gefrustreerd maar na een tijdje herpakte ik me en besloot ik de roman op eigen kosten uit te geven. Nu had ik in die tijd ook een aantal korte verhalen geschreven, en dus bundelde ik de verhalen en de roman in één boek waarvan ik, zoals gezegd op eigen kosten, driehonderd exemplaren liet drukken. Ik deelde ze uit aan recensenten en vrienden en de kritieken waren overweldigend positief en dat leidde tot de bizarre omstandigheid dat ik een bekend schrijver was zonder lezers. Dat duurde geruime tijd. De dames en heren critici mochten de pagina’s van de dagbladen dan vullen met positieve recensies, tegelijkertijd was het zo dat wie hun artikelen las en het boek wilde kopen tot de ontdekking kwam dat het onvindbaar was. Onbegrip heeft deze roman trouwens altijd achtervolgd. Na het grote succes van mijn roman Het Yacoubian namen veel uitgevers contact met mij op met de vraag om wat ik ook maar geschreven had uit te geven. Op een keer ging ik dan ook met de novelle Het Isam Abdelatiedossier naar een grote uitgever. Hij las mijn werk en zei: ‘Ik vind de roman echt geweldig maar om eerlijk te zijn kan ik niet voor de gevolgen instaan als ik hem uitgeef. De meningen die erin staan kunnen ertoe leiden dat ik in de gevangenis terechtkom.’

Een bekende recensent, die om persoonlijke redenen een enorme hekel aan mij heeft, schreef zonder enige schroom of terughoudendheid een lang artikel waarin hij opzettelijk een link legde tussen mij en de held van het verhaal en op basis van deze analyse beschuldigde hij mij ervan dat ik mijn land haatte en met het Westen heulde.

Dit is de geschiedenis van de novelle die voor u ligt. Ik wil dat u dit weet voordat u eraan begint. Ik heb er alle vertrouwen in dat de meeste lezers heus wel begrijpen dat fictieve personages een onafhankelijk bestaan leiden dat niets met de auteur te maken heeft. Voor diegenen die mij vereenzelvigen met de meningen van de held en mij er verantwoordelijk voor houden, herhaal ik met alle respect wat de Italiaanse eigenaar van de bioscoop Dello Strologo indertijd tegen de toeschouwers zei: ‘Dit scherm is niets anders dan een stuk doek. Het verschilt weinig van beddenlakens. De beelden die jullie zien worden op het scherm getoond maar komen er niet uit voort. Straks gaan jullie een aanstormende trein zien maar denk erom, heren, het is alleen maar een beeld van een trein, er valt dus geen enkel gevaar te duchten.’

Alaa al Aswani, 2008

Het Isam Abdelatiedossier

‘Was ik niet als Egyptenaar geboren, dan wenste ik Egyptenaar te zijn.’

Moestafa Kemal (1874-1908, nationalistische Egyptische leider)

Ik heb deze uitspraak gekozen om mijn dossier mee te beginnen omdat het wel de domste is die ik ooit van mijn leven gehoord heb. Als het waar is dat de persoon die deze uitspraak deed echt meende wat hij zei, dan kunnen die woorden toch niet anders geïnterpreteerd worden dan als een soort van idioot etnisch fanatisme, dat me, telkens als ik er weer over nadenk, tot razernij brengt. Wat namelijk als mijnheer Moestafa Kemal als Chinees geboren zou zijn geweest of als Indiër? Zou hij dezelfde uitspraak hebben gedaan maar dan omdat hij er zo trots op was Chinees of Indiër te zijn? Heeft een dergelijke trots eigenlijk wel waarde als deze toch het product van toeval is? En als het zo is dat Moestafa Kemal uit zijn eigen vrije wil, naar hij beweert, ervoor kiest Egyptenaar te zijn, dan moeten er toch belangrijke redenen zijn die hem tot deze keus brengen. Hij vindt dus dat het Egyptische volk gekenmerkt wordt door nobele eigenschappen die je bij geen enkel ander volk aantreft. Wat zijn dat dan voor deugden? Onderscheiden de Egyptenaren zich bijvoorbeeld door ernst en arbeidsethos zoals Duitsers en Japanners? Houden ze van avontuur en verandering zoals Amerikanen? Hebben ze geschiedenis en cultuur hoog in het vaandel net als Fransen en Italianen? Dit soort eigenschappen hebben ze niet. Waarin onderscheiden Egyptenaren zich dan? Wat zijn hun deugden? Ik daag iedereen uit mij één enkele Egyptische deugd te noemen. Lafheid en hypocrisie, achterbaksheid en doortraptheid, luiheid en boosaardigheid: dat zijn onze Egyptische eigenschappen. En omdat we deze waarheid maar al te goed kennen, dekken we haar toe met geschreeuw en leugens. Klinkende lege leuzen die we dag en nacht over het ‘grootse’ Egyptische volk uitstorten en het verdrietige is dat we die leugens zo vaak herhaald hebben dat we ze zijn gaan geloven! Het is zelfs zo, en dat is toch te gek voor woorden, dat we onze leugens verdicht hebben in volksliederen en gezangen. Heb je ooit gehoord van een volk op aarde dat zoiets doet? Zingen de Britten bijvoorbeeld: ‘O, Engeland, land van ons. Je grond is marmer, je stof is musk en amber.’ Dit soort banaliteiten zit helemaal in ons wezen ingebakken. Stel je voor: ik las eens de volgende tekst in een lesboek voor leerlingen van de tweede klas basisschool: ‘God houdt heel veel van Egypte. Hij heeft het land in zijn Heilige Boek genoemd en daarom heeft hij het begiftigd met een aangenaam gematigd klimaat, zomer en winter, en zo beschermt hij het tegen de listen van zijn vijanden.’

Zie je de stapels leugens die ze over de kinderen uitstorten? Ons aangename gematigde klimaat is de hel zelf. Zeven maanden, van maart tot oktober, roostert de verschroeiende hitte onze huid, het vee kwijnt weg en het asfalt smelt onder je voeten. En dan nog danken we God voor ons aangename klimaat. Als God ons dan zo mooi beschermt tegen de listen van onze vijanden, zoals ze zeggen, waarom zijn we dan bezet geweest door zo’n beetje alle volken ter aarde? De geschiedenis van Egypte is niet anders dan één grote aaneenschakeling van nederlagen tegen alle naties ter wereld, te beginnen bij de Romeinen tot recentelijk de Joden.

Al deze stupiditeiten werken me danig op de zenuwen en wat me nog meer de adem beneemt is dat wij, beklagenswaardige Egyptenaren, ons ook nog eens vereenzelvigen met de farao’s en hun – vergane – glorie. De farao’s waren echt een machtige natie maar wat voor band hebben wij nog met ze? Wij zijn slechts het gedegenereerde resultaat van de genetische mengeling van de veroveraars met gevangenen onder de verslagen bevolking. De Egyptische boer of fellah wiens land en mannelijkheid eeuwen lang geschonden zijn geweest door de overweldigers, heeft alles verloren wat hem bond aan zijn grootse voorouders en omdat hij zo lang blootgesteld geweest is aan beschimpingen en vernederingen is hij daaraan gewend geraakt, heeft hij zich een dergelijke houding eigen gemaakt en heeft hij de houding aangenomen van dienaar. Hij probeert zich voor de geest te halen hoeveel Egyptenaren hij in zijn leven meegemaakt heeft, die echt moedig waren in de ware zin van het woord. Hoe hoog zijn positie ook is, hoe veel hij ook weet, de Egyptenaar buigt altijd voor jou, als jij sterker bent dan hij. Hij glimlacht je in je gezicht en vleit je, maar tezelfdertijd haat hij je en zal hij er alles aan doen je ongemerkt en zonder pardon kapot te maken, zonder dat het hem al te veel moeite kost of hem in gevaar brengt. Een dienaar, dat is de Egyptenaar en meer niet. Ik haat dit land uit het diepst van mijn hart en ik wens het alleen maar meer verval en ellende toe. En ook al doe ik mijn best mijn intense afkeer van Egypte te verbergen om te voorkomen dat ik in allerlei idiote problemen geraak, toch ben ik niet altijd in staat me in te houden. Een keer keek ik bij een vriend thuis naar een voetbalwedstrijd tussen Egypte en een Afrikaans land, Zaïre genaamd. Toen een Afrikaanse speler het winnende doelpunt maakte, schreeuwde ik van blijdschap. De andere aanwezigen reageerden heel negatief op mijn vrolijkheid over de nederlaag. Ze keken dof en gebroken uit hun ogen en hun gezichten drukten verdriet en onvermogen uit. Precies zoals de Egyptenaren er al die eeuwen al uitgezien hebben.

In één keer was ik van al die waanideeën af en daar was ik trots op. Ik heb heel veel mannen gekend – en daar waren er ook echt bij die intelligent en ontwikkeld waren – die hun leven lang illusies hadden nagejaagd, dogma’s en theorieën die hun niets hadden gebracht, lange jaren waren ze erachteraan gegaan als joegen ze luchtspiegelingen na: nationalisme, religie, allemaal verblindende woorden waarvan ik op jonge leeftijd al inzag dat ze leugens en bedrog waren. Loskomen van religie was peanuts. Maar het marxisme was andere koek, dat duurde wel wat langer. Ik geef toe dat het marxisme een rationele kant heeft, die respect verdient en dat het op iemand een zodanige indruk kan maken dat deze de essentie van het marxisme zelf overleeft. Tot twee jaar geleden was ik een toegewijd marxist, maar ik wist altijd al dat ik zou veranderen. Ik heb eigenlijk nooit begrepen waarom ik mezelf moest opofferen voor volkse types als arbeiders en boeren. Ik keek naar de gewone mensen terwijl ze hun banale grappen debiteerden, observeerde ze op feestdagen als ze als opgewonden vee de straten in stroomden en met hun vuile poten blindelings alles wat mooi was vertrapten. Op zo’n moment verschrompelden de historische woorden van Marx over hen door mijn afkeer en haat. Moet ik strijden en sterven omwille van hen? Het zijn beesten en ze zijn niets meer waard dan hoon en terreur, dat is de enige taal die ze begrijpen. Probeer zelf maar eens je kwetsbaarheid aan een van hen te laten zien en kijk wat hij met je doet. Nadat ik het marxisme achter me had gelaten, verkreeg ik definitief controle over mijn verstand, ik had het weten te bevrijden maar ik voelde me ook eenzaam. Illusies bedriegen je, maar je raakt ook aan ze gewend. De koude, harde waarheid werpt je echter in een wrede wildernis. Bleek ik ruim in staat mijn verstand te temmen, ik faalde volkomen in de controle over mijn gevoelens. De meest complexe rationele problemen vormden geen enkele uitdaging voor mijn denken, maar de eenvoudigste spontane handelingen met mensen blokkeerden me en maakten me onmachtig. Er bestaat absoluut een wederkerige relatie tussen bewustzijn en handeling. Mensen die volkomen vaardig zijn in sociaal gedrag stellen mentaal niets voor en zijn onderontwikkeld op dit vlak en het tegenovergestelde geldt eveneens. Groeit het bewustzijn in scherpte, dan neemt het vermogen tot handelen navenant af. Mijn hoofd stopt geen moment met nadenken en met alle mogelijkheden en opties te onderzoeken, maar datzelfde hoofd belet mij de simpelste handelingen uit te voeren in situaties die de mensen doorgaans heel gewoon vinden en die ze probleemloos aankunnen. Als ik een afspraak heb om een vriend voor de eerste keer thuis op te zoeken, dan houdt de gedachte me wakker dat de portier, die ik niet ken, me zal tegenhouden en zal vragen naar welk appartement ik ga. Mijn angst voor die ene vraag van de portier neemt zozeer bezit van me dat ik er vaak bij mijn vrienden op aandring elkaar ergens in de stad te ontmoeten in plaats van hen thuis op te zoeken (en ze kunnen dan slechts gissen naar de reden daarvoor). Als ik dan uiteindelijk gedwongen ben de situatie onder ogen te zien en het moment daar is dat ik de hal van het appartementengebouw binnenstap waar mijn vriend woont, ben ik als een kind zo bang. Ik fluit, ben druk op mijn polshorloge aan het kijken of frunnik aan de mouw van mijn blouse. Ik doe alsof ik nergens op let. Al snel hoor ik de stem van de portier. Hij roept mij, wellicht ben ik hem al voorbij en doe ik net of ik hem niet hoor en dus loop ik snel door zonder me om te draaien maar daar komt hij al achter me aan. Hij haalt me in en uiteindelijk houdt hij mij tegen en stelt hij zijn vraag. Ook al weet ik dat zijn vraag eraan zat te komen, toch voel ik me elke keer weer volkomen ongemakkelijk met de situatie en de ene keer antwoord ik ronduit bot en grof op de vraag van de portier en de andere keer stort ik voor zijn ogen in. Ik begin te stotteren, de woorden komen vertwijfeld en gebroken uit mijn mond. Dan rekt de portier zich in zijn volle lengte uit, hij verheft zijn stem en kijkt me met zijn twee krachtige en wijd openstaande ogen aan omdat hij mijn zwakheid gemerkt heeft. Waar ik maar nooit toe in staat ben in dat soort situaties, is me gewoon voor te doen als de van zichzelf overtuigde mijnheer die vertrouwen uitstraalt en dat ik dan met rustige stem en glimlach de portier van repliek dien en zeg: ‘Ik kom voor die en die bey.’ Zou ik maar één enkele keer op zo’n manier antwoorden, dan zou hij wel terugdeinzen en weer zijn natuurlijke volume aannemen. Een evenwichtig gedrag mis ik echter ten enenmale en ik kan maar niet bepalen of mijn gefrustreerde gevoelens veroorzaakt worden door mijn hypersensitieve bewustzijn of door hoe ik ben opgevoed. De herinneringen aan mijn kind-zijn en mijn jeugd zijn op de een of andere manier ‘historisch’ in mijn geheugen geprent. Als ik me de gebeurtenissen van mijn leven voor de geest haal, voel ik mij als het ware een held in een tragedie die de slagen van het lot met een moedig en nobel hart opvangt. Helden maken de oppervlakkige en alledaagse gebeurtenissen van het gewone volk niet mee. Alles wat hun overkomt is ‘verheven’ en onvermijdelijk door het lot bepaald. De gebeurtenissen in mijn leven vormen in mijn geest geen aparte, los van elkaar staande opflikkerende vlammetjes, ze vormen een ononderbroken lijn van opeenvolgende punten die op een onmogelijk te voorspellen manier met elkaar verbonden zijn. Het is ook niet mogelijk ze zelf aan elkaar te verbinden. Ik stel me een en ander voor in de vorm van een kartonnen doos waarin zich ruimtes bevinden die door kleine gangetjes met elkaar verbonden zijn. De doos ziet eruit als getekend in de figuur hieronder. In het fijne netwerk van gangetjes beweegt zich een kleine houten pop voort waarvan de bewegingen aangestuurd worden door talloze touwtjes. Fijne draden die je nauwelijks zien kunt, maar ze zijn sterk en onbreekbaar. De draden komen alle bijeen in een grote hand buiten de kartonnen doos. De hand stuurt de bewegingen van de pop en de persoon aan wie de hand toebehoort, ziet de doos in haar geheel met zijn gangetjes en bochten. De pop ziet alleen maar de gang waar zij doorheen loopt. Komt zij aan het einde van een gang, dan trekken de draden haar naar een nieuwe gang. Ik ben die pop, de kartonnen doos is mijn leven en de grote hand is de hand van het lot.

Het lot bewaart onze bestemmingen net zoals de grote hand de pop bestuurt, een strenge heerser, geen ontkomen aan. Het speelt met onze talenten en onze wensen. Het speelt met ons en de enige reden daarvoor is eenvoudigweg omdat het ervan geniet met ons te spelen. Niet vanwege het goede, niet vanwege het rechtvaardige en niet vanwege de waarheid of andere nobele doelen. Maar als het er ooit achter zou komen wat voor verdriet het ons gebracht heeft of als het ooit zou voelen wat voor pijn het ons gedaan heeft, dan zou het zich diep willen verbergen uit schaamte voor zijn handelingen.

Als kind hield hij van tekenen. De gezichten van de mensen, bomen, auto’s in de straten. Van alles wat zijn ogen zagen, maakte hij in zijn kleine hersenen een gedetailleerde afdruk. Later snelden de lijnen die hij maakte over het papier om de voorwerpen de vormen te geven zoals hij ze graag zag. Toen hij een jaar of vijftien was veranderde zijn liefde voor tekenen in een waar probleem omdat hij zijn studie volkomen links liet liggen. ’s Ochtends vluchtte hij snel van school weg en kocht hij van zijn zakgeld kleurtjes en een tekenblok. Daarna ging hij naar het park tegenover het gemeentehuis in Zagazig, zocht een stil plekje met een bank uit, waar hij dan op ging zitten tekenen. Zijn vader pakte hem hard aan, sloeg hem vaak en meer dan eens verstopte hij zijn kleurtjes en verscheurde hij zijn tekeningen. Maar dat mocht allemaal niet baten. Zijn liefde voor het tekenen was eenvoudigweg sterker. Toen hij twintig jaar oud was, stierf zijn vader plotseling en op die dag werd zijn lot bepaald. De laatste barrière was geslecht en weg was hij uit Zagazig, waar hij opgegroeid was, om naar Caïro te gaan. Daar woonde hij in een kleine kamer op het dak van een oud appartementengebouw in de wijk Bajn al Sarajaat en nog geen twee jaar later tekende hij de belangrijkste spotprenten in drie weekbladen. Op zijn vierentwintigste had hij zijn eerste expositie van olieverfschilderijen.

Een dergelijk debuut was ongetwijfeld schilders als Ragheb of Picar of andere grote schilders waardig, maar over hen spreek ik hier niet. Dit was het begin van ‘Abdelatie’ maar heeft ooit iemand van deze naam gehoord? Abdelatie is mijn vader. En ondanks dat pakkende en veelbelovende begin, pakte zijn leven heel anders uit dan verwacht mocht worden. Abdelatie heeft nooit mogen schitteren, zijn intense hoop schilder te worden kon hij niet realiseren. Zijn droom om iets toe te voegen aan de beeldende kunsten is niet uitgekomen. Dertig jaar na zijn verhuizing naar Caïro was mijn vader nog steeds een onbekende tekenaar die zijn brood verdiende met tekeningen in een tijdschrift dat Life heette en dat niemand las. Hij moest het hebben van andere kleine klusjes zoals het toezicht houden op muurjournalistiek op een paar scholen en hij gaf ook wel privéles aan rijkeluiskinderen. Dit is wat Abdelatie bereikt had toen hij vijftig jaar oud was en ik vraag me af: waarom faalde mijn vader? Ontbrak het hem aan talent? Hij was ongetwijfeld veel getalenteerder dan andere tekenaars die wel succes hadden gehad en doorgebroken waren. Was het luiheid of zijn voorliefde voor pleziertjes die hem de das hadden omgedaan? Helemaal niet! Mijn vader gaf nauwelijks geld uit aan alcohol en drugs, dat deed hij pas in zijn laatste jaren. Voor die tijd werkte hij nauwgezet en met volharding. Hoe vaak gebeurde het niet dat ik, toen ik klein was, ’s morgens opstond en erachter kwam dat hij niet geslapen had maar de hele nacht met een nieuw schilderij bezig was geweest? Wat hield ik op dat soort momenten toch van hem. Met zijn vermoeide ogen, zijn gerimpelde gezicht en zijn zachte maar tevreden lachje. Snel droogde hij zijn handen aan zijn met verf besmeurde schort; hij boog zich over mij heen om me te kussen en een ruwe maar lekkere geur beving me. Dan trok hij me mee aan mijn hand, duwde me een stukje naar achteren, wees op het doek op de ezel en vroeg me op zogenaamd ernstige toon: ‘Wat vindt u van dit werk, meester? Mooi?’

Mijn moeder protesteerde dan op vriendelijk plagerige manier: ‘Je vraagt de mening van Isam? Wat weet een kind nu van schilderen af?’

Maar mijn vader was zeker van zijn zaak, hij tilde me op en kuste me: ‘Hoezo dat? Hij wordt een groot kunstenaar. Je zult het zien.’