Boualem Sansal

Onvoltooide geschiedenis

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture.

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van Centre national du livre – het Franse ministerie van Cultuur, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de bnp Paribas

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Le village de l’Allemand ou Le journal des frères Schiller, verschenen bij Éditions Gallimard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Gallimard, 2008

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem, naar een ontwerp van Holly MacDonald

Omslagillustratie © iStockphoto

isbn 978 90 445 2095 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Mijn zeer hartelijke dank gaat uit naar mevrouw Dominique G.H., als lerares verbonden aan het A.M.-lyceum, die zo vriendelijk was mijn dagboek in goed Frans te herschrijven. Het resultaat van haar werk is zo prachtig dat ik mijn tekst niet meer herkende. Ik las hem met verdriet in het hart. Ze deed het ter nagedachtenis aan Rachel, die ze als leerling had gehad. ‘Haar beste leerling’, benadrukte ze.

In sommige gevallen heb ik haar adviezen opgevolgd, heb ik namen veranderd en kritische opmerkingen weggelaten. In andere gevallen heb ik gehandhaafd wat ik geschreven had, dat was belangrijk voor me. Ze zei dat ik gevaarlijke parallellen trok die me moeilijkheden zouden kunnen bezorgen. Het kan me niet schelen, ik heb gezegd wat ik te zeggen had, en ik teken:

Malrich Schiller

Dagboek van Malrich - Oktober 1996

Oktober 1996

Rachel is nu een half jaar dood. Hij was drieëndertig jaar. Twee jaar daarvoor was er op een dag iets in zijn hoofd geknapt, hij trok opeens haastig van Frankrijk naar Algerije, Duitsland, Oostenrijk, Polen, Turkije, Egypte. Tussen twee reizen in las hij, zat hij in een hoekje te piekeren, zat hij te schrijven, was hij in de war. Hij werd ziek. Vervolgens raakte hij zijn baan kwijt. Daarna zijn verstand. Ophélie ging bij hem weg. Op een avond beroofde hij zich van het leven. Dat was op 24 april van dit jaar 1996, omstreeks 23.00 uur.

Ik had totaal geen weet van zijn problemen. Ik was jong, ik was zeventien toen dat iets in zijn hoofd knapte, ik was op de verkeerde weg. Ik zag Rachel weinig, ik ontliep hem, hij verveelde me met zijn preken. Het spijt me dat ik het moet zeggen, het was mijn eigen broer, maar zoals hij de brave burger uithing, daar kreeg ik het benauwd van. Hij had zijn leven, ik had het mijne. Hij had een leidinggevende functie in een groot Amerikaans bedrijf, hij had zijn vrouwtje, zijn huisje, zijn autootje, zijn creditcard. Bij hem was iedere minuut ingevuld, ik hing vierentwintig uur per dag rond met het tuig in de wijk. Die wijk werd beschouwd als p-1, probleemwijk van de ergste soort. Het ging maar door, de ene ramp volgde op de andere. Op een ochtend belde Ophélie om ons mee te delen welk drama zich had voltrokken. Ze was naar het huis van haar ex gegaan om te kijken hoe het met hem ging. Ik had al een voorgevoel, vertelde ze. Ik sprong op de brommer van Momo, de zoon van de halalslager, en racete ernaartoe. Er stonden een heleboel mensen voor het huis, politie, ambulancepersoneel, buren, nieuwsgierigen. Rachel zat in de garage op de grond, rug tegen de muur, benen recht vooruit, kin op de borst, mond open. Het leek net of hij sliep. Zijn gezicht was bedekt met roet. Hij had de hele nacht in de uitlaatgassen van zijn autootje gezeten. Hij droeg een rare pyjama, een gestreepte pyjama waarvan ik niet wist dat hij die had en zijn hoofd was kaalgeschoren, zoals in de gevangenis, alles heel vreemd. Het was bizar. Ik zag het sprakeloos aan. Ik had het nog niet door. De arts zei tegen me: Is dat je broer? Ik zei: Ja. Hij zei: Is dat alles wat het je doet? Ik haalde mijn schouders op en liep naar de zitkamer.

Ophélie was in gezelschap van Com’Dad, de wijkcommissaris. Ze huilde. Hij maakte aantekeningen. Toen hij me zag, zei hij: Kom gerust dichterbij! Hij stelde me vragen. Ik antwoordde dat ik niets wist. Dat klopte, ik zag Rachel nauwelijks. Ik vermoedde wel dat hij op iets broedde, maar ik dacht: hij heeft zijn problemen, ik heb de mijne. Het is treurig om te zeggen, maar zo is het nu eenmaal, zelfmoord is iets wat veel voorkomt in de wijk, je bent even verrast, je blijft een paar dagen somber en een week later denk je er al niet meer aan. Je zegt bij jezelf: zo is het leven, en je vervolgt je weg. Maar hier ging het om mijn broer, mijn oudere broer, ik moest het zien te begrijpen.

Ik had geen idee wat hem kon zijn overkomen, ook niet dat het zo diep op hem had ingewerkt en dat het zo diep op mij zou inwerken. Ik zou aan alles gedacht hebben, en ik dacht ook dagenlang aan van alles en nog wat, een liefdesgeschiedenis, een geldkwestie, een zaak van groot algemeen belang, een ongeneeslijke ziekte, iets wat in dit rotleven misschien nog erger was, maar dat niet. Nee, echt, mijn hemel, dat niet! Ik denk niet dat er ook maar één mens bestaat die ooit zo’n drama heeft meegemaakt.

Na de begrafenis vertrok Ophélie naar haar nicht Cathy in Canada, die daar getrouwd was met een stinkend rijke pelsjager. Ze vroeg mij om op het huis te passen met de woorden: Later zien we wel weer. Toen ik haar vroeg waarom Rachel de hand aan zichzelf had geslagen, antwoordde ze: Dat weet ik niet, hij vertelde me nooit iets. Ik geloofde haar, ik zag aan de manier waarop ze beefde dat ze het echt niet wist, Rachel vertelde niemand ooit iets.

Daar zat ik dan alleen in het huis, diep in de put. Ik nam het mezelf kwalijk dat ik er niet was geweest toen Rachel zich rot had gevoeld. Een maand lang draaide ik in een kringetje rond. Ik voelde me beroerd, het lukte me ook niet om te huilen. Raymond, Momo en andere vrienden hielden me gezelschap. Ze kwamen aan het eind van de dag langs, we spraken zonder veel overtuiging en dronken wat blikjes leeg. We bleven hele nachten op. Uiteindelijk ging ik terug naar de garage van de vader van Raymond, meneer Vincent. Op het uithangbord stond tot genoegen van deze karretjes. Loon volgens leerlingentarief, plus fooitjes. Ik kon er niet meer tegen om alleen te zitten. Werken, dat heeft iets goeds, je vergeet jezelf.

Een maand later belde Com’Dad naar de garage om me te zeggen: Kom bij het bureau langs, ik heb iets voor je. Ik ging er na het werk naartoe. Hij keek me lang aan en zocht naar woorden, ten slotte trok hij een la open, haalde er een plastic tasje uit en reikte het me aan. Ik pakte het. Er zaten vier dikke beduimelde schriften in. Hij zei: Dat is het dagboek van je broer. We hebben het niet meer nodig. Hij wees met een vinger naar mij en voegde eraan toe: Je moet het maar eens lezen, het zal je aan het denken zetten. Je broer was een goeie vent. Daarna had hij het over allerlei andere dingen die hem na aan het hart lagen: de wijk, de toekomst, de republiek, het rechte pad. Ik wiebelde met mijn voeten en luisterde. Hij keek me aan en zei: Toe dan maar, je kunt gaan!

Zodra ik het dagboek van Rachel ter hand nam om het te lezen, werd ik ziek. Alles in mij begon pijn te doen. Ik hield mijn hoofd vast om het niet uit elkaar te laten barsten, ik had het willen uitschreeuwen. Dat kan niet, dacht ik bij elke bladzijde. Toen ik ten slotte klaar was met lezen, verdween de opwinding in één klap. Ik was van binnen als bevroren. Ik wilde maar één ding: sterven. Ik schaamde me dat ik leefde. Na een week begreep ik dat zijn zaak en de mijne, onze zaak, het verleden van vader was, dat ik er op mijn beurt doorheen zou moeten, dezelfde weg zou moeten afleggen, me dezelfde vragen zou moeten stellen en dat ik daar waar het met mijn vader en Rachel verkeerd was gegaan, moest zien te overleven. Ik voelde dat deze zaak te groot voor me was. Ik voelde ook heel sterk, zonder te weten waarom, dat ik het de mensen moest vertellen. Het zijn toestanden van gisteren, maar tegelijkertijd geeft het leven altijd hetzelfde te zien en dus kon dit unieke drama zich herhalen.

Voor ik ga vertellen eerst enkele gegevens over ons. Rachel en ik zijn geboren in een dorpje daarginds in Algerije, een gat aan het eind van de wereld, ik weet niet eens waar het precies ligt. Het heet Aïn Deb. Ooit vertelde oom Ali me dat dat de Ezelsbron betekende. Daar moest ik om lachen, ik stelde me een ezel voor die trots bij zijn kraan de wacht hield en hebberig over zijn buik wreef.

We hebben een Algerijnse moeder en een Duitse vader, Aisja en Hans Schiller. Rachel kwam in 1970 naar Frankrijk, hij was toen zeven. Van zijn voornamen Rachid en Helmut maakte men Rachel, en zo is men hem blijven noemen. Ik kwam in 1985, ik was toen acht. Van mijn voornamen Malek en Ulrich maakte men Malrich, ook dat is zo gebleven. We werden ondergebracht bij oom Ali, een beste man die zeven jongens had en een hart zo groot als een vrachtwagen. Bij hem was het: hoe meer zielen, hoe meer vreugd. Geboren in het dorp was hij, vriend van mijn vader, een van de eerste emigranten, maakte hij alle mogelijke ellende mee maar lukte het hem een nestje voor zijn oude dag te bouwen. Zijn leven loopt ten einde, arme man, hij is niet meer bij zijn volle verstand. Hij is een chibani[1] die stilletjes wegkwijnt. Ik was geen geschenk voor hem. Maar hij klaagde nooit, hij zei altijd glimlachend: Eens zul je een man zijn. Zijn jongens verdwenen een voor een, vier stierven, door ziekte, bedrijfsongevallen, en de laatste drie zitten god weet waar, af en toe in Algerije, af en toe elders, in de Golf of in Libië, daar waar werk te doen is, daar waar wat te beleven valt. Je kunt rustig zeggen dat hij ze kwijt is, ze komen nooit, ze schrijven niet, ze bellen niet. Misschien zijn ze ook dood. Eigenlijk heeft oom Ali alleen mij nog. Ik heb mijn vader nooit weergezien. Ik ben niet naar Algerije teruggekeerd en hij is nooit naar Frankrijk gekomen. Hij wilde niet dat we naar het dorp terugkeerden, hij zei altijd: We zien later wel. Onze moeder kwam drie keer twee weken, waarin ze niet anders deed dan huilen. We konden elkaar niet verstaan, dat was stom. Zij sprak Berbers terwijl wij een armzalig Arabisch brabbelden zoals dat in de voorsteden werd gesproken en een beetje steenkolenduits, zij wist maar heel weinig van die taal en wij kenden niet meer dan wat losse woorden van vroeger. We glimlachten naar elkaar en zeiden nog eens Ja, ja, gut, labesse, azul, het gaat, genau, cool, en jij. Rachel ging één keer terug naar het land, dat was om mij mee naar Frankrijk te nemen. Vader verliet zijn dorp nooit. Dat was merkwaardig, maar familiegeschiedenissen zijn merkwaardig, je kent ze niet, dus je besteedt er geen aandacht aan. Na de middelbare school, waar hij Duits leerde omdat hij aan zijn familie hing en Engels omdat het moest, ging Rachel naar Nantes voor een opleiding tot ingenieur. Ik kreeg die kans niet, ik kwam niet verder dan de vijfde klas van de lagere school. Ze schoven me in de schoenen dat ik de kast van de directeur zou hebben opengebroken en ik werd van school gestuurd. Daarna ging ik mijn eigen weg, rondhangen, scholingscursusjes, baantjes, spullen doorverkopen, iets in de moskee, tot de strafbare feiten kwamen. Mijn vrienden en ik, we voelden ons als vissen in het water, we lieten ons met de stroom meedrijven en deden waar we zin in hadden. Soms werden we gepakt, maar meestal meteen weer vrijgelaten. We profiteerden van het feit dat we de wettelijke leeftijd niet hadden om naar de gevangenis gestuurd te worden. Ik heb voor alle commissies gestaan en ze zijn me ten slotte vergeten. Ik klaag niet, wat gebeurd is, is gebeurd. Dat is het lot, de mektoeb zoals de oude Arabieren in de wijk het noemen. Onder vrienden vertellen we elkaar dingen als: Ongeluk is een goede leermeester, van gevaar word je een man, alleen met armkracht maak je jezelf tot een vent met ballen …

Toen hij vijfentwintig was kreeg Rachel de Franse nationaliteit. Hij organiseerde een geweldig feest. Ophélie en haar moeder, een fanatiek aanhangster van het Front National, hadden geen reden meer om een huwelijk uit te stellen. Algerijn en Duitser, maar toch Fransman en bovendien ingenieur, vertelden ze ieder die het horen wilde. Weer een feest. Nu moet gezegd worden dat Rachel en Ophélie elkaar al vanaf hun kindertijd kenden, en dat moeder Wenda hem behoorlijk achter zijn vodden had gezeten en goed had gezien dat hij steeds serieuzer en beschaafder werd. Hij had blauwe ogen, bovendien was hij blonder dan Ophélie, die kastanjebruin haar en donkere ogen had. Het Duitse van Rachel, dat hij geheel van onze vader had geërfd, en het nijvere van Ophélie deden de rest. Hun leven liep op rolletjes, geen wolkje aan de lucht. Soms benijdde ik hen, soms had ik zin om hen te vermoorden om hun lijden te bekorten. Ik ontliep hen om de relatie goed te houden. Als ik bij hen langsging, keken ze om zich heen alsof een tornado hun nestje bedreigde. Ophélie ging me overal voor waar ik heen wilde en liep weer terug om alles nog eens te controleren.

Na zijn naturalisatie zei hij tegen me: Nu ga ik de jouwe regelen, je kunt je leven niet blijven leiden alsof je een vrij elektron bent. Ik haalde mijn schouders op. Maakt me niet uit, doe wat je wilt. Dat deed hij. Op een dag kwam hij langs in de wijk, liet me papieren tekenen en een jaar later kwam hij opnieuw langs om me te zeggen: Welkom in ons midden, het besluit over jou is getekend. Hij legde uit dat zijn baas bij hooggeplaatste personen een goed woordje voor ons had gedaan. Hij nam me mee uit eten in een groot restaurant in Parijs in de buurt van Nation. Dat was niet om te vieren dat ik mijn papieren had gekregen, maar om me in te prenten welke verplichtingen eraan vastzaten. Dus ik had nauwelijks het nagerecht binnen of ik zei doei.

Ik trof een regeling met meneer Vincent voor een maand doorbetaalde vakantie. Dat was aardig van hem, ik had alleen maar nu eens drie, dan weer vijf dagen voor hem gewerkt en de auto die ik op dat moment onder handen had was nog niet klaar. Hij dekte me bij de maatschappelijk werker op het gemeentehuis die voor mijn stage betaalde.

Ik wilde naar mijn hol en alleen zijn. Ik had het stadium bereikt dat je de wereld alleen nog maar kunt verdragen als je je eruit terugtrekt en je aan je verdriet overgeeft. Ik las het dagboek van Rachel nog eens en nog eens. Het was zo enorm, zo afschuwelijk dat ik niet wist hoe ik het ooit zou kunnen bevatten. En opeens begon ik, hoewel ik daar een hekel aan had, als een bezetene te schrijven. Daarna rende ik een poos kriskras rond. Wat ik heb meegemaakt, dat wens ik niemand toe.

[1]chibani – bejaarde, oude man

Dagboek van Malrich - November 1996

November 1996

Ik vond het dagboek van Rachel moeilijk te lezen. Zijn Frans is niet het mijne. En het woordenboek bood me geen steun, dat stuurde me van de ene bladzijde naar de andere. Een echte val, elk woord is een verhaal op zich dat is vervlochten met een ander verhaal. Hoe kun je je alles herinneren? Ik moest weer denken aan wat meneer Vincent altijd zei: Scholing is als het aandraaien van bouten, te strak is te strak, niet strak genoeg is niet strak genoeg. Toch leerde ik veel en hoe meer ik leerde, hoe meer ik wilde weten.

Alles begon op maandag 25 april 1994 om 20.00 uur. Een drama dat een ander ten gevolge heeft dat een derde onthult, het grootste dat zich ooit voltrok. Rachel schreef:

Ik voelde me niet echt verbonden met Algerije, maar toch zat ik elke avond klokslag 20.00 uur voor de tv op nieuws uit het land te wachten. Het was oorlog daarginds. Een oorlog zonder gezicht, meedogenloos, eindeloos. Er werd zo veel gezegd, het ene nog verschrikkelijker dan het andere, dat ik er ten slotte van overtuigd raakte dat dat afschuwelijke ook ons op een dag op de een of andere manier zou treffen, waar we ons ook bevonden, wat we ook deden. Ik zat evenzeer in angst over dat verre land, over mijn ouders die er woonden, als over ons die veilig en wel hier waren.

In zijn brieven had vader het alleen maar over het dorp, waar alles zijn gewone gangetje ging, alsof het zich in een luchtbel buiten de tijd bevond. Op den duur beperkte het land zich voor mij alleen nog maar tot dat dorp. Bijgevolg zag ik het zo: een oud gehucht uit een oud sprookje dat niemand zich meer herinnert; de bewoners hebben geen naam, geen gezicht, spreken nooit, gaan nooit ergens naartoe. Ik zag ze voor me, rechtovereind of op hun hurken of liggend op matten of zittend op krukjes voor dichte deuren of gekalkte muren met scheuren; ze bewegen traag, zonder dat hun bewegingen een speciale bedoeling hebben. De straten zijn smal, de huizen laag, de minaretten staan scheef, de fonteinen zijn drooggevallen, en het zand golft duizelingwekkend van het ene tot het andere eind van de horizon; aan de hemel trekken één keer per jaar wolken langs die op met een kap bedekte bedevaartgangers lijken die stamelend hun woorden verspillen, ze houden niet halt, verdwijnen ver weg in de zon of storten zich in zee; soms doen ze boven de hoofden van de mensen boete en dan is het een zondvloed als in de Bijbel; hier en daar hoor je honden blaffen, zomaar om niets, karavanen zijn er allang niet meer, maar zoals overal in die verlaten streken zie je schamele bussen die rokend als duivels over hobbelige wegen denderen. Ik zie naakte kinderen weghollen, het lijken net met stof bedekte schimmen, ze lopen te hard om te zien wat voor spel ze spelen, welke djinn hen achternazit; je hoort hun gelach, gehuil en geschreeuw, dat wegsterft in de lucht, helder maar vol asdeeltjes, dat overgaat in een verward geroezemoes dat ten slotte ophoudt. En hoe meer ik meende naar een film in mijn binnenste te kijken, een samenraapsel van weemoed, onwetendheid, beelden die ik in actualiteitenrubrieken had gezien, hoe minder het tafereel overeenstemde met de werkelijkheid. Vader en moeder zag ik daarentegen duidelijk, ik hoorde hun stemmen, ik rook hun geur, en tegelijkertijd besefte ik dat het niet echt was, dat het voorstellingen waren, aangename beelden uit mijn kindertijd, die van jaar tot jaar hun luister terugkrijgen als ik er weer aan denk. Ik bedacht ook dat het leven zwaar was in dat land, ongetwijfeld nog zwaarder in dat dorp aan het eind van de wereld, en toen scheurde de mooie sluier en zag ik een stijf oud mannetje dat overeind probeerde te blijven om me te verrassen en een helemaal kromgegroeide oude vrouw die voor me probeerde op te staan door tegen een muur te leunen waar de pleister van afgevallen was en ik dacht: dat is vader, dat is moeder, dat is wat de tijd en het harde leven met hen hebben gedaan.

Wat ik van Algerije weet, weet ik door de media, door wat ik erover las, door gesprekken met vrienden. In de tijd dat ik in de wijk bij oom Ali woonde, was mijn beeld te onvervalst om waarheidsgetrouw te zijn. De mensen speelden levensechter dan de waarheid kon verdragen dat ze Algerijnen waren. Niets dwong hen ertoe, maar ze volgden met de grootst mogelijke eerbied het geheel van regels en gebruiken. Eens emigrant, altijd emigrant. Het land waar ze zo gevoelvol en hartstochtelijk over spraken bestond niet. De authenticiteit die ze als de kern van hun herinneringen beschouwden nog minder. Afgodsbeelden dragen, goed zichtbaar, een stempel op hun voorhoofd dat aangeeft dat ze allemaal hetzelfde zijn, een product van slechte kwaliteit, vals, namaak, en hoe gevaarlijk niet in het gebruik. Algerije was anders, het had zijn eigen leven, en reeds was wereldwijd bekend dat zijn belangrijke leiders het in een toestand van wanorde hadden gebracht en geestdriftig op zijn definitieve ondergang aanstuurden. Het echte land is het land waarin je woont, dat weten de Algerijnen daarginds heel goed. Het drama waarmee ze worstelen, daar weten ze alles van en als het alleen van hen afhing, dan zouden de folteraars de enige slachtoffers van hun lage praktijken zijn geweest.

Op 25 april 1994 opende het journaal van 20.00 uur ermee: ‘Een nieuwe moordpartij in Algerije! Gisteravond drong een gewapende groep het dorp Aïn Deb binnen en bracht alle bewoners met messteken om het leven. Volgens de Algerijnse televisie is deze zoveelste slachting opnieuw het werk van islamisten van de GIA[2] …’

==Met een schreeuw sprong ik op: ‘Mijn god, dat is niet mogelijk!’ Wat ik vreesde, was gebeurd, de barbarij had ons getroffen! Verbijsterd viel ik terug in mijn stoel, ik zweette, ik had het opeens koud, ik beefde. Ophélie kwam meteen de keuken uit en riep: ‘Wat is er aan de hand? … Wat heb je? … Zeg iets, in hemelsnaam! …’ Ik duwde haar weg. Ik wilde alleen zijn, het tot me laten doordringen, wakker worden. Maar dit was de werkelijkheid, ik zag, diep in mijn binnenste, de gezichten van mijn ouders voor me, ontzettend oud, ontzettend bang. Ze riepen om hulp, ze strekten hun armen naar me uit terwijl ouderwets geklede gestalten hen krachtig achterovertrokken, op de grond gooiden, met een knie hun borst indrukten, een mes in hun keel staken. Ik zag ze met hun benen trappelen terwijl het leven onstuitbaar uit hun oude lichamen wegvloeide.

==Ik meende te weten wat gruwelijkheden waren, we zien dat ze overal ter wereld worden begaan, we horen er elke avond over spreken, we weten wie er verantwoordelijk voor zijn, deskundigen leggen ons dagelijks het afschuwelijke hoe en waarom uit, maar alleen de slachtoffers ondergaan die gruwelijkheden aan den lijve. En nu was ik zo’n slachtoffer, het slachtoffer, zoon van slachtoffers, het verdriet was echt, intens, raadselachtig, onbeschrijflijk. Verwoestend. Het werd verdubbeld door kwellende vragen. De volgende dag belde ik ’s ochtends vroeg de Algerijnse ambassade in Parijs om te horen of mijn ouders tot de slachtoffers behoorden. Ik werd van het ene naar het andere toestel doorgeschakeld, vol spanning wachtte ik geduldig af en ten slotte klonk er een beleefde stem.

==‘Welke namen zegt u, meneer?’

==‘Schiller … s, c, h, i, tweemaal l, e, r … Aisja en Hans Schiller.’

==Terwijl de man in zijn papieren rommelde, smeekte ik God ons te sparen. En de beleefde stem klonk opgelucht opnieuw met de mededeling: ‘U kunt gerust zijn, meneer, ze staan niet op mijn lijst … Eh …’

==‘Ja, wat is er?’

==‘Ik heb hier daarentegen wel een Aisja Majdali en een Hassan Hans, bijgenaamd Si Moerad … Zegt dat u iets?’

==‘Dat zijn mijn moeder … en mijn vader …’ antwoordde ik terwijl ik mijn tranen inhield.

==‘Mag ik u mijn deelneming betuigen, beste meneer.’

==‘Waarom staan ze niet vermeld met hun eigen namen, Aisja en Hans Schiller?’

==‘Dat zou ik u niet kunnen zeggen, meneer, we kregen de lijst van het ministerie van Binnenlandse Zaken in Algiers.’

Rachel had me niets verteld. Ik kijk nooit tv en mijn maten weten niet eens dat zoiets bestaat. Naar beelden gaan zitten kijken, naar gepraat luisteren, wie komt er nou op zo’n idee. Als ik al iets over een slachtpartij hoorde, dan was het in het voorbijgaan, zonder er aandacht aan te schenken. Aïn Deb, Algerije, dat zei me niet veel. We wisten van de oorlog in dat land, maar voelden nauwelijks betrokkenheid, we spraken erover als over elke andere oorlog in Afrika, in het Midden-Oosten, in Kabul, in Bosnië. Mijn maten komen allemaal wel ergens vandaan waar het oorlog is, waar hongersnood heerst, we praten er in het algemeen over zonder bij bijzonderheden stil te staan. Ons leven, dat is de wijk; verveling, uitzichtloosheid, burenruzies, strijd tussen bendes, commandoacties van islamisten, politie-invallen, vechtpartijen, het heen en weer lopen van dealers, pesterijen van grote broers, demonstraties, rouwbijeenkomsten. De familiefeestjes zijn leuk, maar vooral voor vrouwen, de mannen blijven beneden voor de flat wachten zolang ze duren. Wie langskomt, doet dat om te kunnen zeggen dat hij is geweest. De rest van de tijd verveel je je te pletter, hang je wat rond en wacht je tot het afgelopen is.

Soms komt Com’Dad aanzetten, commissaris Daddy. Hij houdt zich van de domme: Hé, jullie hier, ik had jullie niet gezien, ik loop toevallig langs … Vervolgens komt hij dichterbij, leunt met zijn rug tegen de balustrade en alsof we oude vrienden in de nood zijn praat hij met ons over koetjes en kalfjes, altijd eerst over voetbal. Waarbij we ons afvragen: komt hij om te hengelen of om te preken? Allebei, broeders. Soms vertellen we hem iets, geven we hem voor de zoveelste keer valse tips, soms doen we of we in zijn bijzijn hardop dromen over een leven geheel in dienst van de mensheid en het milieu. We maken wat lol en nemen afscheid met een handdruk op z’n Amerikaans. Het komt wel voor dat hij ons een kop thee aanbiedt in het café van Da Hosine of een kop koffie in de stationsrestauratie. Hij denkt dat dat een goede aanpak is om ons uit te horen, de sukkel. Voor ons is het een schande, maar tegelijkertijd maken we onze maten wijs dat we Com’Dad naar believen om de vinger winden, hem geregeld op een dwaalspoor brengen of hem bewerken om een goed woordje te doen voor illegalen. Hij daarentegen laat geen gelegenheid voorbijgaan om zichzelf voor alle feesten in de wijk uit te nodigen, bruiloften, besnijdenissen van jongens, van meisjes, toewijzingen van stages, het weer thuiskomen van gevangenen en Mekkagangers, het verkrijgen van papieren, en hij mist nooit de jaarlijkse grote slachting van schapen ter gelegenheid van Aïd[3]. Bij begrafenissen leidt hij de stoet. Hij is van de nieuwe richting bij de politie: om de vijand te begrijpen, moet je in zijn midden en net als hij leven.

In de garage bij het huis trof ik de kranten aan die hadden bericht over de slachting in Aïn Deb, kranten van hier en van daarginds, Le Monde, Libération, El Watan, Liberté … Het was een heel pak. Rachel had de passages aangestreept die ons betroffen. Het maakte me erg verdrietig dat te lezen. Iets wekte ook mijn verontwaardiging, journalisten hadden het over de massamoord alsof het onbelangrijk nieuws was en tegelijkertijd leken ze te willen zeggen: We zeiden het jullie al, deze oorlog is geen frisse zaak. Welke oorlog is dat verdorie wel, deze is het nog minder dan andere, reken maar! En zo stel je je dan opeens allerlei smerigheden, schanddaden voor, die het verdriet nog erger maken. Dagenlang speelde de film door mijn hoofd, ik werd er beroerd van. Een oud dorp aan het eind van de wereld waar mensen rustig liggen te slapen, een maanloze hemel, honden die beginnen te blaffen, grote ogen die in het donker iets proberen te zien, gestalten die hier en daar rondsluipen, aan deuren luisteren, ze opentrappen, onmenselijk geschreeuw, bevelen die in het donker klinken, radeloze mensen die naar het plein worden gesleept, huilende kinderen, gillende vrouwen, meisjes met van angst vertrokken gezichten die zich aan hun moeders vastklampen en hun borsten verbergen, verbijsterde bejaarden die Allah aanroepen en de aanvallers smeken, lijkbleke mensen die vergeefs onderhandelen. Ik zie een reusachtige man met een baard, met een patroongordel om, die de groep mensen namens Allah toespreekt en met een sabelhouw een man onthoofdt. Daarna is het een en al verwarring, een slachting, gehuil, gegil, gespartel, woest gelach. Vervolgens keert de stilte weer. Nog wat gereutel, zachte geluiden die een voor een wegsterven, daarna valt er een rust over het geheel die iets benauwends, iets plakkerigs heeft. De honden blaffen niet meer, ze laten jankend de kop hangen. De nachtelijke duisternis omsluit haar geheim. En de film begint opnieuw, met nog meer details, nog meer geschreeuw, gevolgd door een nog diepere stilte, en een nog diepere duisternis. Ik ruik de geur van de dood die me op de keel slaat en de geur van bloed dat zich met aarde vermengt. En ik moet overgeven. Opeens besef ik dat ik alleen in huis ben. Buiten is het pikdonker, het is doodstil. Plotseling blaft er een hond. Ik verbeeld me dat gedaanten de wijk binnendringen. Ik stel mezelf zo veel mogelijk gerust en val in een peilloos diepe slaap.

Rachel schreef:

Mijn besluit is genomen, ik ga naar Aïn Deb. Dat is een plicht, een absolute noodzaak. Het stond meteen voor me vast. De gevaren kunnen me niet schelen.

==Het is geen eenvoudige zaak. Ik werd op het Algerijnse consulaat in Nanterre ontvangen alsof ik een Russische dissident was. De medewerker keek me in mijn ogen tot het pijn begon te doen, daarna draaide hij mijn paspoort om en om, las mijn aanvraag voor een visum, las die nog eens, liet zich plotseling in zijn stoel achterovervallen, kneep zijn ogen half dicht en staarde zo lang naar een plek aan het plafond dat ik dacht dat hij bezig was dood te gaan aan een ademstilstand tijdens zijn slaap. Ik weet niet of hij me hoorde roepen en of hij doorhad dat ik ongerust was. Vervolgens boog hij zich naar me toe om me binnensmonds, een beetje alsof we een onderonsje hadden, botweg te vragen: ‘Schiller, wat is dat … Engels … Joods?’

==‘Wat u in handen hebt is een Frans paspoort, meneer.’

==‘Waarom wil je naar Algerije?’

==‘Beste meneer, mijn vader en moeder zijn Algerijnen, ze woonden in Algerije, in Aïn Deb, tot de 24ste van deze maand, een vervloekte dag waarop hun dorp van de kaart verdween omdat islamisten dat zo wilden. Ik ga naar hun graf om in stilte te bidden en te rouwen, begrijpt u dat?’

==‘Ach ja, Aïn Deb! … Had dat gezegd … maar dan bent u aan het verkeerde adres, wij verstrekken geen visa aan buitenlanders …’

==‘En aan wie verstrekt u die dan wel?’

==‘Als je je daarginds laat vermoorden, zullen ze weer zeggen dat wij je hebben omgebracht. Trouwens, jouw regering verbiedt jullie naar Algerije te gaan, weet je dat niet of houd je je van de domme?’

==‘Wat moet ik dan doen?’

==‘Neem een Algerijns paspoort, want je ouders zijn Algerijns.’

==‘Hoe pak ik dat aan?’

==‘Ga naar het loket voor paspoorten.’

Na drie maanden hels geren had ik het, dat kostbare document. Officiële papieren van de Algerijnse overheid loskrijgen is beslist de moeilijkste klus die er bestaat. Daarbij vergeleken is de Eiffeltoren stelen of de Engelse koningin uit haar paleis ontvoeren kinderspel. Je kunt bellen zoveel je wilt, niemand neemt op. Post raakt kwijt boven de Middellandse Zee of wordt onderschept door big brother en opgeslagen in een loods in de Sahara tot de wereld vergaat. Alleen al de schriftelijke verklaring dat vader de Algerijnse nationaliteit had kostte vijf aangetekende brieven en ruim twee maanden wachten tot je er gek van werd. In het bezit van mijn papieren voelde ik me een held, ik had de Annapurna bedwongen. Haastig keerde ik terug naar het consulaat. De medewerker bij Paspoorten was net zo geslepen als zijn collega bij Visa maar uiteindelijk konden ze niet om de wet heen. God, wat moet het vernederend en gevaarlijk zijn om voltijd Algerijn te zijn!

Op het kantoor van Air France bekeken ze me alsof ik met een touw om mijn nek was komen aanzetten om me voor hun ogen te verhangen. ‘De maatschappij vliegt niet meer op Algerije, meneer!’ liet de medewerkster me weten terwijl ze me beduidde de balie vrij te maken. Ik klopte aan bij Air Algérie. De medewerkster kon niets vinden om me verwijten over te maken, ze gooide mijn nieuwe paspoort weer naar me toe en zei: ‘Kom een andere keer terug, we hebben een computerstoring, of ga ergens anders boeken.’

==Toen ik eenmaal alles op zak had, deelde ik Ophélie mee dat ik wegging. Zoals ik had verwacht, sprong ze zowat tegen het plafond.

==‘Je bent niet goed wijs, wat heb je daar te zoeken?’

==‘Het is voor zaken, het bedrijf stuurt me om de markt te verkennen.’

==‘Maar het is daar oorlog.’

==‘Daarom juist.’

==‘En je bent akkoord gegaan?’

==‘Het is mijn werk …’

==‘Waarom vertel je me dit nu pas?’

==‘Het was nog niet echt besloten, ze zochten iemand die goed initiatief kon nemen.’

==‘Laat je daarginds maar om zeep brengen, mij zal het een zorg zijn!’

==Als Ophélie boos is, valt er geen land met haar te bezeilen. De volgende dag stond ik op het tijdstip dat de vuilnisophalers aan het werk gaan klaar om als een dief in de nacht te vertrekken.

De reis verliep rustiger dan het consulaat, de luchtvaartmaatschappijen en Ophélie hadden voorspeld. Ik arriveerde in Algiers zoals een brief met de post in Zwitserland. Geen verrassingen, het internationale vliegveld van Algiers lag erbij zoals ik het in 1985 had achtergelaten, toen ik de kleine Malrich kwam halen om hem mee naar Frankrijk te nemen, en alles was nog precies zoals het toen was. Het verschil zat hem in de sfeer die er hing, het vleugje ongegrond wantrouwen had plaatsgemaakt voor algemene angst. Je was bang voor je schaduw. Er was de afgelopen tijd het een en ander gebeurd, er was een kneedbomaanslag op het vliegveld gepleegd, het gapende gat in de hal was nog zichtbaar en er zaten nog steeds bloedsporen op de muren.

==Buiten stond ik opeens in een meedogenloze zon in de drukte. Wat ging ik doen, waar moest ik heen? Dat ik er in elk opzicht uitzag als een buitenlander, bleef niet onopgemerkt. Voor dat tot me was doorgedrongen, stonden er een stel kerels om me heen die deden of ze iets zochten en tegen me spraken zonder dat hun mond bewoog, waarbij de een naar de lucht en de ander naar de grond keek: ‘Hé, m’neer! … taxi? … niet duur … vriendenprijsje.’ Buiksprekende illegalen. Begrepen, ik pakte het op dezelfde manier aan: ‘Hoeveel naar Aïn Deb?’

==‘Waar ligt dat?’

==‘In de buurt van Sétif.’

==Het werd leeg om me heen. Te ver … te gevaarlijk. Sommigen keerden me zonder nog iets te zeggen de rug toe, anderen keken me aan alsof ik iets had misdaan. Mijn reis leek daar te zullen eindigen, tot er een grappige jonge knul naar voren trad. Gefluister op afstand. Hij wilde het wel doen. Hij vroeg een bedrag met verscheidene nullen. Voor dat geld kon je met een Cadillac van Parijs naar New York, maar goed, gevaar heeft zijn prijs. Ik ging met een onopvallend knipperen van de ogen akkoord. De weldoener gelastte me hem op een afstandje rustig achterna te komen. Zijn auto stond buiten het terrein van het vliegveld geparkeerd. Ik hield halt om er eens goed naar te kijken. Hij zag eruit alsof hij het elk moment kon begeven. ‘Maak je niet ongerust, dat is om het boze oog op een afstand te houden’, zei hij. De auto startte probleemloos.

==De man heette Omar. Drie trappen op het gaspedaal en we waren de stad uit. Ik gaf hem de bijnaam Schumacher en zei dat ik graag levend wilde aankomen.

==‘Hé, m’neer, we moeten zien dat we in Sétif aankomen voor het donker wordt, dat is het moment dat er valse wegversperringen worden opgericht. Je gaat rustig slapen in een hotel en ’s ochtends neem je een taxi naar je dorp. Ik overnacht wel bij een particulier als ik een echte moslim vind …’

==‘Waarom moet ik een taxi nemen terwijl ik er een bij de hand heb waar ik een vermogen voor heb betaald?’

==‘Hé, m’neer, ik ga niet naar een plaats die ik niet ken, waar bandieten alle inwoners hebben vermoord! Dat begrijp je toch wel?’

==‘Ik begrijp vooral dat je me belazerd hebt. Maar goed, ik wil jouw dood niet op mijn geweten hebben, de mijne is genoeg, dan nemen we straks in Sétif wel afscheid.’

====

Ik kreeg buikpijn van de angst. De weg was zo stil dat het bloed in mijn aderen stolde. Geen levende ziel te bekennen. Geen enkel geluid. Alleen de wind die om de auto suisde en de banden die sisten als slangen die overreden werden. We passeerden stapvoets rijdende militaire voertuigen vol gewapende jonge knullen. Als we die naderden, ging Omar langzamer rijden, keek naar links, naar rechts, naar voren, naar achteren, loerde op een kans, week met een ‘in godsnaam’ uit en gaf plankgas. Daarna glimlachte hij. ‘Dat zijn echte, wees gerust’, zei hij vervolgens, wat me het laatste duwtje gaf om geheel te verstijven. ‘Als we onechte tegenkomen, wat gebeurt er dan?’ vroeg ik dom. ‘Niets’, zei hij, terwijl hij zijn duim van het ene oor tot het andere onder zijn kin doorhaalde. En hij glimlachte opnieuw. Ik ging akkoord met een paar stops, om te tanken, voor een kop koffie, om te plassen. Steeds een politieversperring als we een dorp in reden. De procedure was goed geregeld: er werd een zware mitrailleur op ons gericht, we kregen bevel de motor af te zetten, met de handen omhoog uit te stappen, de portieren open te laten, ons naar de bunker te begeven en intussen flink afstand tot elkaar te houden. Daar volgden controle van de papieren, een korte ondervraging, fouillering, onderzoek van de auto en tot slot gaven ze ons aanwijzingen voor het vervolg van de reis. ‘Kijk op die plaats uit … als jullie een radeloze jongen of vrouw zien die staat te liften of een gewonde die op de weg ligt te kronkelen en om hulp roept, rij dan hard door, dat zijn hinderlagen.’ Omar kende deze trucs, hij vertelde me er onderweg over. Nooit was een reis spannender, ook al zagen we alleen maar dappere politieagenten en nette militairen die allemaal even bang waren. We legden de driehonderd kilometer van Algiers naar Sétif af in nog geen vier uur zoals je dat overal in Frankrijk doet.

==Toen we Sétif binnenreden vervolgde de zon zijn neerwaartse beweging in het westen, maar hij was nog even verpletterend heet als om twaalf uur ’s middags. Omar toverde zijn mooiste glimlach tevoorschijn en zei: ‘Zie je wel, m’neer, de reis is goed verlopen.’ Ik antwoordde snedig: ‘Ik vraag me af waarom de reis me zo veel heeft gekost. Voor dat bedrag heb je toch wel recht op een paar doden, een zonsondergang is niet genoeg.’

[2]gia – Groupe Islamiste Armé, gewapende islamistische groep, fundamentalistische terreurorganisatie

[3]Aïd – offerfeest na afloop van de ramadan