Philippe Grimbert

Een vriendschap

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre

– Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre.

==

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

Oorspronkelijke titel La mauvaise rencontre, verschenen bij Éditions Grasset & Fasquelle

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2009

Nederlandse vertaling © Jan Versteeg en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Mohamad Itani/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2097 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor mijn hersenschimmen

Als de oktoberwind melancholiek het werk

Van snoeiers doet en gierend blaast over hun zerk,

Moeten zij ons die leven wel ondankbaar vinden,

Wij die bij ’t slapen gaan ons warm in lakens winden …*

Ch. Baudelaire

* De dichtregels van Baudelaire, vertaald door Peter Verstegen, zijn afkomstig uit het gedicht ‘De meid met haar groot hart’ in: Charles Baudelaire, De bloemen van het kwaad, vertaald en van commentaar voorzien door Peter Verstegen (G.A. van Oorschot, Amsterdam 1995), blz. 329.

==

Er komen geen meisjes voor in dit verhaal. Alleen twee jongens en dat maakt het er niet gemakkelijker op. Natuurlijk doken er in de loop der jaren enkele schoonheden op, het duurde even en weg waren ze weer. Ze namen de een bij de arm, kusten de ander op de mond, maar het blijft een verhaal dat over jongens gaat. Niets had ze mogen scheiden, erewoord, het waren vrienden voor het leven. Van stomme wedijver was geen sprake, ze werden door iets anders uiteengerukt, iets wat er al vanaf het begin was, maar waarvan niemand zich nog een voorstelling kon maken.

Ik ben genoodzaakt dit verhaal te laten beginnen op een moment dat zo ver in de tijd terug ligt dat het zich inmiddels beperkt tot indrukken. Zand dat tussen mijn vingers wegloopt, geschreeuw, stoffige lanen, schommels en vervolgens wij tweeën, Mando en ik, die elkaar voor het eerst zien. Hij schuw, op afstand, terwijl hij een blikken trommeltje tegen zijn borst drukt en ik, doodsbang door het geschreeuw en de drukte van de anderen. Een park, wandelaars, wandelwagentjes en moeders die elkaar met de voornaam van hun kind aanspreken: mevrouw Jacques, Rémi, Jean-Pierre, mevrouw Mando, mevrouw Loup.

Het blikken trommeltje dat je zo dicht tegen je aan hield toen ik naast je ging zitten, daarin hadden waarschijnlijk pilletjes of papmeel gezeten voor het als vorm voor zandtaartjes dienst was gaan doen. Onze blikken kruisten elkaar en je stak het me toe. Dat ben ik nooit vergeten, het is misschien wel het eerste voorwerp dat ik me herinner, dat geschenk dat je me gaf. Als mensen me vragen wat mijn eerste, mijn oudste herinnering is, dan luidt mijn antwoord: dat blikken trommeltje, ik zal toen drie, hooguit vier zijn geweest. Het beeld is ongeschonden gebleven, net als op een van die zwart-witfoto’s met kartelrandjes, opgeborgen in een schoenendoos: daarop zijn Mando en ik te zien, zittend op een hoop zand, met Nine en Enza vlakbij, die al pratend aan het breien zijn. Mando en ik, die onafscheidelijk zouden worden.

==

Jarenlang nam Nine, mijn tweede moeder, me elke week mee naar het Monceaupark, waar ik met Mando had afgesproken. Onderweg kwamen we over de place de l’Europe, waaronder de buiken van stoomlocomotieven gromden. Ik drong erop aan om even midden in de rook te blijven staan, een wattige wolk die verwoei terwijl er schel gefluit klonk. Daarna liepen we verder in de richting van de rue de Rome, waarheen de wolk ons een doorgang bood. Op een bank in de brede hoofdlaan zat, naast zijn moeder, mijn vriend op me te wachten.

Met kloppend hart renden Mando en ik naar elkaar toe. Al heel gauw wisten we dat we onafscheidelijk zouden worden, maar in tegenstelling tot meisjes zeggen jongetjes nooit dat ze elkaar aardig vinden: ze geven elkaar klappen, zitten elkaar achterna, gaan op de vuist. Dat is dan ook wat we deden zodra Nine en Enza hun breiwerkjes tevoorschijn haalden.

We holden naar onze spelletjes. De stoelenverhuursters kwamen langs met hun boekjes met kaartjes terwijl de ballonnenverkopers, hangend aan hun bonte trossen, de gezinnen langsliepen die in een kring waren gaan zitten. Op de stoffige paden van een terrein dat wij op ons duimpje kenden, brachten wij onze eerste jaren door met het laten knarsen van de wieltjes van onze stalen rolschaatsen en met het bestormen van de hemel op onze schommels. We gingen er ook dood, want jongetjes zijn dol op dat spel: twee vingers gericht op de ander en pang! Het lichaam dat met een draai neerviel, terwijl het gezicht de grimas vertoonde van de cowboy die ten slotte op de kogel stuitte die voor hem bestemd was. We lieten ons in het park op de speelweide vallen zonder er ooit genoeg van te krijgen en genoten telkens weer van het heerlijke moment dat we met het koele gras in aanraking kwamen, dat we recht langs de boomstammen omhoogkeken. De meisjes die met onze spelletjes meededen snelden toe en vlijden zich snikkend aan onze borst. Wij gingen graag dood, zij beweenden ons graag.

Vervolgens liet Mando het genoegen voortduren door allerliefst te beven, terwijl zijn blonde lokken tussen zijn armen naar beneden hingen en hij tegen de ingang leunde van de grot die in de grote rots was uitgehouwen. Hij wachtte zo lang mogelijk, om ten slotte met zwakke stem uit te brengen: ‘Loup, ben je daar? Hoor je me? Ik ga dood!’

Als zijn woorden van ver, vervormd terugkeerden, deed de echo hem versteld staan. Als een verdwaalde kogel galmde het laatste woord door het gewelf: ‘Dood … Dood … Dood’.

Verstopt achter een haag kardinaalsmutsen riep ik hem met een woeste, angstaanjagende stem toe. Ik verheugde me op het vooruitzicht mijn vriend, die al een kop groter was dan ik, te slim af te zijn: ‘Ik tel tot tien, wie niet weg is, is gezien … ik kom!’

Als het regende en we niet naar het park konden, zagen we elkaar bij Mando, wiens huis in mijn kinderogen reusachtig groot was. Enza zorgde ervoor dat het smetteloos schoon was, haar parket rook naar boenwas en uit haar kasten kwam de geur van mottenballen. Ik benijdde mijn vriend om die sombere en stille ruimte, de eetkamer met zijn tafel die groot genoeg was om eraan te pingpongen, om er de spoorbaan voor een elektrische trein op te bouwen, de zitkamer waarin in het midden een vleugel prijkte waarvan de toetsen nooit door iemand werden beroerd, de keuken waarin urenlang pannen met tomatensaus of ossobuco zachtjes stonden te pruttelen. Ik vond vooral de kamer van Mando leuk, die in de woning apart aan het eind van een gang lag, wat een heleboel mogelijkheden voor krijgertje spelen en ontdekkingstochten bood. Op zijn bed gezeten verslonden we zijn verzameling stripboeken, waar een hele kast mee vol stond, terwijl we de stemmen van Nine en Enza hoorden, die bij een kop koffie zaten te kletsen.

Geen ontdekking die we niet samen deden, geen moment van vrijheid dat we niet samen genoten.

Alleen de zomer scheidde ons, wanneer Mando met zijn ouders naar de rest van zijn familie in Italië ging. Dan beleefde ieder deze tussenperiode op zijn manier, in afwachting van het moment van weerzien. Eenmaal terug vertelde ik hem over de Normandische stranden, de grauwe hemel en vertelde hij mij over Viareggio, over een zon die ik geen moment had voelen branden, die zijn gezicht had gebruind en zijn haar had gebleekt. Hij informeerde me over ‘granita’s’, drankjes op basis van gemalen ijs, waarmee hij zijn dorst leste, liet me weten dat het weekblad Donald Duck daarginds Topolino heette en ik benijdde hem om zijn kennis van een zo zangerige taal, terwijl hij zich zoals ik merkte juist een beetje schaamde voor het accent van zijn ouders.

==

Op een dag begroet Mando me met de mededeling dat de oorlog is verklaard aan een vijandelijke bende, we moeten gauw zijn, de schreeuwende meute komt al uit een zijlaan tevoorschijn en rent onze kant op.

Zonder me de tijd te laten hem om uitleg te vragen, gebiedt Mando me hem te volgen en gaat hij er als een pijl uit de boog vandoor, waarbij hij voorspelt dat we verloren zijn als we in hun handen vallen. Omdat ik blindelings meega in een situatie die mijn hart niet kan behappen, gaat het als een bezetene tekeer. In het nauw gedreven in een conflict waar ik part noch deel aan heb, word ik gedwongen aan zijn kant te gaan staan alleen maar omdat hij mijn vriend is. Een situatie die me beangstigt. Omdat hij veel groter is dan ik, laat Mando me al gauw ver achter zich, ik heb nog geen honderd meter afgelegd of onze belagers zijn bij me. Ik blijf met een droge mond van angst staan, omringd door een stel onbekende, dreigende kinderen. Mando is uit het zicht verdwenen, ik sta alleen tegenover het gevaar. De bendeleider, een kleine, gedrongen jongen met rood haar, grijpt me bij mijn trui: ‘Ik waarschuw je, de vrienden van onze vijanden zijn onze vijanden, ken je die Italiaan van de Fénelonbende?’

De naam klinkt in mijn oren als ‘Ganelon’ of ‘félon’[1], het verband met die verradersnaam dringt zich aan me op. De greep van de kleine roodharige is stevig, hij en zijn maten hebben een vastberaden blik in de ogen, er zitten strepen viezigheid op hun gezicht.

‘Vooruit, geef antwoord! Ken je hem of niet?’

Het park, de bomen, de lanen, alles draait voor mijn ogen, ik moet bijna overgeven, nog nooit voelde ik me zo dicht bij de dood. Ik hoor een stem die aandringt, mijn stem in de verte die antwoord geeft: ‘Het is de eerste keer dat ik in dit park ben, hoe zou ik hem moeten kennen? En nog een Italiaan ook!’

‘Waarom rende je dan weg? Pas op, je zult er spijt van krijgen, zweer dat je hem niet kent?’

Ik hoor de minachting in de stem van Enza, de zeer gelovige moeder van Mando, als ze het over Judas heeft, haar oprechte afkeer van degene die zijn Verlosser verried. De stem die waarschijnlijk de mijne is, antwoordt: ‘Natuurlijk zweer ik dat!’

‘Steek twee vingers op en spuug op de grond, vooruit!’

Het kost me moeite genoeg speeksel bij elkaar te krijgen. Eindelijk komt er een schuimige fluim naar buiten die een heel klein deukje in het stof slaat, waar ik strak naar blijf kijken.

‘Het is goed, je kunt gaan, maar denk eraan dat wij, de Chaptalbende, hier de baas zijn!’

Ik keer naar de stoelen terug waar de breinaalden tikken. Ik krijg er een vieruurtje dat ik niet aanroer: ik wacht op Mando, die wel gauw zal komen, Mando met wie niet te schipperen valt, die me vragen zal stellen en tegen wie ik zal moeten liegen. Het is de eerste schaduw die over deze kinderjaren valt, die van een lafheid die me het verlangen ingeeft te verdwijnen, de hand van Nine te zoeken om het park te ontvluchten.

[1] Ganelon, stiefvader van Roland uit het Chanson de Roland (Roelantslied). Hij verraadt Roland aan de heidenen. ‘Félon’ betekent eveneens: trouweloze, verrader (noot van de vertaler).

==

Verdwijnen, dat was het spel dat ik graag speelde op het moment dat ik van mijn middelbare school terugkeerde en weer voor de koetspoort van mijn huis stond. Ik had een heel ritueel: een snelle blik om me heen werpen, zo gauw mogelijk de ene helft van de dubbele deuren openduwen en als een dief de halfdonkere hal binnenglippen. Ik had dan het gevoel een andere werkelijkheid te betreden, een vrije wereld die het komen en gaan van voorbijgangers en de drukte van het verkeer ver achter zich liet. Alles was er de bevestiging van, de koele muren, de zachte trapbekleding, het naar boven lopen ten slotte, dat me naar de poorten van mijn eigen rijk voerde. Eenmaal veilig thuis hoefde ik alleen nog maar te tellen, drie, drie keer drie, drie keer drie keer drie – een van mijn andere rituelen – en alles kwam tot rust, tot de volgende dag.

Wat een opluchting als ik zo wist te verdwijnen, ontsnapte aan de Ander, de Griezel, de lange jongen van school die me elke dag op de hoek van de straat waar ik woonde, voor de etalage van De Blauwe Cirkel, stond op te wachten om me lastig te vallen. Van verre vreesde ik zijn grijze, zeer stugge jas met zijn hoornen knopen, de versleten kraag waarop mijn blik het hele gesprek gevestigd bleef, hoorde ik zijn temerige stem al en rook ik zijn door snoep walgelijk zoete adem, een weeë geur die het midden hield tussen die van kauwgum en vaders baard. Ik deed een poging tot een glimlach en meteen waren daar weer de paar kleine eigenaardigheden waar ik mezelf om haatte, het gevoel dat een draad speeksel mijn lippen dichtnaaide en een duidelijk waarneembare tic die mijn linkeroog deed trekken. De uitwisseling van alledaagsheden duurde voort, vervolgens verhardde zijn stem en voelde ik het moment naderen dat hij me bij mijn kraag zou pakken.

Met een vals lachje vroeg hij wat er in mijn zo zware schooltas verstopt zat, daarna greep zijn hand de twee punten van mijn hemd. Hij liet er een smet op achter, kreukels, vetvlekken. En als ik ten slotte wegvluchtte, restte van dit alles slechts een gevoel van verslagenheid: enkele ogenblikken helemaal die Ander geweest te zijn, tot walgens toe, hem geen ander verzet te hebben geboden dan een lichte schrikreactie, die onvermurwbare douanebeambte mijn papieren getoond te hebben, helemaal met hem te zijn meegegaan, geglimlacht te hebben als hij dat verlangde, ‘Ja’, ‘Nee’ gezegd te hebben als hij dat van me vroeg.

Ik sprak er nooit met Mando over, hij zou meteen aan de kant van mijn slechte geweten zijn gaan staan, zoals hij dat zo goed kon: ‘Lieve hemel, Loup, waar wacht je op? Ook al kost het je een tand, je verkoopt hem een stomp in zijn gezicht en ik verzeker je, je zult nooit meer last van hem hebben!’

Ja, Mando. Natuurlijk, Mando. Je hebt altijd gelijk als je jouw doortastendheid tegenover mijn zwakheid stelt. En ik rende, me vastklampend aan een armzalige overwinning: dat ik geen tranen had vergoten in het bijzijn van de Griezel, die morgen weer waakzaam op zijn post zou staan. Ik had dit paradijs verdiend, tree na tree op weg ernaartoe, terwijl ik mijn eenvoudige ritueel herhaalde door drie met drie te vermenigvuldigen. Doodmoe als ik was, genoot ik van het door de jaloezieën gedempte licht, de gastvrije armleuningen van een gemakkelijke stoel. Daarginds ging het leven door, ik nam er de verre tekenen van waar, een claxon, een roep die in de milde warmte van de eerste zomerdagen klonk. Te midden van dit genot en ondanks de grote slokken koel water die ik uit de kraan had gedronken, waarde er iets van bitterheid, van afkeer rond, dat zich tot ontspannenheid, een totaal gebrek aan wilskracht had omgevormd. Tot ik de stem van Mando hoorde: ‘Maar lieve hemel, eropaf, waar wacht je op?’