Moris Farhi

De gekozen man

Vertaald uit het Engels door Frans van Delft

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel A Designated Man, verschenen bij Telegram, 2009

Oorspronkelijke tekst © Moris Farhi, 2009

Nederlandse vertaling © Frans van Delft en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Gabriel Canosa/Arcangel/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2101 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Nina, mijn eeuwige inspiratiebron.

Voor Mai Ghoussoub, zielsverwant en mentor,

die in dit werk geloofde. Jouw prachtige ziel

draag ik altijd en overal met me mee.

En aan het vrouwelijke geslacht – de enige zegening

die de wereld kan redden van zijn bewapend volk.

Dankwoord

Met dank aan mijn familie voor hun liefde en steun: Ceki, Viviane, Deborah en Yael Farhi; Rachel Sievers, Hamish en Zara MacGillivray; Eric, Danièle en Nathaniel Gould; Phil, Rachel, Samuel, Joshua, Kezia en Joseph Gould; Jessica Gould; Emmanuel, Yael, Noam, Amit en Adi Gould; Guy, Rebecca, Ela en Uri Granot; Sara, Christopher en Sean Coil; Nicole Farhi en David Hare; Dennis en Elizabeth Hull.

Met dank aan wijlen Asher Fred Mayer, wiens schitterende ziel mij gaande houdt.

Met dank aan Barry Proner, verschaffer van inzichten in de mysteriën.

Met dank aan mijn briljante en toegewijde redacteur: Rebecca O’Connor.

Met dank aan mijn vrienden en mentoren voor hun raad: Peter Day; Ahmad Ebrahimi; André, Lynn en Salwa Gaspard; Jana Gough; Agop Hacikyan; Dmetri Kakmi; Robin Lloyd-Jones; Christopher New; Sharon Olinka; Maureen Rissik; Anthony Rudolf; Nicholas Sawyer; Ros Schwartz; Evelyn Toynton; Rod Wooden.

Met dank aan mijn agenten: Jessica Woollard, Paul Marsh, Camilla Ferrier en Caroline Hardman.

Met dank aan mijn zielsverwanten voor hun niet aflatende steun: Tricia Barnett; Selim en Nadia Baruh; Ian en Anthea Davidson; Marius Kociejowski; Julian en Karen Lewis; Sallie Lloyd-Jones; Robina Masters; Elizabeth Rosen-Mayer; Faith Miles; Richard en Ceinwen Morgan; Christa New; Ayşe en Mehmet Önal; Şafak Pavey; David Picker; Lucy Popescu; Nicholas, Maggie en Rosa Rankin; Paula Rego; Hazel Robinson; Elon Salmon; Enis Üser; Juliet Wedderburn; Ateş Wise.

Met dank aan mijn alter ego’s van heinde en verre voor hun solidariteit: Ergun en Rengin Avunduk; Attila en Ayşem Çelikiz; Rajko Djuric; Semra Eren-Nijhar, Indirjit en Ilayda Nijhar; Bensiyon Eskenazi; Sylvie Finkelstein; Andrew Graham-Yooll; Brigitte Hacikyan; Bracha Hadar; Nina Kossman; Julita Mirkowicz; Hazem Saghieh; Saliha Paker; Donné Raffat; Mariantonella Saracino; Isabella Zani.

Met dank aan de leden van mijn toegewijde ‘familie’ bij Saqi & Telegram Books: Ashley Biles, Rob Fakes; Rabi Fatihi; Lara Frankena; Amin Jawad; Lina Kayali; Safa Mubgar; Shikha Sethi; Anna Wilson; Rukhsana Yasmin.

Een

Kokona

Er bestaan legio soorten honger. Sommige, bijvoorbeeld de honger in lege magen, kunnen dodelijk zijn; de soorten die men laat doorzeuren, laten vaak pijnlijke littekens na. Maar er bestaat één soort honger – slechts één – dat genadig is, dat ons aanspoort tot leven, dat ons leven zin geeft: de honger van het vlees. Het is een cadeautje van de Schepping.

Velen zullen zich boos maken om dit verhaal. Jullie zullen mijn woorden willen ontkennen, ze afdoen als oudewijvenpraat. Maar diep van binnen zullen jullie luisteren. Want jullie weten dat ik, Kokona, oprecht ben als de zee. Jullie weten dat mijn geheugen zo groot is als dat van de Aarde en onfeilbaar. Jullie weten dat ik de hele geschiedenis van dit eiland met me meedraag. Jullie weten dat ik mezelf geen rad voor ogen draai, dat ik mijn gevoelens niet ontzie. Alles wat op Skender is gebeurd, staat op mijn lijf geschreven. Het is geschreven met zout in open wonden.

We hoeven niet stil te staan bij de andere soorten honger. Daar hebben we allemaal last van gehad, vooral van de fatale varianten. Zij zijn de veermannen van de Aarde. Ze werken een rooster af dat ergens in de ether is uitgerold. Als we overleven, overleven we louter doordat de Voorzienigheid ons op het laatste moment nog wat respijt heeft gegeven. We hebben allemaal verwanten begraven die minder geluk hebben gehad.

Maar de honger van het vlees, het verlangen om een ander aan te raken, een ziel te vinden om mee te versmelten, is een honger die we met openheid van hart en geest moeten vieren. Geen mens kan leven zonder liefde. Toch hebben jullie die versmaad, zoals martelaren de lichamen versmaden waarin zij wonen. Daarom zijn jullie ook zo dood.

Ik proef hoon in jullie reacties. Ik hoor de aanhangers van de Wet al woedend met hun beenderen klepperen, in navolging van de met spinrag overwoekerde Toma, die jullie nog steeds vereren als een profeet. Jullie zijn gedoemd de muziek van het vlees te doen verstommen tussen de planken van de doodskist.

Maar diep van binnen weten jullie dat ik gelijk heb. Jullie zijn dood omdat jullie ervoor gekozen hebben de wegen van de Schepping te verloochenen. Jullie kozen ervoor niet met de liefde, maar met de haat te paren. Jullie ademen slechts om te doden en gedood te worden. Jullie zijn zelfs trots wanneer jullie slachtoffers geliefden zijn die niets liever willen dan in een innige omhelzing met elkaar door het leven gaan. Jullie hebben de laatste druppel uit jullie pikken geperst, jullie amata’s zijn gevuld met stenen. Alleen bij het zien van bloed zwellen jullie lendenen op.

Maar hoe oud ik, Kokona, ook ben, nog steeds laat ik mezelf doorploegen als vruchtbare aarde. Nog steeds is mijn lichaam ontvankelijk voor lucht, water en vuur. En voordat mijn dagen zijn geteld, wil ik jullie tot leven brengen.

Ik wil een toekomst voor Skender.

Daarom vertel ik dit verhaal.

Ons eiland ligt van alle andere het verst af van het vasteland, meer dan een halve dag van Turnu, de dichtstbij gelegen landtong. We zijn met bijna achtduizend inwoners, maar hebben geen vliegveld. Onze enige verbinding met het land is de veerdienst. En die wordt – hoe afhankelijk we daar ook van zijn als het gaat om medicijnen, brandstof en andere eerste levensbehoeften – geregeld naar de willekeur van Maritime Lines. Volgens deze veerbootmaatschappij is de beperkte dienstregeling – slechts één keer per week, als we geluk hebben – afhankelijk van de grilligheid der elementen. Wij Skenders weten beter. Wij weten dat in dit deel van de wereld regeringen bepaalde regio’s in de steek laten als ouders die hun kinderen verlaten.

We zijn dus geïsoleerd.

Ons land beschouwt ons als een kolonie hydra’s.

Onze regeringsfunctionarissen bezoeken ons eens in de veertig maanmaanden – altijd geëscorteerd door een brigade agenten – om ons een aalmoes toe te werpen als naar beesten in een dierentuin.

Europa kijkt op ons neer als op een stelletje wilden dat nooit een volk heeft kunnen vormen en dus wetteloos is. En de rest van de wereld, op enkele supermachten na die menen dat we in de toekomst ooit van strategisch belang kunnen zijn en die in hun warrooms soms hun blik op ons laten rusten – althans, dat beeldt onze regering zich graag in – weet niet eens dat we bestaan.

Die wetteloosheid is zowel feit als fictie.

De fictie is dat we een rechtssysteem hebben; het heet de Wet en is gebaseerd op de Kanun, het oude handvest van de Balkan dat roofzuchtige krijgsheren zo’n tweehonderd jaar geleden aan ons hebben opgelegd. En juist deze Wet, met al zijn geboden over eer en de plicht die te wreken met bloedvetes, maakt ons wetteloos.

Het kwaad is, zoals bekend, een Trojaans paard; het staat voor de poort van de stad, verpakt als geschenk.

De krijgsheren kwamen, zoals krijgsheren dat doen, toen dit afgelegen eiland nog welvarend en rustig was. Ze waren gekomen nadat de Ottomanen waren vertrokken; om ons te beschermen, zeiden ze. We vertrouwden ze. We waren onschuldig. Kinderen. We slikten hun leugens voor zoete koek. Ze eisten privileges op. Dus hielden ze ons voor de gek en druppelden ze gif in onze oren. Ze maakten onze vrouwen tot slavinnen. Omdat we liever het vege lijf dan onze ziel redden, kropen we voor hen in het stof.

Zij die het tegen hen durfden op te nemen, eindigden in kalkkuilen of aan de voet van de kliffen. Vreemdelingen, die onmiddellijk als een bedreiging werden beschouwd, werden gebrandmerkt en vervolgens afgeslacht. Van barden werd de tong uitgerukt omdat ze het waagden de waarheid te zeggen.

Daarna trokken ze onze kelen open en werden we overvoed met eergevoel. Met wat we nu de Wet noemen.

Maar terwijl we die slikten, beseften we al dat deze dodelijke lotusbloem op talloze manieren kon worden opgespeld om elk onrecht goed te praten. Gedachteloos verspreidden we het woord van zijn wrede sacramenten. Als repetitoren van heilige geschriften psalmodieerden we dat niets in het leven zo belangrijk was als onze eer – al helemaal niet het wonder van het leven zelf!

Ze vergiftigden ons hier maar al te gemakkelijk mee, onze krijgsheren. Daar dient evenwel bij gezegd dat we door de eeuwen heen rijp waren gemaakt voor deze conditionering. We hadden geloof gehecht aan religies waarin de dood verheerlijkt werd. We waren loyaal geweest aan lieden die dachten dat ze een pantser konden smeden waarmee de mens naar de zon kon stijgen zonder dat het zou smelten. We hadden doctrines aangenomen volgens welke vrouwen hun rechten en hun vrouwelijkheid werden ontnomen. En we hadden de stofduivels vereerd, die uit oude grieven stormen deden oplaaien.

Dus, wanneer we het varken van de buren dat je oogst had verslonden, verjoegen, werden we voor moslim of jood uitgemaakt! Wanneer we geen zin meer hadden in vis, beledigden we de christenen! Wanneer we ons oog lieten vallen op het achterwerk van een herderinnetje dat een schaap hielp bij het lammeren, beschuldigden we het ganse vrouwelijke geslacht van wellust.

Met andere woorden, door onze bijgelovigheden waren we een makkelijke prooi voor de krijgsheren. Elke dwaasheid werd aangegrepen als excuus voor eerwraak. En wanneer we zelf aan de beurt waren om te sterven, stikten we het liefst in ons eigen bloed, en waren we treurig en verbitterd, niet omdat we voortijdig het leven lieten, maar omdat we vonden dat we niet hard genoeg ons best hadden gedaan om onze eer te redden.

En zo het ging maar door.

En zo gaat het nog steeds maar door.

Wat verklaart waarom wij paria’s zijn geworden. Waarom de Skenders die, op zoek naar een beter leven, het eiland hadden verlaten, berooid en uitgehongerd terugkwamen. Niemand wilde ze aan werk helpen. Gelukkig is er op Skender, hoe geruïneerd het eiland ook is, altijd te eten. Geld is schaars, maar er bestaat geen werkeloosheid en met ouderwetse ruilhandel, vooral met Turnu, voorzien wij ons in onze bescheiden behoeften.

Een enkele keer raken vastelanders, meestal jongeren, in ons geïnteresseerd. Omdat ze denken dat Skender een verloren paradijs is, zien ze de wetteloosheid over het hoofd. Wat weten weldoorvoede jongeren uit de steden nou van geweld en hoe dat uit de hand kan lopen? Slachtingen spreken tot hun verbeelding, net als verzetsfilms; ze zien vlaggengezwaai, op trommels rammende racisten die hun medemens afslachten zonder daarbij ook maar één keer in hun broek te schijten. We hebben zulke jongeren met hun rugzak op de veerboot zien aankomen. En we hebben hen, niet altijd meer in leven, op de volgende veerboot zien vertrekken.

Andere vastelanders, zakenlui, dachten dat ze hier toeristen naartoe konden lokken. Maar aangezien de kust van Skender is uitgegutst door kliffen en maar enkele stranden heeft, moesten ze dat idee snel laten varen. Ook onder hen verlieten sommigen het eiland in een kist, nadat ze waren vermoord uit vrees dat ze handlangers waren van een vijandelijke familie of dat hun doelen een bedreiging vormden voor onze levenswijze.

Afgezien van deze buitenstaanders hebben we hier natuurlijk altijd te maken gehad met de onzichtbare mannen, en die zijn er nog steeds. We noemen hen Gospodins, naar de grootgrondbezitters uit de Balkan die hun landgoed in de steek hebben gelaten. We kennen hun identiteit niet en weten niet waar ze vandaan komen of waar ze zich verschuilen. Zelfs hun tussenpersoon, onze eigen Viktor Mikhail, die zijn vader heeft opgevolgd, weet dat niet. We zijn gaan geloven dat deze Gospodins een coterie vormen binnen de regering. Ze kochten – en doen dat nog steeds wanneer ze de kans krijgen, en voor heel weinig geld – de in de steek gelaten landgoederen van Skender op. Er wordt veel gespeculeerd over de vraag waarom ze zo geïnteresseerd zijn in dit vergeten eiland – van drugssmokkel tot witwasserij. Mensen zoals ik, die weten wat er in de rest van de wereld speelt, denken dat de zogenaamde strategische positie van Skender de reden achter deze speculaties is. Volgens mij koesteren ze de hoop dat dit eiland ooit een soort Diego Garcia wordt, dat in de Indische Oceaan ligt; ze hopen dat een supermacht die verlegen zit om een militaire basis in de Middellandse Zee, deze landgoederen dan tegen een stevige prijs zal opkopen. Deze hoop is niet vergezocht. In de Tweede Wereldoorlog was er inderdaad een Duitse basis op Skender.

Uit het niets kwam hij op een dag naar dit verlaten eiland.

Xenos.

Op een gewone dag spoelde hij aan op het strand.

En kort daarna legde hij onze levenloosheid bloot.

Jullie noemden hem altijd ‘Xenos’, vreemdeling, ook al was hij hier geboren. Telg uit een rijke familie die aan vetes ten onder was gegaan. Sommigen van jullie hebben met hem op school gezeten, toen we nog een school hadden. Toen ik nog lerares was.

Xenos. Een man op zoek naar een thuishaven, die was teruggekeerd naar een eiland dat zelf ook behoefte had aan een thuishaven.

Dev en ik waren de eersten die hem ontmoetten. We kwamen terug van Turnu, waar ik een partij van mijn wandkleden had afgeleverd aan de Coöperatie van Nationale Ambachten. Dev is, zoals jullie weten, mijn koosnaam voor mijn man, Mordo. Jullie weigerden hem zo te noemen. In plaats daarvan plaagden jullie hem omdat hij een dwerg is. ‘Garnaal’, riepen jullie spottend waar hij bij stond. Maar jullie hebben nooit gezien wie jullie werkelijk voor je hadden. Vergeleken bij alle andere inwoners van Skender was hij, de bijnaam die ik hem gegeven had waardig, een reus.

Afijn, we zaten dus op de veerboot. Voor de verandering was het een aangename oversteek. De stormen die men had voorspeld, bleken buiten adem, en alle passagiers hadden een plaatsje gevonden op het dek. Aangezien Skenders, die elders in het land niet welkom zijn, zelden hun eiland verlaten, waren de enige passagiers, afgezien van ons, toeristen die een cruisetocht maakten door de archipel.

Hij viel Dev en mij meteen op. Hoewel hij een gemiddelde lengte had, stak hij als de rots van Triton boven alles uit. Leunend met één arm op zijn plunjezak zat hij met zijn benen over elkaar geslagen op een bankje te staren naar de zee en te roken. Hij was een kettingroker: zijn vingers waren geel als herfstbladeren. Zijn snor, die ongetwijfeld net zo zilvergrijs was als zijn haar, leek met geelwortel geverfd.

We waren laat in de middag uit Turnu vertrokken. De toeristen zaten gebogen over hun meeneemmaaltijden. Wij bereidden onze maaltijd zelf met brood, kaas, olijven, vijgen en wijn. Toen zagen we dat hij niets te eten had.

Dev, die de hele wereld wel zou willen voeden, kon het niet aanzien. ‘Zal ik vragen of hij bij ons komt zitten?’

Ik knikte.

Hij liep naar hem toe.

Xenos, verrast, aarzelde even, maar kwam toen bij ons zitten. ‘Dank je wel.’

Hij had een zware stem, maar sprak bijna fluisterend. Hij had het accent van vastelanders, maar slikte net als wij de laatste lettergreep in.

Ik wees naar ons maal. ‘Tast toe.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Dat is jullie avondmaal.’ Toch nam hij een vijg. ‘Maar een vijg mag je nooit weigeren.’

Ik was geïntrigeerd door het feit dat hij wist dat Skenders de vijg als heilig beschouwen en iedereen wantrouwen die dat niet doet.

Hij toostte naar me met de vijg. ‘Moge u honderd worden, Lerares.’

Daarmee overdonderde hij me. ‘Waar kende, of kent u me van?’

‘Ik heb nog les van u gekregen.’

‘Echt waar?’

‘Ik herinner me uw eerste les nog.’

Ik schoot in de lach. ‘Daar geloof ik niets van …’

‘Ik ken hem uit mijn hoofd.’

De altijd tot vrolijkheid geneigde Dev klapte in zijn handen. ‘Laat maar horen dan!’

Xenos schudde zijn hoofd. ‘Nou, je wilt niet echt …’

Dev pakte Xenos bij zijn arm. ‘Jawel! Ik heb geen school gehad!’

Gecharmeerd door zijn kinderlijke enthousiasme liet Xenos zijn blik op hem rusten.

Dev drong aan. ‘Komt er nog wat van?’

Xenos sloot zijn ogen alsof hij een ballade reciteerde. ‘Skender, een naam die betekent “verdediger van de mensheid”, is een eiland dat even legendarisch is als het Ithaca van Odysseus. Het is genoemd naar Alexander de Grote, die hier door Aristoteles, zijn leraar, naartoe werd gestuurd om het vredigste domein in de Zee der Zeeën te bestuderen, zoals het eiland destijds nog werd beschouwd. En toen hij zag hoe de vrijboeren – de ploegers van de grond – en de zeelui – de ploegers van de golven – in harmonie leefden, ontstond bij hem het idee een huwelijk tussen Oost en West te sluiten. Hoewel hij daar niet in slaagde, waren de goden onder de indruk van Skender als inspiratiebron voor Alexander. Als beloning begiftigden ze het eiland met een Olympische vruchtbaarheid. Vandaar dat onze vijgen, olijven en wijn, onze schapen, ons wild en onze vissen hun gelijke niet kennen in de wereld.’

Verrukt wierp Dev zijn hoofd achterover. ‘Dat klopt precies!’

Ik was verbijsterd. Dat was inderdaad de les waarmee ik begon, bijna woord voor woord. ‘Waarom heb je die les uit je hoofd geleerd?’

Hij glimlachte. ‘Hij was een van de weinige constanten die ik met me meenam. Hij is me bijgebleven als een trouwe vriend.’ Toen hield hij de vijg die hij aan het eten was omhoog. ‘Deze komt niet van Skender.’

‘Helaas niet. Van Turnu.’ Ik wees naar de wijn. ‘Maar dit wel.’

Ditmaal weigerde hij niet. Hij pakte de fles en nam een flinke slok. Hij knikte uit herkenning. ‘Onmiskenbaar.’

‘Neem gerust. We hebben genoeg.’

Dankbaar boog hij zijn hoofd.

‘Jij kent mij, Xenos. Maar ik kan jou niet plaatsen. Help me eens op weg.’

‘Osip Gora.’

‘Osip Gora …?’

Hij knikte verlegen.

Osip Gora! Die had ik moeten herkennen. Ik had hem heel goed gekend. En nog lang aan hem teruggedacht. Een rusteloze jongen. Maar met een geest zo adembenemend als een pauwenstaart. Zijn familie werd door eindeloze vetes steeds kleiner. Vader, een intellectueel. Maar ook, opmerkelijk genoeg, een gevreesde gangster. Had een aantal van zijn tegenstanders uitgeschakeld. Onvermijdelijk werd hij zelf uiteindelijk ook vermoord – in de val gelokt door een verbond van vier families. De jongen, Osip, die toen een jaar of veertien was, was degene die de vete moest voortzetten. Hij zou onmiddellijk zijn vermoord. De familie had nog een beetje geld, dus wist ik zijn moeder – een vreeswekkende vrouw die bekendstond als ‘Eleanora de Valk’ – over te halen hem naar het buitenland te sturen zodat hij werd gespaard.

‘Hoeveel jaar ben je weggeweest …? Vijftig? Zestig?’

‘Vijftig jaar. Precies.’

‘Het lijkt langer geleden dat ik je op de veerboot zette.’

Hij keek me verbijsterd aan. ‘Hebt ú me op de veerboot gezet?’

‘Ja.’

‘Niet waar … Dat was mijn moeder …’

‘Nee hoor.’

‘Weet u het zeker? Dat moet mijn moeder toch zijn geweest …’

‘Nee. Dat was ik.’

Ik had een plek voor hem geregeld op een tuchtschool in de hoofdstad. Hij wilde niet. Hij had willen blijven om zijn vader te wreken. Hij was helemaal over zijn toeren en huilde toen ik hem meegaf aan de kapitein van de veerboot, ook al mogen jongens van strijdende families niet huilen.

‘Ik herinner me die dag niet zo goed meer.’

‘Je was nog een jongen, en bang …’

Hij glimlachte bitter. ‘Ik weet nog dat ik huilde …’

‘En dat heb je daarna wel vaker gedaan, neem ik aan.’

‘Nee, daarna nog maar één keer. Vele jaren later.’

‘Hoe verging het je op die school? Had je heimwee? Kreeg je veel straf?’

Hij nam nog een slok van de wijn. ‘Dat viel wel mee. Ik nam het als een medicijn.’

‘Zo gemakkelijk zal het niet geweest zijn.’

‘Het valt mee als je een dikke huid ontwikkeld hebt.’

‘Wat ging je na de tuchtschool doen? Een beroepsopleiding? De universiteit?’

‘Van alles.’

‘Wat dan?’

‘Wat zoal op mijn pad kwam.’

‘En je bleef op het vasteland?’

‘Ik reisde veel.’

Ik merkte dat mijn vragen hem een ongemakkelijk gevoel gaven. Dat kwam wel vaker voor bij vastelanders, vooral na de Volkerenoorlog. Ze probeerden de verschrikkingen die ze hadden gezien uit hun hoofd te wissen. ‘Was je betrokken bij de oorlog?’

‘Ook dat. Maar dat heette etnische zuiveringen.’

Ik zuchtte verbitterd. ‘Wat bedenken we toch klinische namen voor onze slachtpartijen.’

Tot mijn opluchting knikte hij. Zijn gezicht verstarde.

Dev nam een slok wijn en gaf de fles aan hem door.

Hij aarzelde. ‘Ik word nog dronken.’ Desondanks pakte hij de fles en nam een flinke teug. Hij bood ons een sigaret aan.

We namen er beiden een. Hij gaf ons een vuurtje.

We inhaleerden diep. Als geen ander kunnen ouderen genieten van een sigaret; omdat we niet weten hoe vaak we nog zullen ademhalen, verwennen we onze longen graag. ‘Wat brengt je terug naar Skender? Wraak?’

‘Wraak?’

‘Pak je de familievete op?’

‘Dat is allemaal verleden tijd.’

‘Tijd betekent niets als het om vetes gaat. Dat zou je moeten weten. Vetes vormen onze manier van leven.’

‘Ik dacht, of hoopte dat dat veranderd zou zijn.’

‘Het concept verandering bestaat niet in de Skenderse mentaliteit.’

Hij schudde zijn hoofd, ging niet op mijn woorden in. ‘Dat kan wel zo zijn, maar het is praktisch onmogelijk dat er nog vijanden van mijn familie over zijn. Als dat wel zo is, moet ik ze teleurstellen. Ik hou me verre van al die vetes.’

‘Waarom ben je dan teruggekomen?’

‘Het was tijd om terug te gaan. Ik wilde mijn dagen slijten waar mijn leven was begonnen.’

Ik wierp hem een sceptische blik toe.

Toen voegde hij daaraan toe: ‘En in zekere zin opnieuw beginnen. Ik hou van het water. Ik wil zee om me heen hebben en rivieren zien stromen, waar ik ook kijk. Water leert ons hoe we moeten leven. Het werd tijd dat ik dat leerde.’

‘Het leven is een schrale oogst op Skender. Het is een plek geworden om te sterven. Zelfs onze gewassen en onze beesten – je vindt geen betere in de wereld – verdorren of sterven voortijdig.’

‘Weet u nog, Lerares, dat u ons bij het vak Mythologie vertelde over de heilige grotten? Die werden door de antieken ingezegend als de heiligdommen van de watergeesten.’

‘Ja …’

‘Dat was volgens u een metafoor voor de wens zich terug te trekken uit een bestaan dat voortdurend door de mens verlaagd wordt. Daar ben ik nu naar op zoek. Naar een plek waar ik een nieuw leven kan beginnen. Waar ik niemand kwaad kan doen en niemand mij kwaad doet. Ik dacht dat mijn eiland, mijn oorsprong, die plek kon zijn.’

Ik werd getroffen door de spontane manier waarop hij zich uitte. Skenders drukken zelden hun emoties uit, Dev en ik zijn een uitzondering.

‘Je bent heel eerlijk.’

‘U bent mijn Lerares. Ik zou niets voor u verborgen durven te houden.’

‘Hoezo denk je op Skender een toevluchtsoord te zullen vinden?’

‘Nou, om te beginnen heb ik hier een watermolen …’

Dev, die elke grasspriet op het eiland kende, onderbrak ons. ‘Er is maar één watermolen. Aan de zuidkust.’

‘Dat is hem.’

‘Is die niet verkocht?’

‘Nee. Hij behoort tot het bezit van de familie Gora. Meer is er niet van over. Jaren geleden werd ik benaderd door een advocaat. Ik ben de enige erfgenaam. Hij zei dat er een koper voor was, maar ik wilde hem niet kwijt.’

Ik gniffelde. Skender, waar minstens een paar moorden per week worden gepleegd zonder enig respect voor de wetten van het land, gaat even gewetensvol om met het erfrecht of andermans bezit als een wevervogel die een nest bouwt. Natuurlijk, de ware reden voor deze ijver is onze vervloekte Wet. Vetes moeten tot in de eeuwigheid worden uitgevochten, totdat de hele vijandelijke familie is uitgemoord. Iemand die een bloedband heeft met een familie, vooral als het om een erfgenaam gaat, wordt volgens de perverse logica van de vetecultuur geacht op te komen voor de eer van zijn familie en de historische strijd op te pakken – of hij dat wil of daartoe in staat is doet er niet toe. Dat maakt hem natuurlijk automatisch tot een legitieme prooi voor de vijanden van zijn familie.

Ik bood Xenos opnieuw wijn aan. ‘Jouw familie lag met enkele andere families in de clinch. Wie weet zijn er nog nazaten. Die zullen van jou verwachten dat jij de eer van de familie Gora hoog houdt.’

‘Eer zegt mij niets.’

‘Dat is een boude uitspraak.’

‘Ik meen het.’

‘Hoe is dat zo gekomen?’

‘Ook dat heb ik van u geleerd, Lerares. Het duurde lang voordat ik dat kon accepteren.’

‘Maar de vijanden van je familie zullen dat niet accepteren. Dat zou tegen de Wet zijn.’

‘Ik hou me afzijdig.’

‘Dat maakt niet uit. Je blijft een doelwit. En voor je het weet, word je erin meegezogen. Tot nu heeft slechts een handjevol mensen zich aan de vetecultuur kunnen onttrekken. En dit ondanks het feit dat sommigen de Wet graag zouden willen afschaffen. Maar helaas, de eer heeft vele kruisridders.’

Dev voegde daar walgend aan toe: ‘En een profeet – Toma!’

‘Toma? Die herinner ik me nog, vaag. Hij kwam vaak in aanvaring met mijn vader. Hij moet nu behoorlijk oud zijn.’

Ik nam nog een slok wijn. ‘Dat klopt. Ouder dan ik zelfs. Tegenwoordig staat hij bekend als “de Rechtvaardige”. Voor hem is de eer heilig. En wat je zegt klopt: hij was een bittere vijand van je vader. Maar je moeder vereerde hem, ze aanbad hem als haar mentor.’

‘Ik zal zorgen dat ik uit zijn buurt blijf.’

‘Dat zal je niet lukken als je hier gaat wonen …’

‘Probeert u mij te ontmoedigen, Lerares?’

‘Ik herinner je eraan hoe het er op Skender aan toegaat, als waarschuwing.’

‘Ik zal me met niemand bemoeien. Meer kan ik niet doen.’

‘Je zou de watermolen kunnen verkopen. Die lui die hem wilden kopen – waarschijnlijk weggetrokken landeigenaren – zijn vast nog wel geïnteresseerd.’

‘En dan wat?’

‘Weer teruggaan, met een handvol duiten.’

‘Ik ben al terug. Skender betekent voor mij terug. Ik weet niet waar ik anders heen moet.’

‘Pas dan maar op je tellen. En vergeet niet achterom te kijken.’

Dev kwam weer tussenbeide. ‘Die watermolen is totaal vervallen.’

‘Dat dacht ik wel.’

‘Maar hij valt wel te restaureren, weer aan de praat te krijgen.’

Osip knikte. ‘Dat was ik van plan.’

Dev raakte, hoe kon het anders, meteen enthousiast. ‘Ik kan je wel helpen. Ik heb gouden handjes.’

‘Dat zal ik onthouden.’ Osip stond op. ‘Bedankt voor de vijg, de wijn … en de goede raad.’

Hij liep terug naar zijn plaats en ging daar zitten met zijn benen over elkaar geslagen. Als hij niet herhaaldelijk een sigaret had opgestoken, zou hij eruitzien als een antiek standbeeld op een verre, verlaten plek.

Pas bij zonsopgang kwam hij weer in beweging, toen we Skender naderden. Ik had de hele nacht geslapen op een bank en voelde me zo stijf als een plank – een van de geneugten van het ouder worden.

Dev daarentegen, die toch ook al bijna zeventig is, is nog zo vlug als kwik en beende naar hem toe. ‘We zijn thuis. Herken je het?’

Osip leunde tegen de reling en staarde naar de baai. ‘Hoe ging dat oude lied ook alweer? “Skender, hemel der hemelen, waar dolfijnen goden leren zwemmen en leeuweriken melodieën componeren voor zeemeerminnen.”’

Dev gaf hem de fles aan. ‘Dat zingen we nog steeds.’

Osip nam misnoegd een slok. ‘Het lijkt nu meer op de rustplaats van Scylla.’

Inmiddels had ik mijn ledematen gestrekt en me bij hen gevoegd. Ik begreep wat hij bedoelde. De van zee vervulde lucht die normaliter bij elke dageraad de belofte van een betere dag in zich heeft, was gevlekt als een door meeldauw aangetast blad.

Dev probeerde de moed erin te houden. ‘Straks schijnt de zon.’

‘Ach ja, de zon …’ Osip leek een matroos die weet dat hij een nieuwe schipbreuk tegemoetgaat. Of iemand die verwacht om als altijd aan zijn lot te worden overgelaten. Of misschien zelfs iemand die de gevaren van een schipbreuk verkiest boven de risico’s van het zeilen, dankbaar voor elk minder zwaar lot. ‘Maar de zon gaat altijd weer onder. En dan komen de demonen.’

Ik keek hem aan. ‘De demonen?’

‘Bij wijze van spreken.’

‘Geloof je in demonen?’

Hij lachte flauwtjes. ‘Dat doen we toch allemaal?’

‘Volgens mij heb je te veel zorgen, Osip Gora.’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Niet meer dan de meeste mensen.’

Dev probeerde het gesprek een luchtiger wending te geven. ‘Dingen laten groeien. Dat is het beste medicijn tegen de demonen. Skender heeft een vruchtbare bodem!’

Osip keek vragend naar Devs onvolgroeide lichaam. ‘Dingen laten groeien?’

Dev grinnikte minzaam. ‘Ik weet het. Jij denkt vast: probeer eerst zelf maar eens te groeien. Maar dat kan ik niet. Maar al het andere wel.’ Hij wees naar onze reistas. ‘Asperges, ken je die groente?’

‘Ja.’

‘Zijn heel populair momenteel op het vasteland. Op Skender onbekend. Ik heb dus zaad gekocht. Volgend jaar hebben er we een veld van vol staan.’

Osip glimlachte onzeker. ‘Je bent vast een heel gelukkig mens …’

Dev grijnsde. ‘Inderdaad.’

Ik knikte. ‘Dev is een compleet mens. Als je wilt weten waar het in het leven om draait, moet je bij hem zijn.’

Osip keek me aan om alsof hij iets wilde zeggen. Maar hij bleef naar me staren. Zijn blik bleef hangen. Ik voelde een golf van warmte uit vervlogen tijden over me heen komen. Een adolescent – geen jongen meer, geen man – die vol adoratie staat te gapen naar een vrouw. Even had ik het gevoel dat hij naar me keek zoals Dev dat deed toen we elkaar pas leerden kennen – zoals hij soms nog steeds doet. Ik dacht: als ik niet van Dev hield, zou ik op deze man verliefd kunnen worden.