Robert Haasnoot

Het ruime bed

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Robert Haasnoot, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Masterfile, Paul Eekhoff

isbn 978 90 445 2105 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151.

www.roberthaasnoot.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

That’s a funeral in the mirror

and it’s stopping at your face

leonard cohen, ‘Dress Rehearsal Rag’

Ochtend

De airbus is op een klein uur vliegen van Amsterdam, in zijn oren schettert Mahlers Chorus Mysticus, als zijn hart lijkt te worden ingesnoerd en zijn borst opzwelt van pijn. Paul Honsaat hapt naar adem. Hij wil zijn schouders optrekken en zich van de pijn losrukken, maar hij heeft nauwelijks kracht in zijn bovenlijf en zijn linkerarm. Geen vluchtweg. Hij is ingesloten door de vliegtuigcabine en omgeven door medepassagiers die verveeld uitkijken naar de landing op Schiphol.

Het is zaak de paniek de baas te blijven. Wachten tot de pijn wegebt, wat hopelijk zal gebeuren, net als de vorige keer. Met moeite krijgt hij de oortjes uit, het koorgeschetter stopt. Inwendig commandeert en vervloekt hij zijn weigerig lichaam – Genoeg verdomme! – maar het is het getier van iemand die weet dat hij aan de verliezende hand is; de vuist op zijn knie is krachteloos. Langzaam in- en uitademend probeert hij ruimte te maken in zijn borst.

Moet hij voor de zekerheid een stewardess waarschuwen? Als het menens blijkt te zijn, kunnen ze op Schiphol een ambulance hebben klaarstaan die hem in tien minuten bij een ziekenhuis aflevert. Eenmaal geland is hij zo goed als veilig.

Rustig blijven. Eergisteren, in een restaurant in het Grand Central Station, is het ook goed gekomen. Dezelfde pijn. Een serveerster zag dat er iets aan de hand was en kwam bezorgd bij zijn tafel staan, maar hij weerde haar af; angstig probeerde hij zijn aandacht te verleggen naar het rumoer om hem heen. Hij hoorde alles: de kabbelende gesprekken, het geschraap en getik van bestek, het ruisen van de luchtkoeling … Hij besloot zich niet langer te verzetten, toen. Zijn lichaam had zich tegen hem gekeerd, het moest maar snel kiezen tussen leven en dood. Op een vreemde manier voelde hij zich ineens geborgen in het geroezemoes. Als het toch zo moest zijn, als dit het einde van de reis betekende, was het Grand Central Station een goede plek om voorgoed uit het leven te vertrekken.

Maar hij dacht aan zijn kinderen, zeven en tien jaar oud. En aan hoe binnen de kortste keren een ander zijn plek in het gezin zou innemen.

De treurige slotsom van zijn leven was dat hij had gefaald.

Zou hij zijn vader te zien krijgen, die hem vorige maand was voorgegaan? Zou die hem zijn falen aanrekenen? Liever had Paul dat de dood een totale verdwijning in het niets was; het vooruitzicht van een eeuwig leven vond hij moedeloosmakend.

De kramp in zijn hart was na een paar minuten verdwenen. Hij rekende af en liep op wankele benen het restaurant uit, de stationshal door. Buiten op Lexington Avenue bleef hij staan. Hij wilde zich nog een paar minuten aan het Manhattanse gewemel onttrekken door onder een winkelluifel een sigaret te roken, maar het voetgangerslicht sprong op groen, en het gedrang dreef hem naar de overkant van de straat; hij moest mee of hij wilde of niet. Promises to keep. Miles to go before I sleep.

Anders dan de vorige keer blijft hij zich nu verzetten. Uit een ooghoek ziet hij dat de Afrikaan in de stoel naast hem, hem zit op te nemen.

Paul slingert zijn hoofd opzij. Betrapt kijkt de man een andere kant op.

En dan krijgt Paul weer lucht.

Hij mag van geluk spreken. Na twee waarschuwingen is dat geluk misschien verbruikt, hij moet gauw een afspraak met zijn huisarts maken. Alleen loopt hij dan het risico dat die hem meteen voor onderzoek naar het ziekenhuis stuurt en daar heeft hij geen tijd voor. De afspraak met Maanke vanavond gaat voor.

Misschien valt het mee. Jaren geleden dacht hij het ook aan zijn hart te hebben. Louter inbeelding, bleek toen. Hyperventilatie.

Maar de pijn van daarnet was echt. Hij voelde die tot in zijn kaken.

Hij legt de oortjes op het uitklaptafeltje, naast het dienblad met zijn nog onaangeroerde ontbijt. De Afrikaan raakt evenmin zijn ontbijt aan. Die heeft de hele vlucht niets gegeten en gedronken, en dat zal het cabinepersoneel zijn opgevallen. Als hij pech heeft zullen ze dit na de landing bij de luchthavenpolitie melden. Toen er kort na het opstijgen vanaf Newark een warme maaltijd werd geserveerd, probeerde de Afrikaan zijn eten met een dwingende glimlach aan hem te slijten, maar Paul had zijn hoofd geschud.

Hij houdt zijn bezwete gezicht in de koele luchtstroom boven hem en gluurt opzij. Hoeveel dodelijke bolletjes heb jij in je lijf, broeder? Ik heb er zelf ook een paar. Jij hoeft straks alleen maar je darmen te legen, maar ik krijg die van mij voorlopig niet weg. Kijk, de dienbladen met etensresten worden opgehaald. Red jezelf en eet wat, anders word je gearresteerd. Kies voor de vrijheid. Kauw en slik en neem de gok met het lot.

Hij merkt dat hij weer te snel ademt. Hij haalt zijn iPod uit zijn borstzak en zoekt een kalmerend larghetto van Chopin uit. Hij doet de oortjes weer in en kruipt weg in de muziek.

Twee weken heeft hij langs de noordoostkust van zijn geboorteland gezworven. Van Newark, kriskras door New England naar Bangor, Maine en via Manhattan naar een oom en tante in Hawthorne, New Jersey. Straks, als het vliegtuig op Schiphol landt, is hij weer terug op de plek waar hij twee weken geleden was. Elke begonnen vlucht valt weer in gruizen, dicht Achterberg. En een vlucht was het, achteraf gezien.

In gedachten ziet hij Maanke in haar auto stappen. Ze rijdt naar Schiphol om hem te verrassen. Als hij straks door de schuifdeuren de aankomsthal in loopt, rent ze op hem af, slaat haar armen om hem heen en zegt met tranen in haar ogen dat ze in de twee weken van zijn afwezigheid is gaan beseffen hoeveel hij voor haar betekent; ze wil hem nooit meer kwijt.

Hij haalt het kussen achter zijn rug vandaan, schudt het wat op en legt het tegen de wand. Glimlachend drukt hij er zijn hoofd tegenaan.

de stewardess die in twee talen de landing aankondigt, haalt hem uit zijn halfslaap. Het vliegtuig heeft zich door de wolken laten zakken en zweeft met fluisterende motoren over de groenbruine lappendeken achter de Noordzeekust. Paul verlangt naar een douche en naar lang slapen in zijn eigen bed.

Gisteren heeft hij Frank gebeld. Ze zouden om vier uur vanmiddag in hun Leidse stamkroeg overleggen over het feest van overmorgen. Maanden geleden al hebben ze dat samen op touw gezet. Toen was Paul nog enthousiast, nu zou hij het feest het liefst afblazen. Liever dan de details van de avond doornemen, wil hij met Frank praten over wat hij in Amerika heeft besloten. Hij wil weten wat zijn vriend ervan vindt, voordat hij vanavond Maanke ziet.

Het vliegtuig schommelt zachtjes. Gaat dan ineens in een glijvlucht, waarbij de horizon omhoogschiet en een dorp aan een glinsterende rivier opklimt uit de diepte. Paul ritst de reistas tussen zijn voeten open en begint alvast zijn spullen te verzamelen. Zonnebril, laptop, een krant, zijn lekkende vulpen, de envelop met het manuscript van Spiegelgevecht, zijn bijna voltooide roman, die hij twee weken lang ongeopend heeft gelaten. De Afrikaan, rechtop in zijn stoel en met zijn handen om zijn dijen geklemd, lijkt zich al schrap te zetten voor de landing en de douanecontrole erna.

De rechtervleugel duwt de horizon weer omlaag. Lichtsporen van een landingsbaan fonkelen in de ochtendnevel.

Paul haalt zijn mobieltje tevoorschijn, weegt het in zijn hand. Al veertien dagen geen enkel bericht van Maanke, maar dat is niet vreemd; hij had zelf voorgesteld om in de twee weken dat hij in Amerika was geen contact met elkaar te zoeken. Ze moesten nog maar eens goed nadenken of dit werkelijk was wat ze wilden, had hij gezegd; alleen maakte de radiostilte tussen hen hem al na een paar dagen onzeker. Nu het vliegtuig op de landingsbaan af scheert, kan het moratorium van zwijgen eindelijk worden opgeheven. Hij bereidt alvast een sms’je voor, te versturen zodra hij bereik heeft. Ben weer terug x.

Na de lichte schok van de landing brullen de motoren en begint hij aan een volgende sms. Een bericht aan Teresa, zijn vrouw: Ben weer terug. Zie je zo.

Schuldbewust herleest hij zijn boodschap. Voegt er dan twee kuskruisjes aan toe.

Met zijn reistas om zijn schouder en een koffer aan zijn hand, schuifelt hij de aankomsthal uit.

Geen Maanke. Natuurlijk niet. Vanavond om half negen in De Brittenburg, dat is de afspraak. ‘Als je binnenkomt zal ik je in het gezicht kijken, in je ogen, en dan zal ik het van je weten’, zei ze. ‘Jij zult hetzelfde doen bij mij, en het van mij weten.’

De kofferwieltjes rollen stotterend over de tegels en overstemmen het doffe tikken van zijn voetstappen in de hoge ruimte. Aan alle kanten wordt hij voorbijgesneld. Hij richt zijn schommelende blik op de blauw-met-gele borden bij de roltrappen naar het ondergrondse treinstation. Even overweegt hij om buiten een sigaret te roken, maar de intercity naar Leiden gaat al over twee minuten. Hij wil weg uit de drukte, naar huis.

Hij wurmt zich met zijn bagage tussen de paaltjes door. Met grote maanstappen daalt hij de roltrap naar het perron af.

Buiten adem stapt hij in de wachtende trein. Een meisje met koortsvlekken in haar smalle gezicht kijkt verstoord op van een tijdschrift als hij tegenover haar neerploft. Hij schaamt zich voor zijn gehijg. Zijn handen trillen van vermoeidheid.

De treindeuren schuiven dicht en een paar seconden lang is het weldadig stil. Dan komt de intercity in beweging. Hij haalt zijn mobieltje uit zijn binnenzak en verstuurt de twee berichten.

Hierna gaat alles snel.

Terwijl de trein door de Schipholtunnel raast, voelt hij hoe zijn hart opnieuw wordt ingesnoerd. Zijn borst vult zich tot barstens toe met pijn. Hij kermt, het meisje laat geschrokken haar tijdschrift zakken. De trein lijkt te hellen. Daglicht glijdt de tunnel in, langs de wanden. Zijn ogen klampen zich eraan vast.

Met een schreeuw valt hij opzij. Het licht dooft en alle geluiden verstommen. Hij probeert overeind te komen en het licht op de tunnelwand terug te vinden, maar het donker dijt voelbaar uit; hij wordt meegesleurd naar waar geen boven of onder meer is. Dit mag hij niet laten gebeuren. Niet zijn kinderen in de steek laten. Maar hij vindt geen houvast, hij kan het niet tegenhouden en het spijt hem, het spijt hem van alles.

op het feest van Frank ontmoette hij Maanke voor het eerst. Een feest ter ere van zowel Franks verjaardag als diens scheiding. Overmorgen, bijna op de dag af een jaar later, geven Paul en Frank samen een soortgelijk feest, in hetzelfde Katwijkse wijkgebouw.

Hij en Teresa waren die avond vroeg. Er liepen toen nog voornamelijk collega’s van Frank rond die aan het eind van de middag in colonne van Amsterdam naar Katwijk waren gereden. Aanvankelijk hield Paul zich wat afzijdig, maar naarmate er meer vrienden en kennissen binnenkwamen en hij een paar glazen bier ophad, werd hij uitbundiger.

In Spiegelgevecht geeft hij in zwierige zinnen zijn eerste indrukken van Maanke weer, als zij de zaal binnenkomt en bij de bar gaat staan. In werkelijkheid kan hij zich het moment waarop hij haar voor het eerst zag niet herinneren. In zijn roman staat hij met Frank voor het podium en vraagt wie ze is.

‘Die daar? Dat is mijn schoonzus Maanke’, laat hij zijn vriend antwoorden. ‘Of eigenlijk, sinds kort, mijn éx-schoonzus. Ik moet er nog aan wennen.’

Het was een groots feest en een mooie afsluiting van een huwelijk. De band, Jim & The Dead End Friends, die overmorgen ook zal spelen, was fantastisch. Carola, sinds een paar dagen officieel de ex-vrouw van Frank, hield een mooie toespraak waarin zij hem bedankte voor hun huwelijksjaren. Ze gaf hem een peper-en-zoutstelletje, voor goed geluk in zijn nieuwe leven, en iedereen klapte luid. Een deel van de gasten zal op dat moment heimelijk hebben verlangd naar eenzelfde prachtige scheiding die twee mensen blij en vrij maakte.

Het volgende dat Paul zich van het feest herinnert, is dat hij op het eind over een hoge partytafel geleund stond. Teresa was een paar uur daarvoor naar huis gegaan om de oppas af te lossen. Hij keek naar de dansvloer, waar Maanke in haar eentje op een oude Motownhit danste. Trage, sluipende bewegingen. In zichzelf gekeerd. Eén met de muziek. Onbereikbaar voor hem.

Onverwacht draaide de deejay de muziek weg. Bezorgd dat het feest daarmee was afgelopen, keek Paul achterom. Maar de deejay doorzocht een stapel cd’s en trok er een uit. Er kwam meer. Paul draaide zijn hoofd terug.

Maanke stond nog altijd op de verder lege dansvloer tussen cirkelende, kleurige lichtvlekken. Ze tuurde met samengeknepen ogen de halfduistere zaal in en zag dat hij naar haar keek.

Plots klonk er weer muziek door de ruimte: de eerste tonen van ‘She Sells Sanctuary’ van The Cult. Hij glimlachte naar haar, maar haar blik bleef ernstig. Tot zijn verrassing wenkte ze hem. En hij, die zich zelden op een dansvloer laat zien, liep op haar toe en begon om haar heen te bewegen. Maanke hield haar handen gekruist boven haar hoofd en draaide rond en rond. Hij dronk haar in: haar wiegende heupen; haar weemoedige ogen onder gitzwarte krullen; de lokkende borsten in haar laag uitgesneden zwarte jurk. Steeds weer zocht hij oogcontact, maar iedere keer dat hij daarin slaagde bleef haar blik neutraal.

Toen het nummer bijna was afgelopen, danste hij vlak bij haar. Hij legde een hand op haar rug en bracht zijn mond naar haar oor.

‘Toepasselijk!’ riep hij. ‘“Sanctuary”. Dat is Frank nu kwijt. Zonder Carola, bedoel ik.’

Het leek alsof ze zijn opmerking niet begreep of hem niet had verstaan. Hij klonk vast als een roddelziek wijf. Misschien vond ze het maar schijnheilig dat hij zijn bezorgdheid om Frank misbruikte om een gesprek aan te knopen. Op het moment dat het nummer overging in een zwijmelblues draaide ze van hem weg, en hij, onzeker of zijn aanwezigheid nog langer gewenst was, liep terug naar zijn tafeltje.

Niet veel later was ze verdwenen. Zelf was hij een van de laatsten die van het feest vertrok.

Thuis kroop hij tegen Teresa aan. Hij sloeg een arm om haar heen en legde zijn hand op haar buik. Beelden van Maanke zwierden voor zijn ogen. Hij was moe en algauw sliep hij in, maar de slaap wiste de herinneringen aan haar niet uit; hij werd wakker en kroop opnieuw tegen Teresa aan. Hij maakte haar gewillig en ze vrijden verbeten. Hij greep in haar korte, sneeuwwitte haren, bedolf haar tengere lichaam onder het zijne om de hardnekkige beelden uit te drijven.

Veel had het niet te betekenen. Een beetje stof dat opdwarrelt en weer neerslaat. Een zuchtje wind dat een smeulend vuurtje laat opflakkeren en voor een extra laagje as op zijn huwelijk zorgde.

Stof, as. Het hoopte zich op.

paul ligt in een verwrongen houding tegen de wand van de coupé aan. Er loopt een sliert kwijl uit zijn mondhoek zijn nek in. Knipperend tegen het schelle licht duwt hij zichzelf omhoog. Hij wrijft over zijn tintelend voorhoofd.

Het meisje is verdwenen. Hij moet haar de stuipen op het lijf hebben gejaagd. Ze had op zijn minst de andere passagiers om hulp kunnen vragen, want voor hetzelfde geld was het verkeerd met hem afgelopen.

Hoelang is hij bewusteloos geweest? Zijn horloge staat nog op Amerikaanse tijd. Zes uur terugrekenend moet het nu veertien over negen zijn, en dat is net na de vertrektijd van de trein – hij kan dus niet lang buiten kennis zijn geweest. Maar als de brede strook bomen aan de rand van Nieuw-Vennep in zicht komt, begrijpt hij dat hij zich vergist, de flauwte heeft veel langer dan een paar minuten geduurd.

Achter hem gaat een schuifdeur open. Een vrouwenstem roept. ‘Uw plaatsbewijzen, alstublieft.’ Hij vloekt binnensmonds want in zijn haast om de trein te halen is hij vergeten een kaartje te kopen, wat hem vast op een fikse boete komt te staan. Als de conductrice bij hem is aanbeland, verontschuldigt hij zich en begint het haar met te veel omhaal van woorden uit te leggen. Ze onderbreekt hem, korzelig.

‘Wat is uw bestemming?’

‘Leiden.’

Ze herhaalt zijn antwoord, knikt en loopt door naar een volgende passagier twee rijen verderop: een blonde man in een donkergroene overall, die zijn uitleg aan de conductrice heeft gevolgd. Als ze het hele treinstel heeft gecontroleerd, verdwijnt ze naar de volgende coupé. Ze heeft hem gematst.

De man in de overall steekt zijn blonde hoofd weer in het gangpad en grijnst naar hem. Paul ziet dat hij iets uit zijn zak haalt. Een tennisbal. De grijns wordt treiterend als de man de bal laat stuiteren en met één hand opvangt. Stuiter na stuiter daagt hij hem uit, tot Paul er genoeg van heeft.

‘Vind je dat leuk?’

Hij krijgt geen antwoord.

‘Hou daar es mee op.’

De grijns verdwijnt van het bleke gezicht. Toch laat de man opnieuw de bal stuiteren.

‘Hé! Ben je doof? Wat zei ik nou? Ophouden!’

Dat maakt indruk. De man stopt snel de tennisbal weg en wendt zijn gezicht af.

Rustig blijven. Misschien moet hij verstandig zijn en direct, hier ter plekke, een afspraak met zijn huisarts maken. Terwijl de trein naar een snelweg toe kruipt waarlangs rijen kassen oprijzen, haalt hij zijn mobieltje uit zijn binnenzak en klapt het open. Maar in plaats van het nummer van zijn huisarts op te roepen, selecteert hij de afbeeldingenmap.

Drie foto’s van zijn door kanker uitgemergelde vader in de kist.

De basstem van de rouw zwelt weer aan – een toon die af en toe van sterkte maar nooit van hoogte verandert, en die de hele dag meezingt met zijn stemmingen. Wie leeft er die de slaap des doods niet eens zou slapen? Wie redt zijn ziel van ’t graf …? Sinds hij vorige maand voor het eerst na twintig jaar weer in de strenggereformeerde kerk uit zijn jeugd is geweest, schieten er bij tijd en wijle spontaan bijbelteksten en psalmverzen uit zijn geheugen op. Hij vraagt zich af of de psalm van de slaap des doods is gezongen toen zijn vader in het graf werd neergelaten, dat hij zich die ineens herinnert. Hij weet niet eens meer óf er wel is gezongen, laat staan wát, zo opgesloten in zijn verdriet was hij. Hij had zijn armen om zijn dochter Miranda heen geslagen; hij troostte zichzelf met zijn liefde voor haar. Teresa stond schuin achter hem, maar zijn vrouw liet hij alleen met haar verdriet.

Gebogen over zijn mobieltje selecteert hij de eerste van de drie foto’s.

Het spijt me, pap. Ik heb het verkloot en goed ook. Heb er maar geen verdriet om. Laat niets je doodsslaap verstoren. May you have stars at elbow and foot.

Hij klapt zijn mobieltje dicht en leunt achterover.

‘Het gevoel is er niet meer.’

Het was een paar avonden voor zijn vaders dood. Frank en hij zaten op de veranda van hun stamkroeg bij de Heen-en-Weerbrug in Leiden. Paul hing over zijn bierglas: ‘Al een jaar of twee niet meer. Ik ben bang dat het niet meer terugkomt, ook al zou ik het nog zo graag willen.’

Hij hoorde hoe zwaarmoedig hij klonk en ging rechtop zitten, liet zijn stem opveren. Toch, ondanks alles, zei hij, ondanks het feit dat hij en Teresa tegenwoordig als broer en zus leefden, ging het goed tussen hen, beter dan ooit zelfs. Hij nam een slok en jubelde verder. Dat het met hem persoonlijk fantastisch ging. Het enige wat nog aan zijn geluk ontbrak was een hoed, een elegante zwarte hoed. Hij en Frank moesten binnenkort maar eens naar Amsterdam om er een te kopen, en ook een paar kleurige overhemden. Hij was hard op weg een man van de wereld te worden, zei hij lachend.

De kroegbaas was erbij komen staan, Lars, die kortgeleden ternauwernood een steekpartij heeft overleefd. Hij was bezig de lege glazen te verzamelen. Paul, in zijn haast hem behulpzaam te zijn, stootte met zijn knie tegen hun tafeltje. Glazen vielen om, een asbak sloeg kletterend in stukken, bier stroomde over het tafelblad, op zijn schoot, en het was opeens alsof er een schaduw over hem heen viel waarin de nagalm van zijn jubelende woorden bevroor.

met een schrille kreet van de wielen houdt de trein stil in de glazen schelp van Leiden Centraal. De deuren klappen open. Paul hijst zijn reistas over zijn schouder en stapt het perron op, sjort de koffer voor de voeten van de uitstappende reizigers langs.

Zo’n tien uur heeft hij zijn rookzucht met extra sterke nicotinekauwgom weten te onderdrukken, maar nu is het genoeg. Hij zoekt om zich heen naar een rookpaal. Verderop, tussen het perronstalletje en de wachtruimte, moet er een zijn.

‘Bekijk het maar’, mompelt hij. Hij wacht even tot de meeste reizigers van het perron zijn verdwenen en steekt dan de sigaret op die hij even voorbij Warmond al had gedraaid. Genietend blaast hij de rook naar het dak.

De ochtend is kil en nevelig. Een waterig zonnetje laat zo nu en dan verblindende sluiers neer tussen de staanders en overkappingen – die dan prompt door van alle kanten toeschietende schaduwen worden besprongen en neergehaald, keer op keer. Zittend op zijn koffer heeft Paul zicht op een deel van de gevel van het Leids Universitair Medisch Centrum, waar Maanke werkt. Hij stelt zich voor dat daarstraks in de trein zijn sms’je aan haar wegvloog, dat het een half uur voordat hij hier aankwam al in het gebouw neerdaalde, in haar mobieltje, en dat het daar nu wacht tot zij tijd heeft om het te lezen. Ben weer terug x.

Ze reageert vast nog wel, geduld. Operaties kunnen uren duren.

Thuis wacht Teresa. Op hem, en met de vraag of de inhoud van het manuscript van Spiegelgevecht gehandhaafd blijft. Nu heeft hij nog tijd, het laatste restje tijd voor zichzelf. Maar zodra hij straks zijn huis binnengaat, is het gedaan met het vrijblijvend plannen maken en zal hij moeten handelen. Om te beginnen moet hij antwoord geven op haar vraag.

‘Je weet dat ik het meen’, had ze bij het afscheid bij de vertrekhal gezegd. ‘Je zult moeten kiezen.’

Ze had zijn bijna voltooide manuscript gelezen, en dat had alles in gang gezet. Behalve Ada, zijn redacteur, leest niemand zijn werk voordat het af is. Als hij Teresa niet zo nu en dan iets over zijn roman in wording vertelde, zou ze niet eens weten waaraan hij werkte. Maar nadat hij haar in zijn enthousiasme een scène over zijn vader had voorgelezen, was ze nieuwsgierig geworden.

‘Dit kun je toch niet maken, ons huwelijk uitstallen.’ Ze was de woonkamer binnengelopen en had boos de papierstapel van zijn manuscript op tafel laten ploffen. ‘Dat je schrijver bent geeft je nog niet het recht om met mij en mijn gevoelens te spelen.’

Hij speelt niet met haar gevoelens. In zijn boek speelt hij een spel met de werkelijkheid. Een geraffineerd spel, maar dat ontgaat haar, ze begrijpt niets van zijn schrijverschap.

Hij drukt zijn sigaret uit en slentert met tegenzin naar de trappen.

Na nog een tweede sigaret bij de halte stapt hij een kwartier later in de bus naar Rijnsburg. Hij legt zijn reistas op een stoel, gaat ernaast zitten en trekt zijn koffer uit het gangpad naar zich toe.

Vóór hem zit een bejaard stel van wie de man een lang litteken als een diepe groef in zijn kale schedel heeft. Vettig vel gulpt over de boord van zijn overhemd als hij zijn hoofd naar zijn vrouw draait. ‘Ik vraag me af of die jongen er iets van leert’, hoort Paul hem tegen haar zeggen. ‘En zo ja, dan kan hij dat maar beter heel gauw doen.’

De bus begint te rijden. Wurmt zich meter voor meter het verkeer in en tussen de overstekende voetgangers door.

‘Ik heb er een hard hoofd in’, zegt de oude vrouw en ze leunt tegen haar man aan, steekt bij hem in. ‘Hij leeft in zijn eigen wereld. Jammer, want hij is heus geen kwaaie vent.’

Opeens klinkt er een harde klap tegen het raam, vlak bij Pauls hoofd. Geschrokken kijkt hij opzij en zoekt door de drukte achter het station. Onder de luifel van de broodjeszaak van Lebkov ontwaart hij een bekend gezicht dat triomfantelijk naar hem grijnst. Een tennisbal stuit over de weg, voor een remmende auto langs, naar de uitgestrekte handen van de blonde man in de donkergroene overall.