Frédérique Deghelt

Jade

Vertaald uit het Frans door Marijke Scholts

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Het motto is afkomstig uit Ecrire (1993) van Marguerite Duras; vertaling Marianne Kaas, Schrijven (Van Gennep, 1994)

==

De vertaling van het citaat uit Cyrano de Bergerac (1897, Edmond Rostand) is van de hand van Laurens Spoor (Uitgeverij Bert Bakker, 2003)

==

Oorspronkelijke titel La grand-mère de Jade, verschenen bij Actes Sud

Oorspronkelijke tekst © Actes Sud, 2009

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Nederlandse vertaling © Marijke Scholts en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Diny van Rosmalen

Omslagillustratie © Jonathan Viner

isbn 978 90 445 2106 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het geschrevene komt aan als de wind, het is naakt, het is inkt, het is het geschrevene, en het is vergankelijker dan al het andere vergankelijke in het leven, niets is vergankelijker, behalve dat ene, het leven.

marguerite duras

#

Meteen toen ze het nieuws hoorde, besloot Jade haar te gaan halen. Haar grootmoeder Jeanne, haar Mamoune, had het bewustzijn verloren. Ze was de volgende dag pas gevonden, liggend op de grond in de keuken van de Savoyaanse boerderij, waar ze alleen woonde. Toen Jade zich ’s avonds klaarmaakte om met vrienden uit te gaan, rinkelde de telefoon … Elf uur. Jade deinsde even terug. Om deze tijd was het vast Julien, die een melancholieke bui had en ernaar verlangde haar te zien. Ze aarzelde, nam zuchtend op en hoorde de stem van haar vader, die al een jaar of twaalf in Polynesië woonde. Hij vertelde haar van Mamounes flauwte en had ook nog een ander slecht bericht: zijn zusters, Jades tantes, wilden niet afwachten of deze zwakte misschien van voorbijgaande aard was. Het kon opnieuw gebeuren en dat was voldoende voor de drie dochters van Jeanne, die op een steenworp bij haar vandaan woonden maar nooit bij haar op bezoek gingen. Ze hadden besloten op zeker te spelen. Mamoune had geen stem gehad in het kapittel en ook familie die te ver weg woonde, werd niet gekend in de beslissing. Serge, Jades vader, wist dat het uitgesloten zou zijn om zijn moeder van tachtig uit haar omgeving weg te halen en te vragen of ze bij hem op zijn verre eiland kwam wonen. En niemand had hem trouwens om zijn mening gevraagd. Het besluit om haar in het verzorgingshuis te laten opnemen was al getekend en zijn zusters hadden hem alleen meegedeeld hoe de stand van zaken was. Probeer erachter te komen wat ze daar in hun schild voeren, had hij die avond tegen zijn dochter gezegd. Ze zeggen wel dat het tijdelijk is … Maar op haar leeftijd …

Terwijl ze naar de ongeruste stem van haar vader luisterde, vroeg Jade zich af waarom haar tantes hun moeder, die altijd voor iedereen had klaargestaan, zo snel kwijt wilden, zonder haar zelfs maar een kans te geven, of, liever nog, hulp. Jades gevoel van onbehagen nam toe naarmate ze meer hoorde over dit complot tegen Mamoune. Een van de zussen was arts. Dat maakte het eenvoudig om Mamoune met een doktersverklaring in een tehuis te laten opnemen, alleen maar omdat haar leven even had gehaperd, zei Jade bij zichzelf.

Het was natuurlijk gekkenwerk, maar zonder er verder over na te denken besloot ze om meteen de volgende dag in haar auto te stappen en gehoor te geven aan de grote verontwaardiging, die haar buikpijn bezorgde. Ze wist dat ze de hele weg, al naar gelang het aantal kilometers dat haar nog van Mamoune scheidde, argumenten voor en tegen zou verzinnen. Zo ging het altijd bij beslissingen die overijld waren genomen.

In een vlaag van onbezonnenheid had ze pasgeleden Julien aan de kant gezet, die ze vijf jaar lang als de man van haar leven had beschouwd. Sinds twee maanden woonde ze alleen in haar appartement. En wilde ze nu, terwijl ze vond dat ze niet met een man kon samenleven, haar dagen gaan slijten met een tachtigjarige? Nee, nee, dat was volkomen belachelijk en onvergelijkbaar. Jade wist dat haar alter ego, dat altijd spaken in het wiel stak zodra ze toegaf aan haar onbesuisde kant, haar vervolgens met vragen zou bestoken. De andere Jade, de redeneerster, zou met overtuigende argumenten komen, waardoor haar boosheid zou afnemen. Ze zou bijvoorbeeld zeggen dat ze de hele dag moest werken en dat ze er niet zeker van kon zijn dat alles goed ging met Mamoune. Of, als haar tantes gelijk hadden, als haar grootmoeder werkelijk voortdurend medische zorg nodig had, dan zou zij geen verpleegkundige, geen ziekenverzorgende kunnen betalen van haar miezerige journalistensalaris.

Maar er dienden zich nog andere, verwarrender vragen aan. Wat wist Jade eigenlijk van Mamoune? Niet veel. Sinds haar prilste kindertijd aanbad ze deze grootmoeder, die, afhankelijk van de dag en haar stemming, naar rozen of viooltjes geurde. Met haar grijze vlechten opgestoken in een knot en haar heldere ogen leek ze op de goede fee uit een sprookje. Klein, een beetje rond. Mamoune had altijd op kinderen gepast, altijd geweten hoe ze met hen moest praten, hoe ze hen met haar zachte stem kon bereiken zonder de gebruikelijke vragen van volwassenen te stellen: Doe je goed je best op school? Wat wil je later worden als je groot bent? Bij haar bestond er geen kloof tussen de wereld van de kleine en die van de veel te grote mensen. Ze was moederlijk, met een warme liefde, en haar lach was als een gezang, die uitnodigde om met haar mee te lachen.

Jade herinnerde zich dat haar grootmoeder de dochter was van een landbouwer en een vroedvrouw. Mamoune had haar een foto laten zien van haar ouders op hun trouwdag en Jade vond toen dat ze oude gezichten hadden, hoewel ze eruitzagen als vijftienjarigen. Hij met een snorretje zoals de boeren dat aan het begin van de eeuw hadden, zij met een knot en een ernstige blik. Toentertijd lachte men niet op foto’s. Hun dochter Jeanne was arbeidster aan de lopende band geweest toen ze een jong meisje was. Maar waarom wilde Jade zich zo graag herinneren wie Mamoune, of liever Jeanne was? Het enige wat belangrijk zou moeten zijn, was de wens om haar voor haar lot te behoeden. Tenzij …

Jeanne had haar man Jean ontmoet in de fabriek waar ze beiden werkten. Ze was toen erg jong. Met al haar zestien jaren voelde ze zich onweerstaanbaar aangetrokken tot de donkerharige jongeman met zijn hoekige gezicht, die de bergen zo goed kende en zich niet voor meisjes leek te interesseren. Desondanks had hij haar het hof gemaakt. Eenmaal getrouwd, wijdde Jeanne zich aan haar kinderen en daarna aan die van anderen. Er liep altijd een hele stoet in huis rond en ze wist haar troepje te leiden zonder boos te hoeven worden. De kinderen waren nooit ongehoorzaam, want daar was Mamoune – dat was de naam die de kinderen haar hadden gegeven – veel te lief voor. Jeanne had haar eigen manier om de wispelturige kinderen in bedwang te houden: met geruststellende en liefdevolle blikken. Haar ogen waren als een blauwe glimlach met grijze glittertjes, die elk kind dat het gewaagd had haar iets te weigeren onmiddellijk in een soort schaamte dompelden. Jean kwam laat thuis, moest hard ploeteren en spoorde zijn nakomelingen aan hun uiterste best te doen op school, zodat ze het arbeidersmilieu achter zich konden laten en toegang kregen tot het hoger onderwijs. Hij was er trots op dat hij ten aanzien van zijn drie dochters, van wie er twee advocaat waren en de derde arts, de taak die hij zichzelf had opgelegd tot een goed einde had gebracht. Zijn enige zoon, Serge, de vader van Jade, had in zekere zin de rol van rebel gespeeld. Hij was kunstschilder geworden. Hij woonde op een afgelegen eiland, buiten de gevestigde orde, samen met Jades moeder, een bohémienne die net zo onvoorspelbaar was als hij.

Mamounes man was drie jaar geleden overleden aan een hartaanval en had zijn vrouw ontredderd achtergelaten. Zo zelfstandig aan zijn zijde, leek zij een deel van zichzelf samen met Jean begraven te hebben.

Haar verhuizing naar het verzorgingshuis stond gepland voor de zaterdag en Jade had bedacht dat ze vrijdag rond het middaguur, de volgende dag dus, onverwacht bij Mamoune op de stoep zou staan. Dat liet haar niet veel tijd om na te denken … Na het telefoontje van haar vader had Jade haar grootmoeder het liefst wakker willen bellen om haar, als een geheim, in te fluisteren: ik kom je halen. In die aangekondigde ontvoering zou ze de bevestiging horen van wat ze al had vermoed. Haar dochters hadden haar met wat gladde praatjes een proeftijd ‘verkocht’, omdat ze het inpakken van haar lievelingsspullen moesten verklaren. Het was om een poosje te herstellen, hadden ze haar verteld, een tijdelijke verhuizing, en Mamoune was slim genoeg om te doen alsof ze het geloofde. Maar er was haast geboden, en als ze dan toch haar huis uit moest, dan maar liever om naar dat van Jade te gaan. Je komt een poosje bij mij wonen in Parijs, zou ze tegen haar zeggen, en daarna bekijken we samen of je wilt blijven of naar huis wilt gaan, en onder welke voorwaarden. Op die manier zou Jade het gevoel hebben dat ze tegenover haar niets zou verzwijgen over haar toestand, die zo ernstig was dat ze eigenlijk in een tehuis moest worden opgenomen, en kon ze toch alle vragen bespreken die bij haar leefden. Die transparantie en die openhartigheid zouden in haar voordeel werken. Mamoune, die al jarenlang niet meer naar Parijs wilde komen, zou zich niet laten bidden. Dat hoopte Jade tenminste … Ze was de dochter van haar grootmoeders geliefde zoon en, gezien de omstandigheden, zou ze haar kant kiezen.

Jade wist al wat Mamoune zou zeggen. Wat ik erg vind aan die huizen – ze zou ze niet bij naam noemen – is dat ze vol zitten met oude mensen. Ik ben ook niet jong meer, zou ze eraan toevoegen, maar volgens mij word je minder snel oud als er meerdere generaties bij elkaar wonen … Ze zou even zwijgen om na te denken … Misschien zou ik je zelfs ergens mee kunnen helpen … Die laatste zin was net iets voor haar, en zou Jade tot tranen toe bewegen. Ze zag Mamoune voor zich, met al haar rondingen in haar blauwe jurk, zich met gefronste wenkbrauwen afvragend waar haar eenvoudige bestaan nog goed voor kon zijn, alsof ze een voorwerp was dat je in alle ernst kon afdanken.

Mamoune

Ik ben zo bang dat ik vergeetachtig word en niet meer in staat zal zijn mijn eigen leventje te leiden. Tot op heden heeft het leven me niet alles gegeven, maar me wel het wezenlijke verleend. Iets waar ik niet om had gevraagd, maar wat een ontdekkingslust in me heeft gestild waarvan ik het bestaan niet kende. Ik weet zeker dat er mensen zijn die zullen zeggen dat ik alles wat me nu overkomt had kunnen verwachten.

Toen ik nog op de fabriek werkte, was er een Afrikaanse die tegen alle moeders zei: ‘Slaap bij je kinderen zolang ze klein zijn, anders zullen ze niet voor je zorgen als je oud bent.’ Ik had toen nog geen kinderen. Ik moet haar raadgevingen vergeten zijn. Ik heb niet genoeg bij mijn dochters geslapen. Daar kom ik nu achter.

Ik neem het hun niet kwalijk. Ik geloof zelfs dat ik hen begrijp. Wat moeten ze met mij aanvangen? Op mijn leeftijd ben ik een last en ik vind het erg genoeg dat het zo ver heeft kunnen komen. Ik ben te oud, te moe en kan nu ook nog zomaar flauwvallen. En morgen …?

Ik hou van het uitzicht op de tuin vanuit mijn keukenraam. Hij is niet meer hetzelfde sinds Jean dood is, maar ik word het nooit moe om naar de vogels te kijken als ik met de afwas bezig ben. Wij vulden elkaar zo goed aan in ons zwijgen. Hij bewerkte de grond, tot de stille tijd aanbrak. In de winter keek ik ’s ochtends bij mijn eerste kop koffie naar de kale struiken en stelde me de kleuren voor waarmee ik onze tuin in het voorjaar zou kunnen tooien. Elke ochtend fluisterde de zwarte aarde me weer een ander schouwspel in: gele of rode tulpen, forsythia’s, clematis, primula’s … Een schouwspel van kleuren en vormen, en daarna brak de grote dag aan waarop de zaden werden gekocht. Enkele weken later wachtte ik vol ongeduld op het moment waarop de tuin Jean de kleuren zou onthullen die ik had uitgekozen. Ik hield alleen nooit rekening met de wind, die mijn ontwerp altijd weer in de war stuurde. In de bloeitijd zorgde hij steeds voor verrassingen. Voor de vorm schold ik een beetje, maar eigenlijk beviel het me wel dat een onverwacht briesje mijn tuin een verwilderde aanblik gaf.

We staan aan het begin van de lente. Alsof ik wist dat ik uit mijn huis gehaald zou worden, heb ik dit jaar niets gezaaid. Toch heb ik de tuin niet verwaarloosd na Jeans dood. Elke aprilmaand, er zijn er nog maar drie geweest, kreeg onze tuin zijn kleurenpracht weer terug. Het was alsof het een speciaal eerbetoon aan hem was, alsof de aarde zich erop toelegde het beste van zichzelf te geven. De buurvrouwen die bij mij langskwamen, waren gerustgesteld de oude tuinierster weer terug te vinden. Ze complimenteerden me met mijn groene vingers. Niemand zag er de boodschap in die degene die ontbrak me stuurde: dat ik de schoonheid van onze tuin voortaan alleen moest bewonderen.

We hadden zo’n goede band met elkaar. In de loop van de jaren was zijn mond veranderd in een kleurloze streep, waarin alle ingehouden emoties tot uitdrukking kwamen. De mijne daarentegen was nog steeds zinnelijk gewelfd, in vorm gebleven door de vluchtige gesprekjes die nergens toe leidden. De babyhuidjes, de warme omhelzingen van de kinderen hadden hem een zachtheid gegeven die als vruchtvlees uiteenspatte op de ruwe wang van deze hardwerkende man, die mijn dagelijkse liefkozingen met begripvolle glimlachjes beantwoordde.

Ik geloof dat ik van hem droomde toen ik die flauwte kreeg, die men me lijkt te verwijten. Nee, zo was het niet precies. Ik had net wat afval naar buiten gebracht. Het was waterkoud aan het eind van deze winter en ik nam me voor om warme melk te maken. Daarna ging ik terug naar de keuken. Maar ik realiseer me dat ik niet helemaal eerlijk ben: mijn geheugen verzint een samenhang waar alleen maar leegte heerst. In werkelijkheid ben ik de volgende dag gevonden, op de grond voor de koelkast. Ik zou graag zeggen dat ik iets gemerkt heb. Ik zal vroeger ook weleens in eendere omstandigheden flauwgevallen zijn, alleen schonk niemand daar aandacht aan … Maar op mijn leeftijd hoef ik niet meer op begrip te rekenen, zelfs niet op medelijden. Men laat niets meer passeren. Zo gaat dat.

Voor het ogenblik verheug ik me erop dat dat kind me komt halen. Het is een teken van de hemel, dat ik moet doorgaan. Ik heb niet de energie om me te verzetten. Die heb ik nooit gehad. Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom ik nooit verdacht werd toen ik in het Savoyaanse verzet zat. De blik van de anderen gleed langs mij af. Ik was onzichtbaar, had er niets mee te maken. Ik ben oud en berustend geboren, een en al vriendelijkheid en rechtschapenheid.

Volgzaam als ik altijd ben geweest, voel ik geen wrok jegens mijn dochters. Ze hebben gezien dat Jean en ik, toen wij de zestig naderden, veel ouder waren dan zij nu op dezelfde leeftijd. Ze willen niet accepteren dat de tijd voorbijgaat, zijn bereid me te verstoten alsof ik zijn handlanger ben.

Mijn mooie Denise heeft haar neus recht laten maken. Ze wendde haar hoofd af om mijn verbaasde blik te ontwijken. Ze dacht dat ik het niet zou zien! Hoe zou een moeder, de schepper van het origineel, zich voor de gek kunnen laten houden door een neus die is gefabriceerd door een chirurg? Hoe vaak heb ik niet met mijn vingers over dat uitsteeksel gestreken, dat haar het profiel gaf van een Egyptisch standbeeld. Ik heb niets gezegd, maar de bevalligheid die ze uitstraalde vanwege de schaamte over haar neus, een soort jeugdige schuchterheid, is opgelost in het zekere gevoel eindelijk van een gebrek verlost te zijn.

Waarom zou je je gezicht veranderen? Volgens mij kwam je vroeger gewoon als een mooi meisje of jongetje op de wereld, of als lief of flink … Als een kind levenslustiger was dan knap, roddelden de buurvrouwen over de onvolkomenheden van zijn gezicht of lichaam. Maar eigenlijk accepteerde iedereen zijn lot. Lelijk of knap, jong of oud, je mocht lachen en er zijn zonder dat het iemand hinderde. Misschien dat ik door deze herinnering aan de tolerantie van vroeger beter de onrechtvaardigheid inzie van mijn situatie nu, waartegen ik me niet durf te verzetten.

Zij hebben hun leven … En … Nu ben ik alweer excuses voor hen aan het zoeken. Dat die kleine me komt halen, bewijst dat mijn dochters niets hebben ondernomen om me te helpen. Ze leek me erg zelfverzekerd aan de telefoon en ik weet niet hoe ik nee had kunnen zeggen tegen datgene waar ik zo op hoopte: dat een goed gesternte mag waken over de vrijheid van een oude vrouw …

Het was een vreemde angst die me beving toen Denise, de eerste arts in onze familie, over rust nemen sprak en over een tijdelijke situatie. Een kinderlijke angst, met een gevoel van onrechtvaardige machteloosheid, waarbij mijn maag in een soort bankschroef werd samengeknepen. Voordien was de gedachte dat mijn leven anderen kon toebehoren nog nooit bij me opgekomen.

#

Hun overhaaste vlucht zou aan deze dag een bijzondere kleur verlenen. Toen Jade haar vroeg alleen de allernoodzakelijkste kleding mee te nemen en de rest achter te laten, voelde ze een lichte aarzeling, die ze, omdat ze inzag dat het onvermijdelijk was, al snel ter zijde schoof. Met haar heimelijke vertrek van de boerderij, vlak voor de geplande verhuizing naar het verzorgingshuis de volgende dag, verklaarde Mamoune haar dochters de oorlog. Vooral ook omdat ze geen enkele discussie met hen was aangegaan om te zeggen dat ze het niet eens was met de genomen beslissing. Haar hele leven was altijd het tegendeel geweest van deze onverwachte, onaangekondigde rebellie. Jade vreesde dat ze haar meesleepte in een wereld die niet de hare was. Onzekerheid knaagde aan haar. Jade kende haar grootmoeder alleen als een evenwichtige, rustige vrouw, maar had zij niet ook eens gezegd dat elke mens een onvermoede kant in zich heeft, dat elke mens in staat is zich als een vreemde, ja zelfs als een vreemdeling te manifesteren?

Dat alles speelde door Jades hoofd, terwijl ze onophoudelijk tegen haar bleef praten: Zijn dat je wollen spulletjes aan die kant van het bed? Wil je dat ik ze inpak? Het is hier veel vochtiger dan in Parijs. Wil je misschien je bedlampje meenemen? Ik weet dat je er erg aan gehecht bent. Voel je niet bezwaard, er is ruimte genoeg in de auto, ik wil dat je je thuis voelt in mijn huis. Neem alles mee waar je van houdt. Uit angst dat haar grootmoeder een stilte zou aangrijpen om te zeggen dat ze er toch maar van afzag, bleef Jade maar doorpraten. Mamoune trippelde van de ene kamer naar de andere en bracht kleren en voorwerpen mee die in haar koffers gepakt moesten worden. Ze verzamelde haar spullen met een ijver alsof ze een spel speelde waarin ze in recordtijd aanwijzingen bij elkaar moest zoeken. Ze schrok op toen de telefoon ging. Jade keek haar vragend aan. Ze namen niet op, wachtten tot het gerinkel ophield, terwijl ze elkaar angstig aanstaarden. Mamoune profiteerde van de weergekeerde stilte door haar schuldbewust te bekennen dat ze had geprobeerd stilletjes te vertrekken, nog voordat Jade had gebeld om haar te komen halen. Nadat haar dochter haar had meegedeeld dat ze in overleg met de arts had besloten dat ze werd opgenomen in dat tehuis in Annecy, dat zo comfortabel was, door bomen omringd en met alle medische voorzieningen voorhanden, wat toch veel beter voor haar was …

Het klonk een beetje verdacht, weet je, de manier waarop ze me geruststelde. Ik heb toen snel een koffer gepakt. Ik vertrok door het hekje achter in de tuin, dat op het kerkhof uitkomt. Ik had geen idee waar ik naartoe ging, maar ik stak dat veld met graven over naar de verlaten straat die achter langs het dorp loopt. Met mijn koffer op wieltjes liep ik over het stenen pad en het leek net alsof de kraaien de spot met me dreven. In hun gekras hoorde ik de stem van de doden: ‘Neemt u hier uw intrek, mevrouw? Bent u niet wat te vroeg? U hebt uw koffer niet nodig; bij ons laten de bezoekers hun bagage achter bij de ingang.’ Al die grafzuilen waarop de data van geboorte en sterven zich aaneenregen, monterden me op. Ik zei tegen mezelf dat ik in ieder geval nog leefde en dat mijn dochters alleen om mijn bestwil handelden. Ben je van gedachten veranderd? vroeg Jade. Als antwoord legde Mamoune haar bijbel boven op de spullen in de koffer en deed hem dicht.

Ook al zou haar tante pas de volgende dag komen, Jade wilde zo snel mogelijk op weg gaan. Ondanks haar vermoeidheid zouden ze Mamounes huis al gauw een eind achter zich hebben gelaten. En als ze eenmaal vertrokken waren, zouden eventuele vervelende ontmoetingen, van die familieruzies die Jade bij voorkeur wilde voorkomen, hun bespaard blijven. Met tranen in haar ogen keek Mamoune nog eenmaal liefkozend de kamer rond, volgde toen haar kleindochter en vroeg haar de luiken en de deur te sluiten, terwijl zij op het bankje waarop ze altijd rustte en peinzend naar haar bloemen keek, op haar wachtte.

De eerste kilometers verliepen in stilte. Mamoune zat te dommelen. Ze was vermoeid door de gebeurtenissen. Jade wierp zo nu en dan een vluchtige blik op haar en moest zichzelf steeds weer voorhouden dat ze al tachtig was, hoewel ze het nauwelijks kon geloven. Haar leeftijd leek te zijn opgelost in de liefde die ze uitstraalde. Mamoune was tijdloos. Ze had rimpels, natuurlijk, maar in elk jaargetijde had ze een gezonde bruine kleur en ze zag er nooit zo grauw en ziekelijk uit als sommige ouderen die Jade in Parijs op straat tegenkwam. Zelfs wanneer ze boos was – wat zelden het geval was – had Jade nooit meegemaakt dat ze haar zachte, bijna omfloerste stem, die zo karakteristiek voor haar was, verhief. Ze had een licht Savoyaans accent, dat sterker werd wanneer ze over haar huis, haar tuin of over degenen die ze liefhad sprak.

Toen Jade over haar leeftijd nadacht, en de band die er tussen hen bestond buiten beschouwing liet, werd ze bang. Bang een vergissing te begaan door haar mee te nemen, bang niet voor haar te kunnen zorgen, bang haar bedrogen te hebben met de belofte dat ze haar zou redden. Meer dan eens meende ze in de achteruitkijkspiegel de auto van haar tante Denise te zien, die de achtervolging had ingezet.

En als haar tantes zouden besluiten om Mamoune terug te komen halen? Wat zou ze dan zeggen en hoe zou ze hun kunnen verhinderen om haar mee te nemen? Tot nu toe was ze gewoon een aardig nichtje geweest met wie ze over literatuur of over haar studie spraken en ze wist niet wat haar tantes zouden denken van deze nieuwe kant van haar, waarin ze de rol van bestrijdster van het onrecht speelde en hun moeder ontvoerde …

Hoewel ze gesteund werd door haar vader, maakte Jade zich geen enkele illusie, Polynesië was ver weg; de gevolgen van deze ontvoering zou ze alleen moeten dragen. En dan was er nog die kwestie van curatele waar ze maar een vaag idee van had. Hoe stelde je iemand onder curatele? Wie mocht zo iemand onderzoeken, en vaststellen dat hij niet langer in staat was zijn eigen zaken te beheren? Zouden haar dochters dit middel kunnen aangrijpen om hun moeder terug te halen? Nu al nam ze zichzelf deze niet-gewilde oorlog kwalijk, die haar dwong haar tantes als vijandinnen te beschouwen.

Ze hadden zo’n honderd kilometer afgelegd van de weg die ze ’s ochtends ook al in de omgekeerde richting had gereden en de vermoeidheid begon zijn tol te eisen. Ze besloot de autoweg te verlaten en een hotelletje voor de nacht te zoeken. Als ze zou doorrijden, zou ze in slaap kunnen vallen. Ze voelde zich plotseling verantwoordelijk voor haar grootmoeder en zei tegen zichzelf dat niets meer hetzelfde zou zijn als voorheen, dat ze haar leven niet langer met dezelfde zorgeloosheid zou kunnen leiden. Ze voelde dat ze niet meer het recht had zichzelf in gevaar te brengen.

Door het verhaal van Mamoune ontdekte Jade dat je erg eenzaam kon worden, ook al had je een man en vier kinderen gehad: zes personen die zo veel jaren hadden samengewoond, samen gegeten en elkaar waren tegengekomen in een huis dat bruiste van vrolijkheid.

Mamounes verhaal maakte haar bang. Jade kon de gedachte niet verdragen dat haar grootmoeder, die zo veel liefde had gegeven, in de steek werd gelaten. Maar was het dan nodig om een reddingsactie op touw te zetten om van die negatieve gevoelens af te komen? Ze wilde niet dat haar grootmoeder nog langer eenzaam was, maar in hoeverre speelde haar eigen eenzaamheid daarin mee? En dan nog, als ze Mamoune uit haar eigen wereld losrukte en in die van haar overplantte, zou ze dan minder eenzaam zijn?

In het hotel, dat aan de rand van een beek lag en vroeger een molen was geweest volgens de eigenaresse, die hen rondleidde, was nog maar één kamer vrij. Ze hadden beiden een eigen bed op de zolder, waarvan het enige raam uitkeek op een bos. Jade zag dat Mamoune ondanks haar vermoeidheid rechtop probeerde te staan.

‘Herinner je je nog dat je als kind altijd in mijn kamer wilde slapen?’

Ja, ze herinnerde zich nog hoe ze had gebedeld om tijdens de siësta in haar bed te mogen slapen, haar gezicht in haar kussen te begraven en er haar rozen- en viooltjesgeur op te snuiven. En als ze weleens een nachtje bleef slapen in haar huis van hout en steen, werd ze tegen vijf uur ’s ochtends wakker en nestelde ze zich nog even tegen Mamoune aan voordat die opstond. Om haar dromen met die van haar geliefde grootmoeder te verbinden, had het kleine meisje geen andere mogelijkheid dan bij haar in bed te kruipen. Dat uur dicht tegen haar aan was gevuld met betoverende beelden. Hoe zou ze dat kunnen vergeten?

Als antwoord had Jade haar een zoen op haar voorhoofd gegeven en haar meegedeeld dat ze in haar kleine, zestig vierkante meter tellende woning in Parijs haar eigen kamer zou krijgen en dat ze haar niet elke dag lastig zou vallen. Eén keer per twee dagen maar, had Jade tegen haar gezegd, met een zogenaamd smekend gezicht. Mamoune had gelachen. Je zult het wel zien, jouw kamer is aan de achterkant en kijkt uit op de tuintjes. Ik heb twee balkons. Een aan de keuken en een aan de kant van de eetkamer. Vlak bij mijn huis is een kleine wilde tuin, hij hoort bij een museum. Jade wist hoe belangrijk de natuur was voor Mamoune, die haar zo vaak had meegenomen de bergen in, waar ze zonder aarzelen elke plant bij naam noemde en haar nauwgezet het culinaire en het geneeskrachtige gebruik ervan uitlegde. Haar groene vingers en haar kennis hadden haar veranderd in een soort toverheks die de geheime kennis bezat om magische drankjes te bereiden, waarvoor ze de ingrediënten in haar tuin kweekte.

Ze keek naar Mamoune, die er verloren uitzag in de toch gezellige kamer.

‘Heb je honger?’

Mamoune

Ik heb slecht geslapen. Ik zag hoe de deur openging en Denise ineens in onze kamer verscheen om me te komen halen. Ze liep in het donker, zodat Jade niet wakker werd, en sleepte me mee. Er kwam geen geluid over mijn lippen. Wat een idiote droom! Waarom voel ik me zo schuldig? Vanochtend zijn we vroeg vertrokken in de mist en ik heb Jade niets over mijn nacht verteld. In de auto heb ik een dutje gedaan. Ze zal me nog voor een marmot aanzien.

Ligt het aan het heuvelachtige landschap of aan de ochtendmist dat mijn gedachten zulke melancholieke wegen bewandelen? Ik zie mijn moeder, op weg naar een bevalling. Ze stopte een paar kaarsen onder haar cape als ze wist dat het gezin waarin het nieuwe kind werd verwacht, arm was en bij zonsondergang naar bed ging, zodat er geen licht gemaakt hoefde te worden. Ik denk aan mijn grootvader, aan zijn wagen en aan de dood van zijn enige paard, waardoor de familie in een isolement raakte, dat voor het kleine meisje dat ik toen was moeilijk verborgen kon blijven … Zo volgden gedurende de rit de verschillende gebeurtenissen van mijn leven elkaar op, zonder dat ik ze een halt kon toeroepen. Nu trekken ze onophoudelijk in mijn gedachten voorbij.

We zijn bijna in het hart van Parijs aangekomen. In de verkeersdrukte moet Jade haar aandacht bij het rijden houden en ik, oude vrouw die ik ben, begin te piekeren. Ze heeft me verteld dat ze in een straat achter Pigalle woont en dat haar buurt tegelijk een dorp en een stukje van de grote stad is. Ik vraag me af hoe dat mogelijk is.

Ik had ruimschoots de tijd om na te denken terwijl ik de bomen telde, en tot aan de poorten van de hoofdstad leek de reis naar haar huis op een vlucht. Nadat we de ringweg achter ons hadden gelaten, doken we een andere wereld in. Ik richt mijn aandacht op de indrukwekkende monumenten en probeer ze te identificeren. De stad, die ik in de jaren vijftig voor het laatst heb gezien, herken ik niet meer. De gebouwen staan er nog, maar lijken op te gaan in een eindeloze stroom van verkeer, geluid en misselijkmakende stank. De voorbijgangers zien eruit alsof ze naast hun eigen lichaam lopen. Ik observeer heimelijk het mooie ovale gezicht van mijn dertigjarige kleindochter. Ik weet nog dat ze haar lange blonde haar tijdens een van haar eerste reizen had afgeknipt. Als journaliste moet een meisje haar uiterlijk aanpassen aan de eisen van een praktisch beroep, zei ze. Nu raken ze nauwelijks haar schouders als ze plotseling haar hoofd omdraait om ons door het drukke verkeer aan het eind van de dag te loodsen. Haar blik kruist de mijne. Haar grote, hazelnootbruine ogen lachen me toe. Bevrijd van ik-weet-niet-welke last rijdt ze behendig tussen de auto’s door. Ze straalt een aangename zorgeloosheid uit. Ik merk hoe gelukkig ze is dat ze weer terug is in haar stad. Alsof mijn ontvoering nu een feit is en we niet meer ingehaald kunnen worden. Maar we moeten bedacht zijn op de woede van mijn jongste dochter, die zeker zal proberen naar Parijs te komen om me terug te halen …

Onkundig van mijn gedachten laat mijn kleindochter haar handige gemanoeuvreer aan het stuur vergezeld gaan van commentaar op de zeden en gewoonten van de Parijzenaars. Het lijkt wel of ze een volk van nauwelijks getemde barbaren beschrijft. Er is geen samenhang meer tussen wat ik zie en wat zij me vertelt. Op deze namiddag is het druk op straat en er is veel verkeer. Ik ben moe, vol twijfel. Misschien heb ik de leeftijd niet meer voor dit soort avonturen. Ik geloof dat ik in een wereld leef waarin ik niet meer thuishoor. Ik zie ertegen op om mijn persoonlijke bezittingen, die we inderhaast hebben meegenomen, te moeten opbergen. Waarom maken mensen van mijn leeftijd toch overal zo’n probleem van? We hebben toch wel voor hetere vuren gestaan …

Het is de eerste keer dat ik vlucht … Zelfs in de oorlog hoefde ik niet onder te duiken of uit het dorp weg te gaan. Ik bracht berichten over en weer tussen de verzetsstrijders die zich schuilhielden in de Alpen en de leiders van de Résistance van Annecy. Bijna een wandelingetje. Ik ben oud en daar is niets aan te doen. Ik ga terug in mijn herinneringen. Jade heeft de auto geparkeerd op een pleintje met bomen, een voetgangerszone, zei ze … Ze wurmt zich uit de auto, richt haar een meter vijfenzeventig op en rekt zich met gefronste wenkbrauwen uit. Ze schat haar kansen om er zonder bekeuring van af te komen. De klokken luiden, alsof ze ons welkom willen heten. Ze glimlacht. Ze zijn gemaakt door iemand bij jou uit de buurt. Het zijn de klokken van Montmartre die we horen. Het zal net zijn of je hier thuis bent, dat zul je zien. Je naam staat zelfs al op mijn brievenbus. J. Coudray, want onze voornaam begint immers met dezelfde letter. Trots denk ik bij mezelf dat het dochtertje van mijn Serge een knappe en slanke jonge vrouw is geworden. Door de vreugde dat we eindelijk gearriveerd zijn, is de vermoeidheid van haar gezicht verdwenen. Dat is het voorrecht van de jeugd … Bij mij daarentegen …

Nu ik met haar ga samenwonen, zal ik elke dag met dit verschil geconfronteerd worden. Een mens went eraan om alleen te wonen. Toen Jean doodging, dacht ik dat de wereld zou instorten. Dat ik zichtbaar zou worden, omdat hij er niet meer was om mijn fouten en mijn gebreken te verbergen, mij niet meer kon beschermen. Maar niets van dat alles gebeurde. Ik ontdekte alleen dat ik oud was geworden. Door mijn leven met Jean was die waarheid voor mij verborgen gebleven. Ik zag mezelf door zijn ogen, de ogen van onze jeugd, want ook ik zag hem niet voortschrijden op de weg van de tijd.

Tegelijkertijd ben ik gaan observeren. Niemand interesseert zich voor de ouderdom. Hoe meer ouderen er zijn, hoe jonger ze worden. Ik herinner me de tijd waarin ik iemand oud mocht noemen zonder het gevoel te hebben een flater te begaan … Tegenwoordig zegt men niet meer ‘oud’, men zegt ‘derde leeftijd’, als een vierde dimensie. Men zegt ‘tachtigjarigen’ of ‘tachtigers’, de nieuwste koketterie van een nieuw ras, dat ik op laffe wijze medeschuldig vind aan deze verbale opsmuk. Succesvol oud worden betekent een tweede jeugd vinden. Wat een ontwapenende paradox! Verjongen of verdwijnen, een andere keus is er niet. Ik neem het ze niet kwalijk. Zo is het nu eenmaal. Toen ik jong was, waren de oude mensen oud, en nu ik oud ben zijn oude mensen het aan zichzelf verplicht om jong te zijn. We moeten ons erbij neerleggen dat we in een wereld leven waarin we hoger worden aangeslagen naarmate we onze leeftijd minder tonen. En in steeds groteren getale verstoppen we ons in leeftijdsgroepen die niet de onze zijn. Het zal wel een soort oorlog van de levenden zijn. En de rest, degenen die niet vals kunnen spelen, die moffelen we zo veel mogelijk weg …

Ik weet dat deze waanzin, deze vlucht, me in een afhankelijke positie brengt en ik wil dit kind in geen geval tot last zijn. Vanochtend in het hotel begreep Jade mijn zorgen en fluisterde me meteen in dat ik haar moest laten betalen en dat we bij aankomst de financiën wel zouden regelen. Ik zie nu pas goed in hoe ongerijmd mijn situatie is. Ik ben er als een dievegge vandoor gegaan. De post wordt niet nagestuurd. Waar denk je aan bij een vlucht? Dat je het er levend van af wilt brengen. Maar waar wilde ik eigenlijk voor vluchten? Voor de opsluiting of voor de ouderdom? En alles goed en wel, maar wat moet ik aanvangen in deze stad en in het leven van Jade?