Markéta Pilátová

Mijn ogen leiden je naar huis

Vertaald uit het Tsjechisch door Edgar de Bruin

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het ministerie van Cultuur van Tsjechië

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

De vertaling van het citaat uit Ontbijt bij Tiffany van Truman Capote is van de hand van Guido Golüke, Arbeiderspers (Amsterdam 1982)

Oorspronkelijke titel Žluté oči vedou domů, verschenen bij Torst

Oorspronkelijke tekst © Markéta Pilátová, 2007

Nederlandse vertaling © Edgar de Bruin en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Diny van Rosmalen

Omslagillustratie © Katya Evdokimova/Arcangel Images/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2126 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

‘Ik wil niets bezitten tot ik weet dat ik de plek heb gevonden waar ik en de dingen om me heen samen thuishoren. Ik weet nog niet precies waar dat is. Maar ik weet wel hoe het er is.’

holly golightly

Mevrouw Hrubeš is niet op de thee gekomen

==
Marta

I

Mevrouw Hrubeš is niet komen opdagen, op de thee in de club. Het loopt tegen de middag en alle dames hebben zich gewoontegetrouw in het voorste vertrek verzameld, bij de soezen met een rood pitloos kersje erop. Maar mevrouw Hrubeš is nergens te bekennen. Dat is vreemd, want in de vijftig jaar dat ze in Sao Paulo woont heeft ze geen enkele keer verstek laten gaan. Maar ze is er niet. Ik stap daarom in de auto om uit te zoeken wat er aan de hand is. Ze woont niet ver en dus sta ik al een paar minuten later op haar deur te bonzen. Ten slotte moet ik die samen met de conciërge forceren, want er komt geen reactie. Mevrouw Hrubeš ligt helemaal verfomfaaid in bed dood te wezen. Ik ben praktisch aangelegd, zodat ik bedenk dat ze vast stijf zal zijn voor haar zoon arriveert en ze dan dus zo verfomfaaid de kist in moet. In een oude, keurig in elkaar gezette kast vol mottenballen zoek ik snel een zwarte zijden jurk uit. Ik trek die mevrouw Hrubeš aan en sluit haar ogen. En ik krijg gelijk, het duurt lang voor haar zoon komt en mevrouw Hrubeš is dan al zo stijf als een plank.

Ik zit bijna op de grens van de zevenjarige cyclus. Zoals we hebben geleerd op de vrije school in een chique wijk, en waarschijnlijk klopt het wel. Om de zeven jaar verandert of je persoonlijkheid of je leven, maar het een houdt verband met het ander. Mijn leven is een soort parodie op dat van een bejaardenverzorgster geworden. Om precies te zijn, nadat ik na twee jaar uit Praag was teruggekeerd. Ik zorg voor mijn moeder, die ineens bijna tachtig is, en de tantes van de Nový Slovan Club, die ik elke woensdag zie, zijn ineens oude vrouwtjes, die me thuis bellen om ergens heen gebracht te worden, om iets voor ze te halen of om een praatje te maken. Dus rijd ik rond, maak praatjes en sluit de ogen van doden. Dat is nu mijn leven. Het leven dat ik nu leid. Ik had niet moeten terugkomen. Of wel? Maar hoe moest ik mijn moeder, dankzij wie ik nu elke maand rente opstrijk, zover krijgen om naar Europa te verhuizen? Naar Tsjechië, naar Praag, waar ze haar draai niet zal kunnen vinden? Ik heb de puf niet om de strijd met haar aan te gaan, ik wil het ook niet eens, ik ben niet zo gebekt als zij en mis haar manieren, haar gebaren en haar argumenten. Zodoende ben ik weer hier. Opnieuw ben ik bang naar de bank te gaan, uit angst dat een paar jongens op brommers elkaar seintjes geven, mijn auto tot thuis volgen, een geweer tegen de slaap van de buurtwacht zetten, die een oogje houdt op onze huizen, en mij dwingen om alles wat ik heb opgenomen af te geven, zoals de buren laatst is overkomen. Opnieuw merk ik de zoete geur van meloenen op de markt op, de glimlachende mensen overal, de lichte spanning van het zwoele voorjaar, en eet ik fruit waar ik in de Praagse winter alleen maar van kon dromen. Ik ben weer hier. Opnieuw. Ik ploeter door de stank van duizenden fabrieken, ik ga verplicht stemmen, ik vraag me af of mijn hond vals genoeg is om iedereen te verjagen die te dichtbij komt, ik breng de oudjes naar de markt en haal ze weer op, en ik luister naar moeders antroposofische theorieën, die steeds verwarder worden.

Mijn dilemma is in feite niet van mij. Het is gewoon een erfenis. Wel of niet terugkeren, dat heb ik wel een miljoen keer gehoord, een miljoen keer dezelfde twijfels, dezelfde schuldgevoelens, dezelfde jammerlijke verlangens naar de geboortegrond en tegelijkertijd die moeilijk definieerbare weerzin ertegen. Mijn geboortegrond is Sao Paulo, maar die van hen is Praag, of Zlín, of Brno, of Plzeň, of hoe al die mythische plekken ook heten.

II

Moeder was een blondje met een strak kontje en een laskap. Die zette ze op om voor de arbeiders van Braziliaanse fabrieken de hardheid van het staal te demonstreren dat mijn vader verhandelde. Het was een reclametruc en succes was gegarandeerd, omdat Sao Paulo toen ze er in ’48 kwamen een gat met nog geen miljoen inwoners was. En meer dan driekwart daarvan waren potige kerels die bijzonder goed in staat waren in een blondje Onze-Lieve-Vrouw of Maria Magdalena te zien. Zo stond mijn moeder dus te lassen en mijn vader handel te drijven, maar aangezien hij meer boekhouder dan ondernemer was, begon hij voor Zijn-Lieve-Vrouw het vlees voor de hond tot op de gram toe te berekenen. Mijn moeder pikte dat niet en maakte korte metten met dat gereken. Hij had haar hierheen gebracht, haar gered van de communisten en gedacht dat ze hem net zo dankbaar zou zijn als Braziliaanse vrouwen. Maar hij had zich verrekend: in plaats van dankbaarheid te tonen hing ze de laskap en de rode pumps, waarmee ze die hele lasshow live demonstreerde, aan de wilgen en begon voor zichzelf. Eerst vroeg ze echtscheiding aan, daarna trok ze een overall aan en ging in een garage gereedschap verkopen. Nog voor ze die boekhouder van haar de bons gaf, gaf ze hem te verstaan dat ze niks meer van hem wilde. Hij mocht alles houden, de machinefabriek, de werkbanken, ja, ze nam niet eens die befaamde laskap mee.

Ze maakte een voorzichtige start, maar onder haar handen bloeide alles op. De mannen waren bang voor haar, want ze was dan wel nog steeds een blondje met een strak kontje, maar ze was ook hun bazin geworden, die ervoor zorgde dat hun vrouwen hen dankbaar waren voor de boterham die ze bij haar verdienden.

Mijn leven valt in duigen, want door het voortdurende gepieker of ik hier thuis ben of daar, is de zin ervan me ontglipt. Ik ben dus niet gelukkig. Moeder was en is het vast nog steeds wel, ook al beledigt ze alles en iedereen in haar omgeving en zorgt ze er altijd voor dat de mensen om haar heen netjes in het gareel lopen en een treetje lager staan. Ze is geobsedeerd door ‘klasse’, dat woord gebruikt ze het vaakst. Sao Paulo heeft klasse, Praag stelt niks voor, maar heeft een beetje klasse, dit warenhuis heeft het niet en dat daar wel. Ik haat haar erom, dat ze zo gelukkig is in haar arrogantie.

III

De zoon van mevrouw Hrubeš is gearriveerd. Hij heeft al het papierwerk rond het sterfgeval geregeld en zit nu in mijn huis vol Duitse boerenmeubels die moeder uit Praag had meegenomen. Hij is een etmaal onderweg geweest vanuit een verre Amazoneprovincie, waar zijn zaak net failliet is gegaan. Nu is ook nog eens zijn moeder overleden en hij zit hier in de keuken te vertellen dat hij in feite alles kwijt is. Van mevrouw Hrubeš had hij leren koken, hij kon zelfs knoedels kneden van niet voor consumptie geschikt maniokmeel, en had jarenlang de kost verdiend als scheepskok. Toen hij wat geld had gespaard, besloot hij in de jungle van de Amazone een eettentje te openen voor de houthakkers die vonden dat bomen er waren om gekapt en dieren om opgegeten te worden. Dat vond de Tsjechische keukenprins trouwens ook. Hij bouwde in het bos een mooie keuken met een nog mooiere eetzaal en de houthakkers stroomden toe. Onder de beten van muggen en van ander raar gespuis hadden ze het onder de grote netten, waar zelfs geen muggengezoem doorheen kwam, dus wel naar hun zin. Ze bestelden knoedels van maniokmeel, propten zich vol met Tsjechische aardappelpannenkoeken die naar cupuaçu smaakten en waanden zich in een exotisch hotel. Het was een gouden greep geweest. Tot een laks keukenhulpje vergat het licht uit te doen en de netten op de bovenverdieping netjes vast te zetten. De kok werd wakker van een enorm kabaal en geschreeuw. Apen en luiaards waren de keuken binnengedrongen en smeten allemaal bestek en borden op de vloer, zaten met hun tengels aan de knoppen van keukenmachines en hakten van alles en nog wat fijn, vooral zichzelf. Het was een afschuwelijke bende en slechts één luiaard kon gered worden, de andere gesneden en gehakte apen moesten naar het asiel voor wilde dieren. De luiaard zit nu met een gewonde poot in een enorme kist in de wagen van de kok.

Dus behalve de oudjes die ik naar boeddhistische feesten of baptistische kerken of katholieke missen breng, zit ik in mijn huis ook nog met een kok en een luiaard opgescheept. Hij mag rustig blijven tot hij weer een beetje opgeknapt is en het overlijden van mevrouw Hrubeš en zijn woede op alle apen van de wereld is vergeten. Ik vraag me af hoe het over een jaar of zeven met mij zal zijn, of moeder dan al dood is, of bij me is ingetrokken omdat ze niet meer zelfstandig kan wonen. Ik zie daartegen op, over elk wissewasje met haar kibbelen, vooral over of Steiner het zus of zo bedoeld heeft en of je voor het welzijn van de toekomstige antroposofische gemeenschap dit of dat moet doen. Ik vind het jammer dat ik haar nooit begrepen heb, en ik vind het vooral stom dat zij het niet eens heeft opgemerkt. Vandaag ben ik al aan mijn tweede pakje sigaretten begonnen en moeder aan haar derde. Dat is zo’n beetje het enige wat we samen kunnen doen. We roken en moeder kankert op de communisten die haar hebben verjaagd uit het land van de mythische vorstin Libuše; ze is namelijk bezeten van het zoeken naar de genius loci, zodat we altijd stompzinnige uren doorbrengen op nog stompzinniger plekken om die van boven tot onder te onderzoeken, van noord naar zuid, zodat mijn moesje de juiste vibraties van kosmische energie kan ondergaan. De luiaard loopt over de binnenplaats en heeft al voor de drieënzestigste keer het verband van zijn poot gerukt.

De fout

==
Lena

I

Ik zit op een paard, voor de hoeveelste keer al in mijn leven is niet te tellen. Maar vandaag lijkt het toch wel voor het eerst. In mijn hart zit angst. Ik bestudeer de ogen van mijn nieuwe collega’s, of werknemers, of cowboys. Breta, Zé, Dó en Slavomir, die nog zestien moet worden. Mijn clubje, mijn vijanden, mijn ondergeschikten, mijn team. Alles wat ze denken lees ik in hun cacaokleurige ogen. Ze zijn gespannen als een jonge stier voor de eerste aanval. Voor hen ben ik een oude vrouw, ook al ben ik vijfentwintig. Ik moet een kind hebben, vinden ze, een man en spek op de buik, zoals alle indiaanse en mulatvrouwen in de omgeving. Dó is negentien en heeft een vrouw en een kind van één jaar. Hij voelt zich een echte man. En ik ben voor hen het meisje dat altijd bij de koeien rondhing, in de weg liep, als een gek de wildste paarden bereed, en toen voor een tijdje verdween, weg naar een of andere stad, ergens op Mars, waar ze nu tot hun dikke pech vanaf is gevallen.

Ze kijken naar me, weten niet wat te zeggen, ze friemelen aan de mouwen van hun smoezelige overhemden, proberen uit het zicht te blijven en schamen zich. Ze schamen zich ervoor dat een oud wijf dat ze vergeten waren de baas speelt. Ik weet niet wat ik moet zeggen, ik weet niet of ik eigenlijk nog wel zo snel kan paardrijden en hen bij kan houden, ik weet niet of ik niet bang ben voor de stieren, ik weet niet of ik hier van nut kan zijn, maar één ding is wel duidelijk: ik weet wie ik ben. Ik ben Lena. Vastbesloten op de farm te wonen en iets op te bouwen. Moeder helpen bij het boerenbedrijf en hier iets nuttigs doen voor de farm en de dieren. Is het te veel of te weinig? De duivel mag het weten, naar de duivel ermee. Ik werp een laatste blik op de gezichten en monden die in de omringende dorpen over mij vertellen dat de farm binnen een half jaar op de fles zal zijn. Ik geef het paard de sporen.

II

Het duurde eindeloos voordat het allemaal een beetje begon te lopen. Dagenlang waren ze gespitst op elke fout van mij, spottende blikken gecombineerd met de vrees dat ik zou ontploffen en ze dan allemaal wegstuurde en nieuwe mensen inhuurde. Maar had ik dat gedaan dan zou ik met dezelfde sores worden opgezadeld. Deze jongens kende ik tenminste nog van toen ze kinderen waren, ik wist nog goed wie van hen me in de rivier had gegooid en me er weer snel uithaalde toen hij een kaaiman zag naderen. Ik herinner me nog dat de kleine Dó de hele tijd zijn neus in zijn mouw snoot en dat mijn moeder, die vóór mij de farm had gerund, hem daarvoor een keer een lichte tik met de zweep op zijn kastanjebruine neus gaf, zodat hij het voortaan wel liet om zijn neus nog een keer aan zijn mouw af te vegen. Maar het sleepte zich maar voort, dat vertrouwen-wantrouwen, dat geduld-ongeduld. De spanning, samen met het zwoegen op de farm, drukte op me. Het was wachten tot er iets misging. We wisten het. Het stond geschreven in de blikken van de koeien en in de schaduwen van de tutú-vogels. En dus gebeurde het. We dreven de kudde van jonge drachtige koeien bijeen en ik reed vooruit; bij een uitstulping van de jungle wilde ik op Breta wachten, zodat we ze beter konden opdrijven. Ik dook het struikgewas vol krijsende toekans in en in het schemerdonker wist ik opeens niet meer waar ik was. Volgens lokale indianen en halfbloeden houdt in de jungle de tijd op te bestaan als je er te diep in doordringt. Ik had het intense gevoel dat dit ogenblik was aangebroken en dat de tijd was verdwenen. Ik raakte niet in paniek, ik hoefde enkel de teugels los te laten en mijn merrie Jacquelina ging op huis aan. Paarden verdwalen niet in de jungle, dat is – wanneer de tijd verdwijnt – de enige zekerheid. Ik kwam er echter op een heel andere plek uit dan ik had verwacht en daar daverde de kudde op mij af. Ik had het gewoon verknoeid. En voor het eerst drong tot me door dat mijn onwil om te leren hoe je de ketting met een stuk leer aan het uiteinde kon laten knallen de volgende en laatste fout van mijn leven zou zijn. Ik had de kudde namelijk rechtsomkeert kunnen laten maken als ik die ketting had gehad en ermee boven mijn hoofd had kunnen zwiepen. Breta zou net als de koeien het geknal hebben gehoord en met een beetje geluk had ik het kunnen overleven. Nu stormden enkele honderden tonnen vlees op mij af en ik bad met mijn bespottelijke korte leren zweepje tot Onze-Lieve-Vrouw, de godin Yemanja en alle gedaanten van Boeddha om me bij te staan. En toen gaf ik Jacquelina de sporen en reed in galop de kudde tegemoet, ik gilde als een gek en stoof recht op de puntige hoorns af – als die me moeten verbrijzelen, dan maar meteen goed, ik ging niet geduldig zitten wachten. De kudde stopte dan wel niet, maar de koeien weken wel uiteen en Breta zag dat merkwaardige steegje, en alsof hij doorkreeg wat er aan de hand was, liet hij zijn ketting knallen, slaakte een langgerekte kreet en veranderde zo de richting van de stampende kudde. In galop schoot ik hem voorbij, steeg toen af en liet me in het scherpe gras vallen. Het werd duidelijk dat dit de fout was geweest waar iedereen op wachtte. Een fout waarop je kunt bouwen, die niet vergeten zal worden en waardoor ik niet langer een farmdochter was die de baas kwam spelen, maar een cowboy die moest leren de ketting te laten knallen.

En nu?

==
Marta

I

‘En nu?’ vraagt de ex-kok. Ik denk, nou, dat vraag je wel aan de juiste persoon. Aan iemand die zich dit om de zeven jaar en zeven dagen per week afvraagt. Ik bied hem donker Duits brood aan dat we op de vrije school hebben leren bakken, en terwijl ik het brood snijd, probeer ik me de Duitse woordjes die met bakken te maken hebben te herinneren. Ik kom maar op twee woorden, en dan laat ik het zitten. Ik weet ook weer hoe ik al die onzinnige vaardigheden haatte die ze ons op school inprentten. Dansexpressie – daar snapte niemand van ons iets van en ook nu nog, als we een reünie hebben, liggen we krom van het lachen als we proberen de lente uit te beelden. Ook herinner ik me de gedetailleerde rekeningen die mijn moeder me elk jaar voorlegde. Ik wilde naar een normale school, waar Portugees werd gesproken, waar ik goed de onregelmatige Portugese werkwoorden leerde, die me nu nog steeds moeite kosten. Elke keer als ik naar een openbare school wilde, haalde moeder die rekeningen tevoorschijn, die ze al vooruit had betaald aan de vrije school, en ik was zo bang voor die grote getallen dat ik niet langer tegensputterde. Alleen handwerken vond ik leuk, en borduren en sokken stoppen, misschien wel omdat de oude Duitse juf die ons lesgaf niet van haar eigen taal hield. Ze verachtte haar vaderland, dat ze vanwege Hitler was ontvlucht, en tegen alle schoolregels in sprak ze consequent Portugees met ons. Niemand verlinkte haar, want we stonden allemaal net zo tegenover het Duits als zij. Maar zij had een baantje nodig en dus stopte ze sokken op de Duitse privéschool, en wij op onze beurt moesten onze excentrieke ouders gehoorzamen, die dachten dat Duits en Steiners antroposofie ons zouden vrijwaren van het barbaarse Portugees en de onbeschaafdheid van de derde wereld. Dat snapte ik pas later en eigenlijk kon ik die rekeningen en dat naïeve idee van mijn moeder pas in Praag van me afwerpen, waar ik naartoe was gegaan om aan mijn moeder te ontkomen. Pas daar drong het ook tot me door dat ik helemaal niets wist, behalve dan hoe je ‘we halen het deeg uit de oven’ in het Duits zegt. Maar in een stad waar allang het Engels heerst, had ik niets aan Duits, en als ik me per ongeluk liet ontvallen eindexamen te hebben gedaan aan een vrije school, kon men niet geloven dat zoiets mogelijk was.

Ik ben artistiek aangelegd, dat zeiden ze op school tegen iedereen, dat was het enige waar onze ouders niet kapot van waren. Met uitzondering van mijn moeder wisten de meesten niets over Steiner, en hun enige droom was een Europese opleiding voor hun kind. Op school ontdekten ze in ons allemaal kunst, en ik zou goed in schilderen zijn. Ik schilderde grote rode vlekken met daarin vliegende zwarte vogels. Daarna stapte ik over op groene vlekken en werden de vogels roze. Ik borduurde ze zelfs in kruissteek en zou in staat zijn geweest een soortgelijk onzinnig patroon op een sjaal te creëren als je die nodig had in Sao Paulo. Uiteindelijk heb ik het echt gedaan, toen ik in Praag geen cheques van mijn moeder meer kreeg. Ze kon zich er niet mee verzoenen dat ik vanuit de derde wereld was afgereisd naar een andere, soortgelijke wereld met maar een beetje klasse.

Ik breide een sjaal met daarop een opvallend grote groene vlek met een zwarte vogel, die in de richting van de franjes vloog. Daarna nog een stel. Ik bracht ze naar het achterafwinkeltje van een beginnende modeontwerpster in Praag-Vinohrady en kreeg er een paar duizend kroon voor. Daarmee betaalde ik de huur van mijn flat en kocht instantsoep en nieuwe wol. Op de volgende sjaal streek een andere vogel neer en twee dagen later bracht ik die naar dezelfde boetiek. De ontwerpster had de vorige sjaals al verkocht, dus nam ze ook die andere. Toen wilde ze een jurk. Ik deed er twee weken over, op de buik zat een zwarte vogel in een geel nest.

II

En nu begreep ik dat het niet uitmaakte waar ik was, of de zwarte vogels nou hier in Praag op mijn handen neerstreken of in Sao Paulo. Toen ik na drie weken onafgebroken breien voor het eerst mijn flat verliet en naar buiten ging, drong de koude lucht van het verloederde grauwe park mijn longen binnen en ik probeerde te denken aan Brazilië, waar de zomer zojuist was aangebroken, de kinderen op vakantie gingen en de prijzen overal werden verdubbeld. Die blik op de andere kant van de aardbol, die in mijn hoofd ontstond, vervulde me met een enorme tevredenheid. Wat een opluchting dat het in Praag geen zomer was, dat als ik mijn tong uitstak er een sneeuwvlokje op landde en ik me kon hullen in mijn zelfgebreide sjaal die ik nog net niet had verkocht. Ik maakte een lange wandeling naar Praag-Smíchov, ik bekeek de bespottelijk kleine etalages bij het kruispunt Anděl en moest denken aan de reusachtige shopping malls in Sao Paulo. Dat was ook een opluchting en tegelijkertijd ontkiemde daarin de angst voor hoe klein het allemaal was. Die angst was enigszins claustrofobisch en ziekelijk, maar toch wel waard om opgemerkt te worden. Ik was opgegroeid in een stad waar alles per miljoen gaat – mensen, huizen, dieren, de jungle, rivieren, alles is er absurd groot en in die grootte schuilt een keuzemogelijkheid. De keuze pakt vaak slecht uit, maar de mogelijkheid alleen geeft rust. In het kleine Praag, waar alles bepaald wordt door honderden relaties, door een mierenhoop van connecties en vertrouwde gezichten, moet je je in de toegewezen ruimte persen en leren erin te overleven. Daar waar nu de bomen bezig zijn onder de helse zon te verdorren hoef je niemand te kennen, maar je moet wel geld hebben om die onbekende mensen om te kopen als je voor jezelf wilt beginnen. In Praag hoefde je alleen maar naar een instantie te gaan, een paar formulieren in te vullen en even later stond je geregistreerd als zelfstandige om thuis te mogen breien. Niemand verlangde een discrete envelop, alles werd in orde gemaakt door vrouwen met afbladderende nagellak achter plexiglas. In de megastad met achttien miljoen inwoners aan de andere kant van de aardbol had ik er drie jaar op moeten wachten en had ik ontelbare enveloppen moeten toestoppen, bij elke notaris – en je moet er precies bij vijfentwintig langs – voor er absolutie werd geschonken en een bewijs verstrekt van je eerbare ondernemersbedoelingen.

Ik ging koffie drinken in de bar waar ik vaak kwam luisteren naar jazz, zo passé als yoghurt die over de datum is. Een glad type met grijzende, vette krullen merkte op dat ik er erg exotisch uitzag, met mijn blauwige ogen en krankzinnig zwarte haar. Mijn moeder is Tsjechische, uit Plzeň, zei ik tegen hem, maar ik heb een dubbele nationaliteit. Hij lachte om mijn Tsjechisch gelardeerd met uitdrukkingen uit de jaren dertig die mijn moeder bezigt en die hier klonken als linguïstische fossielen uit de Oudheid. Hij vroeg of ik af en toe achter de bar wilde staan of koffie serveren, mijn juist ontwaakte talent van freelance breister straalde kennelijk nog niet van me af. In gedachten zag ik mezelf ’s avonds om zes uur naar de jazzy scene gaan, waar journalisten en studenten een borrel en koffie kwamen drinken, en ik zei dat ik het wel wilde proberen.