Claire Polders

Eeuwige kermis

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Met dank aan het Schierbeekfonds, dat het de auteur mogelijk maakte in augustus 2010 te schrijven in het Roland Holst Huis te Bergen.

© Claire Polders, 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Truus van Gog/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2128 3

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor mijn vader (1946-2000)

‘Man sollte, aus Liebe zum Leben, den Tod anders wollen, frei, bewusst, ohne Zufall, ohne Überfall.’

Friedrich Nietzsche, Götzen-Dämmerung

‘Op momenten waarop de mensheid tot zwaarte veroordeeld lijkt, denk ik dat ik net als Perseus naar een andere ruimte zou moeten vliegen. Ik heb het niet over een vlucht in de droom of het irrationele. Ik bedoel dat ik mijn benadering moet veranderen, dat ik de wereld vanuit een ander gezichtspunt moet bekijken, met een andere logica en andere methoden van kennen en verifiëren.’

Italo Calvino, Zes memo’s voor het volgende millennium

I -

Korrels geboortegrond

==

Een navelstreng van schuim

Hartstocht proef je, genegenheid hoor je, aandacht zie je en oprechtheid voel je, maar liefde was volgens Julia Hollander iets wat je kon ruiken.

In de rij om een kaartje te kopen voor de veerboot drukte ze af en toe haar neus in de plooi van haar arm. De geur op haar huid was zowel vreemd als vertrouwd en bewees een overgave die ze niet van zichzelf kende.

‘Ik doe niet aan misschien’, had Troy gezegd, nadat ze zijn uitnodiging zonder toezegging of afwijzing had getrotseerd.

Op de kade verdrongen toeristen zich voor een stalletje waarin een reusachtige watermeloen in stukken werd gehakt. Julia richtte haar blik op de oceaan, die geduldig het licht weerspiegelde, en dacht aan het galgengesprek van afgelopen nacht. De liter groene thee die ze voor vertrek in alle ernst had gebrouwen en op de houten vlonder voor de bungalow in alle rust had opgedronken, had haar hartkloppingen niet kunnen verminderen.

Een kaneelbruin jongetje trok aan haar tuniek en tekende met een vlakke hand rondjes op zijn buik. Julia negeerde hem en schuifelde richting het loket. Haar vooronderzoek had uitgewezen dat er op dit eiland nog nooit iemand van de honger was gestorven. Het gerammel van lege magen klonk weleens op wanneer de goederenboot te laat arriveerde of hotelgasten bij de smulbuffetten te veel hadden opgeschept, zodat er niets over was voor het personeel, maar honger kon je dat nauwelijks noemen. Er viel altijd wel iets van een boom te plukken.

Onverschrokken richtte het kind zijn bedelpraktijk op de volgende in de rij. ‘Ben jij iemand die toekijkt, wegkijkt of een hand uitsteekt?’ had een Indiase parlementariër haar eens gevraagd tijdens een filmopname in een krottenwijk, en Julia had haar gezicht achter de camera verborgen om te ontkennen dat ze een keuze had.

Eén keer had ze een poging tot filantropie ondernomen en haar productiebudget verkwanseld aan een nooit van de grond gekomen weeshuis. Het resultaat: een halfbakken documentaire en een giftige producent. ‘Medelijden verblindt’, had een succesvol collega haar daarop toevertrouwd. ‘Als waarnemer moet je overal buiten staan.’ Onverschilligheid was een voorwaarde.

In harmonie daarmee had ze haar motto gecomponeerd: Julia Hollander toonde de realiteit, anderen mochten haar verbeteren.

Met het vervoersbewijs op zak liep ze naar een platte rots van waar ze uitzicht had op de turquoise baai. Omdat haar handen trilden, installeerde ze haar camera op het statief.

Honderden havens moest ze inmiddels al gefilmd hebben; bescheiden vissersdorpen in het schemerdonker, pronkerige jachthavens met opgepoetste tweemasters en levendige kaaien die hun karakter ontleenden aan het volk dat erop afkwam.

Voor Julia was ‘haven’ een warm woord dat beschutting beloofde, naar polyesterwas rook en aan het getik herinnerde van lijnen en vlaggetouwen die tegen de mast sloegen. Het hoorde bij spinnakers en vuurtorens en bij Hans Hollander, de vader met het doorwaaide krullenhoofd, die fier rechtop, met de helmstok tussen zijn benen, zijn kinderen in hun oranje zwemvesten van het voordek joeg om eens lekker overstag te kunnen gaan. De familie Hollander, de familie met de Wind in de Zeilen.

Wat Julia door het objectief waarnam, verdiende het woord ‘haven’ niet. De met palmbomen omringde baai was enkel een flauwe inham met een afmeergelegenheid en een paar drijftonnen. Op het zandstrandje verkochten marktlui bloemenkransen aan vers aangevoerde vakantiegangers en op de achtergrond doemden koloniale gebouwen op, die herinnerden aan minder gemoedelijke tijden.

Julia schakelde haar camera uit en nam het fossiel, dat al ruim tien jaar met een leren koord om haar nek hing, in haar hand. Haar vingers verkenden het reliëf.

Geen enkel probleem is onoplosbaar, zei ze tegen zichzelf. Je moet alleen goed zoeken. En niet opgeven. Vooral niet opgeven.

Twee dagen na het ingesproken bericht over het ziekenhuis had ze teruggebeld. En dat betekende: twee dagen te laat. Pas toen de beheerder midden in de nacht op haar deur had gebonsd met de boodschap dat ze dringend contact moest opnemen met het thuisfront, had ze gemerkt dat haar mobieltje door een lege batterij op non-actief stond.

Slaapdronken was Troy naar het toilet gestommeld en op zijn terugtocht had hij zijn voet tegen een stoelpoot gestoten en luid gevloekt. Julia had op het bed haar rug naar hem toe gedraaid om zich op het gesprek te kunnen concentreren en had korte vragen gesteld waarop lange antwoorden kwamen. Na het horen van de verbrekingstoon had ze verdwaasd rondgekeken en het onheilsapparaat zo ver mogelijk van zich vandaan op het nachtkastje gelegd.

‘Wie was dat?’ had Troy gevraagd, met zijn hand op haar naakte heup.

Julia had zich niet verroerd. Het gebaar was vast geruststellend bedoeld, maar ze zou het gewaardeerd hebben als hij een neutraler plek had gekozen. Haar elleboog bijvoorbeeld. Op het moment dat de hand naar voren gleed om haar buik te aaien, was ze opgestaan, door haar eigen opwinding in verlegenheid gebracht.

‘Waar ga je heen?’ had hij gevraagd.

‘Naar huis’, had ze geantwoord en ze was begonnen zich aan te kleden.

‘Dit ís je huis.’

‘Dat weet ik. Ik ga naar huis naar huis. Naar mijn vader.’

‘Waarom?’

‘Omdat het moet.’

‘Midden in de nacht?’

Ze had haar telefoontje weer gepakt om te zien hoe laat het was en een arm was uit het bed gezwaaid en om haar middel geslagen.

‘Ik moet douchen, inpakken, rekeningen betalen.’

Twee handen hadden haar achterover op het matras gedrukt en haar slipje omlaaggetrokken.

‘Ik moet vluchten zoeken, reserveringen maken …’

Een mond had haar halfslachtige verzet verstomd.

Als ze nee had gezegd, zou ze nooit geweten hebben of wat Troy Kennedy de avond ervoor in haar had losgemaakt een toevalstreffer was geweest of de potentie bezat iets te betekenen. En dan ging het niet eens om wat er in bed was gebeurd, want daar was Julia nooit veeleisend, ze was al half tevreden als zij ervan kon genieten dat de man die ze bij uitzondering had binnengelaten, opgewonden raakte van haar lichaam, van haar borsten en dijen, van haar vocht, omdat ze zich er iedere keer weer over verbaasde dat zoiets banaals als haar naaktheid zo’n curieuze verandering in het lichaam van een ander kon veroorzaken. Nee, het ging om wat er was gebeurd tijdens het diner en de rum erna, hun gesprekken waren vol geweest van donkere humor en steken onder water; met zijn woorden en mimiek had hij haar geraakt en ze had zich gewichtloos gevoeld, alsof alle schuld en twijfel, alle priemende ogen en lispelende stemmen, kortom alle levensballast van haar was afgevallen en ze alleen door zijn aanwezigheid met haar voeten op de grond was blijven staan.

Een vlucht zwarte stormvogels danste boven de branding. Vanuit overlappende cirkels waaierden ze naar beneden en schoten vlak boven het wateroppervlak in lange slingers weer de lucht in, waar ze de vormen herhaalden. Hun melkwitte buikjes blonken in het licht van de rijzende zon.

Op het achterdek van de ferry, die zich traag van de landingsplaats verwijderde, keek Julia naar de voorstelling. De vogels waren zo op elkaar afgestemd dat het een enkel organisme leek dat weloverwogen zijn richting koos. Vrij en verbonden, een dualiteit die Julia ook vroeger al had aangetrokken. Kokmeeuwen in de polder waren alleen lang niet zo exhibitionistisch.

Opnieuw rook ze aan haar arm. In de zeelucht was de geur nauwelijks nog te traceren, maar zelfs met windstilte zou ze niet geweten hebben wat ze rook.

Ze leunde op de reling en liet haar hoofd zakken. Doorgaans nam ze probleemloos afscheid. Ieder einde was immers een nieuw begin en ze bleef nooit ergens lang genoeg om zich te hechten. Maar op deze ochtend trok het kielzog van de ferry een mijlenlang spoor en bleef ze met een navelstreng van schuim aan het eiland verbonden.

Intimiteit blijft nooit zonder gevolgen, dacht ze. En als ze geweten had dat ze haar leven nooit meer zou kunnen hervatten op het punt waar ze het onderbrak – niet omdat de man die haar gewichtloos had gemaakt zijn interesse zou verliezen en evenmin vanwege de documentaire die ze onafgemaakt achterliet, en die haar de kans had kunnen geven de bespottelijke fictie van dit eiland te onthullen, maar omdat de persoon die zij was straks niet meer zou bestaan – had ze misschien nog een poos met haar ellebogen op de reling naar dat schuimende kielzog gestaard. Nu draaide ze zich abrupt om en knipte de navelstreng zonder plichtplegingen door.

Tijdsvergetelheid

Julia Hollander was de dolende telg van een dorp dat Paradijssel heette en zeven meter onder zeeniveau lag. Een uiterst gewoon dorp, vond zij zelf toen ze het verliet, al had ze dat oordeel in de loop der jaren moeten herzien omdat ze nergens anders een dorp had gevonden dat erop leek.

Qua architectuur was het niet uitzonderlijk. Paradijssel lag te midden van andere nederzettingen aan de Hollandse IJssel, een brede getijderivier die vanuit het midden van Nederland met een boog westwaarts de Noordzee in stroomt. De gele klei die overal aanslibde, werd in de streek gebruikt om stenen te bakken en huizen te bouwen, zodat alle plaatsjes op elkaar leken. Ook de manier waarop de sloten en vaarten het dorp doorkruisten was gangbaar. In de polder waren waterwegen onontbeerlijk om al die hectoliters grondwater af te voeren.

Het unieke karakter van Paradijssel moest gezocht worden in de bevolking, die opvallend veel trotse zelfstandigen telde. Het dorp lag eeuwenlang in de schaduw van de beroemde kaasmarkt van Gouda en in de luwte van de grootste zeehaven van Europa, en iets van die handelsgeest en nijverheid moest van beide kanten zijn komen aandrijven. De archieven toonden het bestaan van touwslagerijen en hennepkwekerijen, later scheepswerven, houthandels en steenfabrieken. En naast de palingvissers en schoonmetselaars die er tegenwoordig huisden, waren er vooral veel manusjes-van-alles. Je was kapper én zweminstructeur, veerpontschipper én dorpsgeheugen, hovenier én huwelijksmakelaar. Flexibiliteit was hun kracht.

Rijk waren de dorpelingen nooit geworden en een garantie op geluk hadden ze evenmin, maar ze droegen tegenslag met gratie, omdat ze wisten dat het erbij hoorde, zoals de seizoenen en de nieuwe haring. Zolang zij hun autonomie niet verloren, ploeterden ze tevreden voort.

Attie, een van de dorpsoudsten die Julia op deze reis nog niet had ontmoet, zou haar later het verhaal vertellen over een riviernimf die, nadat zij door een paar vissers bij het baden was gestoord, gedreigd had de dorpelingen tot slaven te maken, en die gelukkig op andere gedachten was gebracht door haar een levenslange garantie op verse aardbeien te geven, die haar lippen rood kleurden en haar nog betoverender hadden gemaakt dan ze al was.

Ver weg van huis had Julia weleens aan Paradijssel teruggedacht met een heimwee die het beklemmende ons-kent-ons aan het oog onttrok en de oprechtheid van de bewoners liet schitteren. Toch had ze het dorp ook op die momenten geen idylle genoemd. Paradijssel was een levende gemeenschap waar gevochten en gescholden werd, waar belastingontduikers huisden en louche industriemannen de zellingen vervuilden. Ook was ze niet te spreken over de belabberde busverbindingen, al had ze zich altijd afgevraagd of je dat een bestemming kwalijk kon nemen. Hoe dan ook, Julia vergat nooit dat de heimwee die ze ervaarde, herinnerde aan een jeugd die ze niet had beleefd.

Een verveelde stem riep om dat stoelen rechtgezet moesten worden, tafeltjes opgeklapt, riemen vastgeklikt en rolluiken omhooggeduwd. Julia was al klaar voor de landing voordat de stewardess was uitgesproken en keek ongedurig naar buiten.

In de droom waaruit ze was ontwaakt stond een vollemaan boven een bergkam en dansten vrouwen in felgekleurde gewaden een onvertaalbare groet. Boven het vlakke land hing een oranje bol die de verder vuilgrijze lucht een warme tint gaf. Herkenning golfde door haar aderen en verzamelde zich in haar buik. Dit was haar vaderland.

Na de ferry had ze een bus genomen, gevolgd door een uiterst korte propellervlucht. Pas ver in de middag was ze opnieuw de lucht in gegaan, met een Boeing die haar naar een ander continent had gebracht, en het was tijdens die vlucht dat ze haar innerlijke blik op haar vader had gericht en zichzelf had verboden aan haar huid te ruiken in de hoop er Troy te vinden.

In de rij voor de paspoortcontrole klonken de vertrouwde keelklanken van haar moedertaal. Nederlanders was ze overal ter wereld tegengekomen en waar mogelijk uit de weg gegaan. Hun aanwezigheid deed afbreuk aan haar individualiteit. Duizenden kilometers van huis verkeerde ze graag in de illusie de enige polderling te zijn.

Op het treinperron was het druk. Zakenlui stonden naast verlegen Aziaten en mediterrane mannen blikten zowel begerig als angstig naar de vrouwen die minstens twee koppen groter waren dan zij. Julia bleef zich een buitenstaander voelen; te weinig verweesd om voor een toerist door te gaan en te weinig doortastend om erbij te horen.

Boven in de dubbeldekkertrein, waar alleen jassen en rugzakken in de bagagerekken pasten, trok Julia haar zwarte rolkoffertje op schoot om geen extra zitplaats in te nemen.

In haar verlangen zo efficiënt mogelijk te reizen had ze opnieuw een deel van haar bezittingen achtergelaten met de handgeschreven waarborg dat ze het eigendom zouden zijn van de gelukkige vinder. Ze hoopte dat zo’n regelmatige schoonmaak haar voor hebzucht zou behoeden. Dat zij niet zonder bril, laptop, filmcamera en Premium Tamaryokucha kon leven was tot daaraantoe – ze moest vermijden dat de lijst langer werd.

Het gewicht van de koffer op haar dijen viel desondanks tegen. De fles eilandrum die ze in een vertrekhal voor eigen gebruik voor onderweg had gekocht, was uiteindelijk tot souvenircadeau voor het hele gezin gebombardeerd.

Op het moment dat de trein zich in beweging zette en het verkavelde land aan haar voorbijtrok, ontspande Julia zich. Ze zou op de beloofde tijd thuiskomen.

Voordat Julia Hollander Paradijssel verliet, had ze zich nooit iets van kloktijden aangetrokken. Bij haar thuis was dat vanzelfsprekend. Het uurwerk van de dorpskerk was al zolang zij leefde kapot, en de klokken werden alleen nog geluid om de zondagse mis aan te kondigen en het nieuws te verspreiden van bruiloften en geboorten.

Wanneer iets begon of eindigde, werd nooit van tevoren vastgesteld. Een concert barstte los wanneer de zaal was gevuld en hield op wanneer de muzikanten het genoeg vonden. Zo was het ook met de lessen van meester Leeghwater, een gesprek bij kruidenier De Wit of een dorpsvergadering. Op een vast uur naar bed gaan stuitte de dorpelingen tegen de borst en op een vast uur vrijen vonden ze ronduit absurd. Wie in het weekend geen lust had gevoeld of de handen vol had aan geschaafde kinderbenen, voelde zich allerminst bezwaard om op maandagmorgen zijn of haar geliefde te beminnen. Ook als dat betekende dat klanten of collega’s even moesten wachten.

Dorpelingen die hun eigen belangen te vaak op de voorgrond plaatsten (en dus te zelfzuchtig met de tijd van anderen omsprongen), werden teruggefloten. Dat was de corrigerende werking van het principe van de wederkerigheid. Burgers die afhankelijk waren van elkaars diensten hielden als vanzelf rekening met elkaar.

Stedelingen noemden het barbaars dat ze in Paradijssel geen vaste etenstijden hadden en winkels op schijnbaar willekeurige tijdstippen openden en sloten. Een geciviliseerde samenleving had regelmaat nodig om de bevolking voor ledigheid te behoeden. Maar Paradijsselnaren werkten totdat het werk was gedaan, en de ene dag deden ze daar langer over dan de andere. Aan arbeidsethos geen gebrek.

De dorpelingen leefden zo in een natuurlijk ritme dat iedereen op elkaar afstemde. De leerlingen druppelden iedere morgen op een ander tijdstip de school binnen en toch hoefden ze nooit lang op elkaar te wachten, want ze waren gewend op te staan wanneer de honden blaften, en die dieren sloegen aan wanneer bezorgers het ochtendblad door de brievenbus duwden. De variatie in het tijdstip lag dus enkel in de hoeveelheid nieuws: hoe meer er te melden was, hoe later de krant van de pers kwam en hoe later de school begon.

Toch was niemand zo naïef te denken dat ze de tijd konden stilzetten door hem te veronachtzamen – de uren gingen voorbij, of ze geteld werden of niet – maar het klokloze bestaan gaf hun de ruimte op eigen tempo te leven.

Sommige bewoners smokkelden en droegen horloges omdat het modieus was. Julia had zich pas aangepast toen ze het dorp verliet. Wie in de buitenwereld wilde functioneren, kon niet anders. En hoewel ze alleen op een wijzerplaat had gekeken wanneer ze afspraken had, was ook zij niet aan een zekere gejaagdheid ontkomen. Het was de tijdsvergetelheid van haar jeugd die Julia de afgelopen jaren het meest had gemist. Zoals het klokje thuis zwijgt, zwijgt het nergens.

Op het provinciale perron waar ze uitstapte was geen ziel te bekennen en het waaide er zo venijnig dat Julia de panden van haar vest bij haar hals over elkaar sloeg en tegen haar huid drukte. Ze liep de betonnen trap af en kwam op een verlaten parkeerplaats met een paar bushokjes. Julius had uiteraard aangeboden haar te komen halen en zij had zijn aanbod uiteraard afgeslagen.

De bustijden leken niet veranderd. De eerstvolgende en laatste bus naar het dorp zou over iets minder dan een uur vertrekken. Wel nieuw was de telefoonpaal en als om haar te helpen een beslissing te maken, blies de noordwestenwind op dat moment dwars door haar vest heen. Rillend drukte ze op het knopje van de taxicentrale.

‘Waarnaartoe?’ vroeg een vrouwenstem.

‘Paradijssel’, antwoordde ze.

‘Dat is na achten dicht’, zei de stem.

‘Dicht?’ vroeg Julia.

‘In september sluiten ze …’ (onverstaanbaar gemompel) ‘… of woon je daar?’

Tien minuten later gleed een zwarte Volvo de parkeerplaats op. De chauffeur draaide zijn raampje omlaag. ‘Hollander?’ vroeg hij, alsof Julia niet de enige was op de parkeerplaats.

Via diverse slingerwegen reden ze tot buiten de bebouwde kom waar de Reigerlaan begon, die naar Paradijssel leidde en geflankeerd werd door talloze knotwilgen en sporadische straatlantaarns. Om hen heen lag een landschap van weilanden en akkers, greppels en sloten, afgewisseld met clusters populieren. De volle rietkragen met hun stijve halmen en goudgele pluimen leken Julia welkom te wuiven en zelfs de metalen armen van de elektriciteitspalen konden het polderplaatje niet verstoren. Ze hoorden erbij zoals de lichtjes in de verte die het begin van haar dorp aankondigden. Het enige wat haar intocht bedierf, waren de onuitgesproken verwijten in haar hoofd.

Het was anderhalf jaar geleden dat ze haar moeder voor het laatst had gekust op een opgespoten strand in Curaçao en drie jaar sinds zij met haar vader in de Zwitserse Alpen had gewandeld. Een jaar daarvoor had Julius het dorp verlaten om haar te ontmoeten in Buenos Aires, maar door een bommelding op een treinstation had hij zijn vlucht gemist en was hij, toen omboeken niet mogelijk bleek, koppig naar huis gegaan.

In gedachten bouwde ze aan haar verdediging tegen de verwijten. Ze kwam niet verder dan de smoesjes ‘werkdruk’ en ‘samenloop van omstandigheden’. Een overtuigend verweer, dat ze door politieke omstandigheden van haar vaderland was gescheiden, ontbrak. Ronduit toegeven dat ze wel vaak aan hen dacht maar zelden naar hun aanwezigheid verlangde, leek haar geen goed idee.

Als negenjarige was ze eens op zeilkamp gestuurd met twintig leeftijdsgenoten die iedere avond huilden omdat ze hun ouders misten, terwijl zij zelf tevreden naar de sterren staarde en zich afvroeg hoelang het licht erover deed om haar ogen te bereiken. Haar gebrek aan gemis werd een karakterfout toen de begeleider vond dat ze niet genoeg van haar ouders hield. Vastbesloten haar liefde voor hen te bewijzen stond ze de volgende dagen net als de andere kinderen in de rij voor de munttelefoon om naar huis te bellen, zij het dan niet in tranen, want er was een grens aan wat je kon veinzen.

Nog een paar honderd meter. Hoe dichter Julia Paradijssel naderde, hoe meer dat negenjarige meisje weer onder haar huid kroop, alsof de periode die achter haar lag niets anders was geweest dan een hoopvolle droom. Ze wreef het zweet van haar neus en dacht aan de uitbraak van zeven jaar geleden. Bij haar vertrek had ze alleen wat korrels geboortegrond bewaard in de zak van haar jas.

Bij ons hierbeneden

De taxi stopte op de geasfalteerde halve cirkel die voor de kerende stadsbus was aangelegd, en Julia Hollander legde een hand op haar maag. Het garagecomplex van Vincent Nolen lag pal naast de bushalte en in zijn woonkamer op de eerste verdieping brandde licht. Dat ze uitgerekend voor zijn neus uit een decadente taxi moest stappen. Ter geruststelling raakte ze het fossiel aan dat om haar nek hing: zij had haar leven gebeterd. Als hij haar opmerkte, zou ze hem zo gewoon mogelijk begroeten, dan had ze het meteen achter de rug. Ze was niet van plan lang te blijven, maar in een dorp zo klein als Paradijssel was het zelfs onmogelijk elkaar voor korte tijd te ontlopen.

Met een blik op de verlichte ramen rekende Julia af. Er verscheen niemand achter het kruisvenster, terwijl een stationair draaiende motor op dit uur toch ongebruikelijk moest zijn. Ze wachtte tot van de taxi alleen nog de achterlichten zichtbaar waren en tilde haar koffer op. Rollen zou de aandacht trekken.

Tegenover het garagecomplex hadden bewoners hun auto’s geparkeerd; Paradijssel was een autovrij dorp. De klinkerstraten met hun hoge stoepen waren nauwelijks breed genoeg voor een bakfiets en een van de talloze boogbruggen was onder het gewicht van een deux-chevaux al eens bezweken. De enige brug die solide genoeg zou zijn voor motorverkeer was de Poortbrug, de eerste die je over moest om het dorp te bereiken.

In het midden van die brug stond een tolhuisje van ijsselsteen, waar vroeger de reisbelasting werd geïnd voor een deel van de polder. Decennialang was het een bouwval geweest. Pas in de jaren zeventig kreeg het een nieuw groen puntdak en werd het als monument hersteld. In Julia’s tijd deden de buitenmuren dienst als publicatiebord voor winkelaffiches en activiteitenkalenders. De binnenwanden waren voor de meer persoonlijke boodschappen. Sinds iemand er een Post-it had opgehangen met een anonieme liefdesverklaring, waren er steeds meer poëtische teksten en berichten in geheimtaal verschenen.

Julia was het tolhuisje vaak binnengeglipt om de briefjes te lezen, in de hoop zich meer betrokken te voelen bij de mensen om haar heen, en als ze vermoed zou hebben wat de dorpelingen tegenwoordig allemaal van zich af schreven, zou ze er nu niet aan voorbijgelopen zijn, maar Julia nam de moeite niet: thuis werd er op haar gewacht.

Alleen voor de witgebeitste deur, waarop het wapen van Paradijssel prijkte, stond ze stil. Twee naar elkaar toe gebogen vissen, die op palingen leken, vormden samen een cirkel, zoals een slang die zichzelf in de staart bijt. De eeuwigheid gereduceerd tot één grote hap. Weinig dorpen gebruikten hun wapen zo intensief als Paradijssel. De vissencirkel verscheen onder meer op het behang van de regentenkamer in het dorpshuis, op de ijsselzeilen van optimisten en op de tompoezen van bakker Korenaar.

Julia stak de Poortbrug over en liep tussen gevelhuizen de dorpsstraat in tot bij de tweede brug, die naar een lelie was vernoemd. Paradijssel had zo veel sloten en kanalen dat de bewoners de meeste bruggen een naam hadden gegeven om ze uit elkaar te kunnen houden. Sommige waren met sierlijke letters op de reling gegraveerd, andere bestonden alleen in de volksmond. Wat ze gemeen hadden was hun hoge huis-tuin-en-keukengehalte. Voor poëtische namen als ‘De brug der zuchten’ moest je in Venetië zijn.

Achter de Leliebrug lag het ovale dorpsplein, waar Julia een paar maal om haar as draaide. Als de haven het hart van Paradijssel was, dan was dit plein het zenuwcentrum. Hier stond de kleine bakstenen kerk van Thabo, daar lagen de winkelpanden van Casper en Boris, de buitenluiken open en de rolblinden dicht, daar was het naaiatelier van Aslan en Molly met zijn glas-in-loodramen, Everts kapsalon, Klara’s bloemenhoek en de bakkerij van Anneke en Zeger, daar rees de geornamenteerde trapgevel van het dorpshuis op en was de verlichte kruideniersetalage van Gerrit en Eva, en daar was ook bar-restaurant De Driemaster, met de lampen nog aan en de stoelen op tafel, en ertegenover de kroeg, waaruit stemmen opklonken. Alles was er nog, tot en met de kale fontein in het midden aan toe.

Julia had erop gerekend dat het dorp onder druk van een jongere garde gemoderniseerd zou zijn. De hobbywinkel van Casper van Capellen bijvoorbeeld, met zijn zelfgemaakte muziekinstrumenten en puzzels van drieduizend stukjes, was een decennium geleden al bijna failliet en had overgenomen kunnen zijn door een innovatieve geest. Maar de winkel bestond nog. Ook het als antiekzaak vermomde krot van ‘de weduwe’, een vrouw die Julia niet anders kende dan onder die naam, had uit veiligheidsoverwegingen of esthetische principes gesloopt kunnen zijn. Maar het stond er nog, precies zoals Julia het zich herinnerde. Zelfs de afgebladderde voordeuren in donkergroen en crème, de scheve uithangborden en lichtreclames, de gedeukte prullenbakken, het kromgetrokken fietsenrek en de acht schamele lantaarnpalen: ze waren onveranderd en grijnsden haar toe als vrienden die een grap met haar hadden uitgehaald. Had in al die jaren dan niemand het initiatief genomen de boel op te knappen?

Vastberaden de verschillen met vroeger op te merken, liep ze langs de panden op het plein. Geboren met ogen die minder dan de helft zagen van wat ze behoorden te zien, was de wereld voor Julia vijf jaar wazig gebleven tot ze eindelijk een bril kreeg. Daarna had ze voor de details die tot dan toe onzichtbaar waren geweest, een alertheid ontwikkeld die een jury van een internationaal filmfestival later zou roemen als ‘een buitengewoon talent om de alledaagsheid, die door gewenning in de schaduw is geraakt, te verlichten’.

Het dorpshuis, waar Julia met pukkelige jongens en neergeslagen ogen de chachacha leerde dansen, had een brede houten poort waarin de jeugd zijn initialen kraste. jh stond er rechts onderaan. Sinds haar vertrek waren er op het eerste gezicht geen nieuwe initialen bij gekomen. In Everts kapsalon stonden de geraniums nog onverschrokken op de vensterbank en zelfs de vergeelde poster van Grease hing nog op de zijdeur van naaiatelier Hoog Water.

Voor het Hart van Madelief, de kroeg waar Julia voor het eerst dronken was geweest, zette ze haar koffer neer. Ze vermeed het naar de schutting te kijken waarachter ze die beruchte nacht de vette friet had uitgekotst, bang dat ook haar braaksel daar nog zou liggen.

Achter de gebrandschilderde ramen stond Jan Polman met zijn ellebogen op de toog tegenover twee gasten. Ze herkende hem aan zijn vierkante profiel, kort en breed, en aan zijn blaffende stem, die haar vroeger kippenvel had bezorgd. Tijdens het IJsselfestival had ze altijd van een afstandje naar de andere kinderen gekeken, die zonder angst op de rug van de kroegbaas klommen voor een rondje rodeostier.

Ze liep verder en verwonderde zich over de enorme hoeveelheid opgestapelde marktkramen die links en rechts naast de kerk stonden.

‘Hé, jij daar! Wat moet je?’

Ze draaide zich om. Jan was naar buiten gekomen en bleef op een paar meter afstand staan. ‘Wat deed je voor onze deur?’ vroeg hij.

‘Ik … ik keek alleen’, antwoordde ze.

‘Natuurlijk,’ zei Jan, ‘heel normaal om alleen maar een beetje te staan kijken. Wat zit er in die koffer?’ Hij zette een stap naar voren. ‘Nou?’

‘Doe normaal, idioot. Dat is Julia’, zei Madelief, die haar man achterna was gekomen. ‘De dochter van Hans en Maria.’

Julia glimlachte ongemakkelijk en duwde de zwarte hoornen bril omhoog op haar neus. Het model was te zwaar voor haar gezicht en maakte haar ouder, wat precies de bedoeling was.

Een schim aan de overkant van het plein begon te rennen en in de stilte van de avond klonken zijn versnelde voetstappen als in een hoorspel. ‘Daar heb je de saboteur!’ riep Jan, en hij ging achter het geluid aan.

Madelief verontschuldigde zich voor de agressieve toon van haar man. ‘Bij ons hierbeneden gebeuren de laatste tijd rare dingen. Diefstal, stenen door de ruit. Laatst hadden we een dode rat in de brievenbus. Kom je gezellig even binnen?’

Nadat Madelief op jonge leeftijd door een infectie onvruchtbaar was geworden, had ze haar huis en later haar kroeg voor alle kinderen van het dorp opengesteld. Haar donkere haar was er inmiddels helemaal grijs van geworden, al was ze hooguit halverwege de veertig.

Julia wees naar haar koffer. ‘Ik ben nog niet eens thuis geweest.’

‘Nou, een andere keer dan’, zei Madelief. ‘Limonade genoeg. Doe die vader van je de groeten. En beterschap en sterkte en zo.’

Via de Hoofdbrug sloeg Julia de Rivierweg in en omdat zij haar blik op de kinderkopjes gericht hield en de reuzen op de dijk niet zag, geloofde ze dat het allemaal zinsbegoocheling was die na een goede nachtrust wel over zou zijn