Marco Termes

Vriend en vijand

Uitgeverij De Geus

breda 2011

© Marco Termes, 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Rhea Anna

isbn 978 90 445 2130 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Aan allen die, ondanks alles,

durven dromen en innig liefhebben.

Wij zullen winnen!

‘Why?’ He looked at me. Puzzled, disappointed, even angrily.

‘There is no: why. Shit happens.’

He paused. I waited.

‘Why is for people who don’t understand life.’

‘Het is de mens die zijn dromen verlaat. Nooit andersom.’

Marco Termes

1

Eind november. Een windstille morgen, met aan de horizon in het westen het grauw opdrogende zwart van de nacht en in het oosten het oranje licht van de opkomende zon. Een oncomfortabele tocht in de open laadruimte van een oude legertruck. Voorbij de kersen- en perenboomgaarden die in een halve cirkel rond ons stadje stonden. Tussen de besneeuwde, glooiende landerijen door. Barre, korenloze velden. Waar het asfalt overging in slordig aangestampte stenen, waren ze de zoom van het bos gepasseerd. Kraaien op de takken van de dennenbomen. De mannen hadden zelf de diepe greppel gegraven. Al het zand was naar dezelfde zijde geworpen en vormde een wal. Zij waren de eerste lichting van de vijfentwintig gevangenen die vandaag gefusilleerd zouden worden. Buiten de Russische militairen die doodgeschoten zouden worden, kenden de meeste burgers elkaar al vanaf hun vroegste jeugd. Ze hadden dezelfde scholen bezocht in deze kleine stad op het platteland en verkering gehad met zusters of nichten. Hun gezichten vertrouwd, hun reputaties bekend. Deze mannen waren vrienden of goede kennissen geweest of, om meer of minder duidelijke redenen, vijanden. Men wist wat hun vaders en opa’s voor werk hadden gedaan, of de moeders mooie dochters waren geweest en de oma’s vroeger aardige moeders. Vooral wisten deze ter dood veroordeelde collaborateurs wie er Russisch bloed had.

Gelaten stonden ze op een rij op een plek in het bos waar ze gespeeld hadden toen ze jong waren en nu gedood zouden worden. Geen blinddoeken. Hun hier en daar gescheurde overhemden hingen los over de broekriem en waren tot aan de borst geopend. De lijven vertoonden blauwe plekken, builen en schrammen. Van de eerste vijf mannen die op een rij gezet werden, keken er twee recht in de loop van het geweer. Een klein zwart gat dat een oneindige diepte zou gaan betekenen. Drie dachten voor een laatste maal aan vrouw en kinderen. Bijna allen voelden bitterheid door het onrecht dat hun en hun families werd aangedaan. Mijn vader, zo vernam ik veel later van de toenmalige majoor die het executiepeloton dirigeerde, zette zijn borst op toen er op zijn commando werd aangelegd. In de stilte voor de schoten hoorden allen hem een Russisch volkswijsje neuriën. Zijn houding boezemde degenen met het geweer aan de schouder meer angst in dan degene voelde die moest sterven door hun kogels. De kraaien vlogen op toen er gevuurd werd. Ze krasten naar elkaar in de grauwe lucht en keerden pas terug naar hun takken nadat de oude legervrachtwagen vertrokken was voor de volgende lichting.

Ik was zeven. Ik wist niks van het leven dat zich om mij heen afspeelde. Mijn mooie lieve moeder, die vaak glimlachte en regelmatig zong tijdens het huishoudelijk werk, werd na die dag nooit meer dezelfde. Geen noot kwam ooit meer over haar lippen. Ook niet op goede dagen. Ik durfde haar nooit te vragen naar de reden van zijn dood. Bang als ik was haar gebroken blik verder te breken. Ik dacht toen nog niet in termen van ‘hun executie’.

Na de dood van vader ging onze financiële positie er snel op achteruit. Steeds vaker werden we door buren geholpen met eten en kleding. Geld had niemand bij ons in de buurt. Een enkele keer kreeg moeder wat geld toegestuurd van de zuster van vader, die in een grote stad in het noorden van Rusland woonde. Toch had ik nooit het idee dat we arm waren of dat we iets tekortkwamen. Een paar winkeliers verkochten ons op krediet, dat volgens mij nooit ingelost hoefde te worden. Blijkbaar mochten ze mijn moeder erg graag en hadden ze begrip voor haar situatie. Nooit echter sprak iemand in onze aanwezigheid over vader. Trouw ging ik elke dag met mijn bijna twee jaar oudere zuster lopend naar de lagere school en ik had, net als elk kind, vrije dagen. Dagen waarop ik met mijn zuster in de tuin speelde of in de omgeving van ons vrijstaande huis aan de rand van het stadje. Moeder ging weleens naar school. Daar sprak ze met het schoolhoofd. Als ze dan weer thuiskwam, mocht ik kiezen wat we zouden eten. Steevast koos ik voor pannenkoeken met spek, rozijnen en stroop. Zelf had ik het niet zo in de gaten, maar ik scheen bijzonder goed te kunnen leren. Intellect heeft de vreemde eigenschap zich goed te vermommen voor zijn bezitter. Op mijn achtste sloeg ik een klas over en tegelijkertijd lukte het mijn zus niet de overstap te maken naar de middelbare school. Zij bleef zitten en zo kwamen wij in dezelfde klas. Op voorstel van moeder begon ik haar te helpen met haar huiswerk. Zo deed ik de laatste twee jaar van de lagere school in één keer. Ik had blijkbaar geen onderwijzer nodig om het me allemaal uit te leggen. Door mijn resultaten werd ik echter nog meer afgescheiden van de weinige vrienden die ik had. Dat vond ik niet erg. Mijn zuster en mijn moeder waren mijn trouwste vrienden. De jongens in mijn klas hielden zich bezig met zaken die nauwelijks mijn interesse hadden. Niet zozeer qua spel en lichaamsbeweging; ik vond sporten en spelen leuk. De scheidslijn werd meer getrokken door de manier waarop ze over het leven dachten en spraken. Ze praatten elkaar allemaal na, op hetzelfde toontje met hetzelfde van elkaar geïmiteerde accent, gebruikten dezelfde gebaren. School was stom. Meisjes waren stom. Moeders waren lastig. Vaders waren vervelend. Ik weigerde daaraan mee te doen en bleef spreken zoals mij dat thuis geleerd werd. Duidelijk, netjes en goed onderbouwd. Ik had geen redenen om me af te zetten tegen mijn achtergrond. Integendeel. Gepest werd ik niet. Werd ik een enkele maal door een grotere jongen tijdens het speelkwartier lastiggevallen, dan schoot mijn zuster, die toen nog een kop groter was dan ik, me te hulp. Ze was niet sterk. Je kon haar zelfs frêle noemen, met lange, dunne armen en benen, maar haar beschermingsdrang gaf haar kracht. Daarnaast kon de jongen zich niet verdedigen. Als hij haar terug zou slaan, zou hij al het respect verliezen van zijn vrienden. Vrouwen sloeg je niet in het openbaar. Bovendien verleende haar vroeg zichtbare schoonheid haar een soevereine onschendbaarheid. Een vorm van mooi zijn die ingetogen maar met overtuiging getoond werd. Een houding die afstandelijkheid verraadde zonder een zweem van arrogantie. Ze leek ook in karakter al jong op onze moeder. Een vrouw zonder man, een dochter zonder vader. Beiden moesten hun kwetsbaarheid vervangen door een houding die zei: ‘We redden het elke dag zonder hem. Dus, jongetjes en mannetjes, we redden het al helemáál zonder jullie.’

Het was maar een houding. Zelfs graniet breekt als de innerlijke tranen van verdriet bevriezen door de ijzige wind van mensen en de door hen geschapen omstandigheden. Zeker het prachtige marmer waaruit mijn moeder Maria en mijn zuster Anna bestonden.

*

‘Dus … als ik het goed begrijp weet je wie het was, maar je zegt het mij niet?’

‘Dat klopt, mijnheer.’

‘En waarom niet?’

De gymleraar zat, vóór de internationale boycot van Moldavië, ooit in het olympisch en wk-team worstelen. Zwaargewichtklasse.

‘Omdat ik het hem beloofd heb.’

Hij kwam vlak voor me staan. Zijn kleine kantoor naast het gymlokaal verduisterde.

‘Vind jij het normaal dat een jongen tijdens de gymles de kleedkamer van de meisjes binnensluipt en zich begint af te rukken op een jurkje?

‘Nee, mijnheer.’

‘En toch wil je het mij niet zeggen?’

‘Nee, mijnheer. Het is niet belangrijk wat ik ervan vind. Voor mij is belangrijk wat ik hem beloofd heb.’

De gymleraar draaide zich om naar zijn bureau en sloeg er zo hard op dat alles wat zich erop bevond, loskwam van zijn ondergrond.

‘Pervers’, bromde hij. ‘Haar jurkje zat onder zijn zaad. Heb je ook aan háár gedacht? Hoe zij zich gevoeld moet hebben?’

‘Ik weet wie ze is. Sonia is een mooi meisje. Dat rechtvaardigt zijn daad niet, maar het maakt het wel iets begrijpelijker. Ze komt er wel overheen.’

‘Voor een scharminkel heb je een verdomd grote bek.’

‘Ik ben niet brutaal. Ik vertel u alleen niet wat u wilt horen.’

De gymleraar kon slechts met zichtbare moeite zijn zelfbeheersing bewaren.

‘Wat als hij haar een keer opwacht? Misschien vergrijpt hij zich dan wel aan haar. Dan heb jij het op je geweten. Jij kunt nu groter kwaad voorkomen.’

‘Ik voel me niet verantwoordelijk voor zijn daden en ook niet voor daden die nog niet gepleegd zijn. Trouwens, ik schat de kans klein dat hij zich aan haar zal vergrijpen.’

‘Zo, wijsneus, denk je dat?’

‘Ja, mijnheer. Ze is onbereikbaar voor hem. Daarom pakt hij haar jurkje in plaats van haar aan te spreken.’

‘Hij blijft een gevaarlijke viezerik.’

‘Hebt u zelf nooit gefantaseerd bij de heerlijke geur van een meisjeslichaam?’

De gymleraar ontplofte en greep me met één hand bij mijn nek.

‘Wel godverdomme. Huftertje. Ik zou je strot gelijk dicht moeten knijpen. Je bent al net zo’n viezerik als die rukker.’ Hij tilde me bijna uit mijn schoenen. Met zijn gezicht zo dicht bij me dat ik de lucht van het bier dat hij de avond daarvoor had gedronken, kon ruiken. Hij hield me een paar seconden vast, maar verslapte zijn greep toen hij begreep dat hij zo de gewenste informatie zeker niet zou krijgen.

De gymleraar ging op de rand van zijn bureau zitten.

‘Ik vraag me af waarom hij jou in vertrouwen neemt en niet zijn vrienden.’

‘Waarschijnlijk om dezelfde reden waarom ik u zijn naam niet geef.’

Ik pauzeerde om mijn woorden op hem in te laten werken.

‘Is het iemand van de groep jongens die ik op het oog heb?’

‘Een groep bestaat uit eenzamen met een gemeenschappelijk belang.’

De gymleraar veerde op.

‘Houd je bek, snotneus. Ik ben je leraar. Je meerdere. Je moet het zeggen!’

Ik schudde mijn hoofd.

Hij nam twee grote passen en sloeg me met zijn vlakke hand op mijn linkeroor. Mijn hoofd suisde. Ik wankelde. Hij greep me achter bij mijn nek en schudde me ruw door elkaar.

‘Vertel op. Wie was het?’

Ik hield mijn lippen stijf opeen.

‘Verdomme, ellendeling. Ik laat me toch zeker niet koeioneren door een twaalfjarig ventje. Zeg op of ik draai je de nek om.’

Ik mompelde wat. De bankschroef werd losser.

‘Wat zei je?’

Ik kuchte.

‘Elf. Ik ben elf jaar.’

Hij liet me los en lachte plots hardop.

‘Je zou een goeie zijn voor de geheime dienst van het leger. De vijand kan met hete poken komen. Rang en nummer kunnen ze van je krijgen en daar zou het bij blijven. Maar daar schieten we in dit geval geen moer mee op.’

Hij ging met zijn armen over elkaar achter zijn bureau zitten en keek me aan met een nog donkerder blik dan daarvoor.

‘Dan moet ik het maar opnemen met het hoofd van de school. Misschien heeft die andere middelen om je aan het praten te krijgen.’

Ik moest achter hem aan lopen door de gangen van de school, die ijskoud waren. Het was eind januari en sommige ruiten waren gebroken. In de meeste lokalen zaten leerlingen met jassen aan. De centrale verwarming deed het wel, maar was bij lange na niet krachtig genoeg. Bij een gangkast, niet ver van de kamer van het hoofd van de school, stopte hij.

‘Trek je schoenen, je sokken, je overhemd en je broek uit.’

Hij opende de kast en pakte het kleinste borsteltje dat hij kon vinden en deed het met een fles schoonmaakmiddel in een zinken emmer. Daarna nam hij mijn kleding aan en gooide het bundeltje achteloos achter in de kast.

‘Ga maar water halen en ga daarna de gang schrobben.’

‘In mijn onderbroek?’

‘Moet ik je onderbroek ook nemen? Dan kun je in je blote hol schrobben, mij best.’

‘Mij ook.’

Hij kon een glimlach niet onderdrukken.

‘Wat jij wilt, partizaan. Geef maar op dan.’

Ik trok mijn onderbroek uit, en ook die gooide hij achter in de kast. Vervolgens deed hij de deur op slot. Met de zinken emmer voor mijn nog kale kruis en mijn voeten op de steenkoude gladde tegels keek ik hem aan.

‘U wilt mij alleen maar vernederen omdat u zich door mij vernederd voelt, maar het probleem wordt er niet door opgelost.’

‘Precies. Maar ja … ik moet wat, hè.’

Hij liep weg in de richting van de lerarenkamer en ik ging naar de toiletten om mijn emmer met water te vullen. Toen ik de hal weer in kwam, stond Zoltan, de onderconciërge, mij op te wachten. Hij had een schaapachtige uitdrukking op zijn gezicht toen hij mij naakt de gang op zag lopen. Dat was op zich niet zo vreemd. Zoltan was niet debiel, maar zuurstoftekort bij zijn geboorte had hem geen goed gedaan. Volgens mij was hij ergens achter in de dertig en hij had de eerste achttien jaar van zijn leven in een weeshuis in Tiraspol doorgebracht.

Ik knikte bij wijze van groet en probeerde te doen alsof het de normaalste zaak van de wereld was dat ik geheel ontkleed met een emmer sop door de school liep. Hij had één mank been, waardoor ik hem achter mij aan hoorde hobbelen. Hij had een panische angst voor bijen en wespen en was eens in de zomervakantie bij het kersen plukken van een ladder gesprongen toen hij belaagd werd door een wesp. Daarbij had hij zijn rechterscheenbeen en enkel gebroken, die, ik zou bijna willen zeggen ‘natuurlijk’, niet goed gezet waren in ons plaatselijke hospitaaltje. De twee artsen daar konden slechts de dood constateren en dat alleen nog maar als ze een goede dag hadden.

De dag voor de ondervraging had ik in de middag vlak bij de gang die naar de gymzaal leidde op Anna staan wachten om samen naar huis te lopen. We moesten in de klas een opstel schrijven van minimaal honderdvijftig en maximaal tweehonderdvijftig woorden. Het was ons laatste uur en als je klaar was, mocht je weg. Door de ruiten van de hal had ik zicht op de sportende meisjes in de gymzaal, die haaks op het hoofdgebouw stond. Ze speelden volleybal. Ik zag Zoltan naar de kleedruimtes van het gymlokaal lopen en hem er een paar minuten later weer uit komen. Zijn gulp stond nog open en een stuk overhemd stak eruit. Ik liep naar hem toe, hield hem aan en hielp hem zijn kleding te fatsoeneren.

‘Sonia is mooi, hè?’ zei hij in een verkapte poging tot verontschuldiging.

‘Ja, Zoltan, ze is mooi, maar veel te jong voor jou. Niet aankomen, hè?’

Er verscheen angst in zijn ogen.

‘Nee, niet aankomen. Zoltan kijkt. Alleen maar kijken. Maar niets zeggen, toch, Maxim?’

‘Nee, Zoltan. Ik zal niks zeggen, dat beloof ik. Als jij belooft dat je haar met rust laat.’

Hij knikte en ging weg. Een paar minuten later kwamen de meisjes, die twee klassen hoger zaten dan ik, in kwetterende groepjes uit het gymlokaal. De meesten keken mij argwanend aan toen ze mij voorbijliepen. De drie vriendinnen waar Sonia altijd mee optrok, waren de laatsten.

‘Heb jij een van de jongens de kleedkamer in zien sluipen?’ vroeg er een.

‘Ik? Ik heb niemand gezien.’

‘Misschien is hij het wel, joh’, zei een ander.

‘Nee, trut. Daar is hij toch nog veel te jong voor.’

‘Hoe weet jij dat nou?’

‘Pfff, ik heb drie broers.’

‘Ja, wat zegt dat?’

‘Hij is te jo-hong’, benadrukte de tweede.

‘Hoe oud ben je?’

‘Elf.’

‘Hier, dat zeg ik toch.’

‘Sta je hier al lang?’

‘Een kwartier of zo.’

‘En wat doe je hier?’

Ik wees naar het klaslokaal.

‘Ik wacht op Anna.’

‘Hij moet iets gezien hebben’, zei het meisje dat als eerste tegen mij gesproken had. Ze liep terug naar het gymlokaal, terwijl ze nog een paar keer naar mij omkeek. De andere twee volgden haar alsof ze aan elkaar vastzaten met een onzichtbaar elastiek. Voordat ze terugkeerden met Sonia en de gymleraar, kwam Anna met een vuurrood gezicht van inspanning uit het klaslokaal. Ik besloot ze niet op te wachten en ging direct met Anna naar huis.

‘We … we zijn toch nog … vrienden?’ stamelde Zoltan achter me. Het was zijn kinderlijke manier om te vragen of ik hem verraden had.

Ik zette de emmer neer, draaide me om en spreidde mijn armen.

‘Denk je dat ik voor de lol in mijn blote kont de gang schoonmaak?’

Hij begreep niet wat ik bedoelde.

‘Zal … zal ik schrobben?’

‘Nee, dat kan niet. Ga nou maar, Zoltan.’

Het schoolgebouw was oud, maar werd met militaire discipline schoongehouden.

Terwijl ik met pijnlijke knieën en lichtblauwe handen schrobde, was het enige wat ik hoopte dat het schoolhoofd eerder zou komen dan de zoemer zou klinken. Zware voetstappen kwamen mijn kant op. De gymleraar ging in het nog natte gedeelte staan.

‘Hij komt straks, partizaan.’

‘Ja, mijnheer.’

En zoals het zo vaak gaat op vervelende momenten, verandert de situatie niet plotseling in het voordeel van het slachtoffer. Dat overkomt alleen helden in films of boeken. Pech is in het echte leven meer een glijdende schaal.

Luider dan ik me ooit binnen in de lokalen gerealiseerd had, ging de zoemer. De deuren zwaaiden open en lawaai vulde de gang. Uiteraard was ik het mikpunt van spot en hoongelach. Een oudere jongen gaf me een schop onder mijn kont, terwijl hij luidkeels blaatte: ‘Doorpoetsen, Wowachka!’ Die koosnaam, een verbastering van de oorspronkelijke naam Vladimir, werd door de Moldaviërs als scheldwoord gebruikt en betekende voor hen zoveel als ‘domme Rus’.

Iemand trapte mijn emmer bijna om. Het water golfde over de rand. Een ander gooide water in mijn gezicht. Ik liet mijn billen op mijn enkels zakken en met mijn handen in mijn schoot wachtte ik geduldig. Niemand vroeg waaraan ik deze taakstraf verdiend had. De meeste meisjes besteedden vreemd genoeg nauwelijks aandacht aan me. Uiteraard wisselde onze klas ook van lokaal. Een enkeling begroette me. De meeste leerlingen zeiden niets. Anna kwam en gaf een van de twee saters die om me heen waren blijven staan een duw.

‘Sodemieter op. Laat mijn broertje met rust.’

De grootste van de twee sloeg speels op haar achterste toen hij achter haar langs liep. Het stoorde haar niet. Ik vertrouwde Anna als geen ander. Gisteren op de terugweg naar huis had ik, zonder zijn naam te noemen, haar verteld wat er voorgevallen was. Ze keek met enig medelijden op me neer.

‘Je had ook gewoon zijn naam kunnen zeggen.’

‘Ik heb het beloofd.’

‘En jij mag naakt de gang schrobben, terwijl hij zich nergens wat van aantrekt. Mooie vriend.’

‘Hij is mijn vriend niet.’

Ik pakte mijn borstel uit de emmer.

‘Ga nou maar naar de klas. Je kunt beter niet te laat komen.’

De stilte nam weer bezit van de gang.

Ongeveer twintig minuten later stond het hoofd van de school voor me.

‘Sta op’, bromde hij.

Mijn benen waren stijf.

Hij keek naar de vierkante meters die ik had gedaan.

‘Hm. Laat de emmer maar staan. Loop mee.’

Ik deed wat hij beval en liep kleumend en met stramme benen achter hem aan. Hij stopte bij de gangkast en draaide de sleutel die hij van de gymleraar had gekregen in het slot.

‘Je denkt zeker dat we niets anders te doen hebben’, sprak hij in de holte van de kast, terwijl hij naar mijn kleding graaide.

‘Nee, mijnheer.’

Hij gaf me mijn kleding.

‘Wat “nee, mijnheer”?’

We hadden zelden met elkaar gesproken, maar ik wist dat hij mij mocht. Die informatie had ik van moeder, die een paar keer bij hem op gesprek was geweest. Waarschijnlijk mocht hij mij om mijn resultaten. Ik was blijkbaar iemand om trots op te zijn. ‘Dat denk ik niet, mijnheer.’

Hij sloot de gangkast en keek nors naar me terwijl ik me aankleedde.

‘Is het een van de grote jongens? Heeft iemand je onder druk gezet?’

‘Nee, mijnheer. Maar ik houd mij aan mijn belofte en word daarvoor gestraft.’

‘Je frustreert het systeem en je vergeet het belang van Sonia.’

‘Ik ben alleen van mening dat mijn woord belangrijker is dan wat gemors op een jurk.’

Hij legde een arm om me heen.

‘Geen hardnekkiger conflict dan tussen twee argumenten die beide waarheid bevatten, Kleine.’ Hij gebruikte vreemd genoeg de koosnaam waarmee moeder en Anna me altijd aanspraken.

Hij nam me mee naar de kelder, een gedeelte van de school waar de leerlingen nooit mochten komen. We daalden twee houten trappen af. De tl-buizen gingen aan na een haperende start. Het kille licht bescheen tientallen stapels boeken en volgepropte houten rekken die de enorme ruimte vulden.

‘We gaan van de nood een deugd maken.’

Hij trok een canvasdoek weg, waaronder zich liggend een bronzen standbeeld bevond en meerdere bustes van gips. Het stof vormde een wolk van stuifsneeuw zoals je die alleen in de strengste winters kon zien voortrazen over velden en wegen.

‘Je bent de allerbeste en meest getalenteerde leerling die ik hier ooit op school heb gehad. Die ga ik niet de gang laten schrobben.’

‘Nee, die laat je de kelder opruimen.’

‘Het is een lange, maar zoete straf. Hier liggen honderden boeken uit de voormalige stadsbibliotheken van Ribniţa, Tiraspol en Thigina en tientallen boeken uit onze eigen bibliotheek. Internationale, maar voornamelijk Russische literatuur, die na de militaire machtsgreep van Moldavië en de zuivering van de communistische bandieten op de verboden lijst is komen te staan. Het standbeeld van Lenin ligt hier bijna net zo lang als de boeken.’

‘De staatshelden van gisteren zijn de schoften van morgen.’ Ik schopte er een paar keer speels tegenaan. ‘En mijn taak?’

‘Opruimen en alfabetiseren. Je mag er zo lang over doen als je wilt. Je mag ook alles lezen wat je wilt.’

‘Moesten deze boeken niet vernietigd worden?’

‘Eigenlijk wel, maar ik kan het niet over mijn hart verkrijgen.’

‘Militarisme en kunst. Erfvijanden.’

Het hoofd van de school zuchtte diep.

‘Ja. Nou ja, het is nou eenmaal zo. Je ziet, dit is mijn daad van lijdzaam verzet. De militairen zijn waarschijnlijk vergeten waar de boeken toen naartoe zijn gebracht. Maar je weet maar nooit.’

‘In ieder mens schuilt wel een held.’

‘In ieder mens schuilt ook een lafaard’, zei hij droef.

Hij gaf me de sleutel van de kelder.

‘Het spreekt voor zich dat dit onder ons blijft. Je mag ook ab-so-luut geen boeken mee naar huis nemen. Als de militairen je te pakken krijgen met Russische literatuur, dan zit je zwaar in de problemen … en ik ook. Sluit de kelder altijd goed af als je weggaat en heb het er met niemand over. Jij bent nu de enige met de sleutel.’

‘En de naam van de dader?’ vroeg ik.

‘Praten we niet meer over. Dat incident heeft duidelijk gemaakt dat ik je kan vertrouwen. Hij is een idioot zoals er hier vele op school rondlopen. En zij … zij komt er wel overheen.’

*

Ik was dertien. Het middelbareschooljaar was al twee weken ten einde en het was zo warm dat het hars als lauwe honing uit de dennenbomen liep. Als er een bries opstak, werd de zware zoete geur over de omgeving in die windrichting verspreid.

Ik lag op een van de twee handdoeken in het gras langs de rivier, die nergens erg breed was. Vroeger moet die veel sneller gestroomd hebben. Dertig kilometer stroomafwaarts mondde hij, meer naar het zuidoosten, uit in een groot stuwmeer, dat langgeleden was aangelegd. Een megalomaan communistisch tekentafelproject, dat uiteraard nooit de energie aan de regio had gebracht die toegezegd was, laat staan de welvaart. Toen hij nog onbelemmerd was in zijn loop, sleet de kracht van zijn water de bodem uit en had de rivier een sterkere neiging tot meanderen. Ondanks de bevaarbaarheid waren er nooit vrachtboten op hem te signaleren, slechts op mooie zomerdagen sporadisch een pleziervaartuig van een van de bemiddelden in het stadje of aluminium roeibootjes vanwaaruit oudere mannen visten. De stoerste jongens van school doken weleens in het midden van de rivier, die volgens hun zeggen op sommige plekken meer dan twintig meter diep was. Degene die de bodem bereikt had, kwam dan boven water, zijn hand gevuld met klei en kiezels triomfantelijk omhooggestoken. Hoewel ik zelf nooit getracht heb om de bodem te bereiken, schatte ik de maximale diepte op hooguit tien meter. Ze bleven niet lang genoeg onder water. Bovendien was de stroming in het diepere middengedeelte sterk. De duiker kon daardoor nooit precies verticaal naar beneden. Aan de andere kant moet ik zeggen dat ik hen toch heimelijk bewonderde. Alleen al om de metafoor. Af te dalen in die duisternis en als held weer boven te komen. Een tocht naar het licht. Een kleine Orpheus. Eurydice wachtte boven op mij. De Wrema vervoerde in de meeste jaargetijden veel sediment en was daardoor zelden helder. De ouders verboden hun zonen om mee te doen aan dit spel, hoewel de meeste vaders het vroeger uiteraard ook gedaan hadden. Het was niet zonder risico’s. Twee jaar daarvoor nog was Nicolao, de oudste zoon van de boerenfamilie Tarlev, verdronken nadat hij eerst betrapt was op vals spel. Hij had van tevoren klei en kiezels in zijn zwembroek gedaan. Van de leider van de vriendenclub kreeg hij een paar draaien om zijn oren. Daarna moest hij van de scheldende groep naakt duiken. Zoals vaker stonden er op enige afstand, maar wel binnen schreeuwbereik, jonge meisjes te kijken. Die draaien om zijn oren kon hij wel aan. Die kreeg bijna elke opgroeiende jongen regelmatig, maar de publieke vernedering onder de ogen van de meisjes deed hem zijn fysieke mogelijkheden overschrijden. Na zijn tweede poging kwam hij niet meer boven en zijn lijk werd drie dagen later een kilometer of zes stroomafwaarts teruggevonden. Uiteraard stopte dit voorval het spel niet. De inzet was alleen maar verhoogd, wat het tijdverdrijf nog stoerder maakte. Het feit dat een politieagent zo nu en dan patrouillerend langskwam in zijn afgereden vierdeurs Moskvitch, die ze van mijlenver aan konden horen komen omdat zijn uitlaat lek was, verhoogde de spanning nauwelijks. Het verleende de illegaliteit van hun bezigheid een zekere mate van erkenning van hogerhand.

Op het heetst van de middag waren de vogels stil. Alleen een visarend die cirkels draaide op de thermiek liet regelmatig een schrille, gebroken schreeuw horen. Zijn partner zat waarschijnlijk op het nest of wachtte op een kale tak. Libellen raasden laag over het water, om ineens met een onvoorstelbare behendigheid te stoppen, een paar seconden op die plek in de lucht te blijven, om vervolgens te accelereren alsof ze afgeschoten werden. Vlinders landden op gele lissen die bloeiden in de rietkraag.

Anna kwam met voorzichtige stapjes uit het water. Een nimf die uit nieuwsgierigheid en onwetendheid voorgoed voor het leven op land gekozen had en na haar teleurstellende ontmoetingen met de mens voor altijd verscheurd zou worden door heimwee naar haar onderwaterparadijs. Ik keek op van mijn boek en volgde haar landing van onder de brede rand van een strooien hoed, die eens mijn vader had toebehoord. De hoed met een grijze band lag op zolder naast een van de kartonnen dozen die gevuld waren met schriften, kasboeken, mapjes met bankbescheiden, brieven gepropt in één grote envelop, fotoalbums, zijn oude Russische paspoort met een kleine zwart-witfoto waarop ik hem nauwelijks herkende, een paar medailles en een dozijn boeken. Uiteraard was de hoed mij te groot en ik had hem aan de binnenzijde opgevuld met een opgevouwen pagina uit de Kommersant.

Wat prachtig om haar uit het water te zien komen, dacht ik en ik sloeg het beeld op om er later een tekening van te maken.

Ze kwam druipend voor me staan. Ik schoof de hoed naar achter op mijn hoofd, zodat ik haar kon blijven aankijken.

‘Waarom ga je niet even zwemmen? Het water is koud, maar lekker als je eenmaal door bent.’

Met haar hoofd schuin naar één kant bundelde ze haar donkerblonde haar en wrong het met twee handen uit. De vochtige stof van haar bikini gaf haar ontluikende vrouwelijkheden prijs en ik voelde een vreemde sensatie. Ik concentreerde me op een gedachtespelletje. Anna pakte haar handdoek van het gras en droogde zich langzaam af. Veel langzamer dan thuis wanneer ze onder de douche vandaan kwam. Ik hoorde het wrijvende geluid tussen stof en huid. Na een paar minuten kon ik haar weer rustig aankijken.

‘Je krijgt behoorlijke borsten, zie ik.’

Ze glimlachte heel even onzeker.

‘Het zou vreemder zijn als ik ze niet zou krijgen, Kleine. Ik word over twee maanden vijftien, hoor. Voor die overgang hoef ik gelukkig niet te studeren.’

Ze was, ondanks mijn hulp, weer blijven zitten.

‘Het leven is de mooiste school. Je kunt elk jaar blijven zitten en toch volkomen slagen’, zei ik en ik probeerde het hoopvol te laten klinken.

Ze draaide zich naar me toe en de handdoek zakte voor haar buik. Ze keek me aan alsof ze onder de rand van vaders hoed iets in mijn gezicht zocht.

‘Heb je dat ook uit een boek?’

‘Wat?’

‘Dat wat je net zei. Over school en toch slagen in het leven en zo.’

‘Nee.’

Ik zag dat ze aarzelde om dat wat ze gedacht had ook echt te zeggen.

‘Je bent zo oud. Een oude man … gevangen in het lijf van een jongen.’

Voordat ik me op mijn linkerzij draaide, sloeg ik het boek dicht en schoof de hoed weer naar voren.

‘Anna … jij bent mijn helderste ster in de duisternis die ons dag en nacht omringt.’

Ze had geen notie waar ik het over had, maar vatte het op als een compliment.

‘Jij mag alles tegen me zeggen wat je vindt. Ik weet dat je het zegt uit liefde.’

Anna knikte slechts, draaide zich om en legde haar vochtige handdoek weg. Ze graaide wat in haar tas.

‘Wil je een boterham?’

‘Nee, dank je.’

‘Eet je wel genoeg? Je moet goed eten. Niet alleen maar wanneer je honger hebt. Je bent in de groei.’

‘Ik kom niets tekort.’

Uit haar tas haalde ze een modeblad voor jonge vrouwen, met glanzende pagina’s en tientallen kleurenfoto’s van modellen, parfum- en make-upreclames, rijke mensen en mooie filmsterren. Een beduimeld exemplaar van minstens een paar maanden oud, dat al een grote reis gemaakt had door de kleine gemeenschap. Van een kiosk op de hoek van een van de straten en pleinen naar een vrouw die het geld kon missen, naar haar werkster, naar een kapsalon, het huis van een kapster met jongere zus, naar een vriendinnetje van Anna. Een blad waarin foto na foto op oogstrelende wijze verteld werd hoe ver de lezeres van haar dromen verwijderd was. Ze ging naast haar handdoek in het gras zitten, kruiste haar benen en sloeg het magazine open.

‘Als ik jouw ster in de nacht ben, wat is mama dan?’

‘Mama? Mama is de maan. Schitterend en stil, maar vaak zwaar getroffen. Altijd in ons veld van aantrekkingskracht. Mysterieus, met één zijde die ík in ieder geval nooit van haar zie. Onze wereld zoals wij haar kennen had zonder haar niet bestaan.’

Zelf sprak ze zelden in poëtische vergelijkingen. Hooguit om iemand kort te beschrijven: ‘Ze maakt zich op als een clown in het circus. Die idioot met zijn aardbeienneus.’

Anna hulde zich in zwijgen.

Woordeloos ging de tijd aan ons voorbij, zoals het water van de rivier aan onze voeten. Ik trachtte me te concentreren op de zinnen in mijn boek, maar de warmte maakte me loom. Een paar keer dommelde ik weg, de hoed op mijn gezicht, het boek met de rug omhoog op mijn lijf. Even dacht ik dat het regende. Druppels op het zinken dak van de schuur achter ons huis. Weer bij zinnen wist ik dat het Anna was, ze breide. Dat kon ze goed. Ze hoefde vaak maar naar een trui te kijken in een blaadje of ze kon hem namaken. Ik had geen idee wie haar dat ooit geleerd had. In ieder geval niet moeder. Die had ik nog nooit zien breien. Misschien had ze het bij een vriendin geleerd of was het een aangeboren talent.

‘Trek je T-shirt aan. Je verbrandt nog.’

Ik stond op en voelde met mijn vingertoppen aan het vel van mijn borst.

‘Nog net niet gaar’, zei ik.

‘Doe het nou maar, meneertje Eigenwijs.’

De rivier, de oever met het riet, een strook gras die licht omhoogliep als een lage dijk, een landweg die de zoom van het bos volgde. Twee soldaten liepen vlak bij ons over de weg. We zagen elkaar en ik stak mijn hand op. Ze zwaaiden niet terug, maar verlieten direct de weg en liepen op ons toe. Pas toen ze vlakbij waren zag ik hoe jong ze waren. Hooguit negentien jaar. Hun bleke, pukkelige gezichten verhit. De kleinere had een stompe neus en dicht bij elkaar staande ogen. Een gedrongen lijf als van een bokser, terwijl de ander dunner en een kop langer was en een vriendelijker, opener gezicht had. Hun pet achter op hun hoofd, hun groene shirt op sommige plaatsen nat van het zweet en weer op andere plekken met kringen van zout waar hun lichaamsvocht al opgedroogd was. Hun kennismakingsblik had meteen iets van een broze wapenstilstand in een bloedige burgeroorlog. Anna, die ze niet zo snel had zien aankomen omdat ze geconcentreerd zat te breien, ging eveneens staan.

‘Hai’, zei ik zo toonloos mogelijk. Anna voelde zich kwetsbaar in haar bikini.

‘Jullie persoonsbewijzen’, commandeerde de bokser. We lieten ze zien. Hij keek er misnoegd naar.

‘Anna en Maxim Dobrak. Russen’, zei hij tegen zijn maat, terwijl hij de persoonsbewijzen teruggaf.

De langste haalde zijn geweer van zijn rug, legde het in het gras en ging zitten terwijl hij vloekte.

‘Godverdomme, wat is het heet.’

Ik volgde zijn voorbeeld. De bokser ging vlak voor Anna zitten. Hij legde zijn geweer schuin over zijn schoot.

‘We hadden vanmorgen een dropping. Veertig kutkilometers van de kazerne.’

‘Klotesergeant’, bromde de bokser. Hij pakte de pet van zijn hoofd en wiste zijn voorhoofd af met de bovenzijde van zijn rechterpols.

‘Ben benieuwd hoe het met de anderen gaat’, zei de lange met enig leedvermaak in zijn stem. ‘Ik denk toch dat wij nog de kortste route hebben genomen.’ Hij lachte wrang. Zijn tanden waren klein en gelig.

‘Je zult met die bolle opgescheept zitten,’ zei de bokser, ‘dan ben je morgenavond nog niet terug.’

De lange trok een gedeelte van zijn bovenlip op als een grommende hond.

‘Dat-ie maar de moord mag steken, die vetklep. Als hij z’n smoel had gehouden …’

‘… dan hadden we nou met een koud biertje voor de barak gezeten’, maakte de bokser de zin af. ‘Dat heb je vandaag nou al tien keer gezegd.’

‘Het is toch zeker zo? Als hij niets gezegd had, dan had de sergeant de sterkedrank niet gevonden. Dikke klootzak.’ Hij boog schuddend zijn hoofd. ‘Ze hebben de drank overgegoten in plastic flessen. Ze staan tussen de schoonmaakmiddelen.’ Blijkbaar deed hij de Bolle na, met een hoog kinderlijk stemmetje.

‘Een liter van de beste pruimenjenever en twee liter van de beste wodka naar de verdommenis’, morde de bokser.

‘Ja. En die slijmbal van een sergeant deelt de buit natuurlijk graag met zijn billenmaat de kapitein.’

‘Die zijn vanavond goed dronken.’

‘Gelukkig hebben de jongens naast ons nog flessen buiten staan, achter de houtstapel.’

‘Als ze willen delen’, zei de bokser.

‘En waarom zouden ze niet? Wij delen toch ook altijd met hen als ze niets meer hebben?’

De bokser toonde zijn gebrek aan vertrouwen door zijn schouders op te trekken.

‘Als ze niet willen delen, jatten we gewoon een paar flessen van ze’, zei de lange.

‘Ja, en dan weer zo’n vechtpartij als vorige keer zeker. Ik ben altijd degene die voor anderen de klappen moet uitdelen. Nou, deze keer bekijken die anderen het maar. Wie wil zuipen, zal mee moeten knokken.’

De dialoog werd gevoerd alsof wij slechts toeschouwers waren.

‘Hebben jullie wat te drinken bij je?’ vroeg de lange langzaam.

Ik keek naar Anna. Die stond volgens mij graag op, al was het maar in een poging zich te ontworstelen aan de blik van de bokser, die aan haar lijf geplakt zat. Haar vingers beefden licht toen ze naar haar tas reikte.

‘We hebben nog wel limonade, geloof ik.’ Ze klonk timide.

‘Gewoon siroop met water’, vulde ik aan. ‘Het zal wel lauw zijn zo langzamerhand. We zijn hier al een paar uur.’

Anna gaf de lange de plastic literfles, waarin de week daarvoor nog frisdrank had gezeten. Hij hield de fles omhoog tegen het zonlicht. De roze vloeistof vulde nog niet de helft.

‘Tsja, wat had je dan verwacht? Dat koude biertje misschien? Wij zijn kinderen, hoor’, zei ik ter verdediging. Waarschijnlijk begreep Anna wel dat ik dit argument aanvoerde om onze jeugdige onschuld te benadrukken.

Zijn schouders zakten wat.

‘Nou, dat was inderdaad lekker geweest.’ Uit het niets gaf hij me een vliegensvlugge knipoog. Terwijl ik de dop moest openschroeven met mijn hand, draaide hij de dop met slechts zijn vingertoppen los. Hij zette de fles aan zijn mond.

‘Gatver. ’t Is inderdaad niet te drinken. Het lijkt wel zeik.’ Demonstratief draaide hij de fles op zijn kop. De limonade klaterde op het gras. Ik probeerde mijn ergernis te verbergen.

Anna pakte de lege fles van hem aan en stopte hem weer in de tas.

‘Een boterham dan misschien?’

Zonder op zijn antwoord te wachten zocht ze onder in haar tas. De bokser keek naar haar achterste terwijl ze gebukt stond.

‘Nee, schatje. Laat maar. Ik heb geen trek.’

‘Nou, ik zou wel een kippetje lusten.’ De bokser haalde het geweer van zijn schoot. Anna draaide zich naar hem om. Ze had de onderliggende strekking van zijn opmerking eerder begrepen dan ik.

‘Ehhh … kip. Nee, dat hebben we niet.’

De twee soldaten glimlachten naar elkaar.

‘Het is meer een zuiglammetje, volgens mij.’

De bokser trok zijn brede schouders op.

‘Ook goed. Als ik honger heb vreet ik alles, dat weet je.’

Ik zag aan Anna dat ze weg wilde. Nerveus begon ze de spullen op te ruimen.

De bokser greep achter zijn rug naar zijn mes, dat in een leren hoesje aan zijn riem hing.

Ik schatte de afstand naar de tas waarin haar breiwerk zat.

Als hij een vinger naar haar uitsteekt, dan rijg ik hem aan een breinaald, dacht ik. In mijn fantasie zag ik al hoe de lange aluminium pen zijn oog doorboorde en doordrong tot in zijn kleine hersenen.

Hij stak het mes voor zijn gekruiste benen in de aarde.

‘Nou, niet zo zenuwachtig, meissie. Ga nou maar weer zitten. Je gaat er echt niet dood van.’

‘Seks is vaak net het leven. Het is over voordat je er erg in hebt’, grapte de lange.

Anna deed een paar passen bij de bokser vandaan.

‘Niet zo schuw. Het lijkt wel of je me niet aardig vindt. Je vindt me toch wel aardig?’

‘Ik denk dat ze het nog nooit gedaan heeft, wat jij?’

De bokser klopte op de grond. Anna reageerde niet.

‘Maakt mij niet uit. Het is d’r zo geleerd. Ik heb ze wel jonger aan het spit geregen.’

Zijn woorden maakten me eerder verdrietig dan kwaad. Hun houding maakte me eerder kalm dan nerveus.

‘We zijn aardig tegen jullie geweest. Waarom zou je ons kwaad willen doen?’ vroeg ik.

De bokser keek mij verbouwereerd aan.

‘Neem jij die Jezus in pocketformaat even mee voor een kleine wandeling. Dan leer ik Teefje iets bij van de bloemetjes en de bijtjes.’

De lange pakte zijn geweer en stond op.

‘En ik dan?’

‘Ja ja. Ik laat heus wel wat voor je over. Maak je niet zo druk.’

De bokser ging naar Anna toe en liet zijn hand over de binnenzijde van haar dijbeen glijden. Ik zag hoe de vingers van haar rechterhand verkrampt in haar handdoek grepen.

‘Jullie maken een grote vergissing’, zei ik rustig.

Ik wist dat het hun belachelijk in de oren moest klinken, maar ik meende wat ik zei.

‘O ja, Superman?’ sneerde de lange.

‘Nou, gaan jullie nog of hoe zit het? Het is verdomme geen discussieprogramma.’

Ik keek naar de tas waaruit de breinaalden staken.

Anna keek mij aan met ogen die het tegenovergestelde uitstraalden van wat ik verwachtte. Een vastberaden, moedige blik.

‘Ga maar. Het komt wel goed. En jij, lange dweil … als je mijn broertje ook maar iets doet …’ Ze maakte haar zin niet af.

De lange controleerde met gebogen hoofd zijn geweer. Hij zag mijn boek en raapte het op.

‘Lolita, Vladimir Nabokov’, las hij voor. Met verachting gooide hij het boek naar de bokser, die het van het gras oppakte.

‘Russisch is verboden’, zei de lange.

‘Nabokov was een Amerikaan. Weliswaar genaturaliseerd, maar toch. Lolita is Amerikaanse literatuur’, zei ik.

De lange wees naar het boek.

‘Nabokov is een Russische naam. Eens een Rus, altijd een Rus. En dat … is een smerig Russisch teringboek. Of ga je mij nu vertellen dat het geen Russische woorden zijn die ik hier zie?’

‘Het is vertaald.’

De lange rechtte zijn rug.

‘O, en dan mag het opeens.’

De lange draaide zich naar de bokser, waarschijnlijk om te kijken wat die ervan vond, maar die gooide het boek met overdreven desinteresse terug. Hij wilde liever met Anna bezig zijn.

Even meende ik ergens het geluid van een auto met een kapotte uitlaat te horen. Ik keek de landweg af, maar zag niets.

‘Enig idee hoe ons volk heeft moeten lijden onder jullie, tyfus-Russen?’ siste hij.

Ik zweeg.

‘Mijn ouders hebben zich kapot moeten werken onder jullie juk. Ik ben opgegroeid in de diepste armoede omdat die schoften van Moldavië een bandietenstaat maakten en alles roofden. Mijn opa heeft onder de communisten jaren in een werkkamp in Siberië gezeten. En na de val van het communisme hebben ze ons de duimschroeven aangedraaid met hun monopolie op de levering van grondstoffen. Die zogenaamde vrije markt. Mijn oma is aan longontsteking gestorven omdat de Russen midden in de winter geen olie en gas meer wilden leveren. En met haar duizenden anderen. Ouderen … kinderen.’

‘Hé!’ riep de bokser. ‘Rot effen op met je gejank, man. Neem die kleine mee en vertel hem in het bos maar waarom we zo’n pleurishekel hebben aan alles wat Russisch is.’

De lange staarde mij fel aan.

‘Ik zou je eigenlijk meteen moeten executeren. Pang!’

Ik dacht even terug aan vader.

‘Het is maar een boek en hij is maar een kind’, verdedigde Anna mij.

‘Jij moet helemaal je bek houwen, kleine sloerie. Jou wordt niks gevraagd. Zorg jij er nou maar voor dat mijn maat het zo naar zijn zin heeft.’

De lange gaf me een por met de loop van zijn geweer.

‘Vooruit.’

‘Onthoud wat ik je net gezegd heb, puistenboer’, zei Anna. ‘Geen haar op zijn hoofd.’

‘Wacht maar tot ik terug ben. Dan piep je wel anders, Russische slet.’

De bokser maakte een kort, vegend gebaar in de lucht, ten teken dat de lange moest gaan.

Ik liep ondertussen al tegen de dijk op. De landweg was het enige in de buurt wat ons nog hoop op hulp bood. Bij de berm haalde de lange mij in, maar hij bleef achter me lopen. Een paar honderd meter verder maakte de weg stroomopwaarts een flauwe bocht. Hij week daar van de rivier en boog het bos in om een paar kilometer verder bij een splitsing uit te komen. De linkerweg leidde uiteindelijk naar het stadje en de andere weg liep terug in de richting van de Wrema.

Er klonk een korte, hoge schreeuw.

‘Anna!’ riep ik. Ik wilde haar te hulp schieten.

De lange blokkeerde me de doorgang. Toen verscheen de politieauto. De lange zag hem ook.

‘Blijven doorlopen en je houdt je smoel tegen de politie.’

De politieauto minderde vaart. De agent had zijn raam open. Zijn behaarde onderarm stak iets naar buiten. Ik probeerde door de voorruit zijn gezicht te zien, maar de afwisselende weerkaatsing van het zonlicht en de schaduw van de bomen op het glas verhinderde dat. Hij stopte vlak voor ons, nadat hij eerst buiten het raam zijn hand had opgestoken. De agent had een dikke zwarte snor. Hij stond vaak op het plein waar mannen in de schaduw van de bomen elke dag een partijtje schaak speelden. Meestal met een flesje bier in zijn hand keek hij soms urenlang toe. Zelf had ik hem nog nooit zien spelen. Er kwam een zurige lucht door het openstaande raampje naar buiten.

‘Middag, agent’, zei de lange. ‘Warm, nietwaar?’

Hij antwoordde niet en bleef mij een paar seconden aankijken. Langzaam, gecontroleerd alsof hij vanaf de achterbank aanwijzingen kreeg van een filmregisseur, reikte zijn rechterhand naar zijn linkerborstzak en haalde er een bijna leeg pakje sigaretten uit. Ik vroeg me af of de vraag om hulp op mijn gezicht duidelijk genoeg was. Pas toen de sigaret brandend in zijn mondhoek bungelde, sprak hij.

‘Stap eens opzij, kerel’, zei hij. ‘Waar is je maat?’

De lange boog zich voorover, zodat hij de agent door het open raam kon aankijken.

‘Hoe bedoelt u?’

De agent zuchtte een keer diep. De punt van zijn sigaret gloeide ervan op en de rook botste tegen de voorruit.

‘Ik bedoel die hufter die ik drie weken geleden ook al eens heb opgepakt.’

Het portier kraakte toen hij het opende. Van dichtbij was hij groter en zwaarder dan ik in het stadje van een afstand had geschat.

‘Een half uur geleden liepen jullie nog samen ten zuiden van hier.’

De hoge schrille schreeuw echode in mijn geheugen.

‘Mijn zus …’

Ik wees naar de rivier en spurtte direct die kant uit.

Anna stond licht voorovergebogen dicht bij de rivier. De handdoek tegen haar gezicht gedrukt. De bokser zat met opgetrokken knieën in het gras, zijn leger- en onderbroek rond zijn enkels. Zijn gezicht lijkwit. Aan de linkerbasis van zijn hals, in het zachte gedeelte tussen sleutelbeen en schouder, stak een breinaald schuin omhoog. Zijn linkerarm hing slap langs zijn lijf. Hij voelde met zijn rechterhand aan de plek waar het aluminium naar binnen was gedrongen. Waarschijnlijk vroeg hij zich af of hij de breinaald er zonder gevolgen uit kon trekken.

‘Anna …’

Ze richtte zich op en liet de handdoek zakken. Haar lip en haar linkerwenkbrauw waren beschadigd en er liepen vier bloedrode krassen over haar schouder. Ze trachtte te glimlachen.

‘Nu weet-ie gelijk het verschil tussen naaien en breien.’

‘Die schreeuw …’

Ze keek langs mij heen naar de bokser.

‘Dat was ík niet’, lispelde ze.

De agent had eerst de lange ontwapend en hem achter in de Moskvitch laten plaatsnemen. Nu kwam hij doodgemoedereerd met getrokken dienstpistool de dijk af lopen.

‘Gaat het, meissie?’

Anna knikte. Ze hees het afgezakte bikinibandje van haar topje op.

De agent schopte zacht tegen de enkel van de bokser en wierp een terloopse blik op de breinaald. De bokser fronste zijn wenkbrauwen.

‘Jij weer, hè? Dat dacht ik wel toen ik jullie zag lopen. Niks dan rottigheid waar jij bent.’

De agent tikte de breinaald speels aan.

‘Geen steek veranderd.’

De bokser wees met zijn duim op mijn boek, dat nog in het gras lag.

‘Het zijn criminelen. Ik ondervroeg haar en toen stak ze me neer.’

‘Ja. Met je broek op je enkels zeker. Spaar me je praatjes. De meiden in de stad zijn niet veilig zolang jij vrij rondloopt.’

‘Jij hebt niks over mij te zeggen … agentje. Ik ben van het leger. Een gesprek met de kapitein en ik loop weer vrij rond. Die twee zijn zwaar in overtreding.’

De agent klakte met zijn tong.

Hij pakte de breinaald vast en trok hem snel uit het lichaam van de bokser.

‘Hé, misschien bloed ik nu wel dood, gek.’

‘Sta op en trek je broek omhoog. Je mag mee, samen met je maat.’ Hij hield de bebloede breinaald in zijn linkerhand.

‘O ja. En als ik niet mee wil?’

De agent spande de haan van zijn dienstpistool en zette de loop tegen het voorhoofd van de bokser.

‘Het was geen vraag.’

‘Alsof je een gewonde soldaat durft neer te schieten’, jende hij.

De agent leek te aarzelen en liet de loop zakken.

‘Nee. Inderdaad. Dat zou wat ver gaan.’

De bokser vertoonde een arrogante glimlach. Plotseling hield de agent het pistool naast het oor van de soldaat en schoot. De oorverdovende knal deed hem verstenen. Met een snelle, harde slag sloeg de agent hem met de kolf tegen zijn hoofd. Hij viel zijwaarts en landde bewusteloos in het gras.

De handelingssnelheid van de agent verbaasde me nog het meest. Dat iemand die een slome indruk op mij maakte zo snel kon omschakelen, om daarna direct weer terug te zakken in het lage bewegingstempo dat hij van nature scheen te bezitten.

De agent ging over hem heen staan, legde de slappe armen achter de rug van de soldaat en sloeg hem in de boeien.

Hij stak zijn dienstpistool in zijn holster, trok het mes van de bokser, dat nog in de grond stond, uit de aarde, pakte het geweer en hing het aan zijn schouder.

‘Kleed je maar aan en ga naar huis’, sprak hij tegen Anna. ‘Jullie zullen wel geschrokken zijn.’

Zwijgend trokken we onze kleren aan en raapten onze spullen bij elkaar.

‘Laat dat maar liggen, vriend’, zei hij nors toen ik mijn boek wilde oppakken.

‘Komen jullie morgen maar naar het bureau.’ Hij keek Anna aan. ‘Dan kun jij aangifte doen.’

‘Heeft dat zin dan?’ vroeg Anna.

‘Voor jou niet, maar voor mij wel. Als jij geen aangifte doet, heb ik geen sterke zaak. Dan sta ik alleen tegen de wind in te zeiken en daar heb ik geen zin in. Morgen komen dus. Allebei.’

We liepen langzaam weg. Ik zette de strooien hoed van vader op.