Kader Abdolah

In de polder

15 jaar Mirza

Uitgeverij De Geus

breda 2011

© Kader Abdolah, 2011

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © David Rozing/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2132 0

nur 325

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voorwoord

Lezer,

Ik kan niet geloven dat ik vijftien jaar lang columns geschreven heb.

Nu ik erop terugkijk, zie ik het als één grote oefening in het doorgronden en benutten van de democratie. Ik heb mijn ervaringen in Nederland als kleine schilderijen in die columns ingelijst. Honderden spiegeltjes als het ware, die de gebeurtenissen in een bijzondere en bewogen tijd in Nederland weerkaatsen. Samen vormen ze een kleine kroniek van de Nederlandse samenleving.

In de columns beschrijf ik wat ik heb meegemaakt, wat me is overkomen, wat me heeft geraakt. Honderden bestaande mensen voer ik er als personage in op. De bundel laat zien hoe Nederland column na column verandert en hoe dat ook met de schrijver is gebeurd.

Eén ding is in al die jaren echter onveranderd gebleven: de angst die ik voelde tijdens het schrijven van de eerste column. Die bleef altijd bij me, tot en met de allerlaatste column. Ze was noodzakelijk om te proberen de gebeurtenissen te begrijpen, zonder mezelf voorbij te lopen. De angst was onmisbaar om het goed te kunnen doen.

Elke column was daardoor een uitdaging. Op de dag waarop ik die niet meer voelde, greep ik het eerste het beste alibi aan om ermee te stoppen. Na vijftien jaar was de tijd blijkbaar rijp om op zoek te gaan naar iets nieuws.

Ik wens u veel plezier bij het lezen.

Salaam,

Kader Abdolah

Mirza

1996 – 1998

#

Heel vroeger hadden Perzische koningen een man, een schrijver, een vertrouwelijke mirza in huis, die de daden van de koning vastlegde. Op die manier werden de kronieken van de tijd geschreven.

Nog steeds duidt mirza in de Perzische taal op een man die de pen hanteert. Veel bekende Perzische schrijvers dragen die naam als titel en erenaam.

Kader Abdolah koos voor zijn columns de titel Mirza omdat die columns kronieken zijn van zíjn eigen tijd. Hij draagt deze bundel op aan de middeleeuwse kroniekschrijver Abolfazl Mohammad ebne Hoeseine katebè Béhagie, de man wiens kronieken als oud goud zijn in de Perzische literatuur.

#

Pak die kans

Kent u Adnan?

Nee, hoe zou u Adnan ook kunnen kennen. Ik ken hem zelf nog maar sinds kort. Hij is een landgenoot. Een lotgenoot.

Ik heb hem in Nederland ontmoet. In een opvangcentrum waar ikzelf ook een poosje zat. Meestal als ik naar Amsterdam moet, bel ik hem en dan spreken we af bij het Centraal Station. Af en toe als ik de laatste trein mis, neem ik de tram naar de Bijlmermeer om bij hem te overnachten. Ook als ik de dingen in mijn moedertaal op een rij wil zetten, neem ik de tram naar de Bijlmermeer.

Nee, u kent Adnan niet. Het gaat ook niet om hem. Maar wel om een plek waar ik kan slaan en raken.

Adnan is een dichter: Elke nacht op het moment dat ik mijn ogen sluit, zeg ik: morgen zal ik deze plek verlaten, met een rugzak.

Hij is ook een vertaler. Dag en nacht is hij bezig om de boeken van Shakespeare opnieuw te vertalen in zijn moedertaal. Hij doet het om zich overeind te houden in zijn ballingschap. ‘Kun je het je voorstellen, Shakespeare in de Bijlmermeer? Ik snak naar adem in die hoge flat.’

Vorige week belde ik hem: ‘Ik wil een paar dingen met je bespreken.’

En ik nam de tram.

‘Hoe is het mogelijk dat je in zo’n taal kunt schrijven’, is de zin waarmee hij mij steevast begroet bij onze ontmoetingen. ‘Hoe kun je die koude woorden vorm geven? In Gods naam, waar haal je je inspiratie vandaan met die donkere wolken en al die hondenstront?’

En toevallig plakt er een stuk hondenpoep onder zijn schoen. Op zoek naar een stokje om het weg te krijgen, roept hij: ‘Noem! Ik meen het. Noem een grote Hollandse schrijver.’

Ik noem een naam.

En hij lacht. Hij lacht hard.

Hij leest Nederlandse literatuur in het Engels. De afgeprijsde Engelse vertalingen. ‘Luister jongen! In een vijver kan geen walvis zwemmen’, zegt hij. ‘Je kunt een rij namen noemen, maar geen walvis. Snap je?’

Adnan is geen oud mannetje, maar ’s avonds durft hij niet meer de straten van de Bijlmermeer over te steken.

Ik ben een heer. Zo dicht hij. Een heer, met een vochtige hoed in de Bijlmermeer.

Hij pakt mijn arm en we steken samen over.

‘Ik heb een vraag Adnan. Ik wil iets met je bespreken’, zeg ik eenmaal op de stoep. ‘Luister. De Volkskrant heeft me gevraagd om wekelijks een rubriek te schrijven. Hoor je me. Ik heb je advies nodig. Wat denk je ervan?’

Ineens laat hij mijn arm los.

‘Dat is het’, roept hij. ‘Doe het! Nu is het de tijd. Nu moet je toeslaan. Hard slaan.’

‘Luister even. Ik ben nu met heel veel andere dingen bezig.’

‘Alles aan de kant’, zegt hij. ‘Pak die kans en sla.’

‘Het is een onopvallend hoekje van de krant’, zeg ik. ‘Verander het maar in een plaats waar je vast kunt staan en hard kunt slaan.’

‘Waar slaan?’ zeg ik.

‘Maakt niet uit waar’, zegt hij. ‘Waar het raakt’, benadrukt hij.

En hij lacht. Hij lacht hard. ‘Ach, die Hollanders van jou.’ En de regen valt op zijn hoed.

Doofstom

Op dinsdag fietste ik al vroeg naar de kiosk om de Volkskrant te kopen. Ik vouwde hem samen en hield hem als een vers Perzisch brood onder mijn arm. Perzisch brood heeft dezelfde lengte als een Volkskrant.

Vroeger was ik columnist bij een ondergrondse krant. In een verzetsblad zet men zijn naam niet onder zijn column. Ik was een columnist zonder naam en dus ook zonder reacties.

Nu bots ik plotseling tegen Hollandse reacties aan.

‘Gefeliciteerd. Wat leuk’, zei Cethy. ‘Ik zal het elke dinsdag lezen.’

Voor de stadsbibliotheek werd ik aangehouden door een man die ik niet kende: ‘Zeven jaar geleden kende je amper een Nederlands woord en nu een column! Poeh.’ Hij gaf me een hand, wenste me succes en liep verder.

Henk, die ik dagelijks zie, zei niets. Hij leest de Volkskrant, maar hij houdt niet van rotzooi.

Een bittere smaak in de mond kreeg ik van de voorzitter van een stichting der letteren: ‘Je weet het misschien. De Volkskrant is een kwaliteitskrant. Als de redactie mij gevraagd had, had ik er langer over nagedacht. Ken je het Hollandse gezegde over de nek en de molensteen?’

‘Nee, nog niet.’

‘Binnenkort zal je het wel voelen. Ja zeggen is niet alles. Begrijp je me?’

Angst overviel me. De oude angst van een ondergrondse columnist.

‘Ja, ik begrijp u, meneer. Tegen de man van de redactie had ik geen ja, maar wel nee gezegd. Een duidelijk nee.’

‘Pardon?’

‘Ik meen het. Ook heb ik het lang overwogen, maar het was Mirza die ja zei.’

‘Mirza? Wie is Mirza?’

‘De kroniekschrijver die in mij zit. Hij wil zijn grenzen ontdekken. Hij wil gelezen worden. Hij wil het vluchten tot het bittere eind leren kennen.’

De voorzitter blies een wolk sigarenrook in mijn gezicht. De geur van het verse Perzische brood was verdwenen.

Reacties. De reacties die je kracht verlenen. De reacties die je ontmoedigen. ‘Je moet niet te veel hooi op je vork nemen. Anders ga je te gronde.’

’s Avonds toen ik op de bank lag, werd er geklopt. Een oude doofstomme man stond voor de deur.

‘Ik heb het gelezen’, sprak hij zonder stem. Vervolgens sloeg hij twee keer op mijn schouder. ‘Je gaat elke week schrijven, maar dat mag niet ten koste van de kwaliteit gaan.’

‘Nee, dat mag niet’, benadrukte ik.

‘Ik kom je waarschuwen. Goede waar leveren.’ Hij sloeg nog een keer op mijn schouder en toen ging hij ervandoor.

Wie was hij? Ik had hem nooit gezien. Ik rende hem achterna.

‘Luister’, gebaarde ik. ‘Ik ben de zoon van een doofstomme vader. Zullen we een afspraak maken?’

‘Waarom?’

‘Als de kwaliteit onder de maat is, wilt u me er dan op wijzen?’

Even dacht hij na. Toen drukte hij zijn hand stevig in de mijne.

‘Ik kom niet meer terug,’ zei hij, ‘maar als ik weer aan je deur klop, stop je met je column.’

Opnieuw rook ik de geur van het Perzische brood.

Interview in de spiegel

Ka.: Door welke deur ben je Nederland binnengekomen?

Ab.: Door een goede deur. Ik mocht zelfs een contactpersoon hebben, een vrouw die nu een vriendin is gebleven.

Ka.: Hoe denk je over de vluchtelingen van deze tijd?

Ab.: Niet zo lang geleden brandde er nog licht. Nu dwalen ze in het donker. Kent u het verhaal van die wandelende jood? Zo, zo dwalen nu mijn lotgenoten.

Ka.: Heb je nog weleens contact met asielzoekers?

Ab.: Af en toe wordt er geklopt. Ik open de deur en zie dat er een landgenoot met een rugzak voor me staat.

Ka.: En wat doe je dan?

Ab.: Nou, niets bijzonders. Ik vraag of ze binnen willen komen. Meestal komen ze binnen. Ik ken hen niet. Zij kennen mij ook niet, maar ze hebben ooit van mij gehoord. Dan beginnen ze hun verhaal te vertellen. En ik luister.

Ka.: Wat gebeurt er daarna?

Ab.: Niets. Als ze eenmaal hun verhaal hebben verteld, pakken ze hun rugzak en gaan ze er vandoor. Maar ’s nachts keren ze terug in mijn droom. En ik steek dan mijn machteloze handen herhaaldelijk naar hen uit.

Ka.: Kun je misschien een advies geven aan een landgenoot die nu nog niet gevlucht is?

Ab.: Ach, een advies? Nee, ik heb geen advies. Hoewel, ik zou willen roepen: Landgenoten! Verlaat het land! Laat de dictator alleen achter met zijn gevangenissen. Of nee, nee, ik vergis me. Eigenlijk moet ik roepen: Landgenoten! Blijf daar want hier verpest je je leven in een asielzoekerscentrum.

Ka.: Als een landgenoot jou belt en zegt: ik ben op de vlucht en wil ergens om asiel vragen. Wat denk jij? Zal ik naar Nederland komen, of naar België of Duitsland?

Ab.: Nee, niet naar Nederland komen. Nu niet meer. Nederlanders kunnen geen beslissing meer nemen. Ze aarzelen. En door hun aarzeling laten ze je rotten. Op dit moment zetten Nederlanders een griezelig masker op om asielzoekers af te schrikken.

Ka.: En België?

Ab.: In dit geval kijken Belgen af bij de Nederlanders. Ze wachten af wat de Nederlanders gaan doen.

Ka.: Naar Duitsland dus.

Ab.: Ja, ik kies voor Duitsland. Men kan daar een duidelijk antwoord verwachten. Een Duitser aarzelt niet.

Ra.: Maar je hebt ergens anders gezegd dat je het voordeel van de twijfel aan de Hollanders geeft.

Ab.: Het gaat nu niet om mezelf. Het gaat om een asielzoeker. Kijk! Je weet wat je aan Duitsers hebt. Ik zei het net al. Hun reactie is duidelijk. Ze geven je een ja-antwoord. En een jaar later steken ze je huis in brand. Maar je ziet tenminste wie je huis in brand steekt. In Nederland is dat niet zo. Nederlanders vermoorden je achter je rug om.

Ka.: Ben je daar wel zo zeker van?

Ab.: Nou, nee, niet altijd.

Ka.: Nu een andere vraag? Stel dat je opnieuw mag beginnen. Kies je voor Duitsland of voor Nederland?

Ab.: Kijk, als ik nu een asielzoeker zou zijn, zou ik mijn kans eerst in Duitsland wagen. Daar krijg ik een Nee-antwoord. Omdat nu de meeste antwoorden in Europa toch een Nee zijn. Dan kom ik even naar Nederland om een bezoek te brengen bij mijn Nederlandse vrienden en dan ga ik naar België.

Ka.: België? Waarom naar België?

Ab.: Ik weet het niet. Ik moet toch ergens naartoe.

Ka.: Oké. Ik hoop dat je daar tenminste een duidelijk Nee-antwoord krijgt.

Ab.: Dank je wel.

De gedichten van Hafez

Waar vonden we onze toevlucht op het moment dat we er niet meer tegen konden?

Waar zocht mijn volk houvast op het moment dat mannen op de koude grond neervielen?

Wat gaven de vaders aan hun dochters mee als ze als bruid het ouderlijk huis uitgingen?

Waar haalde de Perzische man zijn liedje vandaan voor de vrouw wier ogen hij niet kon weerstaan?

En wat neem je zeker met je mee als je op de vlucht moet?

Het antwoord is eeuwen oud: ‘De gedichten van Shamsedin Mohammade Shirazi.’

Je hebt zijn poëzie altijd bij je. Of in je hoofd. Of in je zak. De gedichtenbundel heet Hafez.

Bij Hafez vond men troost in mijn vaderland. Door de eeuwen heen heeft de Perzische man zijn voorhoofd op de steen van het graf van Shamsedin Mohammade Shirazi gelegd en gehuild. De middeleeuwse dichter die men naar zijn boek Hafez is gaan noemen, is de dichter van alle tijden in de Perzische taal.

Zijn boek ligt overal op de schoorsteenmantels van mijn vaderland.

Of je nu een analfabete herder bent in de bergen van Sawodjbolag, of een balling die voor nasa werkt, je hebt een Hafez in je woonkamer liggen.

Ben je verliefd? Je geliefde is er niet meer? Dan loop je naar de schoorsteenmantel en je pakt het boek. Je sluit je ogen en slaat willekeurig een bladzijde op. Het eerste gedicht dat rechtsboven staat, gaat over jou:

Bobolie barge golie dar mengar dasht.

Wan dar an bargo nawa gosh nale haje zar dasht …

Het gedicht gaat over Bolbol, de vogel die het symbool van de liefde is. Zij houdt van de bloem, gaat naast haar zitten en zingt tot de bloem ontkiemt. In het najaar als de bloem sterft, is de vogel in diepe rouw gedompeld.

De letterlijke vertaling begint zo: ‘In de herfst had Bolbol een mooi bloemblaadje in haar snavel. Tegelijkertijd weende ze. Je hebt toch wat van de geliefde bij je, zegt men tegen haar, waarom huil je dan zo? Dit blaadje roept haar herinneringen op, zei Bolbol. Ze komt bij mij boven.’

Je zegt het gedicht op en je huilt met Bolbol mee.

Wie op de vlucht is, pakt het boek vaak, sluit zijn ogen en opent een bladzijde. Zonder twijfel komt er een gedicht dat je verlangen naar huis verwoordt:

Roeze wasle doestaran jadbad

jad bad an roegaran jadbad …

Ik groet de dag waarop ik terug kan naar mijn dierbaren.

Ik herinner me nog precies de dag waarop ik bij jullie was.

Gegroet mijn herinnering aan jullie.

Doestan gar faregan za jade ma …

Hoewel mijn naam daar vervaagt, denk ik sterker aan jullie dan ooit.

Garje sad roed ast az tjesh mam rawan …

Door de heimwee stromen mijn tranen.

Lang leve de rivier die langs jullie huizen stroomt …

En als in het vaderland de aartsvader Jacob op Jozef wacht, opent hij het boek waarin zonder meer een gedicht rechtsboven op de bladzijde staat dat hem troost: Joesefe gom gashte baz ajad be Kanan gam ma gor … Jozef die verdwenen is komt eens terug. Wees niet verdrietig.

De tuin die door de herfst gestorven is, zal weer vol rozen staan.

Wees niet verdrietig!

Een treurige vrouw

Als ik in staat was om te bepalen wie in mijn dromen mocht komen, had ik een andere Hollandse vrouw toegelaten. Maar zij komt. Zij maakt mijn slaap onrustig. Ik wil liever niets van haar horen. Haar ook niet op straat tegenkomen, maar ik kan haar niet ontwijken, zij zit in mij.

Toen ik in Nederland kwam, moest ik net als de anderen een soort integratiecursus volgen. Degene die ons les gaf was een achtendertigjarige vrouw. Ze had een mager gezicht met twee donkere wallen onder haar ogen. Het leek alsof ze honger leed. Nederlandse en honger?

Zij leerde ons waar we boodschappen zouden moeten doen en ook dat een boodschappenkarretje gratis was. Elke dag kwam ze met een nieuw lijstje waarop stond waar we vlees zouden moeten halen en waar aardappelen redelijk smaken en goedkoop waren. Ze nam een schaar mee en een leeg melkpak en leerde ons hoe we zegels zouden moeten sparen.

Boodschappen doen was een moeilijk vak geworden. Op een gekopieerde plattegrond krasten we waar Wibra stond en waar Zeeman zich in de stad bevond. We noteerden, we noteerden en noteerden en onthielden waar we de washandjes met zegels konden halen. Toch lukte het ons niet om de lessen in praktijk te brengen. Op het eind van de cursus schreef zij voor alle duidelijkheid op het bord: ‘Nooit naar Albert Heijn, wel naar Aldi.’

Dank zij haar inspanning wisten we waar we tweedehands kleren zouden mogen halen. Waarom zouden we nieuwe kleren moeten aanschaffen al er zoveel armoede in de wereld is? Het was niet nodig om naar de hebberige Hollanders te kijken. Ze was ervan overtuigd, donders goed van overtuigd dat we ons verstand ook meegenomen hadden. We hadden allemaal een oorlog, een dictator, een hongersnood overleefd. Daarom wisten we dat het in het leven niet om kleren ging, ook niet om Albert Heijn.

Ze kwam zielig, huilerig het lokaal binnen. Haar gezicht kende geen glimlach. Haar rok uit de jaren vijftig had nooit de warmte van een strijkijzer gevoeld. Haar lange vette haar kreeg geen kans om eens vrolijk als een staartje te bewegen.

Zij, ze maakte mijn eerste verbeelding van de Hollandse vrouwen kapot. Ze nam zelfs bedrieglijk de plaats in van een andere Hollandse vrouw in mijn slaap. Ze maakte ons bang voor een lang spookachtig Nederlands woord: ‘De deurwaarder.’

Stel dat je ‘de onroerendgoedbelasting’ niet zou kunnen betalen. Stel dat je te lang onder de douche ging staan. Daarna de acceptgiro niet kon betalen. Ineens kwam de man, de deurwaarder. Hij nam je bed mee. Juist in de aanwezigheid van Hollandse buurvrouwen die achter de ramen stonden te loeren: ‘Kijk! de man, de buitenlander is te lang onder de douche blijven staan.’

Ze boorde in mijn ziel en probeerde zich ergens in mijn onderbewuste te vestigen. In de pauze kwam ze per se bij ons zitten. Ze haalde een gerimpelde appel uit haar versleten zwarte tas en at. Nee, ze at hem niet. Zij treurde om de appel. Ze hield hem ondersteboven en verslond hem met klokhuis, haar en huid. Vervolgens legde ze het steeltje trots onder de verbaasde donkere buitenlandse ogen op de tafel neer.

Na acht jaar verlaat ze me nog steeds niet. Als ik iets vettigs en goedkoops consumeer, duikt ze in mijn slaap op. Afgelopen zondag, ’s avonds laat nuttigde ik bij het station van Zwolle een paar goedkope kroketjes uit de muur. ’s Nachts droomde ik dat ik met haar trouwde. Mijn echte vrouw schudde me wakker: ‘Waarom huil je in je slaap?’

Ik ben bang dat als ik ooit naar huis terug mag, zij ook meegaat.

Zo’n nieuwe ladder

Eindelijk is de tijd daar om het verhaal van de Hollandse ladder te vertellen.

Ik weet niet hoe ik het moet uitleggen. Elke dag zie ik de ladder opnieuw.

In mijn ouderlijk huis hadden we ook een ladder, een lange grote houten ladder. Maar ik lette er niet op. Zo als altijd stond hij tegen de muur.

Het verhaal van de Hollandse ladder is even oud als mijn Hollandse bestaan. Zeven en een half jaar.

Ik had een huis aangeboden gekregen. Als je alles achter gelaten hebt en weinig Nederlandse woorden kent begin je met je nog lege huis te schilderen. En ik had geen ladder.

Met de bus mocht ik geen ladder uit de stad naar huis meenemen. Een fiets had ik nog niet.

Hoe had mijn vader die grote houten ladder uit de stad naar huis gebracht? De ladder van mijn ouderlijk huis was ik al jaren vergeten. In mijn nieuwe woning kwam hij ineens tevoorschijn. Voor zo’n ladder had je drie mannen nodig om hem te verplaatsen.

Het plafond verven zonder een ladder is verschrikkelijk werk. Ik kreeg er een stijve nek van. Tegen de avond ging ik wandelen in de buurt. Na een eindje lopen kwam ik bij een meertje. Dat intrigeerde me. Een meertje in een wijk kende ik niet. Er stond een huis met een rieten dak aan de waterkant. Voor het huis stond een afvalcontainer en er lag een hoop bouwafval. ‘Kijk! Ook een ladder! Wat zonde van die ladder.’

Ik wilde hem pakken, maar ik was niet gevlucht om afval van Hollanders mee naar huis te nemen. ‘De nieuwe bewoner neemt ons afval mee’, zou iedereen zeggen.

Het was donker. Hoe zou men kunnen zien dat degene die de ladder droeg een buitenlander was. Ik zette dus de ladder op mijn schouder, boog mijn hoofd naar mijn borst en ging met grote passen door de onbekende straatjes huiswaarts.

Eenmaal in de woonkamer deed ik het licht aan. ‘Ach, vreselijk, echt vreselijk van die Hollanders. Zo’n nieuwe ladder, waarom gooien ze zulke nieuwe dingen weg?’

Ze mochten het zelf weten. Ik klom de ladder op.

Het duurde even tot ik de gewoonten enigszins snapte. Plots parelde het zweet op mijn voorhoofd. Fout, fout, fout. Ik ben in de fout gegaan. De ladder was geen afval.

Ik durfde de ladder niet terug te brengen. Ik zou moeten wachten tot ik de taal een beetje onder de knie kreeg.

Toen het moment was gekomen dat ik mijn daad kon uitleggen, deed ik mijn nette pak aan, kamde mijn haar en ging naar het huis waar de ladder had gestaan.

‘Meneer, met de bus mocht ik geen ladder meenemen. Ik zette hem op mijn schouder. Uw ladder. Zal ik …?’

De man dacht dat ik een ladder van hem wilde lenen. Met zijn hand gebaarde hij dat het niet kon en dat hij geen ladder weg wilde geven.

Ik zou de taal beter machtig moeten worden. Een paar maanden later klopte ik opnieuw aan zijn deur.

‘Meneer. De ladder, die lange. Ik kende de regels nog niet. Ik zette hem dus op mijn schouder. Begrijpt u me?’

Hij dacht dat ik misschien getikt was. Een idiote man die het altijd over een ladder heeft.

Een poosje later, toen ik vond dat ik redelijk Nederlands kon spreken, klopte ik zelfverzekerd aan.

‘Alweer die ladder’, riep de man. ‘Verdomme, ik heb geen ladder.’

Zeven keer bevroor het meertje. Zeven keer ontdooide het.

Vanavond zal ik met de ladder op mijn schouder en de Volkskrant van vandaag in mijn hand naar zijn huis gaan.

Faradje Sarkuhi

Galileo Galilei, Italiaans natuur- en sterrenkundige (1564), voegde een slinger aan de toenmalige uurwerken toe om de tijd beter voort te laten bewegen. Nu, vierhonderd jaar later, beweegt de tijd in mijn vaderland naar achteren. De journalist Faradje Sarkuhi staat terecht. En hij kan de doodstraf krijgen.

In 1633 moest de toen te Rome gevangen gehouden Galileo Galilei zijn leer afzweren en zeggen dat de aarde niet bewoog. En eppur si muove.

Hetzelfde afzweringsproces vindt deze dagen plaats in Teheran. Faradje Sarkuhi moet knielen voor de geestelijken en drie keer in de lens van de tv-camera zeggen: ‘Het spijt me.’

Sarkuhi is een bekende Iraanse journalist en de hoofdredacteur van het literaire tijdschrift Adieneh. Wij vluchtten allemaal weg. Hij niet. Hij was een vechter, bleef om de wacht te houden.

Leve de pen. Eens zette hij deze drie woordjes in de krant. Nu kan hij er de doodstraf voor krijgen. Hij schreef: ‘Het is niet acceptabel dat Russische en Amerikaanse astronauten elkaar in het ruimtestation Mir ontmoeten, maar dat de Iraanse schrijvers niet eens bij elkaar mogen komen om een kopje thee te drinken.’

In die tijd had Duitsland het Iraanse regime veroordeeld vanwege de moord op de Koerdische leiders in hun eigen land.

Ineens toverden de geestelijken een foto waarop Sarkuhi met een Duitse journalist een glaasje limonade dronk tevoorschijn. Pak hem! Hij is spion.

En hij werd gearresteerd.

Iedereen heeft zijn vrijheid geëist. Maar de geestelijken luisteren niet. De Europese Unie heeft herhaaldelijk haar zorg uitgesproken over zijn lot, maar het is alsof je een bal tegen de muur schopt.

De Iraanse machthebbers hebben iets, hebben wat, een motor, een apparaat, een machine uitgevonden waarmee ze wie dan ook kunnen breken om in de lens te kijken en te zeggen: ‘Het spijt me. Het spijt me. Het spijt me.’

Ik kan niet stil blijven. Sarkuhi belichaamt de andere kant van Kader Abdolah. Ik vluchtte weg. Hij bleef staan. Hij vocht voor de vrije meningsuiting. Ik schrijf in de Hollandse democratie. De geestelijke heeft zijn pen gebroken. Maar ik heb vier, vijf pennen bij mij. Hij zit gevangen.

Ik kan met vakantie gaan.

Ik mag niet zwijgen. Het gaat niet om de asielzoekers, of Iran veilig is of niet. Het gaat om de mens. Om een vriend. Om de pen. Om de tijd die vierhonderd jaar voorbij is.

Hoe kan ik zwijgen? Op het moment dat een kameraad van mij zijn ogen niet mag sluiten om even te slapen?

Faradje Sarkuhi is een Salman Rushdie in de handen van de geestelijken.

Slaap Salman! Slaap maar uit! Want de geestelijke laat Sarkuhi een paar lange dagen en nachten achter elkaar niet slapen. Hij moet eerst in de lens kijken.

Faradje is moe. Faradje is kapot. Hij heeft eventjes, eventjes maar tijd nodig om zijn voorhoofd tegen de muur van de cel te zetten om weer overeind te komen. Maar dat mag niet van de geestelijken.

Hoewel het niet helpt, roep ik toch: Help!

Een kabouter in het donker

Acht jaar geleden bracht men me van het opvangcentrum naar het dorp waar ik nog steeds woon. ’s Avonds zag ik een jongen van vijf of zes die buiten in het donker stond en door het raam naar binnen keek.

Ik kende een paar Nederlandse zinnetjes, wist niet hoe ik met dat Hollandse jongetje zou moeten spreken. Ik opende de deur, zag dat het kind niet normaal was. Zijn hoofd was groot en zijn lichaam klein. Hij stond achter een merkwaardige fiets en bekeek me van top tot teen. Hij riep: ‘Dag meneer.’

‘Dag meneer’, antwoordde ik onhandig. ‘U komt hier wonen?’ ging hij verder.

‘Ja, ik kom hier wonen.’

‘Bent u verkouden?’

‘Nee, nee hoor. Hoezo?’

‘Waarom praat u dan zo?’

Eerst begreep ik hem niet, maar ineens wel. Het ging om mijn accent. ‘Ik ben niet verkouden. Ik ben een buitenlander.’

Hij zweeg, stapte op zijn fiets en verdween als een kabouter in het donker.

Een paar weken later, toen ik naar huis fietste en rechtsaf wilde gaan, hoorde ik hem achter me roepen: ‘Nee, hoor. Dat mag niet. Als u rechtsaf wilt gaan, moet u uw rechterhand uitsteken.’

Daarna zag ik hem vaak bij het rustige kruispunt van het dorp staan. Hij zette zijn fiets op de hoek van de stoep op de standaard en bleef staan. Hij deed niets, keek gewoon naar de auto’s die het dorp verlieten. Soms reed er lange tijd geen auto, maar hij bleef als een monument van een wachtende kabouter naast zijn fiets staan.

Een jaar later stond zijn fiets bij de grote weg. Nu keek hij naar de bussen en volgde ze met zijn blik totdat ze in de verte verdwenen.

‘U bent een buitenlander’, zei hij een keer onverwachts. ‘Klopt. Ik ben een buitenlander.’

‘Waar ligt eigenlijk het buitenland?’

‘Weg, ver weg, heel ver weg.’

‘U moet dus met een bus daarnaartoe.’

‘Nee hoor. Ik moet daar met het vliegtuig naartoe.’

Opeens keek hij naar de lucht. Het was alsof hij vergeten was dat er zoiets als een vliegtuig bestond.

Op een dag zag ik hem bij de afrit van de autobaan. Hij stond daar naast zijn fiets en keek naar de auto’s. Ik stapte snel van mijn fiets af en rende naar hem toe.

‘Dat mag niet hoor. Je moet gewoon in het dorp blijven.’ Ik zette hem over de weg en begeleidde hem tot het kruispunt van het dorp.

Een paar maanden later kwam ik hem bij de weilanden tegen. Hij was te voet, zonder de fiets.

‘Waar is jouw fiets?’

‘Ik mag niet meer fietsen. Afgepakt, hangt aan het plafond van de schuur.’

‘Waar ga je nou naartoe?’

‘Naar de dijk.’

Boven aan de dijk bleef hij naar de schepen kijken.

Op een middag toen ik er wandelde, zag ik hem als een kabouter die in het hoge gras bij de oever lag.

‘Wat doe je daar?’

‘Vandaag komt er geen schip voorbij varen’, zei hij. ‘Ook geen vliegtuig vandaag.’ Ik ging naast hem liggen. Op zoek naar een vliegtuig keek ik naar de wolken.

Ronddolen is genoeg

Als we zouden veranderen

in deze houding, in bergen,

konden we blijven liggen,

even toevallig als al die andere.

(Net als mijn vader die er is blijven liggen.)

Poëzie van Kopland is voor degene die door het verleden niet met rust wordt gelaten. De vluchteling is het met hem eens dat alle pogingen om je van het verleden los te weken en in het heden te blijven, tevergeefs zijn. Hoe kan een foto terugkeren naar zijn negatief, zegt hij, en dan verder naar het moment waarop hij werd genomen?

Als je op de vlucht bent, moet je een selectie van Koplands gedichten meenemen. Net als mijn vader, die dikwijls een kleine bundel van Baba Tahers poëzie in zijn jaszak droeg.

Ook past zijn werk bij de houding van een Hollandse vrouw op het moment dat ze een bundel van hem aan de banneling aanreikt: ‘Lees het maar. Het helpt.’

Ik opende het meteen: Alles kan ik verdragen. Het hoekje aardappelen kon ik met droge ogen zien rooien, maar jonge sla, net geplant, slap nog in vochtige bedjes nee. Ineens werd ik geconfronteerd met een andere manier van kijken. Ik ontdekte dat ik met een totaal ander volk te maken had. Een ontmoeting van een andere aard. Ik deed mijn nette pak aan, kamde mijn haar, poetste mijn schoenen en ging het opvangcentrum uit om dat volk te bewonderen.

Ik bereikte de grenzen van Holland, schreef aan mijn vader toen hij nog leefde. De grazige weiden, de stille wateren en regen, regen tot aan de horizon. Alsjeblieft, voor u, liefhebber van poëzie. Een vertaling van een gedicht van een zekere R.H. van den Hoofdakker: Raftan, kari ne-mi-tawan kard. Koha djaje goda hafezi … Dit is het dus, verlatenheid, daar, ver weg in de bergen is de plek van het afscheid.

Volgens gebruik van mijn vaderlijk huis heb ik hier ook een bundel op de schoorsteenmantel gezet. En ik lees:

Daar der mensen dus verlaten,

het huis, de tafel, het papier.

Geen terugkeer. Dat uitzicht.

Het werk van Kopland moet je dán lezen als je woordenschat slechts honderdvijftig verse Hollandse woorden bevat. En je moet het stiekem lezen, bij de lopende band van een melkpoederbedrijf. Luid uit het hoofd opzeggen wanneer de machines lawaaiig draaien en je je werk haat. Hard, hardop zeggen, gelijk met het moment dat de hamers van de machines onophoudelijk slaan en je niet meer tegen de ballingschap kan.

Langs de beslagen ramen druppelen

onze namen langzaam naar beneden.

Daar woonden wij en zullen wij niet meer komen.

Terug naar huis is onmogelijk. Maar met dit gedicht wel.

Bij ons huis bogen de bomen zich, nog krom als grootmoeders boven een bed.

We hebben onze kaarten achtergelaten. Ze vertelden ons waar we vandaan kwamen. Ik weet dat we verdwaald zijn. Ronddolen is genoeg. Ik zoek naar een lege plek in het hoge gras om me onzichtbaar achter te laten net als al die andere. Maar hoe kan ik me achterlaten op het moment dat de lijsterbes hier duizenden tranen draagt en daar in de bergen mijn moeder en vader lopen en hij er niet bij is.

Ik lees, ik lees. Ik weet dat ik mijn houding moet veranderen om te kunnen liggen in het gras en te neuriën: Daar woonden wij en zullen wij niet meer komen.

Oude immigranten

Af en toe kom ik de eerste Iraanse immigranten in Nederland tegen. De studenten van dertig, vijfendertig jaar geleden. Eigenlijk kwamen ze hier om te studeren en terug te keren, maar Hollandse meisjes kwamen in hun leven.

Op een avond zag ik een Hollands echtpaar bij een lezing tussen het publiek. De man bood me een vriendelijke glimlach aan en de vrouw stelde een vraag over de invloed van immigratie.

In de pauze vertelde de vrouw dat haar man een landgenoot van mij was. Ik kon het niet geloven. De beweging van zijn ogen, zijn manier van zitten op de stoel en zijn neus vertelden dat hij een echte Hollander was. De man stak zijn hand uit en als een Nederlander die in het Perzisch praatte zei hij: ‘Salam. Halle shoma tjetore?’

Na die ontmoeting herkende ik de landgenoten die een Hollandse houding hadden gekregen.

In andere landen zocht ik onbewust naar de oude geëmigreerde landgenoten.

In Canada herkende ik hen gewoon op straat. De kleur van hun gezicht, de stem en hun beweging was oorspronkelijk. Ik zag een kapper met een klein Perzisch bord.

Ik ging naar binnen. Een oude landgenoot met zijn oude spiegels. Zo’n winkel had ik bijna achtendertig jaar geleden voor het eerst gezien, toen mijn vader me naar een kapper bracht. Met dezelfde vuile schaar waar haartjes van anderen tussen zaten. Het was alsof de kapper zijn winkel uit zijn dorp af had gezaagd, op een vrachtwagen had geladen en het naar Victoria had gebracht.

Hij sprak in eenvoudig Engels. Lezen ging hem moeilijk af en schrijven lukte al helemaal niet.

Zijn eerste portret van toen hij naar Canada gekomen was hing aan de muur. Geen buitengewone verandering. De jonge man was alleen oud geworden.

In Amerika kwam ik een ander soort landgenoten tegen. Ik ging een Perzische tjelokababi met een bord van twaalf meter binnen. Het was vol. De eigenaar had naam gemaakt. Net als McDonald’s had hij bij ieder groot kruispunt van New York een winkel geopend.

Een Mercedes met een groen open dak stopte voor de winkel. De chauffeur opende de portier en de man, de eigenaar, stapte uit. Hij was qua uiterlijk een echte Iraniër, maar zijn pose was nieuw. Een traditionele Perzische kababman was meestal een man met een dikke buik en een harige borst die naar vet en vlees rook, maar deze had een net pak aan en een vlinderstrikje om. Een blonde secretaresse liep met de telefoon naast zijn rechterhand en begeleidde hem naar zijn werkkamer. Ik kreeg een groot bord tjelokabab. Nee, geen bord, maar een grote schaal kabab waar drie normale Iraniërs samen genoeg uit konden eten.

Daar ontmoet ik een Iraanse jongen die er groter en nog gesoigneerder uitzag dan die Amerikaanse Rambo. Ik snapte niet hoe een landgenoot met zijn lichaam zo’n maat kon bereiken. Als hij naar het vaderland op bezoek zou gaan, zou iedereen stoppen en naar het nieuwe model Iraniër kijken: ‘Wat is dat dan?’

Ieder land drukt een eigen stempel op het gezicht van een immigrant. In Amerika vroeg ik aan mijn vrienden: ‘Kijk naar mijn manier van zitten op de stoel. Kijk naar mijn neus, ben ik ook veranderd?’

Af en toe pak ik het eerste portret dat ik in Nederland heb laten maken. Daarna controleer ik mijn neus in de spiegel: ‘Ben ik veranderd?’

Het verhaal

De eerste keer dat ik een Nederlands verhaal hoorde, was acht jaar geleden. De docent Nederlands voor anderstaligen stopte een cassette in de recorder waarop de schrijver zelf het verhaal vertelde. Eerlijk gezegd begreep ik er niets van. Ik hoorde slechts dat de schrijver oud was en moe. Zijn naam vergat ik meteen, maar op een vreemde manier werd het verhaal als een geheim in mijn hoofd opgeslagen. ’s Nachts zodra ik mijn hoofd op het kussen legde, hoorde ik hem telkens weer en het verhaal ontvouwde zich in mijn gedachten. Op zoek naar het boek volgde ik de voetsporen van de schrijver.

‘Ik weet niet naar wie ik moet zoeken’, zei ik tegen de boekhandel van de stad, ‘ik zoek naar een oude man, een schrijver die … Ik bedoel een verhaal dat over een dronken man en een jonge vrouw in een kroeg gaat.’

‘Kroeg? Nederlandse literatuur?’ zei hij en ging op zoek naar het boek.

‘Deze misschien?’ zei hij en overhandigde me een pocket. Ik keek naar de achterkant van het boek waar een foto van de schrijver op stond.

‘Nee hoor, niet deze’, zei ik. ‘De schrijver was oud, heel oud, geloof ik.’

‘Hij is oud hoor, die foto is van vroeger.’

Ik kocht het, las het, genoot van de verhalen, maar het verhaal dat ik zocht, stond er niet in. Ik schafte nog meer boeken van die schrijver aan, maar het was niet te vinden. Misschien was het alleen een illusie van een vreemdeling die de taal niet kende.

Jaren later, op een nacht liep ik toevallig langs een kroeg in Amsterdam.

‘Hé, het café’, schoot me ineens te binnen.

Het was vreemd. Het leek precies op de kroeg die ik in mijn verbeelding had. Ik keek door het raam naar binnen.

‘Komt u binnen’, riep een dronken man bij de bar.

‘U bent een intellectueel’, ging hij verder met een Amsterdams accent. ‘Ik zag het meteen. Ik snap zulke dingen. Kom, kom maar zitten.’

Hij was even oud als ik, rond de veertig, maar had geen tand meer in zijn mond. Ik zette mijn boekentas op de grond en ging naast hem op een kruk zitten. De kastelein was even afwezig.

De man liet me zijn lege bierglas zien en fluisterde: ‘Normaal vraag ik niemand. Maar u bent anders. Zulke dingen zie ik meteen. Geef ons een rondje. Mieke komt ook zo.’

De deur ging open, een jonge blonde vrouw die geen tand meer in haar mond had, kwam binnen.

‘Kom Mieke! Deze meneer geeft ons een rondje’, riep de man.

‘Nee hoor’, zei ze aangeschoten. ‘Dank u wel meneer. Ik ben niet verslaafd. Hij vraagt, ik niet, ik vraag nooit iemand. Hij heeft alles verloren aan de drank.’

‘Ikke alles verloren?’ riep de man opgewonden. ‘Jij bent dakloos. Jij slaapt op straat. Jij stinkt en ik ben alles verloren.’

‘Stinken? Ikke stinken? Ik ben een vrouw, ik stink helemaal niet. Meneer u bent een intellectueel …’ zei ze, maakte haar kraag open en kwam op mij af: ‘Hier, ruik! Ruik maar meneer.’

Weifelend boog ik me naar haar kraag.

‘Wees eerlijk’, zei ze zacht. ‘Waar ruik ik naar?’

‘Naar een bloem mevrouw’, zei ik, ‘ik ruik Perzische bloemen.’

‘Wat willen jullie drinken?’ zei de kastelein.

Ter nagedachtenis van …

Om over haar te schrijven hoef ik niet te wachten tot de dag waarop zij geboren is. Of tot haar sterfdag.

Ze kan op zo’n middag overleden zijn, zo’n herfstdag waarop de wind de donkere wolken opstapelt en er soms wat druppels vallen of een regenbui.

Ik hoef niet te wachten. Ik bepaal het zelf. Vandaag is haar geboortedag. Of de dag waarop ik naar haar huis ging. De dag dat ik de hoorn van de telefoon pakte en haar belde: ‘Mevrouw, ik heb in uw land asiel gezocht.’

‘Wat zei u?’

‘Ik bedoel, ik woon nu negen maanden in uw land’, zei ik met moeite in het Nederlands.

‘Wat wilt u van mij?’

‘Groeten mevrouw. Ik wilde u groeten. Ik heb uw boek gelezen. En uw foto heb ik in de krant gezien. Weet u, eigenlijk wil ik u ontmoeten als dat mag.’

‘Ontmoeten? Waarom? Waarvoor?’

‘Ik, ik weet het nog niet. Maar ik denk, ik geloof dat ik ergens moet beginnen. Iemand moet ontmoeten. Ik ben een schrijver. Uw boek, ik heb uw boek van het begin tot het eind, woord voor woord, gelezen. En …’

En er viel even een stilte.

‘Hebt u uw agenda bij u?’ zei ze.

Nee, ik had nog geen agenda. Ik kende nog niemand in Nederland om een afspraak mee te maken.

Met haar maakte ik mijn eerste afspraak, zonder reden, zonder voorwaarden.

Waarom wilde ik haar ontmoeten? Wat wilde ik van haar? Ik wist het niet, maar ik zocht naar een houvast om niet te vallen in de eerste moeilijke maanden van mijn ballingschap.

Als een asielzoeker die het land niet kende en de gewoontes nog lang niet wist, stapte ik met een bos bloemen in de tram. Na een paar keer instappen en opnieuw overstappen langs onbekende grachten, stapte ik uiteindelijk bij een pleintje uit. Met haar adres in mijn hand ging ik vragend van het ene typisch Amsterdamse straatje naar het andere tot ik haar woning vond. Met mijn grote onwetendheid over haar stopte ik voor de zeven treden van haar deur. Nu ik naar die dag terug kijk, schaam ik me. Ik had slechts één werk van haar oeuvre gelezen. Jip en Janneke. Ik had het in zes maanden met drie woordenboeken uitgelezen. Haar proza. Haar humor. Haar stijl. Haar scherpe manier van kijken en mijn dorst naar de Nederlandse literatuur dwongen me om naar haar te zoeken. Ik belde niet, maar klopte op haar deur. Zij, de oude vrouw van wie ik de woorden kende, de schrijfster die de Hans Christian Andersenprijs in haar slaapkamer had, opende de deur voor mij.

‘Dag mevrouw! Ik ben Kader Abdolah.’

‘Wie?’

‘Niemand, eigenlijk een schrijver op de vlucht.’

‘Kom binnen jongen.’

Ik overhandigde haar de herfstbloemen. Zij bracht haar gezicht naar voren. Haar grijze hoofd stond scheef voor me. Met aarzeling zette ik een kus op haar oude koninklijke wang.

‘Kom binnen jongen.’

Ik ging naar binnen.

Niets

Ik wil iets vertellen maar ik weet niet hoe. Iets over een debat in de Kamer en de vele stukjes die erover zijn geschreven en de discussies die later werden gevoerd.

Hier een paar citaten:

– De oppositie oordeelde dat de handelwijze van Van Mierlo, Patijn en Schmitz onjuist en onverantwoord is geweest.

– Volgens Van Mierlo heeft de Nederlandse ambassade in Teheran nooit de bedoeling gehad de Kamer tot in detail te informeren …

– Absurd dat ambtenaren ook geen kik gaven.

– Moeten er dan koppen rollen?

– Ook Van Mierlo bood zijn excuses aan.

Ik kijk. Ik luister. Ik lees. Ik denk: Allemachtig! Waar zijn ze mee bezig?

Doorgaans kan ik niet bevatten hoe het heelal uit het niets tot stand gekomen is. Nu wel. Nu ik dit debat ken. Zoveel discussies gebaseerd op niets.

Controleren? In dat land is het onmogelijk. Hoe kan ik de angst van een teruggestuurde asielzoeker laten zien, op het moment dat de ambassadeur, of iemand anders, de gang van zaken in Teheran in de gaten wil houden? Het zal een beetje komisch klinken, maar toch hier een fantasiereis van een fictieve Hassan. Men zet Hassan in een klm-vliegtuig en zegt: ‘Wees niet bang. De Nederlandse ambassadeur zal je persoonlijk ontvangen. Men brengt zelfs een bezoek aan je huis. Hier het telefoonnummer van onze agent in Teheran. Alleen voor het geval dat. Goede reis.’

Het vliegtuig stijgt op. De eerste beweging die Hassan doet. Hij maakt de gordel los en snelt naar de wc. Daar verscheurt hij het briefje met het telefoonnummer van de Nederlandse agent en spoelt het meteen door. Opgelucht. De douane in Teheran zoekt eerst in je zakken naar bewijs. Een telefoonnummer.

‘Wat is dit?’

Alleen een geestelijke weet wat het gevolg van zo’n papiertje voor Hassan kan zijn.

Stel dat Hassan zich nu op het vliegveld bevindt en ziet dat de Nederlandse ambassadeur op hem staat te wachten. God! Wat willen ze van mij? Waarom laten ze me niet met rust? Hij verstopt zich achter de passagiers en wacht tot de man weg is. Het kan slecht met hem aflopen als de ambassadeur, of een andere Nederlander, in aanwezigheid van de douane op Hassan afkomt en zijn hand uitsteekt en zelfs heel simpel vraagt: ‘Hoe was de reis? Regent het nog altijd in Nederland?’

Eind goed, al goed. Stel dat Hassan heelhuids zijn huis bereikt. Hè, eindelijk mijn eigen bed. Lekker Perzische thee. Samowaar kookt. Moeder roert in de soep. Zijn zusje komt gehuld in haar chador naar hem toe en kust hem op zijn hoofd. Even lekker op het tapijt zitten. Even over de Nederlanders vertellen. Even over de monitoring. En ineens wordt er geklopt.

‘Wie kan dat zijn?’ schrikt Hassan. ‘Niet opendoen.’

‘Er is een vreemde meneer’, zegt zijn zusje. ‘Met een das om. En een bos tulpen in zijn hand.’

‘Niet opendoen’, roept Hassan zachtjes. ‘Of nee, toch maar! Zeg dat ik niet thuis ben en alles in orde is. Bedankt.’

Wat ik wilde vertellen, lukte me niet. Dat kan ook niet. Mijn tekst is gebaseerd op niets. Toch?

Mijn kleine oorlogen

Tijd verandert alles. Dat begrijp ik des te beter, nu ik niet meer in mijn vaderland woon. De veranderingen lijken soms op een grap. Je leeft als een ruiter, zegt een Perzisch gezegde. Soms zit je in het zadel, soms moet je het zadel op je rug dragen. Er was een tijd dat we in opstand moesten komen om de sjah het land uit te zetten. Nu rust hij uit in zijn graf in Caro.

We verzetten ons tegen de geestelijken. Ze zitten lekker warm in de stoel van de macht. Een tijdje zette Saddam zijn linkervoet in het zuiden van het vaderland. We gingen met z’n allen naar het front en joegen hem terug naar zijn hol. Daarna brak de tijd aan dat we moesten ontsnappen. Ik bereikte de Nederlandse grens.

Toen begonnen mijn kleine oorlogen. Kennismaking met een volk in de regen en worstelen om de ‘de’ en ‘het’ uit elkaar te halen. Leren om slechts één koekje te pakken. Af te leren om naar de buren te zwaaien, maar een nepglimlach te laten zien. Een paar woordenboeken pakken en met een poëziebundel van Slauerhoff onder de dekens kruipen: Hoe verder ik van je vlucht. Hoe meer ik in je macht kom. En ik kreeg een dochter. Als slaapliedje neuriede ik voor haar betoverende Perzische poëzie om haar niet te laten vergeten wie zij was en waar haar vader vandaan kwam. Ze werd drie, ze werd vier, vijf, zes. Voordat de magie van de Nederlandse taal haar had veroverd, wilde ik haar het Perzisch leren.

Toen ze die vreemde, grappige krabbeltjes van de Perzische taal begon te ontcijferen, keek ze verbaasd naar mij: ‘Is dit mijn naam? Leuk, leuk. Leer me “vogel” te schrijven.’

Ik leerde haar het land, het huis, oma, opa tussen de onbekende woordjes te vinden.

‘Ben je nu tevreden vader?’

‘Ja hoor. Je bent het knapste meisje van de strengste vader van de wereld.’

‘Nou, nu heb ik trek’, zei ze in het Nederlands. ‘Zullen we naar McDonald’s gaan? Beloofd is beloofd.’

‘Zeg het in het Perzisch alsjeblieft’, benadrukte ik net als altijd. ‘Thuis praten we alleen in het Perzisch.’

‘Oké, pasho berim naar McDonald’s.’

Het ging goed en ze schreef verrukkelijk van rechts naar links. Maar zodra ze met de Nederlandse taal begon en het paard, het bos, de koe en het gras haar betoverden, schoof zij mijn woorden opzij. Toen moest ik met haar fietsen naar de bibliotheek in de wijk. Zij plaatste een kinderstoel op de kinderboekenafdeling voor mij en drukte een boekje in mijn handen. ‘Dit zullen we hier lezen, de rest nemen we mee naar huis’, zei ze.

’s Avonds stapelde ze haar boekjes voor me op.

‘Wacht eens even’, zei ze. ‘Stop me eerst goed in. Lees nu maar voor tot ik in slaap val.’

Met mijn verkeerde accent las ik het haar voor.

‘Nee hoor, niet zo’, zei ze. ‘Je spreekt het fout uit. Je zegt eu, het is geen eu, maar ui, huis, huis, zeg het nog een keer, ui, ui, gewoon huis.’

‘Huis, heus, huis, huis’, oefende ik.

‘Zo is het goed vader. Lees verder.’

‘Ik lees het fout voor’, zei ik. ‘Het is niet goed voor je taalontwikkeling. Laat me je Perzische verhalen voorlezen.’

‘Nee hoor. Je doet het heel goed, vader. Ga maar door.’

Ik las verder.

‘Vo, vo’, zei ze slaperig. ‘Zeg het, gewoon vo…’

‘Vo, vo, vogel, vogel’, herhaalde ik en ze viel diep in slaap.

Olé, olé, olé

Dit keer, mijn Perzische vriend, wil ik je iets anders, iets eigenaardigs, over Nederlanders schrijven. Als je over de wereld dwaalt en toevallig in de buurt van de grenzen van Nederland komt, hoor je nogal eens dit liedje: ‘We are the champions. Olé, olé, olé. We are the champions.’

Hoewel het liedje van een Engelse zanger is, zijn zij de kampioenen.

Als je ziet hoe Hollanders tegen de zee gevochten hebben en de rug van de zee op de grond gedrukt hebben, geef je ze meteen gelijk. Als je het over de mooie, ossebloedkleurige fietspaden hebt, zijn ze weer de kampioen. Als je de Hollandse democratie neemt en het over schilderijen en kinderverhalen hebt, zijn ze zonder meer kampioen. Maar ik heb het over iets anders.

Eerst denk je dat ze het zomaar zingen. Of misschien omdat Ajax opnieuw gewonnen heeft. Maar het zit dieper. Waar precies? Ik kan het er niet uithalen.

Kampioen-zijn is iets besmettelijks in Nederland. In het begin zong ik niet mee. Ik dacht dat het iets van Hollanders was en niets met mij te maken had. Een keer verraste ik mezelf onder de douche: ‘Olé, olé, ik ben de kampioen.’

Ik zong het niet zo maar. We wonen bijna acht jaar in Nederland en we hebben al vijf cups gewonnen. Onze foto’s waarop we glimlachen staan ingelijst op de kast.

Als je bedenkt dat wij, een vluchtelingenfamilie, vijf keer kampioen zijn geworden dan kun je nagaan hoe vaak de Hollanders kampioen zouden kunnen zijn. Waarschijnlijk begrijp je me niet. Oké, ik stel een vraag. Voel jij je soms ook een kampioen?

Op je antwoord hoef ik niet te wachten. In ons land is iedereen een verliezer. Zo’n liedje krijgt nooit vorm in onze mond. Probeer het maar. Ga maar voor de spiegel staan. Maar als je eenmaal in Nederland geboren bent, ben je een kampioen.

Ik heb het niet over de Europese voetbalkampioenschappen, maar over duizenden gewone wedstrijdjes. Tenniswedstrijden bijvoorbeeld. Elke wijk heeft een tennisbaan. Er worden talloze combinaties bedacht. Wedstrijden tussen vrouwen. Wedstrijden tussen mannen. Tussen mannen en vrouwen. Tussen mannen van vijftig-plus en vrouwen vijftig-plus. Vrouwen van vijftig-plus tegen andere vrouwen. Mannen vijftig-plus tegen jongere mannen.

Daarnaast vrouwen met hun dochters tegen elkaar. Mannen met hun zonen tegen elkaar. Veteranen tegen veteranen. Ten slotte de vrouwen van deze wijk tegen de vrouwen van de andere wijk. En dan de mannen, dan de meisjes en dan de jongens. En als laatste een wedstrijd tussen de allochtonen van de club. Op de tennisvereniging van onze wijk zijn er twee. We brachten de cup naar huis.

En de beste verliezer geven ze ook een onderscheiding.

Er zijn nog andere soorten kampioenen in dit land. Neem de geweldige arbeiders die op een hoogte van vijfenzeventig meter boven de a2 de hoogspanningskabels vervangen. En de vechters die de leiding geven aan Philips. Zelfs mensen die het lekkerste bier van de wereld brouwen. Evenzo degenen die onafgebroken worstelen om Fokker te redden. Ook bedrijfjes die duizenden cups maken. Iedere keer als je de tv aandoet, introduceert de presentatrice nog enkele nieuwe kampioenen.

Olé. We zijn de kampioen. Zelfs wij zijn de kampioen.

Poëzie en het heilige boek

Normaal: in de Hollandse poëzie voel ik mij thuis. Vooral bij de gedichten, waarin ik een verloren gedeelte van mijn verleden terug kan vinden. Neem het gedicht: ‘Liefde voor vrouwen geloof ik.’

Johan Wilhelm van der Zant[1] is de dichter van het licht. Hij is een Hollander, maar zijn woorden klinken als die van de mannen van ons huis. Niet hij, maar wij lagen daar duidelijk, zeer zuidelijk zonder te weten hoe.

Het licht in zijn poëzie komt uit mijn vaderlijk huis, waar we in de binnenplaats op de Perzische grond lagen, zwetend in de zon en hij dichtte: ‘Ik lig weer monomaan weer monodwaas van licht.’

Niet alleen hij. Ook wij hoorden het licht.

‘Het ochtendgebed jongen’, riep mijn vader.

Wij wasten onze handen tot de elleboog en gingen tegenover de nacht staan waar het licht vanuit het donker naar buiten kroop.

De witte netten van de maan waren ook van de mannen van mijn huis. Generatie na generatie klom de oudste man met het heilige boek de ladder op naar het dak om daar de pasgeboren maan te begroeten.

Ik hoor het gefluit van de vogels. Cantate cantabile, dichtte Van der Zant. Het gefluit van de vogels kenden we wel, maar cantate cantabile niet. Muziek was nog ongeoorloofd, paste niet bij ons. De enige klank die ik kende, was het gezang van mijn vader op het tijdstip dat de avond viel. Mijn vader ging dan zitten op zijn eigen plek op het tapijt van de veranda en opende zijn heilige boek. Ik zat op de tak van de boom en moest herhalen wat hij zong:

Tabbat Jada Abie lahab wa tabbe.

Cantate cantabile.

De dichter hoorde het gefluit van de vogels op een doodgoede dag door de week. Zo’n dag kon ik me niet meer herinneren. Maar wel een goedhartige nacht. Mijn jonge oom kwam uit de hoofdstad met een vreemd apparaat, verborgen in een tas.

‘Jouw vader mag er niet van weten’, fluisterde hij in mijn oor. Aan het eind van de avond toen mijn vader met het laatste nachtgebed bezig was, beklom ik stilletjes de treden en ging de logeerkamer van mijn oom binnen.

Wat hebt u meegenomen uit de hoofdstad?, vroeg ik zachtjes. Hij schoof een doek opzij en deed het apparaat aan. Een ongewoon, klein groen lampje begon te branden. Met de rand van zijn mouw maakte hij zorgvuldig een plaat schoon.

Daarna legde hij hem precies op de draaischijf. Vervolgens tilde hij de naald op en zette hem nauwkeurig op de plaat. Luister maar, tekende hij met zijn vinger.

Ineens begon een vrouw, een Perzische vrouw, met een magische stem te zingen. Ongelooflijk. Cantate cantabile.

Net als Johan Wilhelm van der Zant bezon ik me opeens niet meer op de logos en vergat alle fietsen en auto’s en de wet en het boek van het huis.

Ik zat op een tak als een anthropos. En floot met de vogels mee. Mijn vader begon met een nieuw vers. Nu jij, riep hij, herhalen. Ik zong, ik herhaalde:

Fa sabah be hamde raboka lamie galag.

Galage insane men alag.

De avond was gevallen. De maan met zijn witte netten hing boven het huis. Een samowaar kookte op de veranda. Mijn vader deed het boek eerbiedig dicht, kuste het, drukte het tegen zijn voorhoofd en legde het ter zijde.

‘Lees het nog een keer, jongen. Dan mag je gaan.’

Eza, eza, eza, zel zolatten zolzoo la, las ik hardop voor de laatste keer.

Daarna kwam ik van de tak af en liep omzichtig in het donker naar de kamer van mijn oom. Canta, canta, canta, cantabila.

Het feest van de krant

‘Denkt u in het Nederlands of in uw moedertaal?’

‘Voelt u zich Hollander of nog steeds een vluchteling?’

Of ik in het Nederlands moet denken, of me een Hollander moet voelen, bepaal ik niet alleen. Als ik het al zou willen, wilde die man van de Volkskrant het niet.

Het was feest. Het vijfenzeventigjarig bestaan van de Volkskrant. Iedereen liep er net als in zijn eigen huis naar binnen. Ik ook. Maar zodra ik de drempel passeerde, hield een man me tegen: ‘Bent u ook uitgenodigd?’

Het was totaal onverwachts voor me. Overal kon ik zo’n vraag verwachten, maar daar niet.

‘Ja hoor’, zei ik en meteen voegde ik er een glimlachje aan toe om niet langer bij de deur te hoeven blijven staan. Maar de man bracht me volkomen in verlegenheid, vooral omdat ik mijn vrouw naast me had.

‘Mag ik uw uitnodigingskaartje zien?’ zei hij beleefd.

Ik had het kaartje niet bij me. Nergens stond geschreven dat ik het mee zou moeten nemen. Ik werd verlost door een collega.

De zaal was vol. Je moest anderen een beetje opzij duwen om verder te kunnen lopen. Er werd in groepjes gezellig gepraat, gerookt, gedronken, gedanst en daarna gegeten.

Iedereen was aanwezig, maar ik niet. Ik ging op een stoel tegen de muur zitten. Was ik door de man van mijn stuk gebracht? Nee. Mijn verleden trok me naar de stoel.

‘Hoe vind je dat?’ vroeg een medewerker.

Een feest georganiseerd door de krant kende ik niet. In mijn eigen land werkte ik bij een krant, een ondergrondse krant die eerst tegen de sjah en daarna tegen Khomeini was. De eerste redactie bestond uit een dichter, een journalist en een schrijver. Alle drie werden zij op de Ewins-heuvels geëxecuteerd. Een jonge officier liet de krant niet vallen. Hij publiceerde in het diepste geheim zodat opnieuw een redactie bij elkaar kwam. Het huis waar de redactie vergaderde werd door tientallen politieagenten omsingeld. Na een lange nacht van weerstand, kwam de redactie door enkele handgranaten om. Meteen, de volgende dag zette een regisseur zijn schouders onder de krant. Hij publiceerde die in een lage oplage en dat hield hem in leven tot de revolutie aanbrak. Zodra de sjah ontsnapte, werden er onmiddellijk duizenden exemplaren uitgegeven. Overal in het land gingen scholieren en studenten bij de kruispunten staan en hielden de vrije krant omhoog, waarop de eerste pagina de foto’s van de vermoorde redacteurs stonden afgedrukt.

De vrijheid duurde niet lang. We moesten nog meer mensen opofferen tot we de democratie zouden kunnen bereiken. Nu was het feest, het feest van een krant die ook moeilijke jaren had gekend. Ik miste de redactie van onze geheime krant. De geweldige mannen en vrouwen van wie ik veel geleerd had. Ze waren dood. Ik wist het, maar op zoek naar hen verliet ik de stoel en liep tussen de vele gasten door. Ik wist dat ze ook aanwezig zouden moeten zijn. Ergens tussen de menigte. Ineens zag ik er een. Homajoen. Hij stond met iemand van de redactie te praten. Hij zag mij ook, hief zijn glas en glimlachte. Ik zocht verder, wist dat er nog enkelen zouden moeten zijn.

Hoelang bestond onze geheime krant inmiddels? Vijftig? Vierenvijftig? Nee, vijfenzeventig jaar. Er zijn tijden dat je je tranen moet laten vallen. Er zijn ook tijden dat je feest moet vieren. Het feest van het bestaan van twee kranten tegelijk. Proost.

Iemand onder de deken

Nee, ik kan het niet, zelfs beschermd door de Nederlandse taal kan ik niet gemakkelijk over knapenschenders schrijven. Ofschoon ik in een grote stad geboren ben, heb ik het in mijn teksten altijd over een dorp. Ik haat en haat en haat mijn geboortestad. Daarom verplaats ik tersluiks mijn vaderlijk huis naar een dorp. Een fantasiedorp in de bergen dat niet bestaat. Ik heb Zabih de Verstopper de grote kinderlokker van mijn stad laten vermoorden in mijn tweede boek. Ook zal ik over Hassan Ferfer heen laten rijden. Niet eenmaal, maar twee, zelfs drie keer achter elkaar, net als in een Italiaanse maffiafilm. Ik ben er zeker van dat ik eens alle pederasten van mijn kindertijd zal laten ophangen in de achtertuin van de Nederlandse taal.

Hoewel ze gestorven zijn, zal ik ze toch uit het graf weghalen, bij hun kraag pakken en naar Nederland slepen. Vervolgens doe ik iets buitengewoons. Ik tover. Ik tover met de Nederlandse taal en zal de verloren jeugd van de jongens van de vervloekte stad terugkrijgen. En hoewel ze nu volwassen zijn zal ik ze toch maar zorgeloos laten spelen in de zandbakken van mijn toekomstige verhalen.

Pedofielen stonden in hoog aanzien. Men maakte verhalen waarin hij de held was en de jongen antiheld. De slachtoffers waren niets waard. Ze moesten zich voor eeuwig schamen. De stad was in handen van kinderlokkers en politieagenten. Als je naar de bioscoop ging, kroop er een dikke vinger onder je. Als je naar het badhuis ging, hield opeens een man je van achteren vast onder de douche. Als je bij je tante ging logeren, kroop iemand in het donker onder je deken. Als je een vakantiebaantje had, greep de chef je bij de riem van je broek. Als je ging sporten moest je altijd uitkijken uit welk hoekje er zo’n kerel opdook. Ik ging nooit meer bij mijn tante logeren. Nooit meer naar de bioscoop. Nooit meer naar het badhuis. Nooit meer naar de bebaarde kruidenier. Nooit meer een vakantiebaantje. En ik zal nooit meer terugkeren naar mijn geboortestad.

Zeven jaar lang ging ik in de pauze tegen de muur staan. De jongens die zelf slachtoffers waren, joegen andere kinderen op. Ze sprongen op je rug en deden het na. Zodra de school uit was, hielden de jonge jongens hun broek vast en renden naar huis. Ze moesten vechten, heuvel na heuvel veroveren, zodat ze hun huis konden bereiken. Nu ik op die jaren terugkijk, vraag ik me af hoe de vaders hun kinderen naar school durfden te sturen. Wisten ze het niet? Vast wel. Ze wisten het heel goed.

Maar de taak van de vader was om brood op tafel te leggen en de taak van de jongen om de valkuilen van de pedofielen te overleven. Sommigen redden zich wel. De meesten vielen. De conciërge van onze school had 56 jongens in de wc’s verkracht. Niemand wilde het geloven. Geen vader liet zijn stem horen. Ze wilden de namen van de jongens niet weten. Het was taboe. Woorden die niet mochten aangeraakt woorden. En nu? Wat kan ik doen op een afstand van duizenden kilometers?

Niets. Ik zal zelfs Hassan Ferfer rustig in zijn graf laten liggen. Ook ruim ik de galgen op in mijn boek. Maar laat ik tenminste hier in dit hoekje van de Volkskrant gaan staan en in plaats van al die jongens een minuut lang hard schreeuwen.

Het weer en het woord

Je vroeg me laatst of ik af en toe voor jou over Nederland wilde schrijven. Nu iedereen vrolijk met de miljoenennota bezig is, maak ik ruimte en schrijf je over twee totaal andere zaken: het weer en de Nederlandse taal.

Je klimt nog steeds in de bergen, neem ik aan. Ik niet. Toen ik hier kwam, trok ik een paar trainingsschoenen aan. Zeven en een half jaar heb ik onafgebroken in de regen, in de kou en in de zon met de trimgroep van het dorp gelopen, maar iedere keer opnieuw aarzel ik wat ik aan moet trekken. Een lange trainingsbroek met jack? Zonder jack? Eronder een sportshirt? Een dik shirt? Een dun? Nee, je leert het nooit. Het is iets eigenaardigs. Ik luister naar het weerbericht, ga zelfs buiten staan: ‘Goed weer. Het waait niet. Oké, ik trek een korte broek aan.’

Ik ren naar de trim, maar ik zie dat iedereen een lange trainingsbroek en een windjack aanheeft. Onderweg begint er een koude wind te waaien. Eenmaal thuis kruip ik meteen onder de wol.

Ik hoef niet te vertellen dat als ik een lange trainingsbroek aan doe met een trainingsjas, dat iedereen dan met een korte broek komt opdagen. Zelden gok ik goed. Op een keer dat er een massa donkere wolken in de lucht hing, wist ik echt niet meer wat ik zou moeten aantrekken. Omdat ik niet meer als een zwart schaap in de groep wilde rennen, ging ik eerst naar buiten en keek wat de anderen aanhadden. Een trimgenoot rende langs. Hij had een trainingsbroek en een trainingsjas aan.

‘Loop je vanavond niet?’ riep hij.

‘Ja hoor. Ik ga me meteen omkleden.’

Goed gekleed rende ik naar de trim. Iedereen had zich net als ik goed ingepakt tegen de kou. Maar zodra de trainer floot om te beginnen, trok iedereen zijn trainingspak uit en begon in korte broek te lopen. Ik niet. Ik kon niet. Ik had geen korte broek onder mijn trainingsbroek.

‘Heb je het niet warm?’ vroeg de trainer.

‘Nee hoor’, loog ik. ‘Ik ben het gewend. Ik kan er goed tegen.’

Die aarzeling heb ik niet alleen met het weer. Ook met de taal. De Nederlandse taal is iets unieks. Je moet het met de moedermelk indrinken anders leer je het nooit perfect. Als buitenlander kun je wel na enkele weken boodschappen gaan doen.

‘Mag ik een kilo aardappelen?’

En je krijgt het wel. Of je kunt na een jaar met een woordenboek Jip en Janneke lezen. Je begrijpt het verhaal, maar je voelt het niet helemaal. Als je acht jaar in Nederland woont, houd je je woorden nog altijd onder je kiezen en spreekt ze woord na woord met aarzeling uit. Je bent altijd bang dat je een verkeerd lidwoord gebruikt, dat je de klemtoon op een verkeerd gedeelte zet. Dat je een lange ij kort uitspreekt. En een korte c te lang trekt. En nog altijd heb je last met ui.

Ik kan het woord schreeuwen nog niet goed uitspreken. In plaats van het te schreeuwen, huil ik in mijn uitspraak. Hollanders hebben ook een klein, lastig woord: er. Als je dertien er’en hebt, kun je er zes goed plaatsen, maar met de rest blijf je zitten. De Nederlandse taal is de taal van de Hollanders. Als je je als een Nederlander vermomt, weet iedereen dat je geen korte broek onder je trainingsbroek aan hebt zodra je je mond opendoet.

De vleugels van een vlinder

De vlinders hebben me gevonden. Ik was aan het typen. En het raam stond op een kier. Een vlinder fladderde naar binnen. Nog nooit had ik eerder de vleugels van een vlinder bestudeerd. Nimmer had ik een foto van mezelf laten maken waarop ik met een net een vlinder achtervolgde en waaronder was geschreven: Searching for butterflies 1968.

En het zou niet bij mij opgekomen zijn een vlinder op de kap van mijn schemerlamp te tekenen. Ik had zelfs geen vlinder getekend voor een geliefde met deze twee woorden eronder: To Véra.

Nee, ik niet. Nabokov wel.

Vladimir Nabokov, de grote Amerikaans-Russische schrijver.

De Nederlandse taal, de taal van mijn verhalen, leidde me tot de vlinders van Nabokov.

‘Wie bent u, meneer Nabokov? Een Amerikaan, een Rus, een immigrant of een vluchteling?’

‘Ik ben een Amerikaan. En net zo Amerikaans als april in Arizona’, zei hij eens. ‘En ik bloos gewoon van blije, warme trots als ik mijn groene usa-paspoort kan laten zien.’

Op zoek naar Nabokov ging ik in Amerika van de ene boekhandel naar de andere.

Ineens verschenen zijn Russische vlinders. Nabokov was aan het schrijven.

Een vlinder fladderde boven zijn hoofd. Nabokov leunde achterover en dacht na. Een vlinder ging op zijn schrijftafel zitten. Nabokov stond naast Véra. Een vlinder rustte op de achtergrond uit tegen de muur. ‘Het genot van en de beloning voor literaire inspiratie is niets vergeleken met de verrukkingen om een nieuw exemplaar onder de microscoop te ontdekken of een nog nooit beschreven soort dat in de bergen van Perzië blijkt te huizen’, zei hij.

Vladimir Nabokov was in 1899 geboren in Sint-Petersburg. Vanaf zijn zevende jaar keek de jonge Vladimir uit naar de vlinders die de zon ’s ochtends voortbracht. Hij was vijftien toen hij met zijn ouders Rusland ontvluchtte. De vlucht beroofde hem van zijn vlinders, zijn jeugd en zijn Rusland.

Eerst ging hij naar Engeland. Daarna naar Parijs. Vervolgens naar Berlijn. In 1940 naar Amerika. Van Amerika weer naar Parijs. En wederom naar Amerika en opnieuw terug naar Europa. Nee, hij voelde zich nergens thuis. Hij had geen keus, pakte de taal van de Amerikanen als een kanon om zijn vlinders, zijn jeugd en zijn Rusland terug te krijgen. Voor de vlinders hoefde hij geen moeite te doen. Ze trokken Rusland uit en zochten hun toevlucht bij de schemerlamp, de tafel en de brieven van Nabokov. Hij verklaarde de tijd ongeldig en begon een groot offensief om de verloren jeugd op de landgoederen van Sint-Petersburg terug te winnen. In het bibliotheekfiliaal van het Nederlandse dorp waar ik woon, staan twee planken vol met Nabokovs boeken, waarin hij zijn jeugd tot in de kleinste puntjes heeft gereconstrueerd.

Nu moest hij zijn vaderland hebben. Maar Rusland was niet meer van hem. Wat nou? Niets. Hij haalde zijn groene usa-paspoort uit zijn jaszak en riep: ‘Ik ben een Amerikaan.’ En hij stierf in 1977.

Een butterfly vlijde zich neer op mijn schrijftafel. Ik had geen microscoop thuis. Voorzichtig pakte ik de loep en bestudeerde de tekeningen op zijn vleugels. Onverwachts nam ik de bloemen waar. De kleurrijke Perzische bergbloemen in april.

Saddam

Mirza wil niets met Saddam Hoessein te maken hebben, maar hij wordt door hem lastig gevallen. Wanneer hij het druk heeft. Juist wanneer hij overwerkt is en er geen licht in zijn toekomst brandt, doemt Saddam op.

Mirza was twaalf of dertien jaar oud toen hij erachter kwam dat er een Saddam Hoessein in het buurland leefde. Op een nacht toen hij in zijn onschuld in zijn dagboek schreef: ‘Als ik volwassen ben, zal ik me bij het verzet aansluiten’, remde een Mercedes voor het oude kasteel tegenover hun huis. Een politieagent opende het portier en een oude man in traditionele Koerdische kleding stapte uit. Hij droeg een pistool op zijn zij. De agent leidde hem naar binnen. Maar onverwachts keerde de oude man zich om en keek duidelijk naar Mirza achter het raam.

‘Dat is Moellah Moestafa Barzani’, zei zijn moeder. ‘De leider van de Irakese Koerden.

‘Wat doet hij hier?’

‘Asiel jongen. Hij heeft asiel gevraagd.’

Nu Mirza zelf in ballingschap zit en in Keesings Historisch Archief kijkt, komt hij erachter dat de oude man Moellah Moestafa Barzani niet kon zijn.

Waarschijnlijk heeft hij twee verschillende mannen door elkaar gehaald. Maar omdat de herinneringen van een balling onaantastbaar zijn, wil hij de gegevens van zijn geheugen niet verbeteren. Moellah Moestafa wandelde met zijn handen op de rug onder de bomen. En de jongens van de wijk met een houten pistool op hun zij bewaakten het kasteel voor een eventuele aanslag van Saddam Hoessein.

Inmiddels had Mirza pech. Omdat zijn roepnaam ook Hoessein was, mocht hij van de jongens de oude strijder geen hand geven. De jongens hoefden hun pistolen niet te gebruiken. Moellah Moestafa stierf in bed. En de moeder van Mirza ging voor het kasteel staan huilen.

Jaren later brak er de oorlog tussen Iran en Irak uit. Op een nacht verscheen er een vliegtuig boven de wijk en bombardeerde het kasteel plat. De moeder van Mirza viel. Ze ging niet dood, raakte ook niet gewond. Maar ze lag als een lap vlees van 45,5 kilo in bed. Alleen haar ogen leefden nog.

Een nieuwe aanval, een vallende bom zou haar misschien weer in beweging brengen. Mirza kon niets voor haar doen. Hij had zich al lang bij het verzet aangesloten en mocht niet naar huis. Het waren moeilijke jaren. Aan de ene kant vielen velen op het front van de oorlog tegen Saddam Hoessein. Aan de andere kant vernielde de Iraanse dictator het verzet in het achterland. Iedereen was op de vlucht. Er kwam een dag dat Mirza ook moest ontsnappen. Stiekem ging hij in het donker naar huis.

Voorzichtig schudde hij zijn moeder wakker.

‘Luister moeder. Ik moet het land verlaten. Misschien zien we elkaar nooit meer. Ik ga asiel vragen. Asiel! Hoor je me moeder?’

Het woord asiel viel als een bom. Ineens deed ze een poging om overeind te komen. Moeizaam omarmde ze haar zoon.

Saddam Hoessein laat Mirza zelfs in Nederland niet met rust. Iedere keer dat hij de Koerden aanvalt, brengt hij met zijn pistool op zijn zij een bezoek aan Mirza.

Ik

Toen ik in Nederland kwam, dacht ik: wat ga ik hier doen? Hoe kan een buitenlandse schrijver in Nederland opnieuw beginnen?!

‘Hoelang vooral zal ik moeten wachten tot ik de taal onder de knie krijg?’

Het leek me onmogelijk dat ik eens de Nederlandse woorden als materiaal voor mijn verhalen zou kunnen gebruiken. Ik moest accepteren dat ik een verloren schrijver was. Dat hier het einde was, het einde van al mijn dromen. Ik was in een valkuil terecht gekomen en zag niets anders dan donkere wolken boven mijn hoofd. Ik schreef aan een vriend: ‘In dit land durft geen vogel te vliegen. Het regent, het regent en het regent.’

Op een van die sombere dagen ging ik naar de stadsbibliotheek.

‘Mevrouw! Wie is jullie beste schrijver?’

‘Dat is hij, hij is onze beste’, en ze wees naar een rij boeken in de kast.

Mulisch. Harry Mulisch. Ik pakte het dikste boek. Ik bladerde het door. Nee. Ik zette het terug. Ik pakte het dunste boek. Dat hielp ook al niet. ‘Er is geen hoop. In dit land zal ik niets kunnen betekenen. Mevrouw! Wie is de beste Nederlandse schrijver van kinderverhalen?’

Zij bracht me naar een rij kinderboeken geschreven door een oude vrouw. Een oma. Dus de vogels durfden wel te vliegen in dit land. Anna Maria Geertruida Schmidt. Ik haalde een van haar boeken uit een lange rij. Ik besloot het uit te lezen. Toen ik het uit had, ging ik, nee, rende ik naar de boeken van Mulisch. Het betekende een uitdaging voor mij, waarop ik geen nee kon zeggen. Het werd een ware ommekeer in mijn leven. Nederland betekende voor mij niet langer het einde, het werd een begin.

Deze tekst heb ik vijf jaar geleden geschreven voor de presentatie van mijn eerste Nederlandstalige boek. Toen was Mulisch voor mij de beste. Vorige week stond hij in de kop van alle kranten. Hij was zeventig. Mooi. Al negen jaar volgde ik zijn carrière. Ik las zijn interviews: ‘Al op mijn dertiende wist ik dat ik een genie was.’ Hij had het vaak over ‘IK’. Ik ben de beste (of vergis ik me?).

Dat kan. Je kunt de beste zijn. Maar ik kan het niet vatten. De grote namen die ik in de literatuur kende, gebruikten zelden het persoonlijk voornaamwoord ‘IK’.

De Perzische meesters helemaal niet. Sjeeg, de wijze geestelijke in de oude verhalen, is verliefd op een christelijke vrouw. Hij klopt op de deur van zijn geliefde.

‘Wie is daar?’ roept ze.

‘Niemand’, zegt Sjeeg.

De deur wordt niet geopend. Hij klopt opnieuw.

‘Wie is daar?’

‘Jij’, zegt hij. ‘Jij bent er.’

Sjeeg kan het woord ‘ik’ niet gebruiken. Dat past niet. Hij is zo verliefd, dat er niets van zijn ‘ik’ overgebleven is. Daarom zegt Sjeeg dat niet hij, maar zij op de deur klopt.

De literatuur is van dezelfde klei geschapen als de liefde. Desondanks buig ik mijn hoofd voor H. Mulisch, de meester.

Kinderen van Lebak

Max Havelaar houdt een toespraak voor de hoofden van Lebak: ‘Er is veel te arbeiden in uwe landstreek! Vele lieden die hier geboren zijn hebben hun land verlaten. Waarom vluchtten ze weg? Waarom verkiezen ze de koelte van den boom die daar groeit, boven de schaduw onzer bossen? Waarom hebben ze Lebak verlaten om rond te dolen in vreemde streken? Ik vraag u, hoofden van Bantan-Kidoel, waarom zijn er zooveel die weggingen, om niet begraven te worden waar ze geboren zijn? De boom vraagt: “Waar is de man dien ik als kind zag spelen aan mijn voet?” Ja, waar is de man? Waar zijn onze kinderen? Wat doen ze in de vreemde streken? Heeft iemand een antwoord?’ riep Max Havelaar.

Niemand had een antwoord.

‘Ik heb wel een antwoord’, riep ineens een vreemdeling die achter de hoofden van Lebak zat. Hij kwam overeind: ‘Ik weet het niet van iedereen, maar ik heb wel een brief die over enkele zonen en dochters van Lebak gaat die in Holland wonen. Zal ik de namen noemen? Zal ik de brief voorlezen zonder inleiding?’

‘Noem de namen,’ zei Max Havelaar, ‘en lees de brief zonder inleiding.’

De man haalde een brief uit zijn broekzak en las zo voor: ‘Masoed, de zoon van Hashem, is tekenaar geworden op een academie in Groningen. Hij tekent constant de huizen, de bomen en de vrouwen van Lebak.

Roezbehan, de zoon van Tagi, die dichter bedoel ik. Hij bleef twaalf jaar thuis om gedichten te schrijven, maar iedereen zei: “Wat heeft een Lebakker te dichten!” Uiteindelijk zwichtte hij. Nu zeven maanden geleden heeft hij een winkel geopend. Hij verkoopt Hollandse aardappelen en sla.

Soheila, de dochter van Safa. Eindelijk heeft ze een kind gekregen. Een dochtertje. Zij is gezond en groeit goed. Zo goed dat haar voeten uit haar bed steken. Soheila heeft een briefje op het prikbord van het wijkcentrum gehangen om het babybedje te verkopen en een groter bed voor haar te kopen. Maar zodra men hoort dat ze een Lebakse is, legt men de hoorn op de haak.

Ismaiel, de zoon van Iesaag, heeft zelfmoord gepleegd. Men vond hem tussen de rails.

Abbas, de zoon van Djafar, is professor geworden. Hij doceert over atomen en elektronen op de universiteit van Utrecht.

Zohreh, de dochter van Sogra, was opgenomen in een inrichting. Vorig jaar mocht ze naar haar flat terug. Zij ging haar woning binnen en kwam niet meer naar buiten. Een paar weken later forceerde de politie haar deur. Omdat de hond van haar buurvrouw constant blafte.

Hasan, de zoon van Mohammed. Hij slaapt overdag en ’s avonds gaat hij de deur uit. Men noemt hem Hasan de uil.

De andere zoon van Iesaag. Hij is met een Hollands meisje getrouwd. Een tijdje geleden kregen ze een dochter. Ze heeft Lebakse ogen en Hollands haar. Men noemt haar een Lebaks kind.

Kader, de zoon van Abdolah. Nog steeds is hij bezig met zijn verhalen. In zijn verhalen komen zowel Lebakkers als Hollanders voor. Zijn lot is nog niet duidelijk. Net nu is hij bezig om iets over de Lebakkers voor de Volkskrant te schrijven.

Ze willen allemaal terug, maar er rijdt geen bus meer naar Lebak.’

Een pen van niemand

In Amersfoort stapten veel passagiers uit. Ook kwamen er veel passagiers binnen. Ik zat aan het raam, in een vierpersoonsgedeelte. Een jongetje van vijf en een meisje van drie renden op de lege plekken naast me af. ‘Kom papa. Hier is wel plaats voor ons’, riep het jongetje. Een man van meer dan honderd kilo wurmde zich met tassen en jassen en een grote zak chips door de schuifdeur naar binnen.

‘Goed zo jongens, jullie hebben een mooi plekje gevonden’, zei hij. Hij hing zijn zwarte jas aan de haak en ging naast zijn dochtertje zitten.

‘Wat zijn wij aan het doen, Jaspertje?’ zei de man met een hoge stem.

‘Chips eten, papa’, zei het jongetje en pakte de zak.

‘Nee, dat doen we even niet’, zei de man. Het jongetje liet het zakje chips liggen. Nu ontdekte hij ineens dat ik naast hem zat. Aandachtig bleef hij naar me kijken.

‘Jaspertje’, waarschuwde vader.

‘Oké papa’, zei hij en probeerde goed te zitten, maar het ging niet. Hij voelde zich niet op zijn gemak. Onrustig bewoog hij even. Toen ging hij op de stoel staan.

‘Een pen’, riep hij ineens. ‘Er lag een pen onder me, papa.’

‘Wat gaan we nu doen, Jaspertje?’ zei de man hardop.

‘Vragen papa. Vragen van wie de pen is.’

‘Goed zo. Ga iedereen maar langs en vraag het maar. Als je terugkomt maak ik de chips open.’

Het jongetje ging bij iedereen langs: ‘Van wie is deze pen? Van wie is de pen?’ Niemand reageerde. Toen hij de laatste passagier ook had gehad, draaide hij zich snel om en riep: ‘Papa, open de chips. De pen is van niemand.’

De man maakte de zak open. Het jongetje stopte onmiddellijk zijn handje tot zijn arm erin.

‘Wat doen we Jaspertje?’ zei de man hardop.

‘Ik wou flippo’s, papa’, zei hij en haalde er zijn handje leeg uit. De man gaf hem een handje chips.

‘De pen is nu van mij. Mag ik een stuk papier van jou?’

De man reageerde niet. Hij zette zijn dochtertje op schoot en zei lief en luid: ‘Mondje open.’

Hij deed een chipje in haar mondje. ‘Nu mondje dicht. Lekker hè.’ Iedereen keek.

‘Papa, thuis heb je veel papier, hoor’, zei het jongetje.

‘Goed zitten, Jaspertje,’ zei de man, ‘mondje open, meid.’

‘Je hebt ook veel pennen thuis, hoor papa.’

‘Hoe eten we, Jaspertje?’ riep de man.

‘Oké papa, een voor een.’

‘Het linkerhandje omhoog’, zei de man tegen zijn dochtertje. ‘Niet het rechter. Het linker, meisje. Goed zo, nee, dat eet je niet. Het is een flippo. Zeg flippo. Geen plipo, maar f, f, f, flippo. Goed zo meid.’

Toen het jongetje zijn chips ophad, bleef hij naar me kijken. Ineens snelde hij naar zijn vader en fluisterde wat in diens oor.

‘Klopt, de meneer is een buitenlander. Nu gaan zitten, hoor.’

‘Soms gaan wij ook naar het buitenland, hè papa?’ zei hij en ging zitten, maar plotseling riep hij: ‘De pen. Waar is de pen. Wie heeft mijn pen?’ Iedereen keek over de stoelen heen.

‘Jaspertje! Wat doen we nu?’

‘Oké papa’, zei hij en probeerde goed te zitten, maar het lukte hem weer niet.

Hij voelde zich niet op zijn gemak. Nog even bewoog hij onrustig. Daarna zette hij zijn hoofd tegen de stoel en staarde mij aan. ‘Mijn pen. Waar is mijn pen?’ mompelde hij zacht. Even later werd zijn blik vaag en hij viel rustig in slaap. Door het raam keek ik naar buiten. Het landschap was niet van mij. Maar de pen lag in mijn oude oude herinneringen.

Koninklijke vakantie

Perzische koningen waren nooit geliefd. En ook sjah Baseredin was een gehaat persoon.

‘Schil hem als een komkommer af’, beviel hij.

De beul schilde de knecht af omdat hij een klomp goud had gestolen.

Baseredin had alle eigenschappen die een echte Perzische dictator zou kunnen hebben:

‘Maak van de afgehakte hoofden een berg.’

‘Leg uitgerukte ogen in een mandje en breng ze hierheen.’

Hij had een merkwaardige gewoonte. Hij hield een dagboek bij. Nauwkeurig noteerde hij alles tot in de kleinste futiliteiten: ‘Nu ik schrijf staat Akbari met een lantaarn naast me. Mashdi met een inktpot. Kablali met vloeipapier. Hadje met een kan water en Malidi zwaait met een waaier. Maar een vlieg haalt me uit de concentratie. Wat heb ik vandaag gedaan?’

Hij hield van vrouwen, fonteinen en sla.

‘Ik was omringd door drieduizend vrouwen. Ik wist niet meer welke ik zou moeten uitkiezen.’

‘Weg met die oude fontein. Maak een andere die in staat is om me druppel voor druppel nat te spatten als ik er eens langs loop.’

‘Ik zit hier op de veranda van het paleis en doop een blad sla in siroop en eet het.’

Hij is dol op dikke dagboeken. Dus laat hij het land aan zijn lot over en maakt lange reizen. De schatkist is leeg. De armoede groot. Hij vermoordt eerst de leiders van de oppositie. Daarna verkoopt hij de noordelijke steden aan de tsaar en begint een lange reis met zeventien koetsen naar Europa. Zijn dagboek bevatte 1.113 bladzijden: ‘Nu bevind ik me in Holland. Het lijkt alsof kinderen dit land van kartonnen doosjes gemaakt hebben. Kinderhuisjes, maar er wonen echte lekkere vrouwen in.’

In Amsterdam staan duizenden toeschouwers van het station tot aan het paleis waar hij verblijft: ‘Hollanders hadden nog nooit een Iraniër gezien. En nu dan ineens de sjah van Perzië in een koets. De menigte drong zich naar voren om mij met die Perzische hoed, versierde wandelstok en lange koninklijke snor te bewonderen. Ineens dook er een buitengewoon schone Amsterdamse naast de koets op. Zij legde haar hand op de raamomlijsting en begon er naast te lopen. Zo’n schoonheid miste ik nog in mijn harem. Ze bood me een minzame glimlach. Ach, ik zou verlof moeten nemen om hier bij haar te kunnen blijven.

Met bewondering schrijft hij over de fonteinen van het paleis van Amsterdam: ‘Ik zit hier met mijn dagboek bij de fontein. Soms valt er een druppel op mijn hoofd. Soms een druppeltje op het papier. Op dit moment dat ik een blad Amsterdamse sla in stroop doop, ligt Willem de Derde, de koning van Holland, op zijn sterfbed. Jammer, wat jammer dat hij sterft en niet weet hoe een blad sla met siroop smaakt.’

Een half jaar later is hij terug van zijn lange reis. De reis heeft hem erg goed gesmaakt: ‘Ik zal nog een, nee twee, drie keer naar Europa reizen.’

Zijn vizier is er tegen.

‘Maak hem af’, fluistert de koning in het oor van zijn kapper. De trouwe kapper snijdt de slagader van de vizier door.

Daarna verkoopt hij nog meer steden en maakt lange reizen.

Een man loopt hem met een schaal sla tegemoet.

‘O, de sla van Perzische aarde smaakt anders’, zegt de koning.

De man, Mirza Reza, gooit de schaal om en haalt een pistool tevoorschijn. Hij vuurt kalm drie schoten af. De sjah valt om. Een fontein spat hem druppel voor druppel nat.

De Hollandse tuinman

Het gedicht ‘De tuinman en de dood’ is gemaakt door raadsel en leed.

Een Perzisch Edelman:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik

mijn woning in: ‘Heer, één ogenblik’

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,

toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok en haastte mij langs de and’re kant,

maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard en laat mij spoorslags gaan,

voor de avond nog bereik ik Ispahaan!

Van middag (lang reeds was hij heengespoed)

heb ik in ’t cederpark de Dood ontmoet.

‘Waarom’, zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,

‘hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?’

Glimlachend antwoordt hij: ‘Geen dreiging was ’t,

waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

toen ik ’s morgens hier nog stil aan ’t werk zag staan,

die ik ’s avonds halen moest in Ispahaan.’

Voor de dertiende keer hebben Hollanders dit gedicht onder mijn neus geduwd. ‘Ken je dit?’

Dertien Hollanders die ik niet kende, op verschillende plekken, op verschillende tijden hebben dit gedicht in mijn handen gedrukt.

Waarom gaan ze in hun oude boeken naar dit gedicht zoeken?

Misschien omdat het over een Perzische edelman gaat. Maar niet alleen omdat het over een Pers gaat, maar omdat het ook over de dood gaat. Over de dood en de afstand. Verloren dood gaan in den vreemde.

Dat, dat geloof ik, is hun aandrang om het dichtwerk van de heer P.N. van Eyck (1887-1954) voor me te noteren. Ontroerend. Zo galopperend ontsnappen aan de dood en toch doodgaan in den vreemde.

Thematisch is dit gedicht geen Hollands werk. De gedachte die erachter zit, is Perzisch. Alleen iemand die Ispahaan kent en langs die oude graven heeft gewandeld, kan zo’n dood verzinnen. Ik heb een gedicht met hetzelfde voorval eerder in het Perzisch gelezen. Deze dood hoort bij het genre dood in de oude Perzische poëzie. Maar wat de heer P.N. van Eyck heeft gemaakt smaakt anders. Je proeft Hollands verdriet.

De opbouw van de dood komt er met Hollandse woorden steviger uit. Wat maakt die Hollandse versie zo bitter? Waarom is dit dichtwerk gewichtiger dan de oorspronkelijke Perzische versie? Ik verdiep me in ‘Herwaarts’ van de heer P.N. van Eyck.

De bouwstenen van dit dichtwerk zijn louter Perzisch. De rozenhof. Ispahaan. Cederpark. De avond en zelfs de Dood.

Deze Dood is met een bagage van humor overal aanwezig in onze oude literatuur. Hij is niet geschapen door God, maar Hafez, de meester, heeft hem met zijn eigen handen gemaakt. Er is een aspect dat een extra dimensie aan de Hollandse versie geeft. De afstand. Een magische afstand die niet Hafez, maar slechts de heer P.N. van Eyck zou kunnen scheppen.

De gebeurtenis vindt plaats in een Perzische tuin. De tuinman neemt het paard en vlucht terstond naar Ispahaan. Als hij van Amsterdam naar Groningen was gevlucht, was het gedicht niet ontroerend. Als hij van Teheran naar Ispahaan was gevlucht, was het ook weer niets.

Van welke plaats vlucht dus de tuinman spoorslags naar Ispahaan?

Van hier. Van Nederland. Door die onbekende route naar Ispahaan blaast de heer P.N. van Eyck magie in zijn gedicht. Voor de avond valt komt de tuinman galopperend Ispahaan binnen. Een graf wacht op hem en de muezzin op het dak van de eeuwenoude moskee roept: ‘Allaho Akbar.’

De oudste boom

Als je over die oneindige smalle weg reed, zag je overal meren. De blauwe meren achter de oude maples. En er was niemand te zien. Wel altijd een roeiboot en een oude man.

Ook ik wilde in een van die boten zitten en vissen. Niet vissen, maar zitten met een boek, een poëziebundel iets wat ik nog niet gekocht had, maar waar ik naar zocht.

Ik was benieuwd hoe een Canadese dichter naar die meren keek. Hoe zou hij die tweehonderd, vijfhonderd, zevenhonderd jaar oude bomen beschrijven?

Bij het stamcafé van Hollandse immigranten ontmoette ik een oude man. Hij was 73 en had dertig jaar bij Victoria’s scheepswerf gewerkt die nu gesloopt was. Met hem had ik het over de bomen. We maakten een afspraak. De dag daarna kwam hij me ophalen met een grote bestelwagen waar een boot achter hing.

We reden langs de oude bomen naar het Swan Lake. Een groot blauw lake. We duwden samen de boot in het water. Eenmaal midden op het lake gaf hij de hengel aan mij.

‘You try it.’

‘No, dank u wel. Ik wil liever kijken.’

Stilte. Ik wist niet waar ik mee beginnen moest.

‘Wie bent u op dit moment? Met die hoed op en zo naar het water kijkend?’

‘Pardon?’

‘Ik bedoel … nou, precies op dit moment. Gepensioneerd, zittend in de boot met een hengel in de hand, voelt u zich Canadees? Of Nederlander?’

Een glimlach bedekte zijn ogen in de schaduw van de hoed. ‘Even iets vertellen’, zei hij met een Engels accent. ‘Vanochtend toen ik in mijn kitchen ontbeet, dook er ineens een black bear tussen de bomen op.’

‘Bear? Echt, een Canadese black bear?’

‘Yes, a big black one.’

‘En verder?’

Hij kroop weer onder zijn hoed en keek naar de hengel in het water. De stilte van het lake en de aanwezigheid van de oude bomen lieten me geen vragen meer stellen. Ik miste een boek waar in ik naar een gedicht kon zoeken dat over de bomen ging en ook over a big black bear.

‘Would you like some wine?’ verbrak hij de stilte.

Hij schonk me zelfgemaakte witte wijn in. De kleur van de wijn paste bij de kleur van het lake en de vissen die langs zwommen en niet aan de hengel wilden hangen.

‘Hebt u The Old Man And The Sea gelezen?’

Nee. Hij kende the old man van Hemingway niet.

‘Morgen is het bijlfeest bij Sooke’, zei hij na een lange stilte.

‘Het bijlfeest? Wat voor een feest is het?’

‘De oude mannen van Sooke pakken de oude bijlen en gaan op zoek naar de oudste boom. Ga je mee?’

De volgende dag reed ik met hem naar Sooke.

Ik wilde ook zo’n hoed ophebben, maar ik moest over een paar dagen terug naar Nederland. Omringd door de oude maples stonden negenentwintig oude immigranten, Hollanders, Ieren, Engelsen, Chinezen en Litouwers, op ons te wachten.

Met de oude bijlen gingen de mannen op zoek naar de oudste boom. Ik ging ook mee, zonder bijl, zonder boek.

[1] Hans Andreus