Kettly Mars

Wrede seizoenen

Vertaald uit het Frans door Marianne Kaas

Uitgeverij De Geus

breda 2011

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Saisons sauvages, verschenen bij Mercure de France

Oorspronkelijke tekst © Mercure de France, 2010

Nederlandse vertaling © Marianne Kaas en De Geus bv, Breda 2011

Publicatie in samenwerking met Oxfam Novib

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © plainpicture/Johner

isbn 978 90 445 2133 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Roland, die de eeuwigheid bereist.

1

Hoelang zal mijn geduld nog op de proef worden gesteld? Al bijna twee uur wacht ik erop om te worden binnengelaten. Opstaan en weglopen, dat is simpelweg uitgesloten, want van de beschikking over mijn eigen leven heb ik welbewust afstand gedaan. Vanaf het moment dat ik een voet over de drempel van dit gebouw heb gezet, worden mijn tijd, mijn stemming en mijn leven bepaald door de willekeur van de staatssecretaris. Nu Zijne Excellentie er nadat ik talloze stappen heb ondernomen en na vele momenten van valse hoop uiteindelijk goedgunstig in heeft toegestemd me te ontvangen, kan er geen sprake van zijn dat ik toegeef aan mijn steeds sterker wordende wens om me uit de voeten te maken, weg uit deze wachtkamer van het ministerieel paleis.

Ik wil zo snel mogelijk terug naar huis. Even voordat ik de deur uit ging heb ik bij toeval een dagboek gevonden dat Daniel bijhield. Het lag in de dubbele bodem van een hoedendoos die helemaal boven in een kast stond, in zijn werkkamer. Ik was op een stoel geklommen en doorzocht de planken omdat ik een sleutel kwijt was, toen de doos op de grond viel en zijn geheim prijsgaf. Even stond ik met het dagboek in mijn handen, niet-begrijpend. Het maakte me een beetje angstig, alsof een indringer zich toegang had verschaft tot mijn innerlijk. Instinctief keek ik achter me, om te zien of iemand me gadesloeg. Haastig ging ik met mijn duim langs de in Daniels handschrift dichtbeschreven pagina’s. Het waren er maar een stuk of twintig. Zijn eerste aantekeningen dateren van afgelopen oktober. Al negen maanden, en ik wist van niets.

Het is warm, ondanks de ventilator aan het plafond die de lucht in beweging brengt. Bijna alle ambtenaren van het ministerie zijn al weg. Ook de secretaresse van de staatssecretaris maakt aanstalten om te vertrekken. Ze kijkt naar me met een ondoorgrondelijke blik terwijl ze haar schrijfmachine afdekt en zegt dat ik gerust kan zijn, ik zal de staatssecretaris te spreken krijgen. Precies twee maanden en een dag zit Daniel nu vast. Wenceslas Lamy en Hubert André, twee collega’s van de krant en eveneens leden van de uch[1], zijn op dezelfde dag als hij gevangengezet. Michel-Ange Lefèvre, de secretaris-generaal van de partij, is ondergedoken. Er zal geen proces volgen, geen vonnis, geen veroordeling. Daniel zal vrijkomen, of hij zal worden geëxecuteerd nadat hij eerst is gemarteld en ze hem hebben laten verkommeren in zijn cel. In het tweede geval zal ik niet weten op welke dag hij is gestorven en niet in welk massagraf ze zijn lichaam hebben geworpen. Justitie heeft geen tijd voor de communisten die verwikkeld zijn in hun theorieën en hun vreedzame strijd. Ze zijn schadelijke insecten die door de dictatuur worden vermorzeld. Op de anderen, de kamoken, de rebellen die trachten het regime van François Duvalier omver te werpen of degenen die een staatsgreep beramen, wordt meedogenloos gejaagd, ze worden verscheurd door de menigte of op het plein in het openbaar terechtgesteld. Wie het zwaard grijpt … Hun opgezwollen dode lichamen blijven soms dagen achtereen liggen, prooi voor de vliegen en de gefascineerde en doodsbange nieuwsgierigen. Maar om hen kan op zijn minst worden gerouwd. De onzekerheid over iemands dood, dat is het ergst, het wachten, als een wond die niet heelt en waaruit het leven wegvloeit, druppelsgewijs. Sommige verwanten en vrienden menen dat Daniel er verkeerd aan doet de regering te provoceren in zijn artikelen, waarin hij de schendingen van de grondwet en de totale minachting voor de rechten van de burgers aan de kaak stelt. Ook verwijten ze hem gevaarlijke communistische opvattingen te propageren. Misschien hebben ze gelijk. Maar tegenwoordig heb ik geen tijd om te denken. Ik moet op alle deuren bonzen, overal aanbellen, mijn trots en mijn angst aan de kant zetten om hem uit de gevangenis te krijgen. Om te smeken hem vrij te laten, zodat hij kan terugkeren naar zijn twee kinderen. Het lijkt ongelooflijk, maar soms voltrekt zich dat wonder. Ik zal wachten. Twee uur, vier uur nog als het moet.

Ik heb niets van Daniel gehoord. Ze hebben tegen me gezegd dat hij nog in leven is. ‘Ze’, dat is iedereen die maar een korreltje informatie, een sprankje hoop verschaft. ‘Ze’, dat is een kennis van wie de neef die in Fort-Dimanche gevangenzit erin geslaagd zou zijn een briefje naar buiten te smokkelen met de namen van enkele overlevenden. Dat is al een week geleden. ‘Ze’, dat is een tuinman van de gevangenis, de neef van de man van mijn dienstmeisje, volgens hem verblijft Daniel in de rechtervleugel van het gebouw, in een cel waar zes mannen om de beurt slapen op het enige bed dat er staat. Voor elk bericht moet worden betaald, contant, of met slapeloosheid.

[1] Union des Communistes Haïtiens.

2

De staatssecretaris laat me zelf binnen in zijn werkkamer. Meteen bij de deur overvalt de kou me. In dit vertrek is de temperatuur zeker vijf graden lager dan in de wachtkamer. Hoe kan iemand leven in zo’n ijzige omgeving? Het meubilair is log en onpersoonlijk. Overal hout, massief en donker. Er heerst een zorgvuldige orde. Een neonlamp werpt een schelle cirkel licht op een hoek van het bureau. De handpalm van de staatssecretaris is ijskoud en droog, zijn handdruk zonder warmte. Hij draagt een donkerblauw driedelig pak, een wit overhemd en een rode das, niets bijzonders. Hij is wat langer dan gemiddeld, zijn diepzwarte huid verhult zijn leeftijd. Tussen de veertig en de vijftig, lijkt me. Bolle ogen achter dikke brillenglazen, gewelfde lippen, een stevige neus waarvan de neusgaten naar me kijken als een tweede paar uitdrukkingsloze ogen. Zijn wollige haar begint grijs te worden aan de slapen. Een gezicht zonder een greintje schoonheid dat niets van zijn geheim prijsgeeft. Onder zijn jasje een vermoeden van corpulentie. Plotseling voel ik een heftige aandrang om te plassen, ongetwijfeld door de kou. Toen ze wegging heeft de secretaresse de deur van de wc van de wachtkamer op slot gedaan, ik houd het al een hele poos op.

‘Gaat u zitten … mevrouw Leroy.’

‘Dank u … Excellentie.’

Een moment verstrijkt. Ik wacht tot de staatssecretaris het woord tot me zal richten. Hij lijkt geen haast te hebben. Tersluiks kijkt hij naar me, waarbij er een vreemde uitdrukking op zijn gezicht verschijnt, alsof hij een spook heeft gezien, maar hij herstelt zich meteen. Daarna meende ik om zijn lippen de huivering van een glimlach te zien. Nu ik op mijn billen zit, is de druk op mijn blaas nog pijnlijker. Ik richt me wat op zodat het gewicht van mijn lichaam meer op mijn dijen komt te rusten.

‘Ik … ik werd met spoed ontboden door de president van de Republiek …’

Eigenlijk praat hij tegen me op een toon alsof hij het over het weer heeft. Ik vermoed dat die mededeling fungeert als verontschuldiging voor het feit dat ik vier uur en tien minuten heb moeten wachten. Maar ik weet wel beter. Die opzettelijke en weloverwogen wachttijd maakt onmiskenbaar duidelijk hoe het scenario zal zijn. Hij heeft me in zijn greep. Zijn macht kan me maken of breken. Ik verkeer in de slechtst denkbare positie waarin een burger van dit land zich kan bevinden: doelwit van de legitieme woede van het absolute gezag dat wordt geprovoceerd, oproeiend tegen de stroom van de ‘revolutie die bezig is zich te voltrekken’, in het kamp van de verraders van de goede zaak. Rechts achter de fauteuil van de staatssecretaris is een deur. Via die deur gaat hij ongetwijfeld het ministerieel paleis in en uit zonder te worden gezien door de bonte menigte die de godganse dag voor zijn werkkamer rondhangt. De deur links van me moet de deur van een wc zijn. De staatssecretaris haalt een notitieboekje en een vulpen tevoorschijn uit een van de laden van zijn bureau. Hij houdt me nauwlettend in de gaten zonder de indruk te wekken dat hij naar me kijkt. Ik speel hetzelfde spel.

‘Hm … ik heb erin toegestemd u hier te ontvangen, mevrouw, op voorspraak van mijn vriend, dokter Xavier.’ De staatssecretaris laat even een stilte vallen. ‘Een voortreffelijk internist, dokter Xavier’, zegt hij op vertrouwelijke toon. ‘Een man aan wie ik veel te danken heb, heel veel … hij heeft me het leven gered. Doorgaans bereiken me dit soort … klachten niet. Maar, bij uitzondering … Naam en voornaam van uw … echtgenoot?’

Zijn toon verandert. De zweem van zachtheid in zijn stem beangstigt me. Mijn hart wil zich een doorgang forceren en uit mijn borst springen.

‘Daniel … Leroy’, zeg ik, op fluistertoon.

‘Leeftijd?’

‘Negenendertig jaar.’

‘Beroep?’

‘Hoogleraar filosofie, rechten … en geschiedenis.’

‘En verder?’ vraagt de staatssecretaris terwijl hij een wenkbrauw optrekt. Zijn stem wordt hard. Voor het eerst sinds ik in het vertrek ben zoekt hij mijn blik.

Ik begin een idee te krijgen van het bijzondere vermogen van de staatssecretaris om op verwarrende wijze van gespreksonderwerp en van toon te veranderen. Als een hardloper die zich al zigzaggend voortbeweegt. Vast een tot tweede natuur geworden verhoortechniek. In feite weet hij alles van Daniel. Zijn leeftijd, zijn verwanten, zijn financiële situatie, zijn leerstoelen aan de universiteit, zijn krantenartikelen waarin hij zich kritisch uitlaat over de regering, de kleur van zijn huid, onze trouwdag, de voornamen van onze kinderen, alles. Het is zijn werk om alles te weten van alle Daniels die zand in de geoliede machtsmachine gooien, en om hen monddood te maken.

‘Journalist …’ voeg ik eraan toe, en mijn stem klinkt nu zwak.

‘Hoofdredacteur van Le Témoin, de krant van de oppositie, en tweede man van de uch’, vult de staatssecretaris aan, onbewogen.

Een golf van pijn martelt mijn onderbuik. Mijn blaas houdt het niet langer. Maar ik durf de staatssecretaris niet te vragen of ik zijn privétoilet mag gebruiken. Ik durf hem er niet aan te herinneren dat ik een lichaam heb, urinewegen, een vulva. Misschien zou hij het ruisen van de straal urine kunnen horen. Ik wil niet dat hij me zo voor zich ziet, kwetsbaar en naakt, in het vertrek vlak naast dat van hem. Op dat moment zou ik die functie van mijn vrouw-zijn ervaren als een zwakte, een tegen mijn eigen lichaam gerichte bedreiging. Ik had niet alléén naar deze audiëntie moeten gaan. Ondanks de airco wordt mijn voorhoofd klam. Dokter Xavier heeft me aangeraden niemand mee te nemen en mijn poging zo veel mogelijk geheim te houden. Alles wat de politieke gevangenen betreft moet met de grootst mogelijke discretie worden behandeld.

‘Hoelang is uw echtgenoot al … vermist?’

‘Twee maanden en een dag.’

Maar, had ik erbij willen zeggen, het is de staatssecretaris niet onbekend dat Daniel niet vermist is, dat hij door drie mannen is weggevoerd toen hij bij het vallen van de nacht thuiskwam, dat ze halsoverkop in onze auto zijn gestapt, die nog altijd niet is teruggevonden. Er zouden getuigen geweest zijn van het voorval, maar er zal geen onderzoek worden ingesteld en niemand zal getuigen. De staatssecretaris legt de pen neer, hij leunt behaaglijk tegen de rugleuning van zijn fauteuil en zucht. Ik ben elk besef van tijd kwijt. Buiten moet het welhaast nacht zijn. De kinderen wachten op me. Sinds de arrestatie van Daniel doorlopen ze de leerschool van de angst, ze worden groot vóór hun tijd. Alleen dokter Xavier weet waar ik op dit moment ben. Mijn bekkenspieren doen pijn, zo hard span ik ze aan om het vocht tegen te houden dat zich een uitweg zoekt uit mijn lichaam.

‘Weet u waar uw echtgenoot zich op het ogenblik bevindt, mevrouw?’

Opnieuw klinkt de stem van de staatssecretaris zacht en ernstig.

‘Nee … Excellentie.’

‘U liegt, mevrouw!’ De staatssecretaris glimlacht en zijn neus gaat naar beneden tot op zijn bovenlip. Hij toont zijn grote, regelmatige en hagelwitte tanden. Een wrede glimlach die dat gezicht zonder charme een zekere schoonheid verleent.

Mijn hart gaat als een razende tekeer. Ik voel me als een kind dat er op heterdaad op wordt betrapt iets achter te houden. Wat moet ik doen? Ik moet hem de waarheid zeggen. Een andere weg is er niet.

‘Het punt is … ik kan niet afgaan op het gerucht dat de ronde doet, Excellentie.’

‘En wat houdt dat gerucht in, mevrouw?’

‘Dat Daniel … dat mijn man zich bevindt in Fort-Dimanche.’

‘In Fort-Dimanche … uiteraard’, brengt de staatssecretaris uit, met een diepe zucht. Hij laat het tot zich doordringen. ‘Ziet u, mevrouw, geruchten, in ons land, zijn een tweesnijdend zwaard, een meedogenloos wapen. Het bevrijdt en veroordeelt. Het kost u geld. Het kan geluk brengen, maar nooit voor lang. Het maakt kwetsbaar. Waar woont u?’ Zijn stem klinkt weer neutraal.

‘Rue des Cigales 16 …’

‘Bent u met uw auto gekomen?’

‘Nee … met een taxi … We weten nog steeds niet waar de auto van mijn …’

‘Ja ja, ik begrijp het!’ valt de staatssecretaris me geërgerd in de rede.

Met een onopvallend gebaar drukt hij op een onder de tafel vóór hem aangebrachte knop en ergens ver weg in het ministerie klinkt een bel. Een paar seconden daarna gaat de deur achter de fauteuil open en er verschijnt een lange, slanke jongeman met een rode gelaatskleur, een grimaud[2] met opvallende kringen onder zijn ogen. Hij is in hemdsmouwen en op zijn rechterheup draagt hij een pistool in een leren holster. Hij komt naderbij, kijkt tersluiks naar me en blijft zwijgend staan naast de staatssecretaris.

‘Jocelyn, breng mevrouw Leroy naar huis, rue des Cigales 16.’

‘Ja, Excellentie.’

‘Mevrouw, ga niet af op de geruchten’, zegt de staatssecretaris bij wijze van afscheid.

‘Dank u … Excellentie.’

Ik aarzel of ik overeind moet komen. Ik veronderstel dat de audiëntie ten einde is die, na ruim vier uur wachten, maar een minuut of tien heeft geduurd. Het is een ongemakkelijk moment. De staatssecretaris blijft zitten, opeens lijkt hij dodelijk vermoeid. Jocelyn loopt naar de uitgangsdeur van de werkkamer en ik volg hem, terwijl ik probeer zo natuurlijk mogelijk te lopen. De blik van de staatssecretaris brandt in mijn nek, op mijn schouderbladen, mijn billen, mijn kuiten. Buiten lopen een paar voorbijgangers door de rue Saint-Honoré. Wat lager, langs de rue de l’Enterrement, hebben de kooplui hun met olielampjes verlichte stallen met eten al ingericht. Een meter of vijftig verderop is de westgevel van het nationaal paleis a giorno verlicht, en soldaten verplaatsen zich van wachtpost naar wachtpost. Achter me tekent het sombere, massieve silhouet van de Casernes Dessalines zich af als een sfinx tegen de duisternis. Dat gebouw zit vol met gevangenen, tussen die dikke muren leiden mannen en vrouwen een ellendig, zieltogend bestaan. Ik stap in een lange zwarte auto die voor het ministerie geparkeerd staat. Degene die Jocelyn heet houdt een van de achterportieren voor me open. Een gestalte duikt op uit het niets en neemt plaats naast de chauffeur. De rit van het ministerieel paleis naar mijn huis duurt een minuut of twintig. Telkens als de wagen door een kuil rijdt sta ik doodsangsten uit, zo bang ben ik dat ik mijn plas op de achterbank zal laten lopen. Op de avenue John Brown is maar weinig verkeer. Eindelijk zijn we er. Jocelyn stapt uit om het portier voor me open te doen, de andere passagier houdt zich koest. Als bedankje vertrek ik mijn gezicht tot een glimlach. De auto stuift weg, waarbij een dikke stofwolk opwaait. Op dat moment realiseer ik me dat de staatssecretaris geen enkele toezegging heeft gedaan, dat ik nog steeds niets weet over Daniels lot. En zijn houding ten opzichte van mij maakt me onzeker. Mijn aanwezigheid leek hem onverschillig te laten, maar soms zag ik een roofzuchtige glans oplichten in zijn blik. Het voelt of iets wat niet in mijn lichaam thuishoort mijn luchtpijp blokkeert, mijn keel zit dicht. De pijn in mijn onderbuik straalt door in mijn benen, verlamt me, ik buig mijn bovenlichaam wat naar voren. Zal ik hurken en plassen op de aangestampte aarde van het trottoir, net als de vrouwen die met groente langs de huizen gaan? Niemand te zien. Het huis is stil. Alles moet verduisterd zijn op dit tijdstip. Achter de gordijnen van de zitkamer glinstert de lichtkring van een petroleumlamp. Alles is rustig, de lauwe avondbries voert een koppige geur van ylangylang mee. In de verte gromt een onweer, misschien gaat het regenen. Ik doe mijn ogen dicht en haal diep adem. Het is een avond zoals alle andere in Port-au-Prince, de takken trillen door het snerpen van de krekels, zoals elke avond in Port-au-Prince. De zomer wasemt een warme plantaardige adem uit. Nog even en Daniel zal thuiskomen, met de geur van krijt en sigaretten om zich heen. Ik zie Nicolas en Marie voor me, hun hoofden gebogen over hun schriften. Nicolas doet of hij aan het werk is, maar al zijn aandacht gaat uit naar de kat aan zijn voeten. Het einde van het schooljaar nadert. Ik dwing mezelf ertoe een stap naar voren te doen om het hek open te maken en voel, machteloos, hoe de lauwe urine langs mijn benen stroomt en mijn schoenen doorweekt.

[2] grimaud: neger (man) met een lichte huid.

3

Nog ruim een uur nadat ze was weggegaan voelde hij de aanwezigheid van Nirvah Leroy tussen de vier muren van zijn werkkamer. Uiteindelijk vervaagde het magnetisme dat ze uitstraalde en hij bleef uitgeput achter. Het lukte hem niet zich te concentreren op de voor hem gerangschikte documenten. Toch meende hij zich te hebben gehard in de strijd tegen de verlokkingen van het vlees, zijn driften meester te zijn, genoeg te hebben gekregen van al die prille lichamen die zich elke dag aanboden in ruil voor zijn barmhartigheid of bescherming. Hij kende meiden met allemaal een andere huidskleur, variërend van donker tot licht, die zich voor niets aan hem gaven, alleen om in de nabijheid te verkeren van zijn macht. Hij was een regelmatige bezoeker van de bordelen bij de zuidelijke uitgang van de stad waarvan de hostesses afkomstig waren van de andere kant van het eiland, uit de Dominicaanse Republiek, mooie wijven met een lichte huid en een weelderige haardos. Carrefour, plaats van alle denkbare vermaak, oase op de zuidhelling van de hoofdstad die langzamerhand haar landelijke charmes verloor en wijkplaats werd voor nachtvlinders, handelaren, hoteleigenaren en toevluchtsoord voor duizenden burgers uit het achterland die door vrachtwagens op de Champ-de-Mars werden afgezet om op gezette tijden hun steun te betuigen aan het nationale gezag en geen geld hadden om de terugreis te betalen. Maar deze vrouw was anders dan alle andere vrouwen. Daarvan was hij zeker geweest alleen door zijn blik op haar te laten rusten. Een vrouw voor wie een man zich te gronde zou richten. Haar geur van rijpe mango hing nog in de lucht en deed hem smachten. Ze straalde kracht uit en kwetsbaarheid, raffinement en losbandigheid, sereniteit en vervoering. Achter haar onschuldige blik verborg ze een geheime wereld, een klasse, een kaste waar werd gefluisterd en heimelijk gelachen. Een hooghartige, ontoegankelijke wereld. Een hypocriete, verdorven wereld. Onder haar huid bewaarde ze de sleutel die toegang gaf tot reizen in onbekend gebied. In de paar minuten die hij in haar aanwezigheid had verkeerd, had de staatssecretaris uitersten van irritatie en extase bereikt. Ze kwam naar hem toe omdat ze misschien voor het eerst van haar leven de afgronden van de wanhoop ervoer. Omdat ze eindelijk begreep dat het tij was gekeerd en dat het hoogste gezag was veranderd van kleur en van kamp. Ze kwam als smekelinge, zonder schroom, en vergat dat ze hem in andere omstandigheden met verachting of, erger nog, met onverschilligheid zou hebben bejegend. Ruim vier volle uren had ze op hem gewacht, er misschien aan wanhopend of ze hem wel te zien zou krijgen. Achter haar façade van onverstoorbaarheid had hij het beven van haar lichaam gevoeld, de ademloosheid van haar ziel gemerkt. Het lukte haar slecht om haar angst te verbergen, lange weken al duurde haar lijden dat haar ’s nachts uit de slaap hield. Het geldgebrek zou wel nijpend worden, want de bankrekening van haar man bij de Banque Royale du Canada was bevroren, op zijn goederen met uitzondering van zijn huis was beslag gelegd. Daniel Leroy, loopjongen van de communisten … Die gedacht had de inlichtingendiensten van zijn ministerie te slim af te kunnen zijn. Hij leidde ze om de tuin, deed of hij lid was van de uch, een tegenstander die opereerde met open vizier, terwijl hij in het verborgene kwalijke plannen smeedde, verwarring en opstandigheid zaaide in de hoofden van boeren en jongelui, de basis van de revolutie ondermijnde. Hij beraamde zelfs een staatsgreep. Ze willen allemaal president zijn. Hm … Wanneer je zo’n mooie vrouw hebt, Leroy, is het gevaarlijk, levensgevaarlijk, je in te laten met politiek. Na waarschijnlijk vele vruchteloze stappen deed mevrouw Leroy een beroep op zijn macht. Zijn macht. Een drug waar hij nu niet meer buiten kon. In de blik van de verdachten die hij verhoorde, in de ogen van de met zweet en bloed besmeurde gevangenen die hem smeekten een foltersessie te stoppen probeerde hij af te lezen hoe ver die macht reikte. Hij hield er een verzameling zakdoeken op na, die besmeurd waren met het bloed van jonge meisjes die hij verkrachtte en ontmaagdde. Op dit moment was hij een van de machtigste en meest gevreesde mannen van het land en daarvan had hij zojuist de ultieme bevestiging gekregen door de aanwezigheid en de wanhoop van de vrouw die tegenover hem zat en haar lot in zijn handen legde. Een vrouw die symbool was van een verdeelde natie met een geschiedenis die slecht was begonnen, waar welzijn en privileges een gering aantal onbeschaamde lieden waren voorbehouden en een grote meerderheid van mannen en vrouwen kon rekenen op een erfenis van minachting, een situatie die te lang had geduurd. Tegenwoordig lagen alle wegen voor hem open, hij beheerste het geld, hij kocht om, bracht het geweten van de mensen tot zwijgen met geld, hij vervolgde, deelde vonnissen en vrijspraak uit in een wankel land waar de wetten dagelijks van gezicht veranderden. De staatssecretaris kon het nauwelijks geloven, maar van nu af aan kon hij de lotsbestemming van de bezoekster die afkomstig was uit een wereld waarvan hij alleen de dichte deur kende, maken en breken. Ze was de belichaming van wat hij het meest verachtte, van datgene wat hij uit de wereld wilde laten verdwijnen, van alles wat generaties mannen en vrouwen tot wie hij behoorde, had verhinderd hun mens-zijn volledig tot ontplooiing te brengen. Maar ze vertegenwoordigde ook datgene waarnaar meer dan naar al het andere op de wereld zijn begeerte uitging, datgene waarvoor hij zelfs zijn leven zou geven. De fluwelen zachtheid van haar huid, haar rechte neus, de lange wimpers die haar grote vochtige ogen overschaduwden, haar rode, haast paarse mond, haar gladde, diepzwarte haar dat ze strak samenbond tot een wrong en waarvan hij zich voorstelde dat het over haar naakte schouders viel en haar borsten streelde, haar borsten waarvan de tepels dezelfde verleidelijke purperen kleur zouden hebben als haar lippen. Hij zou haar graag in haar gezicht hebben geslagen, haar voor iedereen zichtbaar hebben uitgekleed, haar hebben vernederd om alle keren dat de vrouwen van haar ras zijn bestaan hadden genegeerd, zijn intelligentie hadden ontkend. Hij had haar willen bijten, tot bloedens toe, vanwege de subtiele of arrogante verachting, vanwege alle clubs die voor hem gesloten bleven, de banen waartoe hij geen toegang had, de oligarchie. Een nacht lang zou hij haar hebben gestreeld, haar hebben bevloeid met zijn tranen, haar om vergeving hebben gevraagd voor zo veel haat. Ruw zou hij haar hebben genomen, zonder een woord, zich bedwelmend aan haar klachten, genietend van de ontreddering in haar ogen op het moment dat hij klaarkwam. Hij was niet opgestaan om afscheid van haar te nemen omdat zijn gekwelde lichaam op dat moment Nirvah Leroy alles bekende wat zijn lippen verzwegen. Omdat hij een erectie had, zoals een twintigjarige wanneer het bloed nog niet weet wat onmacht is.

4

‘3 oktober 1962 – Aan de bladzijden van dit dagboek vertrouw ik de angst toe die in toenemende mate bezit van me neemt bij het zien van de donkere wolken die de hemel boven mijn land met een onheilspellende sluier verduisteren, sinds vijf jaar geleden dokter François Duvalier de hoogste macht in handen heeft gekregen. Een dorpsdokter, een eenvoudig, bescheiden man die zijn praktijk had en zich op de achtergrond hield. Etnoloog en betrokken ideoloog die de ziel en de mentaliteit van de Haïtiaan, ongeacht zijn sociale klasse, goed kent. Een man van wie de meerderheid van de burgers helder inzicht en een vooruitstrevende visie verwachtte. Totdat hij zich ontpopte als een meester in de kunst van de hypocrisie. Iemand die buiten zinnen is, bezeten van een tomeloze grootheidswaan die nog toeneemt door de pogingen van zijn vijanden om hem uit de macht te ontzetten. Elke strijd tegen deze jonge dictatuur, wil die succesvol zijn, vereist tijd en een juiste strategische aanpak. Openlijke aanvallen leiden alleen tot zinloze offers van mensenlevens en tot de rechtvaardiging van een wreedheid die haar weerga niet kent. Eerst moet ondergrondse arbeid worden verricht, in de afgelegen uithoeken van het land maar ook in de grote steden. Haarden van dissidentie moeten op het hele grondgebied, en in de diepste geheimhouding, worden ontstoken. Een taak die ik op me heb genomen en die ik al een jaar of drie coördineer. Maar weinigen, zelfs in mijn netwerk, weten dat. Onze enige kans van slagen is gelegen in de ondoordringbaarheid van onze cellen. Zelfs mijn vrouw weet niet wat me werkelijk voor ogen staat. De propaganda en de spontane gewapende strijd waarvoor de oppositie van rechts zich sterk maakt zullen nergens toe leiden, de onderdrukking zal alleen maar verharden. Dat Fidel Castro drie jaar geleden in Cuba aan de macht is gekomen en dat het corrupte regime van Batista ten val is gebracht, komt doordat die revolutie in de eerste plaats het resultaat was van een bewustwording van het productieve deel van de eilandbevolking, waarna de gewapende strijd volgde die zich over ruim vijf jaar heeft uitgestrekt. Een uitdaging die in de geschiedenis van deze eeuw alleen het communisme heeft kunnen aangaan. Bij ons heeft de mislukte landingspoging van Pasquet, Perpignan en Dominique, in juli 1958, Duvalier in de gelegenheid gesteld om de cagoulards, zijn aanhangers die de bevolking terroriseerden, een officiële status te geven door het korps van de Volontaires de la Sécurité Nationale op te richten. De tontons macoutes[3].’

‘5 oktober 1962 – Als ik door er op dit papier een gezicht, een geschiedenis aan te geven mezelf kan bevrijden van de angst die iedere burger van mijn land geleidelijk aan verlamt, misschien zal ik er dan in slagen hem te overwinnen, van zijn mysterie te ontdoen en zo de moed op te brengen om door te gaan met de strijd. Haïtiaans links stelt zich teweer tegen de aanvallen van het regime-Duvalier. Veel communisten zijn gevallen en zullen nog vallen omdat ze geloofden en nog geloven de waanzin te kunnen bestrijden met het wapen van het woord en van het recht. Sommige Haïtiaanse marxisten zijn bezweken voor de verleiding van Duvaliers sirenenzangen en zijn nu steunpilaren van zijn macht, in het kabinet van de staatssecretarissen, op de universiteit waar jongelui die zich nog maar kortgeleden tot het duvalierisme bekeerden met felle haat tekeergaan tegen hun rebellerende medestudenten. Anderen houden zich staande door zich niet uit te spreken en het op een akkoordje te gooien met het regime. Maar nog is er een links dat overeind blijft, intellectuelen, jongeren, vakbondsmensen, Haïtianen in de verste uithoeken van het land die weigeren de absurditeit en de waanzin te accepteren van de dictatuur die onze toekomst voor jaren, zo niet decennia, op het spel zet. De opstand zal uit het land zelf komen. De paar pogingen om het regime omver te werpen die van elders kwamen zijn jammerlijk mislukt. De Dominicaanse militairen hebben zo veel banden en overeenkomsten met de Haïtiaanse soldaten dat ze zich niet daadwerkelijk aan de kant van de Haïtiaanse rebellen kunnen scharen. De cia neemt een loopje met onze jeugdige landgenoten in ballingschap en stuurt ze er met valse garanties opuit om zich te laten afslachten. Ze houden zich aan een stilzwijgende overeenkomst met Duvalier. Communisten tegen rebellen. Wanneer zullen ze begrijpen dat de impuls diep uit onszelf moet komen en niet van de Amerikaanse blanken die ons als pionnen manipuleren in het Caribisch Bassin dat ze controleren om hun eigen belangen veilig te stellen? Al ruim een eeuw heeft Monroe het lot van Amerika bepaald. Zolang wij elkaar onderling afslachten is die controle gemakkelijker. Duvalier is geslaagd in zijn opzet om zich vorig jaar zelfs nog voordat zijn eerste mandaat was afgelopen te laten herkiezen voor nog eens een mandaat van zes jaar, en dat betekent dat niets hem nog zal stuiten in zijn overheersingsdrang. Niemand wilde erin geloven, niemand heeft hem ervan weten te weerhouden. Om hem te dwarsbomen rekenden we op de Amerikanen, op Onze-Lieve-Heer, op de slechte gezondheid van de president. Lamentabel! Tussen de op theorie gebaseerde afwachtende houding en de vreedzame strijd van links en de woedende uitvallen van rechts, geven we de dictatuur ruim baan. De tijd dringt. Hierna ambieert hij het presidentschap voor het leven. Mijn kameraden menen dat mijn voorspellingen apocalyptisch zijn, dat ik een onheilsprofeet ben. Maar, daarvan ben ik overtuigd, Duvalier zal deze logica tot het einde toe volgen en er systematisch de verschillende fasen van doorlopen. Hij moet worden tegengehouden.’

[3] Tontons macoutes: aanvankelijk cagoulards, later doorgaans macoutes genoemd. Officiële naam Volontaires de la Sécurité Nationale, vsn, gewapende politieke politie in 1958 opgericht door president François Duvalier, Papa Doc, toen deze vreesde voor zijn veiligheid. De macoutes waren officieel vrijwilligers en kregen geen soldij, met het gevolg dat ze de bevolking dikwijls beroofden en angst en terreur zaaiden. Ze waren Duvalier onvoorwaardelijk trouw. (Tonton Macoute, ‘Oompje Jutezak’, in de Haïtiaanse mythologie een monster dat ’s nachts door Haïti loopt om lieve kinderen te belonen en stoute mee te nemen.)