Andrew O’Hagan

Het waanzinnige leven
van Maf de hond
en zijn baasje Marilyn Monroe

Vertaald uit het Engels door Tilly Maters en Eugène Dabekaussen

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Deze vertaling is tot stand gekomen met een bijdrage van The Scottish Arts Council (Edinburgh)

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Life and Opinions of Maf the Dog, and of His Friend Marilyn Monroe, verschenen bij Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company

Oorspronkelijke tekst © Andrew O’Hagan 2010

Nederlandse vertaling © Tilly Maters, Eugène Dabekaussen en

De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Riesenkind; naar het ontwerp van Kimberly Glyder

Omslagillustratie © Kimberly Glyder

isbn 978 90 445 2134 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ter nagedachtenis van

Margery en Betsy

‘Geloof is het argument van niet-evidente waarheden.’

– rabelais

1

Mijn verhaal begint eigenlijk pas in Charleston, een volmaakt oord van licht en creativiteit gelegen op het Engelse platteland. Het was warm die zomer en de ochtenden duurden tot diep in de middag, als het beste van de tuin het huis in kwam: de bloemen door Vanessa in haar vruchtbare uren in vazen geschikt en nieuw leven gegeven. Ze was daar altijd met haar olieverf en haar ogen, in het licht dat door het glazen dak viel om de mogelijkheid van iets nieuws te ontsteken. Ze had goede dagen en slechte dagen. Op goede dagen legde ze haar penselen klaar en wist ze dat het tijd was om te werken op het moment dat al haar herinneringen als een aspect van slaap werden.

Het was juni 1960. De tuinman had zojuist een dienblad met vingerhoedskruid in de keuken gebracht, de bloemen pront maar hoorndol na een week of twee van bijen. Ik zat in een mand naast het fornuis toen een lieveheersbeestje over de tafel kroop. ‘Die heeft het zwaar te verduren gehad, niet dan?’ zei het insect, terwijl het over een broodkruimel klom.

‘Hij is alleen maar moe’, zei ik. ‘Hij is toe aan een kop thee.’

Meneer Higgens veegde de aarde van de tafel, evenals het arme beest. ‘Wat een klerezooi hier binnen’, zei hij. ‘Grace! Waar wil je ze hebben?’

Mensen hebben niets met wonderen. Ze worden in model geperst door de kracht van de werkelijkheid, een vloek, als je het mij vraagt. Maar alla: ik had geluk met mijn twee schilders, Vanessa Bell en Duncan Grant, een stel dat bij alle onderlinge verschillen gemeen had dat ze vastbesloten waren om de wereld waarin ze leefden te dromen en permanent te maken. En wat was het heerlijk om rond te trippelen op die tuintegels in Sussex, de gele wespen na te jagen en langzaam te veranderen in mijn charmante ik, het soort hond dat geknipt is voor buitenlandse avonturen en voorbestemd om het verhaal te vertellen.

Er zijn verschillende dingen die een beschaafd mens moet weten over de gemiddelde hond. Het eerste is dat we gek zijn op lever en het een hap, een slik, een grrmm en een traktatie vinden, vooral in worst. Het tweede is dat we gewoonlijk een hekel aan katten hebben, niet om de bekende redenen, maar omdat ze allemaal poëzie verkiezen boven proza. Geen enkele kat heeft ooit lang gesproken in gloedvol proza. Het is echter het grootste talent van de hond dat hij alles wat interessant is, in zich opneemt – wij nemen het beste van wat onze baasjes weten in ons op en we onthouden de gedachten van degenen die we tegenkomen. We hebben een goed geheugen en missen die fatale menselijke zwakte een groot verschil te zien tussen wat echt is en wat verzonnen. Het is allemaal hetzelfde, min of meer. De natuur is daar een mooi voorbeeld van, maar het is niet langer de plek waar mensen leven. Mensen leven op een plek die ze zelf hebben verzonnen. Vandaag verdrongen mijn broertjes en zusjes en ik ons om drie schalen op de keukenvloer, terwijl Grace Higgens bij de tafel stond met meel tot aan haar ellebogen. Ze gaf uitdrukking aan allerlei onzin over haar vakantie in Roquebrune, die eigenlijk geen vakantie was. Grace was slim: ze verbeeldde zich dat de dieren luisterden naar ieder woord dat ze zei en schaamde zich zelfs als ze iets stoms zei, wat niet alleen vertederend was, maar ook heel wijs. De luidruchtigste van de mensen in de eetkamer was ongetwijfeld meneer Connolly, de literatuurcriticus, die we ontwaarden aan het andere einde van een sisalkleed, waar de beroemde man in een lila leunstoel olijven kauwde en donkere wijn achteroversloeg alsof zijn leven ervan afhing. Elke keer als hij een slok uit zijn glas nam, vertrok zijn gezicht.

‘Je vindt die wijn afschuwelijk, Cyril’, zei mevrouw Bell. ‘Waarom vraag je Grace niet een betere uit de kelder te halen?’

‘Zelfs in de oorlog’, zei meneer Grant, ‘wist Cyril altijd een fatsoenlijke fles wijn te vinden. Ja, hij kon altijd wijn vinden. En papier voor zijn boze krantje.’

Ik likte mevrouw Higgens’ elleboog toen ze me op de tafel zette. Ze maakte een vrolijk geluidje en boog voorover om naar haar weerspiegeling in de fluitketel te kijken en haar haar te fatsoeneren. ‘Volgens mij ben je een vreselijke charmeur’, zei ze. ‘Een geboren charmeur, wat? Niet zo slim als het laatste nest. Jeminee. Dat waren pas slimme honden. Zulke slimme honden had je nog nooit gezien. Wat jij? Een leuk stel. Je wist direct dat ze van goede mensen kwamen. Walter zei het zelf. Echt waar. Een sieraad voor het ras. Zulke mooie ogen als ze hadden.’ Zoals de meeste mensen die nooit veel zeiden, werd Walter altijd geciteerd om wat hij wél zei. Ze aaide mijn neus. ‘Maar jij bent de mooiste. Ja, ja. De mooiste. Mmm-hmmm. En Amerika! Je zult ons niet meer willen kennen als je eenmaal in Amerika bent!’

Mevrouw Higgens hield het hele zaakje draaiende met koken en schoonmaken, en hoe geweldig het ook is om onder begaafde mensen te zijn, al het gedoe van hun extravagante karakters en hun seksleven en zo leek mevrouw Higgens volledig uit te putten. Alleen al bij de gedachte aan wat er in die hoofden van hen omging, verlangde ze naar een dutje. Natuurlijk was ze niet bang om haar zegje te doen en toen ze mij op de tafel tilde, ontwaarde ik een direct bewijs van haar neiging tot klagen: haar bruine dagboekje dat daar open en bloot lag. Dankzij mevrouw Higgens leerde ik de huisgoden waarderen: daar stond ze, deze ervaren spoeler van kleren, deze Helena van de mislukte taarten, die weleens haar ogen bedorven kon hebben in de veertig jaar dat ze die kunstenaars in staat stelde vrij te zijn. Ze ging zitten, veegde langs de rand van haar theekopje en pakte het boekje op. Aan de binnenkant van de omslag stond: ‘Grace Higgens, Charleston, Firle, bij Lewes’. Terwijl ze het doorbladerde, herleefde ze dat hele leven weer, wat er niet stond zowel als wat er wel stond.[1] Het gelach dat uit de eetkamer kwam, leek een passende begeleiding van de kaneelgeur die in de keuken hing.

Mevrouw Higgens was niet de allerbeste kok. Ze maakte altijd iets uit een doos met recepten – dingen die ze uit The Times of de Daily Express had gescheurd, het papier inmiddels verkleurd, overdekt met opgedroogd ei, gemalen kruiden, stof. (Het was dezelfde doos waarin ze de tijdens de oorlog gasmaskers had bewaard.) Mevrouw Bell rolde voortdurend met haar ogen bij de hopeloze taak voor Grace de schijn op te houden dat haar maaltijden eetbaar waren. Maar wat mijzelf betrof, was ze de beste hondenvoedster die ik ooit heb gekend en nog lang nadat ik was bezweken voor de Amerikaanse levensstijl, moest ik terugdenken aan haar keuken.

Die dag werd er in de keuken een topprestatie geleverd, niet voor hun buurman Cyril Connolly, een frequente en frequent klagende gast op Charleston, maar voor mevrouw Gurdin, de hondenliefhebster uit Amerika, een bekende Russische emigree en de moeder van de filmster Natalie Wood. Ik heb de relatie nooit helemaal uitgeplozen, maar ik denk dat het die aardige schrijver meneer Isherwood was die ze allemaal met elkaar in contact had gebracht, omdat hij van meneer Spender had gehoord dat het personeel van de familie Bell jonge hondjes kocht en verkocht. Mevrouw Gurdin mocht graag en niet zonder trots zeggen dat de honden op deze wereld haar levenswerk en grote hobby waren.

Ik liep door de eetkamer, waar mevrouw Bell zachtjes zat te praten. ‘Quentin vond het altijd vreemd dat Virginia wilde weten wat honden voelden. Maar zij wilde weten wat iedereen voelde. Herinner je je Pinker nog?’

‘De hond van de Sackvilles?’ vroeg Connolly. ‘Die herinner ik me maar al te goed. Hij had Vita’s gezicht. Ik ben ervan overtuigd dat Virginia met haar korte roman Flush de draak wilde steken met Lytton. Al die eminente victorianen, en dan die kleine spaniël van Browning, de eminentste van allemaal.’

‘Pinker is begraven in de boomgaard in Rodmell’, zei Vanessa, die haar polsen om beurten zachtjes aanraakte, alsof ze er parfum op aanbracht.

Als het op stamboom aankomt, is iedere hond die een worst voor zijn neus waard is, een deskundige. Wij maltezers – wij bichonmaltezers, de Romeinse dameshond, de oude cavalier king charlesspaniël, het Maltezer leeuwtje of de maltezerterriër – mogen ons de aristocraten van de hondenwereld noemen. Een aanzienlijk familielid van mij was beroemd als de hartsvriendin van Mary, de koningin der Schotten; een ander won de innige genegenheid van Marie Antoinette. We hebben filosofen en tirannen gekend, de roze punt van onze neus gedoopt in de zwarte inkt van de kennis en het rode bloed van de strijd, en Publius, de Romeinse gouverneur van Malta, die mijn verre familielid Issa onderdak verschafte, had van dit hondje een portret laten schilderen dat levensechter heette te zijn dan het leven zelf. Dat is onze gewoonte en ook ons credo. Toen ik mijzelf eenmaal leerde kennen, erachter kwam dat mijn familieleden in kunstwerken niet kleiner zijn dan het verhaal van mijn eigen cellen, begreep ik direct dat ik een telg moest zijn van die contemplatieve muze, het hondje in het Visioen van Sint Augustinus van Vittore Carpaccio. Niets is deze kleinste van alle honden vreemd. Wij figureerden in de mediterrane heldenverhalen, in de Heilige Oorlogen, en zaten op schoot bij zondaren en heiligen, belandden door echtverbintenis bij de vorsten van Europa om de tragische laarzen van Charles Edward Stuart te likken en brachten op onze beurt opvolgers voort in de geslachten van Eduardo Pasquini en de contessa di Vaglio, de conte Anselmo Bernardo de Pescara en de principessa de Palestrina. Nadat zowel vorsten als pups vermoord waren door hannoveriaanse agenten, trouwden de overlevende broer van de vorst en de broertjes van de puppy in het vorstenhuis Dalvray en later in het vorstenhuis van Claude Philippe Vandenbosch de Monpertigen en de comtesse de Lannoy. Vandaar kwam per veerboot een zoon uit die verbintenis, getrouwd met Germaine Elize Segers de la Tour d’Auvergne, naar Leith met een nest pups onder wie mijn voorouder Muzzy. Te zijner tijd ontmoette Muzzy een volle maltezerteef tegen het parkhek op Heriot Row, precies tegenover het huis van Robert Louis Stevenson, wiens nicht Noona ze ooit allebei een aaitje gaf.[2] Enkele van hun adellijke kleinpups werden van Edinburgh overgebracht naar de Hooglanden, waar de volgende generaties opgroeiden in een kasteelachtig herenhuis aan het einde van een laan met zilversparren.

Onze stamboom was angstwekkend zuiver en ons geluk verzekerd toen ikzelf werd geboren in Aviemore, in de keuken van de pachtboer Paul Duff. Mijn eerste eigenaar had fantasie te over, een werkelijk aanstekelijke manier om kennis te creëren en woorden te verzinnen. Hij was een geweldige uitblinker, een bekende trotskist, verschrikkelijk met geld, en hij – de heer Duff van Aviemore en Kingussie met zijn fanatieke kop – had een fantastische oude stalinistische moeder met wie hij bekvechtte tot ze allebei paars aanliepen. Ze was in feite een grote heldin van Red Clydeside, maar ook een deftige oude meid. De hele familie noemde haar Olifant of Schrokop vanwege haar liefde voor Moskovisch gebak, aardappelkoekjes en brioches. Ze sprak vreselijk geaffecteerd, en zelfs op haar oude dag schepte ze nog soeplepels bramenjam naar binnen. Maar ik wens haar niets dan goeds: de oude dame hield van mijn eigen overgrootvader Phiz en schijnt de dag na de aanslag op Trotski in die villa in Mexico zijn mand bekleed te hebben met een rode vlag. Ik had nooit kunnen denken dat ik die villa op een dag zou zien, maar daarover later meer. De Duffs waren de eerste mensen die ik op aarde leerde kennen, en ik merk dat hun gewoonten uit de tijd dat ik een jonkie was me zijn bijgebleven, die avonden vol discussies, waarop Duff en Schrokop het wereldproza aan flarden trokken terwijl ze kruimels over de eettafel spogen als kogels in Ieper en de halve wereldbevolking dreigden te liquideren. Ik zeg liquideren, want dat soort dingen zei mevrouw Duff altijd. Ze kon het woord ‘dood’ of ‘gestorven’ niet uit haar mond krijgen, en ik dus ook niet. Dan vernauwden haar opgewonden oogjes zich alsof ze iets schandelijks ging zeggen en zei ze: ‘Als mij iets overkomt, de map met verzekeringen ligt in het kastje boven de ketel. Ik ben verzekeringen gaan afsluiten. Zover is het met ons gekomen. Maar je moet voorzichtig zijn. Meneer McIver van de andere kant van de heuvel is iets overkomen en hij moest van de armen worden begraven.’

‘Er is hem niets overkómen’, zei Paul. ‘Hij ging dóód.’

‘Niet zo morbide’, zei ze. ‘Die honden janken, Paul. Ik weet zeker dat ze luisteren naar ieder woord van ons.’

De Duffs, moeder en zoon, hadden nooit een cent te makken, maar daar deden ze niet moeilijk over, want ze hielden het hoofd boven water door te boeren zoals het in Schotland van oudsher gebruikelijk was. Ik zeg niet dat ik ontsproot aan een mesthoop, maar mijn afkomst stelde niet veel voor. Een modderige keuken. Een bedompte huiskamer. De fokker Paul was een gecompliceerd man met een liefde voor whisky en een passie voor de vroeg-Europese roman.[3] Hij bewerkte het land en las hele boeken achter het stuur van zijn tractor alvorens tegen zonsondergang terug te keren met kleur op zijn wangen, klaar om zich een stuk in de kraag te drinken. Zijn favoriete acteur was Cantinflas. Hij had al die oude socialistische films gezien toen hij in Glasgow woonde.

Maar ik dwaal nu echt af. (En afdwalen is nog zo’n credo.) Paul zat in het voorjaar van 1960 verlegen om een paar pond en verkocht mijn hele nest aan een tuinman uit Charleston, Firle, in het gewest East Sussex, die graag met vakantie naar Schotland ging, op zoek naar honden en plantenstekjes. Dit was niemand minder dan Walter Higgens, voltijds echtgenoot van mijn geweldige, goede vriendin mevrouw Higgens. Hij was naar Schotland komen rijden om rashonden te kopen en vond ons in Aviemore. Het was niet ver van de plaats waar meneer Grant werd geboren – allebei kraaiden wij onze eerste geluidjes in het land der muggen. Meneer Higgens’ belangrijkste eigenschap was dat hij goed kon luisteren. We konden allemaal praten, op onze manier, en de Bloomsbury-groep was natuurlijk gewend om eindeloos op hoog niveau te praten, een moderne versie van de klassieke liefde voor de retorica. Praten was iets wat ik als heel vanzelfsprekend beschouwde, zoals alle dieren, maar het belangrijkste talent is het talent om je oren te spitsen. Walter Higgens luisterde naar alles en zei weinig: dat was de eerste eigenschap die ik had geërfd, op de lange autorit door de bergen, laaglanden en rokerige graafschappen.

Ik ging opzitten en keek naar mevrouw Higgens. Ik bewoog mijn kop zoals zij dat leuk vonden, en zij gaf een klopje op mijn vacht en streelde mijn snuit. Ze perste haar lippen op elkaar toen ze probeerde een oud theeblik open te maken. ‘Mevrouw Gurdin vertelde me vanmorgen dat ze heel vaak naar Europa komt en altijd regelt dat ze honden kan meenemen uit Engeland. Ze vindt fijne baasjes voor ze in Californië.’ Onder het spreken keek mevrouw Higgens naar me met een vorm van zelfmedelijden, het soort waarbij iemand zich voorstelt dat het leven van anderen altijd opwindender is dan dat van zichzelf. Ten slotte kreeg ze het blik open en haalde er een halsband uit die meteen al rook naar leer dat urenlang in de regen had doorgebracht. ‘Walter zorgde altijd voor de honden,’ zei mevrouw Higgens, ‘ook die in Rodmell, en dit was de halsband van Pinker. Je erft niet veel in deze familie. Meneer Grant is vijfenzeventig. Zo’n soort familie zijn we niet. Maar Vita heeft deze aan de hond van mevrouw Woolf gegeven en nu geef ik hem aan jou.’ Ze verkleinde de halsband met een paar gaatjes. Toen maakte ze hem vast rond mijn hals met de plechtige ceremonie die Engelsen reserveren voor sentimentele momenten, en ik was meteen al blij dat ik het verhaal ervan bij me droeg.

[1] Als dagboekschrijfster was mevrouw Higgens een minimalist. 5 feb.: ‘Roombroodjes gekocht met echte room’.

[2] De hele familie was aardig tegen honden. In de eerste, nog bestaande brief geschreven in zijn eigen hand heeft Robert Louis Stevenson het in liefdevolle bewoordingen over zijn hond, Coolin. Drie jaar later denkt hij nog steeds aan de hond, als hij vanuit de kostschool aan zijn moeder schrijft: ‘Ik hoop dat het goed gaat met Coolin en dat hij me nog een brief zal sturen.’

[3] Hij hield van romanschrijvers die eropuit trokken. Defoe, Smollett, Orwell. Hij zei dat romanschrijvers die niet van avontuur hielden maar moesten gaan breien.

2

Zoals de man zei: de waarheid is zelden evident en nooit eenvoudig, maar dit komt wel in de buurt. Mevrouw Gurdin nam me mee naar Londen voor een nacht in het Savoy en zette me toen op een Pan-Americanvlucht naar Los Angeles. Met een stel andere honden werd ik geplaatst in een existentieel vacuüm dat ‘het ruim’ werd genoemd. Vervolgens werden we in quarantaine gezet in een nieuw gebouw ergens in Griffith Park, zo dicht bij de dierentuin dat we de olifanten konden horen tekeergaan. Jaren later, toen ik terugdacht aan die tijd, herinnerde ik me dat Sigmund Freud, bij zijn komst naar Londen, had verlangd naar een van zijn geliefde chowchows, Lun, die in quarantaine zat in Ladbroke Grove, terwijl de beroemde dokter werd gefêteerd in Hampstead. In die gevangenis in Los Angeles hunkerde ik naar iemand die mijn eigenaar was en me miste. Ik was geen paard: ik hield van het idee een eigenaar te hebben, want eigendom van iemand zijn maakt een hond vrij. Ik wilde iemand die van me hield en ik kende haar naam nog niet.

‘Mason, Tommy. Kijk eens wat leuk. Dit is beslist het hondje dat ik mee naar huis wil nemen. Die kleine witte? Kunnen we die kopen, meneer?’

‘Het spijt me’, zei de cipier. (Hij was het altijd. Het kraken van zijn schoenen op het grind was vertrouwd. Het vleugje eau de cologne. Het waren zware schoenen. Het was zware eau de cologne.) We waren buiten op het kleine omheinde terrein. ‘Deze honden zijn niet te koop. Er is een reden dat ze in deze kooien zitten. De dierentuin is die kant op.’

‘Kun je iets kopen in de dierentuin?’

‘Nee. Zoekt u een dierenwinkel? Los Feliz is die kant op.’

Afgezien van zijn talent in de kunst van het opsluiten maakte de cipier diepe indruk door zijn liefde voor sterren en planeten, waarover hij onophoudelijk praatte tijdens het voeren van de honden. Vaak taaide hij om halfdrie af naar het Griffith Observatorium, waar hij graag in slaap mocht vallen in het planetarium onder de wervelende kosmos. Hij was een deeltijder van zesentwintig met een goed gevoel voor wat het blote oog wel en niet kon zien. Hij was vooral gefascineerd door de koele, verre, ongenaakbare sterren, en ik mag wel zeggen dat hij mijn eerste Amerikaanse vriend was. Hij zat in over nabijheid, beoordeelde alles naar de afstand die het tot hem had. Voor zo iemand zijn dieren en kosmische ruimte prima liefhebberijen, want ze zijn allebei bruikbaar en troostrijk voor mensen met meer dan een vluchtige interesse in eenzaamheid. Zijn gesprekken gingen vaak over ruimtedieren, de arme beesten die regelmatig de ruimte in worden gestuurd als onderdeel van de respectieve ruimteprogramma’s van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Hij vond het leuk om ’s middags na te denken over de legioenen chimpansees, apen en makaken die door het zonnestelsel zweefden ter bevrediging van de menselijke ontdekkingshonger. Door zijn aangeboren patriottisme had de cipier meer oog voor de Amerikaanse kant van de zaak: het gebeurde allemaal in die jaren, dus we hoorden heel wat over Able en Miss Baker, de twee apen die als eerste levende wezens door de ruimte reisden en daarvan terugkeerden, maar er werden vele andere – Sammen, Hammen, Enossen, Goliats – de lucht in geschoten met de Little Joe 2 als onderdeel van het Mercuriusprogramma, tientallen uiterst onwillige beesten die de hoogte in gingen, geen volledige baan beschreven en in de ruimte verdwenen.

Mevrouw Gurdin, Maria Gurdin – ‘Moeddr’ of ‘Moed’, zoals haar meisjes haar noemden – vertoonde dezelfde vorstelijke meedogenloosheid als haar Wit-Russische neven. Net zoals de Romanovs in Jekatarinaburg hun juwelen in de zoom van hun kleren hadden genaaid, kleinoden die bij de fusillade door hun moordenaars algauw in hun lichamen werden gedreven, zo koesterde Moed een beeld van zichzelf als martelares van haar rijkdom, een moderne Russische icoon flonkerend van ellende. Toen ze ons op een novembermorgen in Griffith Park kwam ophalen, droeg ze een lichtgrijze tulbandhoed en schoenen met open neuzen en uiterst wankele hoge hakken. Ze was heel anders dan de vrouw die ik in Engeland had leren kennen. Als eerbetoon aan de verwoestingen die het Amerikaanse moederschap aanricht, droeg ze te veel make-up. Geen twijfel mogelijk: ze zag in het moederschap een soort martelaarschap en in de make-up een demonstratie dat ze het aankon. Moeddr bezat wat de dichter Keats ‘negatieve capaciteit’ noemde: in Engeland had ze de keurig gekapte, witgehandschoende zakenvrouw geleken, maar in Californië had ze over het gazon gewankeld als Joan Crawford op haar hoogtepunt van ontaard moederschap. Je kon haar lippenstift en algehele malaise zowaar rúíken op een afstand van vijfhonderd meter. Ik zou al snel grondig kennismaken met de diepe woede achter mevrouw Gurdins efficiëntiemodus: de dag dat we weg mochten uit Griffith Park, kwam ze ons halen in een gehuurd busje dat ze zelf bestuurde, gooide de achterdeuren open en smeet de honden erin na het papierwerk. Mij, mijzelf en ik? Wat denkt u? Ik schoot Moeddrs busje in als Tom Jones die over een tuinmuur sprong.

Hobbels. Massa’s hobbels. En wat een fantastische les over de prijs van de toewijding gaf mevrouw de barones tijdens die rit door het dal en het plaatsje Sherman Oaks. Ik verzeker u: mevrouw Gurdin was de hogepriesteres van de toewijding, de fan der fans, een echte acteursmoeder, boordevol en dol van de emigrantenliefde voor de Amerikaanse droom. Jawel. Daar zat ze aan het stuur met haar imposante tulbandhoed Russische vloeken uit het raampje te schreeuwen, terwijl ze zich met een bus vol Britse honden door het verkeer worstelde. Op de plaats naast mij probeerde een donkere, mistroostige staffordshire-bulterriër een wiskundige formule op te stellen om te bewijzen dat mevrouw Gurdin gelukkig was in haar leven, tegen beter weten in. ‘Als je haar kleine portie talent optelt bij haar grote mate van wanhoop,’ zei hij, ‘dat vermenigvuldigt met de precieze omvang van haar wraakzucht en dat dan deelt door de normale ijdelheid, kun je volgens mij bewijzen dat Moeddr in feite heel tevreden is.’

We kwamen langs het Greek Theater aan Vermont Canyon Road. Mevrouw Gurdin draaide lukraak aan het stuur: ze wilde per se de snelweg mijden en probeerde het geblaf te stoppen. ‘Volgens mij had de mammie genoeg boosheid voor de halve stad’, zei de Ierse wheaten terriër. ‘Moet je haar zien, het zou de duivel niet lukken zijn teken op haar te zetten. Die grote kop. Zonder gekheid: daar wordt de soep nog koud van. Kijk toch eens hoe dik de laag nagellak op haar nagels is. Ach, nee maar.’

‘Parbleu’, zei een schapendoes die in de rij vlak achter mij zat. ‘Vreselijk mieters om uit die belazerde kerker te zijn, nietwaar?’

‘Ik denk dat ik die vent van jou, die cipier, nog ga missen’, zei de wheaten, starend naar een rij palmbomen terwijl we Los Feliz Boulevard kruisten.

‘Ik ook’, zei ik.

‘Hoho!’ zei de schapendoes. ‘Het is hartstikke fijn om vrij te zijn. Die cipier was een verschrikkelijk rare vent.’

‘Volgens mij was hij een beetje paranoïde’, zei een labrador met noord-Londense ogen. Ik denk dat ze was gefokt door een psychotherapeut die voornamelijk rijke dames behandelde die hun dienstmeisjes wilden vermoorden. ‘Zat er niet een beetje een schreeuw om aandacht in zijn geflikflooi?’

‘Hoe bereken je dat?’ vroeg de staffordshire.

‘Nou. Het was alsof hij ons vroeg hem af te wijzen’, zei ze. ‘Duidt het niet op een zekere zelfhaat dat hij per se wilde dat wij hem interessant vonden?’

‘Achh, kijk eens aan’, zei de wheaten.

‘Sommige mensen hebben een diepgewortelde angst,’ zei de labrador, ‘een angst dat de dieren meer weten dan zij. Daardoor voelen ze zich tekortschieten.’

‘Kom nou’, zei ik.

‘Kletskoek!’ zei de schapendoes.

‘Jullie zitten allemaal in de ontkenningsfase’, zei de labrador. ‘Menselijke wezens maken zich vaak zorgen dat het dierenrijk, zogezegd, naar ze kijkt en over ze praat en …’

‘Over ze oordeelt?’ opperde ik.

‘Achten jullie dat niet mogelijk?’ zei ze, terwijl ze naar het raam klauwde en zich vervolgens op de bank nestelde. We bevonden ons nu op Franklin Avenue en iedereen buiten had een zonnebril op. ‘Als je de som van iemands paranoia neemt,’ zei de staffordshire, ‘en die deelt door zijn natuurlijke dominantiegevoel, daar een variabele hoeveelheid nederigheid van aftrekt alvorens er een vaste mate van zelfbehoud bij op te tellen, dan kun je bewijzen dat mensen nooit echt toegeven aan de waarheid van wat hun verbeelding ze zou kunnen zeggen. Ze worden nooit door de waarheid verslagen.’

‘Woef!’ zei een kleine schnauzer, nogal opgewonden en geneigd de lolbroek uit te hangen achter in de bus. ‘Ik bedoel: inderdáád.’ De schnauzer had de eerste twee maanden van zijn leven doorgebracht in een portiersloge in Cambridge.

‘Ik zal je woef leren’, zei de Ierse wheaten.

‘Braaf daar achter!’ zei mevrouw Gurdin, zich omdraaiend met een verzenuwd, ongemakkelijk lachje. ‘We zitten op Highland, vlak bij Hollywood Boulevard.’

Er klonk een stem van de andere kant van de bus, van een jack-russelachtige bastaard die in het quarantaineverblijf erg op zichzelf was geweest. Hij leek het een en ander over het leven te weten en hij sprak, wanneer hij sprak, met een soort simpele oprechtheid. De meeste honden zijn socialist, maar de schnauzer zei dat de bastaard een arbeideristisch type hond was met een kort lontje, een marxist après la lettre, een van die jonge honden die maar bleven zaniken over de voorhoede van het proletariaat. Het gerucht ging dat mevrouw Gurdin hem had gevonden in Battersea.[4] ‘De waarheid is dat mensen weten dat we naar hen kijken,’ zei hij, ‘en de slimme weten dat we over ze praten. Mensen zijn niet dom. Ze gedragen zich alleen maar zo.’

‘Gompie’, zei de schapendoes.

‘Ik meen het, man’, zei de bastaard. ‘Ze zijn d’r allang achter. Ze luisteren gewoon niet naar waar ze al achter zijn gekomen. Wíj zijn gaan luisteren. Wíj onthouden. Elk systeem van uitbuiting staat of valt met het feit dat de uitbuiters zullen vergeten waardoor ze ooit een natuurlijk voordeel zijn gaan genieten. Zo werkt het nu eenmaal. Zo kunnen mensen ook een leugen vertellen zolang ze geloven dat het de waarheid is.’

Hij zweeg om zijn oor te krabben.

‘Het staat in Aristoteles’, vervolgde hij. ‘Hij heeft de waarheid aan het licht gebracht over dierlijke intelligentie.’

De schnauzer viel hem in de rede. ‘Hij schreef dat wij beschikken over “iets wat gelijkstaat met slimheid”. In Historia Animalium. Hij zei dat mensen en honden wel degelijk veel gemeen hebben.’

‘Hij schreef dat we begiftigd zijn met geheugen’, zei de bastaard. ‘We leven in sociaal verband.’

‘Bravo voor de geleerde heer’, zei de Ierse wheaten. ‘Hij bezat wel wijsheid. Maar hij schreef ook dat de olifant bij één maaltijd negen Macedonische medimni gerst kon eten. Die is goed! Dat getuigt toch nauwelijks van gelijke vermogens. Die man beweerde ook dat het varken het enige dier is dat de mazelen kan krijgen. Die is goed! Aristoteles.’

‘Graumans Chinese Theater aan jullie rechterkant!’ riep mevrouw Gurdin vanaf de bestuurdersplaats. ‘Daar zetten de sterren hun handen en voeten in het natte cement.’ De bus slingerde nog steeds over de weg, terwijl de honden grommend en bekvechtend over de zittingen trippelden. Er hing een sterke lucht van lichaamswarmte, speeksel en parfum in het voertuig.

Ik zat te trillen en te schudden op mijn stoel, terwijl ik de gedachte probeerde op te graven waarnaar ik op zoek was. ‘Alles wat de mens aanraakt, verandert door vernuft, techniek en kunstmatigheid. Ik denk …’

‘Dat bedoelen we toch’, zei de staffie.

‘Toch zijn dieren door de tijden heen de grote onderwerpen en de grote liefhebbers van kunst.’

‘Zo mag ik het horen’, zei de wheaten.

‘Juist’, zei de schnauzer.

‘Hartstikke mooi gezegd!’ zei de schapendoes. ‘Het werd verdomme eens tijd dat iemand de dingen bij hun naam noemde.’ De andere honden keken naar hem, en hij oogde, tja, zo niet schaapachtig dan wel schapendoezig.

‘Mensen gaan ons voor,’ zei ik, ‘en wij volgen. Maar moet je zien hóé. De grote voorganger in dit opzicht was Plutarchus, niet Aristoteles.’ Enig boegeroep, zacht gesis, algemeen gekrakeel en heel wat ‘kom nou’s’ waren het gevolg, direct onderbroken door mevrouw Gurdin.

‘Willen jullie dieren daar achterin je koest houden!’ zei ze. ‘Het lijkt wel een menagerie!’ De bus kruiste Fairfax Avenue en leek, met al zijn atomen in beweging, neer te ploffen op Sunset Strip. We zagen de auto’s buiten en het zonlicht dat op alles schitterde.

‘Jullie kunnen zeggen wat jullie willen’, zei ik. ‘Het was Plutarchus, het genie van Chaeronea …’

‘Weg met de praktische ethiek’, zei de staffie. Er ging nu een golf van opwinding door de bus.

‘Hoewel Aristoteles welwillend stond tegenover ons,’ zei ik, ‘zag hij ons in wezen als vreters en fokkers.’

‘Schande!’ schreeuwde de schapendoes.

‘Leve het vreten’, zei de bastaard. ‘Leve de gelijke porties.’

‘Het was Plutarchus die onze spraak onderkende’, zei ik. ‘Hij kende ons het vermogen tot “verbeelding” toe. Dat is toch niet niks? Hij laat ons praten en dromen.’

‘De droomduiding’, zei de labrador, die zich op haar zitting nestelde. ‘Misschien moeten we de mensen die de ruimte in gaan een exemplaar meegeven.’

‘Of de lui die de Bom hebben gemaakt’, zei de staffordshire. ‘Als je de som van de menselijke ambitie neemt en die deelt door het algemene geluk van het grootste aantal, daar vervolgens alle ideologie van aftrekt en de maximale hoeveelheid economische rechtvaardigheid bij optelt, komt al snel vast te staan … wat?’

‘Dat niemand een mens zou willen zijn als hij een andere keuze had’, zei de bastaard. Hij likte zijn poot. ‘Hoe dan ook,’ voegde hij daaraan toe, naar me opkijkend met pretlichtjes in zijn verschillend gekleurde ogen, ‘je lijkt geen gebrek aan opvattingen te hebben.’

‘Ras, ouwe jongen. Ras’, zei ik.

Mevrouw Gurdin had een omweg met ons gemaakt. (Haar hele leven was een omweg.) Vlak bij de Los Angeles Country Club gooide ze in een vlaag van opwinding het stuur om en drukte het gaspedaal in. Ze hield van de aanblik van een groen gazon. Bofte zij even. Ik ving haar blik in de spiegel, en ze zei: ‘Hoe gaat het met je, kleintje? Binnenkort zie je een Engelse tuin zoals die hoort te zijn.’

‘Je weet dat we ons in een woestijn bevinden’, zei ik, met een blik naar de bastaard, hopend op gezond verstand.

‘Ja’, zei hij. ‘Water is hier pas echt schaars, al zou je het niet denken. Ze verbeelden zich dat de natuur hier weelderig is.’

‘Het hele oord is een oase.’

‘Of een luchtspiegeling’, zei hij, terwijl hij zich weer naar het raam draaide om te kijken naar de uitgestrekte droge gebieden voorbij de Franse chateaus en Italiaanse villa’s. Beneden in de canyon was rook te zien, struikbranden, en net toen ik ze in het oog kreeg, kwam er een helikopter over de bergen van Santa Monica gevlogen die water begon te sproeien, een schimmige damp. De tongen van de honden waren druk met praten en hijgen van de hitte, en ik zag een zweetdruppel van onder Moeddrs tulband verschijnen en haar wang af rollen. ‘Waarom is het vandaag zo heet?’ zei ze. ‘Het is goddomme eind november.’

Hoogstwaarschijnlijk kon je Ventura Canyon Avenue vanuit de ruimte zien, de straat en de zwembaden, de bougainville-explosies die het huis van de familie Gurdin overdekten en de knipperende lichtjes in de kerstboom. Ik stel me voor dat als buitenaardse wezens zich op aarde zouden verzamelen, ze Sherman Oaks als hun basis zouden kiezen: die plek leek gewoon geschapen voor ze, geschapen voor marsmannetjes, rijp voor ufo’s. Maar dat was voor ik Texas leerde kennen. (Maar laat ik niet vooruitlopen op mijn verhaal.) Er zat een stel dikke roodborstjes op een telefoondraad bij het huis toen we arriveerden. ‘Ach, arme schlemielen,’ zei het ene roodborstje, ‘ik vraag me af hoelang deze exemplaren het uithouden.’

‘Jezus’, zei het andere. ‘Zij ziet er nog wanhopiger uit dan anders. Moet je zien. Ze is er helemaal klaar voor. Moeddr heeft het op haar heupen. En Nicky Boy is net naar binnen gegaan, een half uur geleden, dronken als een Russische matroos. Ik zat in die grote boom daar en ik zag Nicky Boy uit een taxi rollen, een liedje zingend en roepend om de balalaika, je kent het wel. Goeie grutten. En nu weer al die honden.’

‘Waarom doet ze het toch?’

‘Ze zal wel niet goed snik zijn. Ze wil ze uitdelen voor Kerstmis.’

‘Arme Engelse schlemielen.’

‘Hou toch op. Hou toch op over Kerstmis. Zo erg als hier heb ik het nooit meegemaakt, zoals ze elkaar dwingen zich te amuseren.’

De roodborstjes schudden hun kop.

‘Die kleine witte houdt het nog geen week vol.’ Ik keek omhoog en betrapte de twee midden in de zin, hun grijze kopjes bij elkaar gestoken. ‘Stop je oren dicht, jochie!’

‘Ik wed om drie bessen, drie bessen, dat-ie het nog geen week volhoudt. Er staat met grote letters “Kerstcadeau” op hem geschreven.’

‘Ach, gut.’

‘Zeg dat wel. De vrouw des huizes, de keizerin van Alle Ruslanden, die houdt er een wachtlijst op na. Een wachtlijst zo lang als je vleugel. Ze weet dat mensen een moord doen voor die Engelse honden. Een of ander dik kind met vier stepjes gaat die witte binnen de kortste keren doodknuffelen.’

Stel je je het tafereel voor. Zeven jonge hondjes die elkaar nazitten in een tuin met winterbloemen, bloeiende magnolia’s en peperbomen met grijze bessen, de hondjes piesend en blaffend en jankend. Mevrouw Gurdin doet de voordeur open en wij schieten tussen haar benen door een huis in dat rijkelijk naar kaarsvet riekt. Voor mij is de inrichting altijd het belangrijkst en die begint ook altijd met de soort vloer. Het ouderlijk huis van Natalie Wood in Sherman Oaks was een staaltje van rampzalige binnenhuisarchitectuur, de locatie van een gedwongen huwelijk tussen Amerikaanse lichtheid en Russische morbiditeit: de kleurstelling van het tapijt lachte hysterisch naar de fronsende schilderijen, de optimistische koelkast blies een melkfrisse bries naar de gordijnen, zwaar van verschaalde sigarettenrook, geel brokaat en bittere herinneringen aan Sint Petersburg. ‘Aardig optrekje’, zei de bastaard. Hij keek naar mij.

‘Dat meen je niet’, zei ik. Ik werd niet goed van de rustieke accenten.

‘Wat is er mis met je muil, prins van Malta?’

‘De schilderijen! Het behang!’ Ik trippelde de eetkamer in en vond een stenen kat. De onontkoombare, opdringerige lelijkheid van het huis benam me de adem, terwijl ik door de kamers dwaalde, met een grote boog om verschillende generaties aan gruwelen, koperen ornamenten, schuimende zeeën van filigraan en geruite plaids. Geruit! In sommige nissen stonden altaartjes gewijd aan ofwel Nikolaas ii ofwel Natalie Wood, de oudste dochter des huizes, in beide gevallen met portretten omringd door plastic bloemen, iconen en offerkaarsen. In het altaartje van Natalie – de actrice was nog maar tweeëntwintig – bevonden zich een aantal gipsen engeltjes, porseleinen eieren en ook een klein ivoren crucifix, jaren tevoren meegebracht in een van Moeddrs grote hutkoffers uit Harbin. Een haast onzichtbaar Hawaïaans dienstmeisje, Wanika geheten, had de taak de altaartjes de hele dag en delen van de nacht in bedrijf te houden.

Op de overloop boven stond Nick Gurdin al naar zijn vrouw te schreeuwen. Ik kwam er snel achter dat Nick de meeste tijd boven doorbracht, waar hij de flessen bewaarde en waar de televisie nooit uit stond. Ik ben bang dat Nick een onverbeterlijke paljas was. Hij zag altijd bleek, het soort man dat lichtjes zweette, zoals een meisje huilde. Alles in zijn leven had te maken met respect of eigenlijk het ontbreken daarvan: hij riep het niet op en hij kreeg het niet, waarom wist hij niet, en de situatie dreef hem steeds dieper de put in, waar hij in zijn eentje dronk in bars in San Fernando en nieuwe manieren bedacht om zijn groeiende haat bot te vieren. Als hij in New York had gewoond en op een kantoor had gewerkt, had hij misschien gedijd als de typische, te veel gin-martini’s drinkende, ontrouwe echtgenoot die elke avond met de trein van 19 uur 14 vertrok naar White Plains, met een veeg lipstick boven aan zijn hals en een vloed aan leugens waarmee hij de volgende dag zou halen. Maar Nick was met Moeddr en Moeddr was in Hollywood. En in Hollywood was Nicky Boy met vervroegd pensioen gestuurd. Boven hoorde ik hem zijn vrouw uitschelden omdat ze hem had achtergelaten met te weinig geld om de dag door te komen. Ze zei iets over werk in de studio. Timmerwerk. In de nis flikkerde een kaars toen hij weer schreeuwde. Ik hees mezelf met mijn poten omhoog om de opzichtige zittingen van de stoelen in de hal te inspecteren.

‘Ach, hou daar toch mee op’, zei de staffordshire. Hij kwam naast me liggen onder een rococoachtige stoel die rook naar goedkoop vernis. ‘Als je de maximumhoeveelheid nationalistisch sentiment neemt’, zei hij, terwijl hij zijn mooie kop op zijn poten legde, ‘en dat combineert met gelijke maten van artistieke banaliteit en emotionele paniek, dan kom je uit op …’

Hij draaide zich om en keek me aan. ‘Waar denk je precies op uit te komen?’

‘Thuis’, zei ik.

[4] Het beroemde tehuis voor zwerfhonden. Op haar reizen naar Engeland was mevrouw Gurdin daar vaak te vinden, wenend in haar glacés.