Tahmina Akefi

Geen van ons keek om

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam

Zie ook www.BoekEenSchrijver.nl

© Tahmina Akefi, 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Millennium/hh

isbn 978 90 445 2135 1

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor mijn ouders, die mij hebben geleerd te leven en te overleven

Name az khish dar jahan begozar

Zendagy az baraye mordan nist

Laat deze wereld een naam na

Het leven is niet bedoeld om te sterven

Hoofdstuk 1

Het was midden in de nacht. De nacht van 25 mei 1995, precies negen dagen voor mijn zestiende verjaardag. Ik stapte uit bed en pakte het album dat onder mijn kussen lag. Op de tast zocht ik de deur, zachtjes maakte ik die open. In de gang stak ik de olielamp aan en op mijn tenen liep ik naar de tuin. Het was een heldere, koude nacht. In het schijnsel van de vollemaan en het licht van de olielamp, die steeds dreigde uit te waaien, zocht ik naar het schepje. Achter in de tuin, bij een hoge plant, begon ik te graven. De grond was niet hard. Al snel was het gat groot genoeg.

Ik pakte het album, gewikkeld in vele doekjes en stukjes plastic die ik met plakband aan elkaar had vastgemaakt, en legde het in het gat om het voor een onbekende periode te begraven, toen er zachtjes aan mijn pyjamabroek werd getrokken. Het schepje viel uit mijn hand. Langzaam draaide ik me om. De scherpe tandjes van een zwarte kitten zaten vast aan mijn broek.

Er waren mensen die geloofden dat een zwarte kat onheil betekende, maar gold dat ook voor een kat die klein was en van jezelf? Ineens twijfelde ik of het album goed was ingepakt. Misschien wilde ik twijfelen zodat er een reden was om het fotoboek nog één keer te bekijken voordat het onder de grond verdween. Ik ging op de grote zwarte steen zitten die als tuindecoratie diende. Terwijl de kleine kat om mijn voeten liep pakte ik het album weer uit.

tiba en setara stond er in grote letters op de kaft. Ik begon te bladeren. Ik wist precies wat er op elke bladzijde te zien was. Ook de woorden die Setara op een ooit wit papiertje had geschreven, kende ik uit mijn hoofd:

Voor jou: een album met misschien alle foto’s die ooit van ons gemaakt zijn. Een deel ervan heb ik leeg gelaten. Vul jij die met nieuwe foto’s? Later, wanneer we elkaar weer zien – en dat gaat snel gebeuren – vertel ik je waarom.

Tot heel snel,

Setara.

De lege bladzijdes werden ook gevuld, maar niet met foto’s.

Hoofdstuk 2

Ik weet niet anders of ik heb Setara altijd gekend. We woonden naast elkaar en deden alles samen. Setara was net een jaar ouder en we leken in geen enkel opzicht op elkaar. Toch noemden andere kinderen ons ‘tweeling’. Onze families kenden elkaar al lang voor Setara’s geboorte. We woonden in Khairkhana, in het noorden van Kaboel. Onze huizen, allebei twee verdiepingen hoog, werden gescheiden door een lange muur. Daar zagen Setara en ik elkaar ’s avonds na het eten. Setara zette dan een trap tegen de muur en klom erop. Wij hadden onze familie gevraagd om de muur helemaal weg te halen of er een doorgang in te maken. Daar zouden ze het over hebben. De muur liep door het gangpad en strekte zich uit naar de tuin, waar een appelboom en een moerbeiboom stonden. In het midden van de tuin had mijn vader allerlei bloemen geplant; het waren vooral rozen in de kleuren licht- en donkerroze, geel en rood. ’s Avonds, als ik met Setara bij de muur stond, rook ik vaak de geur van die bloemen, die ineens opsteeg en met de wind onze richting op waaide. De herinneringen aan die tuin zijn onlosmakelijk verbonden met het beeld van agha djan[1], die zich – zittend op die ene witte stoel – helemaal verloor in de wereld van een boek. Soms zat mijn moeder naast hem en las hij haar voor. Zij zat dan achterovergeleund, hield haar ogen gesloten en luisterde naar de stem van mijn vader. Agha djan hield van Franse schrijvers en van Afghaanse en Iraanse dichters. Misschien houdt hij er nog steeds van, maar hij leest niet meer. Ook geen gedichten.

Setara’s tuin was meer een speelplaats voor haar neefjes en nichtjes. Er stonden een schommel, een kleine glijbaan, en drie autootjes waarin haar neefjes rondjes reden en deden alsof ze volwassen mannen waren op weg naar hun werk.

Tegenover de speelplaats stond een grote druivenstruik met daaronder een rij lichtblauwe stoelen. Daar waren Setara en ik elke middag te vinden. Behalve als het sneeuwde; dan werden de stoelen opgeborgen in de kelder, die toegang biedt tot de tuin. Setara’s huis had negen kamers, evenals dat van ons. Hun woonkamer was beneden, die van ons boven. Wij hadden twee badkamers, een boven en een, een minder mooie, beneden. Ons huis had ook twee keukens; een in de tuin en een op de eerste verdieping, waar alleen in de winter gekookt werd. Wij hadden geen pas khana, een verborgen ruimte in een kamer. In de muur zat een opening waar een deur in zou passen, met daarachter een donker kamertje. Daar verstopte Setara zich vaak omdat ze wist dat ik er niet naar binnen durfde.

Als Setara bij ons was, sloten we ons soms op in de studeerkamer om boeken te lezen die we niet mochten lezen omdat we nog te jong waren. Misschien is ‘lezen’ niet het juiste woord, want we bladerden door de boeken en af en toe las Setara een paar regels voor, sloeg het boek dan weer dicht en zette het terug in de kast. Daarna verlieten we de kamer even geruisloos als we hem waren binnengekomen. Een van de boeken die we daar inkeken was Zanbaqe dara[2] van een Franse schrijver wiens naam ik pas later leerde uitspreken.

Soms, als het rustig was in Setara’s huis, gingen we naar boven. Op de kamer tegenover de trap stond een videospeler en onder in de kast lagen allerlei voor ons verboden Indiase films. We hadden geen videospeler omdat mijn vader dat niet nodig vond.

‘Op tv zijn er genoeg programma’s die veel beter zijn om naar te kijken dan naar een film waarin gesproken wordt in een taal die je niet eens verstaat.’ Setara verstond het wel, zoals de meeste mensen die vaak naar die films keken en op die manier Urdu leerden. Maar voor agha djan was dat niet het echte probleem. De Indiase films gingen allemaal over de liefde en volgens mijn vader gaven ze daar een verkeerd beeld van. Er zijn altijd twee hoofdrolspelers: een jongen en een meisje die elkaar toevallig tegenkomen. Om een of andere reden botst het meisje tegen de jongen en tijdens die botsing raakt haar sjaal of iets anders wat ze aanheeft vast aan een knoopje van zijn jas. Ze probeert zich los te maken van hem. Tevergeefs. Als hij haar te hulp schiet raakt zijn hand de hare en dan gebeurt het: ze kijken elkaar aan, de camera zoomt in op haar ogen en dan op die van hem en dat wordt een paar keer herhaald. Vervolgens draait de camera om hen heen en vervaagt al het andere alsof de wereld alleen is geschapen voor deze twee mensen. Hij weet niet eens hoe zij heet, zij niet hoe hij heet, maar ze willen met elkaar trouwen. Ze gaan zingen en dansen in een park, op straat, in de bus, overal. Er is niemand die raar opkijkt. Maar de vreugde is van korte duur, want het meisje is arm en de jongen komt uit een rijke familie die geen arme bruid accepteert. Of andersom, het meisje is rijk en de jongen arm. Dan dreigt het meisje uitgehuwelijkt te worden aan een foute man. En wie ontdekt dat hij fout is? Bache felm, zoals wij die noemden, dus de mannelijke hoofdrolspeler. De familie van het meisje gelooft zijn verhaal niet en wil het huwelijk met de foute man doorzetten. Uit wanhoop probeert de jongen of het meisje zelfmoord te plegen. Ze worden altijd net op tijd naar het ziekenhuis gebracht en overleven. Intussen ontdekt de familie van het meisje dat de verloofde van hun dochter inderdaad een slechterik is en ze blazen het huwelijk af. De foute man dreigt de familie van het meisje te doden. En wie redt de familie? Bache felm. Met blote handen vecht hij tegen een groep gewapende mannen. Hij slaat ze allemaal in elkaar. Zelfs de kogels zijn niet tegen hem opgewassen. De held loopt met een bloedneus en gescheurde kleren langs de familie van het meisje; die hebben staan kijken hoe hij voor hun leven heeft gevochten tegen de mannen die hem – en dat vond ik het meest merkwaardig – nooit tegelijk aanvielen. Alsof ze wachtten tot bache felm de ene bewusteloos had geslagen voordat een ander hem aanviel. De vader van het meisje omhelst de held terwijl de rest huilt van geluk. Hij pakt de hand van zijn dochter en geeft die aan de jongen en ze leven nog lang en gelukkig.

In sommige films zijn er geen belemmeringen en trouwen de jongen en het meisje snel met elkaar. Maar dan ontstaan er andere problemen omdat ze niet aan elkaars verwachtingen kunnen voldoen en gaan ze meteen uit elkaar.

‘Jongeren die hiernaar kijken denken dat dit liefde is’, zei mijn vader. ‘Als ze straks trouwen en dingen gaan niet zoals ze verwachten, geven ze het meteen op. Het leven bestaat niet uit zingen en dansen in een park. En een geliefde is geen tovenaar die al jouw wensen kan laten uitkomen.’

Toch bleef ik nieuwsgierig naar die films kijken als ik bij Setara was. En we zijn nooit betrapt.

Setara kwam uit een grote familie. Broers, zussen, neefjes en nichtjes woonden allemaal in dat ene huis. Haar vader was overleden toen Setara nog klein was. In bijna iedere kamer hingen foto’s van hem. Hij was twee keer getrouwd geweest. Toen zijn eerste vrouw overleed, trouwde hij met de moeder van Setara. Van zijn eerste vrouw had hij vier kinderen: twee zoons en twee dochters.

Die zoons bleven thuis wonen, ook nadat ze getrouwd waren. Setara’s moeder had zelf twee kinderen: een dochter en twee zoons. De oudste stiefbroer van Setara, Homayoun, had drie kinderen en zijn jongere broer twee. Ook haar oudste stiefzus Nasrin kwam vier jaar geleden weer thuis wonen nadat ze bij haar man weggegaan was. Een paar maanden na het overlijden van haar vader kreeg zij een dochtertje. Setara’s andere stiefzus, Nadjla, gaf les op onze school.

Vergeleken met andere families was de onze erg klein. Wij waren met z’n vieren. Mijn vader zat in het leger en mijn moeder gaf les op een basisschool. Mijn broer Reshad had drie klassen overgeslagen en zat in de klas met grote jongens die hem een baby noemden. Zijn hobby was het uitvoeren van allerlei experimenten. Hij liet bijvoorbeeld een stuk papier branden door de zon erop te laten schijnen door een dik, rond glas. Dit was het enige experiment dat hij uitvoerde waar ik bij was. De rest deed hij in zijn eentje of samen met Parwiz, de jongste broer van Setara. Reshad hield er ook van om horloges en klokken open te maken om ze te repareren, ook al was er niets mee aan de hand. ‘Hij tikt niet goed’, zei hij dan. Hij maakte ze open, haalde de onderdelen eruit en wist ze niet meer in elkaar te zetten. Alle horloges en klokken bij ons thuis lagen in stukken in plastic zakjes. Van één horloge bleef hij af en dat was dat van agha djan. Ik had geen hobby’s en op school was ik ook niet de beste van de klas, zoals Reshad. Ik hield van dromen en daar was ik dan ook goed in.

‘Hebben jullie maar twee kinderen?’ vroegen mensen vaak aan mijn ouders, alsof ze medelijden hadden. ‘Ik kan je wel een middeltje geven zodat je weer kinderen kunt krijgen’, zei een oudere vrouw, die zichzelf tot een alternatieve genezer had verklaard, tegen mijn moeder. Toen ze uitlegde dat ze blij was met twee kinderen, waarschuwde de vrouw haar dat mijn vader bij haar weg zou gaan als ze hem niet meer kinderen schonk.

‘In dat geval kom ik zo snel mogelijk bij u langs’, zei mijn moeder.

Mijn ouders hielden niet van drukte. Daarom gingen ze liever ’s avonds bij Setara’s familie op bezoek als alle kinderen sliepen. Setara’s moeder, haar broers en schoonzussen kwamen vaker bij ons en meestal lieten ze de kinderen dan thuis. Ook om zelf eens rustig te kunnen praten.

[1] Vader

[2]Le Lys dans la vallee

Hoofdstuk 3

Het was zomer 1991. En net als elke andere zomer in Kaboel was ook deze heet. ’s Middags, als de zon hoog aan de blauwe hemel stond, bleven veel mensen binnen en deden kinderen een middagdutje. Zo ook de kinderen in Setara’s familie. Het was het enige moment van de dag dat er rust heerste.

Setara en ik zaten tussen de middag op de blauwe stoelen, in de schaduw van hun druivenstruik.

‘Heb je brood meegenomen?’ vroeg ik.

‘Ja, hier, in mijn broekzak.’

Haar moeder bakte heerlijke witte naan. Dat was nog lekkerder dan de koekjes die we bij de kraam om de hoek haalden. Ook al hadden we geen honger, toch namen we elke dag een stukje naan uit hun keuken, waar het altijd naar versgebakken brood rook.

‘Mijn schoonzus is zwanger’, fluisterde Setara.

‘Echt waar?’ riep ik uit.

‘Ssst, stil, niemand weet het nog. Ik heb haar horen praten met mijn broer. Ze willen het nog aan niemand vertellen.’

‘Dan wordt het dus nog drukker bij jullie.’ Het viel me op dat ik ineens minder enthousiast klonk. En dat had niet alleen met de drukte te maken. Setara moest af en toe op de kleintjes passen of ze in slaap zingen. Vooral ’s middags, als we van school kwamen.

‘Ik wil ook ooit een baby’, zei Setara bijna onhoorbaar terwijl ze de ring van haar wijsvinger om haar ringvinger deed.

‘Een lieve baby met donker haar en groene ogen.’

‘Groene ogen? Dat lukt niet’, zei ik.

‘Hoezo niet?’ vroeg ze verbaasd.

‘Heb je weleens naar je eigen ogen gekeken? Die zijn donker.’

‘Ja, maar ik ga trouwen met iemand die groene ogen heeft.’

‘Dan moet je naar Panjshir’, zei ik. ‘Daar hebben alle mannen groene of blauwe ogen met licht haar.’

‘Niet alleen in Panjshir, maar ook in Kohestan’, zei ze trots.

Setara’s familie kwam uit Kohestan, een stad in het noorden van Afghanistan.

‘Ga je dan verhuizen als je getrouwd bent?’

‘Tuurlijk, ik moet wel. Mannen horen niet bij hun schoonfamilie te wonen.’

‘Dus we zien elkaar niet meer als je getrouwd bent?’

‘Jawel’, zei Setara. Ze fronste diep alsof ze twijfelde aan haar eigen antwoord.

‘We kunnen elkaar toch opzoeken?’

‘Maar dat is anders.’

‘Hoezo?’

Ik wilde het haar uitleggen maar deed dat toch niet. Setara wist heus wel wat ik bedoelde.

‘Je kunt ook naast mij komen wonen’, zei ze na een korte stilte.

‘Dat zal ik doen’, zei ik en dat klonk cynischer dan ik het bedoelde.

‘Ik bedoel als jij getrouwd bent.’

‘En als ik niet wil trouwen?’

Setara keek me aan alsof ik van een andere planeet kwam.

‘Waarom zou je dat niet willen?’

‘Waarom wel?’

‘Omdat het leuk is’, zei ze nadenkend.

‘Het leven is geen Indiase film’, herhaalde ik de woorden van mijn vader.

‘In die films komt het altijd goed op het eind’, zei ze.

Daar ging ik niet op in. ‘Je zus vond het trouwens ook niet leuk om getrouwd te zijn.’

‘Nasrin vond het wel leuk, daarom trouwde ze met die man.’

‘En na een paar maanden ging haar man weg.’

‘Nasrin ging weg, niet hij. Of beter gezegd, zij kwam terug naar huis.’

‘En toen trouwde hij met een andere vrouw, terwijl Nasrin nog steeds alleen is.’

‘Zij wíl alleen zijn. Zij wil niet trouwen, zodat ze voor ons kan zorgen nu mijn vader er niet meer is. Ze wil ook niet dat haar dochter bij een stiefvader opgroeit. En daarnaast …’ Ineens ging ze fluisteren. ‘Daarnaast … heeft ze een vriend.’

‘Echt waar? Waarom heb je dat niet eerder verteld?’

‘Omdat ik er met niemand over mag praten.’

‘Ook niet met mij?’

‘Eigenlijk niet.’

‘Ik vertel het niet door.’

‘Dat weet ik’, zei ze zachtjes.

‘Heb je hem al gezien?’

‘Nee, en dat gaat ook niet gebeuren. Hij is getrouwd.’

Zonder dat ik het wilde sloeg ik mijn hand voor mijn mond.

‘Je lijkt mijn oma wel. Zij reageerde net zo.’

‘Je oma?’

‘Ja, toen ze laatst op bezoek was.’

‘Speelt het al zo lang?’

‘Ja, zij hoorde het van mijn moeder en was boos op Nasrin. Ze komt trouwens binnenkort weer op bezoek. Mijn oma hoopt dat ze Nasrin kan ompraten om die getrouwde man te laten vallen.’

Setara’s oma woonde in Kohestan en kwam een paar keer per jaar naar Kaboel. Wat meteen aan haar opviel als je haar zag waren haar heldere ronde ogen en haar smalle gezichtje met ontelbare rimpels. Ze had glanzend wit haar en droeg een hoofddoekje dat maar een deel van haar hoofd bedekte.

‘Vroeger liep ik ook in strakke broeken rond’, vertelde ze ons een keer toen ik naar haar hoofddoek vroeg. ‘Maar dat past niet meer bij mijn leeftijd.’

Ze wilde niet zeggen waarom ze een hoofddoek droeg. Misschien omdat ze daar niet echt een reden voor had. Setara’s oma was niet de enige die van de ene op de andere dag overging op het bedekken van haar hoofd met een dun en smal lapje stof, dat bij haar vaak op de schouders viel. Het was min of meer een ongeschreven regel dat vrouwen een hoofddoek moesten dragen als ze kleinkinderen kregen. Een ongeschreven regel die door de vrouwen zelf in stand werd gehouden. Anders werd er flink over hen geroddeld. Toch gebeurde het steeds vaker dat sommigen zich niets aantrokken van de roddels en geen hoofddoek droegen.

‘Nu is het tijd dat de kinderen en kleinkinderen zich aan de mode houden’, zeiden vrouwen die dat wel deden. ‘Az ma gozashta[3]!’ riepen ze dan. Wat mij altijd opviel was het wegwuivende gebaar dat ze maakten als ze zeiden dat ‘hun tijd geweest was’. Het vreemde was dat met het dragen van een hoofddoek ook hun gedrag veranderde. Ze praatten en roddelden meer, vonden dat hun schoondochters zich te onzedelijk kleedden, terwijl ze in alle geuren en kleuren vertelden hoe ze ooit zelf in minirokjes rondliepen. Ze commandeerden hun schoondochter die verantwoordelijk werd voor het hele huishouden en ze hadden altijd een sjaal bij zich wanneer ze ergens op bezoek gingen. Om hun blote knieën te bedekken als ze een rok aan hadden.

Setara’s oma was anders. Ze bracht gezelligheid met zich mee als ze op bezoek kwam. Zij sprak met ons over dingen waar andere volwassenen niet met ons over praatten. De vorige keer toen we met haar in de tuin zaten begon ze ineens over vrouwen die met een getrouwde man trouwden. Nu Setara had verteld over de vriend van haar zus begreep ik waarom.

‘Dat is niet meer van deze tijd’, had Setara’s oma gezegd. ‘Vroeger hadden sommige vrouwen geen keus. Wanneer vrijgezelle mannen geen interesse toonden, moest een vrouw wel met een gehuwde man trouwen om te voorkomen dat ze voor altijd alleen bleef. Anders was het een schande voor de familie. “Er is vast iets mis met die vrouw. Daarom wil niemand haar”, werd er dan gezegd. Daar kwam bij dat de vrouwen niet in staat waren om voor zichzelf te zorgen. Tegenwoordig kunnen meisjes hun school afmaken, verder studeren en werken. Dus ook voor het geld hoeven ze het niet meer te doen.’

De opmerkingen die Setara toen maakte vielen nu ineens op hun plaats.

‘Vroeg je daarom of het uitmaakte wanneer een vrouw verliefd was op een getrouwde man?’

‘Ja.’

‘De man moet in dat geval kiezen voor een van de vrouwen’, had Setara’s oma vastberaden gezegd. ‘Je kunt niet twee vazen met één hand vasthouden. Vroeg of laat vallen ze uit je hand en breken ze. De scherven zijn dan niet meer te lijmen.’

‘Jij wordt toch niet verliefd op een getrouwde man?’ bracht ik ineens uit.

‘Tuurlijk niet’, riep Setara verontwaardigd uit.

‘Gelukkig.’

‘Doe je ogen eens dicht’, zei ze.

‘Waarom?’

‘Stop nou eens met vragen stellen, doe het nou maar gewoon. Dan begrijp je vanzelf wel waarom.’

Ik deed mijn ogen dicht.

‘En dan?’ vroeg ik.

‘Ssst, niet praten, luisteren.’

Ik had geen idee wat ze bedoelde, dus deed ik mijn ogen weer open.

‘De vogels’, zei ze.

‘Ze zingen. Als je je ogen sluit, hoor je ze beter.’

Opnieuw deed ik mijn ogen dicht om te ontdekken dat ze gelijk had. Zoals altijd. Luisterend naar het gezang van de vogels zag ik allerlei gezichten van jongens voor me. Zelfs Jamal, die de Aflatoen[4] of de moellah van Khairkhana werd genoemd, kwam voorbij. Hij stond niet bekend om zijn intelligentie; op school was hij twee keer blijven zitten en toch probeerde hij andere kinderen de les te lezen. Jamal probeerde ons soms bang te maken. We zouden in de hel belanden als we dit en dat of zus of zo deden. Dan lachten andere jongens hem uit en noemden hem een moellah. Als hij stil was en voor zich uit staarde werd hij met filosofen vergeleken.

‘Maak je geen zorgen, Plato. Op een dag ben je wereldberoemd, je uitspraken worden gebundeld in een boek en professoren gaan zich specialiseren in de wijsheden die je nu met ons deelt’, zei Jamshid tegen hem. Hij woonde precies tegenover Jamal aan het einde van onze straat en hield van plagen.

‘Zo gaat het altijd met filosofen; eerst worden ze belachelijk gemaakt en voor gek verklaard en later veranderen ze in een held, een grote denker in de geschiedenis. Dat je vandaag wordt uitgelachen hoort bij de eeuwige roem die jou staat te wachten. En weet je wat leuk is? Dat ik ook beroemd ga worden dankzij jou. “De grote denker werd belachelijk gemaakt door Jamshid”, komt er dan in de boeken te staan. Dan ben je niet alleen een filosoof, maar heb je ook nog een goede daad verricht door mij eeuwige roem te bezorgen. Ik weet zeker dat je ook verwend gaat worden in de hemel.’ Jamal durfde niet vaak tegen hem in te gaan. Dat kwam ook omdat Jamshid veel groter was dan de andere jongens. Tegen mij en Setara was hij altijd aardig. In de winter hielp hij ons altijd met het maken van een glijbaan. Ook Jamshid zag ik niet als de toekomstige man van Setara, al kon ik niet aangeven wie ik wel goed genoeg voor haar vond.

‘Ik denk dat je niet moet trouwen.’

Setara opende haar ogen.

‘Hoezo niet?’

‘Geen vragen stellen. Ogen dicht en luisteren’, herhaalde ik haar woorden.

‘Kijk’, riep Setara en ze wees naar de lucht. Ik zag een zwarte kraai die zich in evenwicht probeerde te houden. Hij vloog laag, kwam tegen de druivenstruik en viel bijna op de grond. De kraai had zich verwond, maar op het moment dat zijn ene vleugel de grond raakte, steeg hij weer een stukje op en ging op de muur zitten.

‘Dit is niet goed’, riep ze.

‘Ja, hij heeft zich pijn gedaan.’

‘Dat bedoel ik niet. Ik bedoel dat een zwarte vogel niet goed is.’

‘Waarom niet?’

‘Het brengt ongeluk’, zei Setara. ‘Mijn oma krijgt altijd slecht nieuws wanneer ze een zwarte vogel ziet. Dan gaat er iemand dood of gebeuren er andere nare dingen.’

‘Mijn vader vindt zulke dingen onzin’, probeerde ik haar gerust te stellen.

‘Hij zegt dat mensen iets of iemand zoeken om de schuld te geven als er erge dingen gebeuren. Ik heb de laatste tijd veel van die zwarte vogels gezien, maar er is niets gebeurd.’

‘Laten we hopen dat jouw vader gelijk heeft’, zei ze. De kraai wipte omhoog en vloog weg.

[3] Onze tijd is geweest

[4] Plato