Henning Mankell

Het raadsel van het vuur

Vertaald uit het Zweeds door Maydo van Marwijk Kooy

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Eldens gåta, verschenen bij Rabén & Sjögren

First published by Rabén & Sjögren Bokförlag, Zweden, 1992

Published by agreement with Pan Agency/Norstedts Agency, Oslo

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 2001

Nederlandse vertaling © Maydo van Marwijk Kooy en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Saarah van Doornewaard

isbn 978 90 445 2136 8

nur 284

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor Kari

die mij bij Sofia heeft gebracht

Ter herinnering aan Rosa

Hier is nog een verhaal dat ik wil vertellen.

Dit keer over Sofia

en haar zusje Rosa.

Het is het uur vlak voor

de Afrikaanse dageraad.

Sofia is net wakker.

Het is nog donker.

Maar zo dadelijk komt de zon op

als een vuurrode bol boven de horizon.

En begint een nieuwe dag

in het leven van Sofia.

==

Dit is het tweede boek over Sofia; het gaat over haar en haar oudere zusje Rosa. Rosa komt in het eerste boek, Het geheim van het vuur, niet voor. Dat komt doordat ze in Zuid-Afrika was toen het verhaal zich afspeelde. Aan het einde van het eerste boek woonde Sofia alleen in een eigen hut, maar dat werd te eenzaam en daarom is Sofia weer bij haar familie gaan wonen.

1

Op een ochtend werd Sofia wakker met het gevoel dat er iets bijzonders ging gebeuren. Iets heel nieuws, wat ze nog niet eerder had meegemaakt. Misschien wel iets wat haar leven voor altijd zou veranderen.

Zoals altijd werd ze wakker vóór het kraaien van de haan van mevrouw Mukulela. Ze had de pest aan die haan. Dat had iedereen in het dorp. Hij begon altijd te vroeg te kraaien, lang voordat het eerste streepje licht boven de bergen in het oosten te zien was. Meneer Temba, die tegenover mevrouw Mukulela woonde, zei vaak boos dat ze die haan weg moest doen. Wat had je aan een haan die niet wist wanneer hij moest kraaien en wanneer hij stil moest zijn? Hij had een paar keer gezegd dat hij hem de kop af zou slaan. En toen hij een keer extra veel manden had verkocht op de markt in Boane, had hij aangeboden de haan te kopen om hem daarna te slachten en op te eten. Maar mevrouw Mukulela had haar boezem onder haar capulana[1] verschoven, en boos geantwoord dat de haan niet te koop was.

Toen ze er in het donker aan lag te denken, moest Sofia zachtjes lachen. Zij vond meneer Temba en mevrouw Mukulela allebei aardig. En eigenlijk was het niet de haan waar ze ruzie om maakten. Meneer Temba was waarschijnlijk boos omdat mevrouw Mukulela niet bij hem in zijn hut wilde komen wonen. Ze waren allebei alleen. De man van mevrouw Mukulela was naar de mijnen in Zuid-Afrika gegaan, waar hij een andere vrouw had gevonden bij wie hij was ingetrokken. Meneer Temba was weduwnaar; zijn vrouw was een paar jaar geleden doodgegaan.

Ze maken ruzie omdat ze elkaar leuk vinden, dacht Sofia.

Toen moest ze weer lachen. Mevrouw Mukulela had een enorme boezem. Altijd als ze boos was verschoof ze haar borsten, alsof ze plaats moest maken voor haar woede.

Op de grond naast haar lag Rosa te slapen. In het donker kon Sofia haar ademhaling horen. In de andere kamer, achter het scherm dat voor de deuropening hing, sliep haar moeder met haar twee jongere broertjes. Het waren geluiden die haar een veilig gevoel gaven. Sofia hield van dit moment, waarop alleen zij wakker was.

Ze lag in het donker na te denken over wat er die dag ging gebeuren. Eerst zou ze de kunststof benen onderdoen, die ze had sinds ze op een mijn was gestapt en haar zusje Maria was doodgegaan. Terwijl ze de riemen vastmaakte, praatte ze altijd met Maria. Maria was nu vier jaar dood, maar het was net alsof ze Sofia iedere ochtend kwam opzoeken. Het gekke was alleen dat Maria niet ouder was geworden. In Sofia’s gedachten zag ze er nog steeds zo uit als op de ochtend dat het verschrikkelijke gebeurd was. Sofia dacht dat Maria langskwam vanuit die andere wereld, waar ze nu woonde. Je werd begraven en dan ging er onder de grond een deur open naar het dodenrijk. Of misschien was het een rivier, die begon als een kabbelend beekje maar steeds breder werd, waarop een boot dreef met een zeil, voortgeblazen door een onderaardse wind waarmee je naar het andere land dreef, waar de doden woonden. Ze vroeg Maria altijd hoe het daar was, en ze dacht dat ze Maria’s antwoord kon horen. Dat het er hetzelfde uitzag als het dorp waar Sofia woonde. Het leek er precies op. Dood-zijn was eigenlijk hetzelfde als wanneer je leefde.

En dan verdween Maria. Ze had altijd een witte jurk aan en gleed weg in de eerste zonnestralen, alsof die Maria naar zich toe trokken.

Iedere ochtend begon dus op dezelfde manier. Sofia’s benen stonden tegen de muur. Maria kwam tevoorschijn. Dan ging Sofia naar buiten om zich te wassen. Ze haalde water bij de put, die bij de weg naar de stad lag. Hoewel ze nog steeds met twee krukken liep, had ze geleerd om de emmer op haar hoofd te dragen. Als ze zich gewassen had en haar gezicht had bekeken in het stuk spiegelglas dat ze ooit op weg naar school had gevonden, was het tijd om mama Lydia te gaan helpen. Die was dan al bezig met het vuur en het ontbijt, voor ze naar de machamba ging, de akker waar ze groenten en maïs verbouwden. Sofia veegde altijd het erf. Als ze klaar was, was Rosa al begonnen met het werk op het kleine veldje naast hun huis, tussen het huis van mevrouw Mukulela en de weg die naar de markt liep. ’s Middags moest Sofia een paar broeken uitleggen voor meneer Temba, en ze moest ook stof knippen voor een jurk voor Rosa.

Alles zou net zo zijn als altijd. Het enige wat anders was, was dat ze niet naar school hoefde. Vorige week had juffrouw Adelina verteld dat het dak van de school dat lekte eindelijk gerepareerd zou worden. Er was ergens vandaan geld gekomen. Daarom zouden de kinderen een paar dagen vrij krijgen.

Ze bedacht dat het fijn was om wat extra dagen vrij te hebben. Maar eigenlijk niet meer. Sofia hield van school. Stiekem zag ze zichzelf in een witte jas. Dokter Sofia. Ze had niemand van haar droom verteld, zelfs Rosa niet. Soms leek die zo groot en ver dat het haar bijna bang maakte. Maar hij kwam iedere dag terug. Het was alsof ze een eigenwijze en mooie vlinder in haar hoofd had, die weigerde om weg te gaan …

Het zou gauw licht worden. Maar éérst zou de haan kraaien. Ze trok de deken tot haar kin omhoog en vroeg zich af wat er die dag voor bijzonders zou gebeuren.

Misschien zou ze verliefd worden? Misschien zou er een jongen over de weg komen aanlopen die het niet kon schelen dat ze twee kunstbenen had? Ze voelde dat ze het warm kreeg en probeerde hem zich voor te stellen.

Toen begon de haan te kraaien. Rosa draaide zich zonder wakker te worden om. Sofia streek met haar hand over Rosa’s haar. Ze had vlechtjes. Van al haar broertjes en zusjes hield ze het meest van Rosa. Rosa was achttien, drie jaar ouder dan zijzelf. Sofia kon over alles met haar praten en lachte vaak met haar.

Het werd ochtend. Ze aaide nog steeds over Rosa’s haar. Niets duidde op wat er die dag voor vreselijks zou gebeuren.

[1] Kleurige lap stof die vrouwen als rok om zich heen wikkelen.

2

Sofia had al vaak bedacht dat het leven vooral bestond uit dingen die je niet had zien aankomen. Ook als je alles precies had uitgedacht, gebeurde er altijd iets onverwachts. Sofia herinnerde zich precies wanneer die gedachte voor het eerst bij haar was opgekomen. Dat was na de grote ramp. Na de ochtend, de doodgewone dag waarop Sofia op een landmijn had getrapt. De dag waarop haar zusje Maria was doodgegaan en waarop zij haar benen was kwijtgeraakt. Toen had ze geleerd dat je nooit ergens zeker van kon zijn. Dat gold voor alles in het leven. Als je naar bed ging wist je niet of het de volgende dag zou regenen. Je wist niet of je pijn in je buik zou krijgen of door een mug op een plaats zou worden gestoken waar je niet bij kon komen om te krabben.

Je wist nooit of het een goede of een slechte dag zou worden.

Je kon alleen maar hopen.

Sofia was hier een paar keer met Rosa over begonnen. Maar Rosa vond het onzin. Ze vond dat Sofia kinderachtig deed. Bovendien was Rosa bijna altijd verliefd. Dan kon ze alleen maar aan haar nieuwe vriendje denken. Als Sofia Rosa’s haar vlocht, konden ze over hun diepste gedachten praten. Maar ze vertelden elkaar niet alles. Sofia wist dat Rosa geheimen had, net als zijzelf. Je werd nooit zo vertrouwelijk dat je al je dromen en gevoelens met elkaar kon delen. Er was altijd wel een soort grot waarvan je de ingang verborgen hield.

Maar wat belangrijk was vertelden ze elkaar wel, dacht Sofia. Rosa was ouder dan Sofia. Ze leefde langer en had meer beleefd. Ze kon dingen vertellen die Sofia nog niet had meegemaakt. Vaak waren dat dingen die te maken hadden met wat ze liefde noemden. En Sofia luisterde en onthield alles wat Rosa zei.

Maar er was ook een soort onzichtbare scheiding tussen hen.

Rosa was nooit op een mijn gaan staan. Ze had nog steeds de benen waarmee ze was geboren. Niet de plastic benen met schoenen eraan die Sofia iedere ochtend aan- en ’s avonds weer afdeed.

Sofia had erover nagedacht dat zij natuurlijk niet de enige was die Maria was verloren. Maria was ook Rosa’s zusje geweest. Maar het leek alsof Rosa Maria minder miste dan Sofia. Maria kwam ’s ochtends ook niet bij Rosa langs. Daar had Rosa tenminste nooit iets van gezegd. Dat zou ze anders wel gedaan hebben. Sofia dacht altijd na voor ze een geheim vertelde. Maar Rosa was anders. Zodra ze iets dacht, veranderde het in woorden die uit haar mond kwamen.

Maar er waren ook dingen waar je moeilijk over kon praten.

Sofia was vaak jaloers op Rosa, omdat zij haar eigen benen nog had. Zij zou nooit zo mooi leren lopen als Rosa, nooit zo mooi kunnen wiegen met haar heupen. Sofia zou altijd de steun van ten minste één kruk nodig hebben en zij zou zich altijd heel stijf bewegen, alsof ze op stelten liep. Ze vond het moeilijk om toe te geven dat ze jaloers was. Rosa kon het ook niet helpen dat Sofia die dag met Maria gespeeld had. Rosa woonde toen niet eens bij hen. Sofia schaamde zich soms voor haar jaloezie. Vooral ’s ochtends, als ze lag te wachten tot de haan zou kraaien, kon ze soms zo woedend worden dat ze de slapende Rosa wel kon slaan.

En dan was Rosa ook nog mooier om te zien dan zij.

Het waren niet alleen haar benen; Sofia zou ook nooit zo’n mooie huid en zo’n mooi lichaam krijgen als Rosa. Sofia was stevig, terwijl Rosa lang was en slank. Sofia had grotere borsten dan Rosa, bij wie ze precies goed waren. Voor het slapen gaan vergeleken ze soms giechelend maar grondig hun blote lichamen. Dan staken ze de kaars aan en voelden ze elkaars huid en knepen erin. Soms werd Lydia in de andere kamer wakker en vroeg ze wat ze aan het doen waren. Dan hielden ze meteen op. Maar als ze Lydia hoorden snurken, fluisterden ze verder. Er was eindeloos veel te bepraten. Ook over de jongens die allemaal probeerden om bij Rosa in de gunst te komen.

Sofia stond op, maakte haar benen vast, kleedde zich aan en ging naar buiten.

Lydia was al bezig met het vuur.

Sofia waste haar gezicht. Toen kwam Rosa de hut uit. Ze gaapte en rekte zich uit. Ze had haar gezicht ingesmeerd met een crème die ze van een van haar vriendjes had gekregen. Toen ze haar gezicht omhoog hield naar de zon, leek het alsof ze licht gaf. Sofia voelde een steek van jaloezie. Haar huid zou nooit zo mooi glanzen als die van Rosa. Bovendien zouden er nooit jongens zijn die haar zo’n crème zouden geven.

Rosa kwam naar Sofia toe.

‘Ik begrijp niet dat ik zo moe ben’, zei ze.

‘Dat komt doordat je te weinig slaapt’, zei Lydia streng. ‘Je blijft te lang op ’s avonds. Er lopen veel te veel jongens achter je aan.’

Lydia roerde in de ketel met kokend water, maar Sofia zag dat ze haastig naar Rosa’s buik keek. Dat deed ze elke ochtend. Sofia vroeg zich af waar Lydia eigenlijk naar keek. Of Rosa in verwachting was? Je wist het nooit met Lydia.

Rosa ging op haar hurken in de schaduw van de hut zitten.

Sofia liep naar haar toe en leunde tegen de muur.

‘Ik ben zo moe’, zei ze weer. ‘Hoeveel ik ook slaap. Ik heb nergens fut voor.’

‘Ben je ziek?’

Rosa schudde van nee. ‘Ik heb nergens pijn.’

Toen hielden ze erover op.

Het ontbijt was klaar. Iedereen ging bij het vuur zitten. Lydia deelde de kommen uit. Ze kregen allemaal maïspap. Sofia hielp met het voeren van de jongste, Faustino, die nog drie moest worden. Alfredo was zes en at langzaam, zodat hij lang met zijn eten deed.

Sofia wist niet zeker wie Faustino’s vader was. De vader van Alfredo, Maria, Rosa en haarzelf was in de oorlog door bandieten vermoord. Er was een zwart-witfoto van hem, die verbleekt was en gescheurd. Lydia had verteld dat die door een fotograaf was genomen toen ze net getrouwd waren en hij in Zuid-Afrika in de diamantmijnen had gewerkt. Als ze een beetje somber was, haalde ze de foto uit Lydia’s gezangenboek tevoorschijn. In gedachten had ze al een paar keer aan Maria gevraagd of ze nu bij hun vader woonde, maar ze had nooit antwoord gekregen.

Wie de vader van Faustino was, wist ze niet. Misschien Isaias, die bij Lydia woonde toen Faustino werd geboren. Het kon ook iemand anders zijn. Het was een geheim waar Lydia niet over praatte. Rosa en Sofia hadden het er weleens over. Op een avond, vlak voordat ze gingen slapen, had Rosa in Sofia’s oor gefluisterd dat meneer Temba misschien de vader van Faustino was. Sofia was geschokt geweest. Zou mama Lydia op een eenzame avond meneer Temba bij zich in de hut hebben laten slapen? Sofia vond meneer Temba best aardig. Maar dat wilde nog niet zeggen dat ze zich wilde voorstellen dat hij een keer bij Lydia had geslapen en misschien de vader van Faustino was. Ze had geprotesteerd en Rosa had gauw gezegd dat het misschien niet klopte.

Sofia had het een keer aan Lydia gevraagd. Omdat het een moeilijke vraag was, en Lydia soms zo heftig reageerde, had ze een dag uitgekozen dat Lydia een goede bui had. Ze had de vraag heel achteloos gesteld, alsof het antwoord er niet toe deed. Lydia had gelachen en gezegd: ‘Een aardige man, die langskwam en weer is weggegaan.’

Sofia had niets meer gevraagd. Lydia hield er niet van als haar kinderen zeurden. Maar Sofia vond het niet prettig dat Faustino een vader had die ze niet kende.

Verder verliep de ochtend net als anders.

Mevrouw Mukulela kwam langs om hen een goede ochtend te wensen. Net als anders keek ze nieuwsgierig rond of alles er netjes bij lag, en of een van de kinderen niet toevallig een nieuwe trui aanhad. Dat gebeurde bijna nooit en mevrouw Mukulela kon dan weer tevreden naar haar eigen huis terugschommelen. Mevrouw Mukulela hield er niet van als er iets veranderde bij haar buren. In elk geval niet als er iets verbeterde. Mevrouw Mukulela wilde zelf de mooiste capulana hebben, en haar kippen legden natuurlijk de meeste eieren. Verder bleef ze bijna altijd even staan kibbelen bij meneer Temba, die vanaf zonsopgang voor zijn hut bezig was met zijn manden.

Lydia bond Faustino op haar rug, pakte haar hak en liep in de richting van de machamba. Die lag een paar kilometer verderop, in de richting van de hoge bergen, die je door de warmtenevel nauwelijks kon zien. Ze liep snel, alsof de dag te kort was om alles gedaan te krijgen. Sofia keek haar na. Lydia was dun en uitgemergeld. Ze had negen kinderen gebaard. Er waren er nog vier in leven. Er waren er vijf gestorven, van wie Maria er één was. Sofia keek haar na en vroeg zich af wat Lydia eigenlijk dacht, zoals ze daar haastig de weg af liep. Ze kreeg kinderen die stierven en iedere dag haastte ze zich naar de akker om de groente te verbouwen die ze later op de markt kon verkopen om iets te verdienen.

Lydia verdween in het zonlicht. Net als Maria, dacht Sofia. Ze vroeg zich af of ze op een dag net zo zou worden als Lydia. Ze zou in ieder geval nooit zo snel kunnen lopen; ze zou nooit zonder de krukken kunnen. En het was ook niet gezegd dat ze kinderen zou krijgen.

Ze keek uit over de weg, waarop niemand te zien was. Tuurde nog eens met half dichtgeknepen ogen in de richting waarin Lydia verdwenen was. Maar er kwam niemand. Er zou nooit een jongen komen wie het niet kon schelen dat ze geen benen had en dat ze met haar armen op twee krukken leunde.

Sofia zuchtte en draaide zich om. Rosa was van haar plaatsje tegen de muur opgestaan en boog zich voorover om haar hak op te rapen. Sofia fronste haar wenkbrauwen. Het leek alsof het Rosa moeite kostte. Alsof de hak opeens twee keer zo zwaar geworden was. Maar Rosa legde hem op haar schouder en rechtte haar rug. Ze liep in de richting van het kleine landje, dat grensde aan het erf waarop de kippen van mevrouw Mukulela in de grond krabbelden.

Sofia stond stil om naar Rosa te kijken. Eerst begreep ze niet waarom. Toen realiseerde ze zich dat er iets niet klopte. Rosa liep niet zoals anders, met verende stappen, een rechte rug en wiegende heupen. Het was alsof ze zich voortsleepte, alsof iedere stap haar moeite kostte. Sofia bleef met half dichtgeknepen ogen staan kijken. Rosa was nu bij het veldje. Ze tilde haar hak op.

En liet hem vallen.

Rosa zakte in elkaar.

Sofia hield haar adem in. Toen pakte ze haar krukken stevig vast; in een paar sprongen was ze bij Rosa.

‘Wat is er?’ vroeg ze.

‘Ik weet het niet’, zei Rosa. ‘Maar ik ben zo moe.’

Sofia keek naar haar. Ze realiseerde zich opeens dat Rosa de laatste tijd was afgevallen.

De gedachte trof haar als de bliksem. Ze werd ijskoud van binnen.

Het was angst.

Het is niet waar, dacht ze. Niet Rosa, niet mijn zus.

Rosa keek op naar Sofia.

Haar gezicht glansde nog steeds. Maar nu was het niet door de crème van een van haar vriendjes dat haar gezicht glom.

Het was zweet.

Sofia boog voorover. Haar hand trilde, toen ze hem op Rosa’s voorhoofd legde.

Rosa had koorts.

Rosa was ziek.

Sofia voelde hoe de ijsklomp in haar maag groter werd.

Het was alsof de zon was verdwenen en de nacht was teruggekomen.