Helene Uri

De besten onder ons

Vertaald uit het Noors door Neeltje Wiersma

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

Oorspronkelijke titel De beste blant oss, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as 2006

All rights reserved

Nederlandse vertaling © Neeltje Wiersma en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Irene Lamprakou

isbn 978 90 445 2139 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Pål brengt meestal op maandag een bezoek aan zijn moeder. Soms komt er iets tussen, een vergadering, werk dat af moet, een vrouw die hij het hof maakt, of liever nog andersom: iemand die hem het hof maakt; maar meestal gaat hij naar zijn moeder, die nog steeds in het appartement in Fagerborg woont, waar Pål is opgegroeid.

Hij gaat het liefst direct na zijn werk. Hij loopt zijn werkkamer uit, de trap af, door de hoge glazen deur naar buiten het Forskningsparken in, over de brug die vlak voor het Meteorologisch Instituut eindigt, steekt dan al neuriënd het grasveld over (waar de studenten in het voorjaar en in de nazomer in groepjes bij elkaar liggen), loopt verder over het geplaveide plein tussen de faculteit Geesteswetenschappen en de faculteit Maatschappijwetenschappen. Volgt de Sognsveien, loopt dan de helling naar de kerk van Vestre Aker op, neemt in het voorbijgaan altijd even een kijkje bij het graf van zijn grootouders, ook omdat hij vindt dat dat wel het minste is wat hij voor ze kan doen. Gaat daarna aan de andere kant naar beneden in de richting van de Kirkeveien, koopt drie kokosbollen bij het benzinestation (meestal hoeft hij niets te zeggen en liggen de kokosbollen al op de toonbank voordat hij ze heeft kunnen pakken) en loopt met flinke passen de laatste honderd meter naar het appartement van zijn moeder. Pål Bentzen loopt altijd snel.

Die maandag dat hij Nanna heeft ontmoet, loopt Pål nog sneller dan anders, op een holletje bijna, en deze keer gunt hij zijn overleden familieleden zelfs geen gedachte. Hij draaft de heuveltop bij de kerk over, vergeet haast kokosbollen te kopen, rent met twee treden tegelijk de trap op naar de vierde verdieping, waar zijn moeder woont.

‘Ik ben verliefd’, zegt hij zodra zijn moeder de deur opendoet. Hij bukt zich en kust haar zachte wang en snuift de vertrouwde geur van zijn moeder op, een droge, zoete geur.

‘Dat ben je toch altijd’, antwoordt zijn moeder. ‘Jij bent altijd op een of andere vrouw verliefd.’

‘Maar dit is anders. Heel anders. Ik ben niet zomaar verliefd. Het is houden van.’

‘Kom binnen! Ga zitten!’ zegt zijn moeder. ‘De thee is zo klaar.’

Ze klapt plotseling in haar handen, wat ze altijd doet als ze heel blij van iets wordt; dan draait ze zich om en loopt op een holletje de ouderwetse lange gang door naar de keuken. Nog even licht haar vale rode haar op en dan is ze verdwenen.

Het appartement is groot, heeft veel kamers. Het bevindt zich op de bovenste verdieping en heeft erkerramen, het daglicht dringt daardoor niet tot in elke hoek door, en de lange gangen liggen altijd in het halfdonker; er zijn twee balkonnetjes, het ene kijkt uit op de binnenplaats en het andere op de straat, beide hebben een balustrade van gedraaide gietijzeren spijlen. Maren Bentzen is een rijke vrouw. Ze heeft in de afgelopen tien, vijftien jaar een aanzienlijk vermogen vergaard, en ze zou zich met gemak een luxere woning kunnen permitteren. Maar ze heeft het naar haar zin in het appartement, waar ze haar hele leven al woont, eerst als kind, toen als jonge moeder, daarna als volwassene en nu als dame op leeftijd.

Påls moeder is een van de beroemdste vrouwen in Scandinavië, iedereen heeft wel een mening over haar. Of ze verafgoden haar of ze verachten haar. Iedereen, maar dan ook iedereen, weet wie ze is, maar niemand kent haar onder de naam Maren Bentzen, en niemand herkent haar op straat. Påls moeder schrijft boeken, populaire romantische reeksen, bestsellers, uiteraard onder pseudoniem; als schrijfster noemt ze zich Paulette Roos. Op de achterflap van haar boeken in de catalogi van de uitgeverij staan onscherpe foto’s van een oudere dame met een breedgerande hoed, een slanke hand met handschoen bedekt de helft van haar gezicht. Een zwart-witfoto, waarop alleen de lippen en een roos die onder het hoedenlint steekt, lakrood oplichten. De foto stelt Paulette Roos voor, of Maren dus, ja, het ís Maren op de foto, maar hij is zo sterk geretoucheerd dat niemand ziet dat zij het is, zelfs Maren zelf niet.

Alleen haar beste vriendinnen, Pål en ook Påls beste vriend Morten weten hoe Maren Bentzen haar dikbelegde boterham verdient. Anderen, zoals buren en minder goede vriendinnen, Påls collega’s en al zijn vriendinnen, denken dat Maren Bentzen in haar levensonderhoud voorziet met het corrigeren van manuscripten, het vertalen van computerhandleidingen en het maken van een of ander trefwoordenregister. Bij het benzinestation waar Maren Bentzen een paar keer per week haar kokosbollen koopt, wordt ze altijd keurig begroet en krijgt ze wat ze wil hebben zonder daarom te hoeven vragen. Ze weten dat ze in de buurt woont, ze weten dat de grote, brede man die altijd op maandag bij haar langskomt haar zoon is, maar ze hebben er geen idee van dat Maren Bentzen Paulette Roos is, wier boeken links van de toonbank staan met een kleurrijk omslag en de naam van de auteur in gouden reliëfletters. Het is niet zo dat Maren Bentzen zich schaamt voor haar beroep, verre van dat. Ze vindt het prachtig en ze is trots op haar boeken. Van de uitgeverij krijgt ze elk jaar vele honderden brieven van fans, de meeste van vrouwen, en zo nu en dan van een man (de mannen die schrijven zijn allemaal, zonder uitzondering, teleurgesteld in de liefde, maar hebben troost gevonden in de boeken van Paulette Roos). En sinds er twee series vertaald zijn in het IJslands, Pools en Duits komen er van tijd tot tijd ook brieven binnen met buitenlandse postzegels. De brieven zijn vrijwel altijd handgeschreven, in een vreemd, zwierig handschrift met veel krullen dat je in elk geval niet ziet bij mensen die op een Noorse school schrijven hebben geleerd. Maren Bentzen beantwoordt elke brief persoonlijk, kort en altijd vriendelijk. De brieven die ze ontvangt, archiveert ze in dozen die ze nummert en opstapelt in een grote kast in de gang.

Het is dus niet uit schaamte dat Maren Bentzen niet naar voren treedt als schrijfster van de verkoopsuccessen Nachten vol maneschijn en Zeemeerminnen en van nog vier andere reeksen, maar uit angst voor gebrek aan inspiratie. Ze is doodsbang dat ze haar talent voor schrijven kwijtraakt, dat ze op een dag wakker wordt en niets meer heeft om over te schrijven. Als Pål ernaar vraagt, kan ze hem niet uitleggen waarom ze gelooft dat haar anonimiteit tegenover de lezers het haar gemakkelijker maakt om te blijven schrijven. Ze gelooft het, ze voelt het, ze weet dat het zo is, antwoordt ze haar zoon, en meer valt er niet over te zeggen.

Maren Bentzen schrijft gemakkelijk en snel. Op goede dagen kan er zomaar een kwart boek uit haar vingertoppen vloeien in de vorm van zwarte letters op een grijs scherm. In nog geen week tijd had Maren Bentzen, alias Paulette Roos, deel acht van de Zeemeerminnen-reeks geschreven. Het is een persoonlijk record. Ze huilt bijna de hele tijd terwijl ze schrijft (maar nooit bij het laatste deel van een serie), en het is weleens voorgekomen dat het toetsenbord zo veel waterschade had opgelopen dat ze halverwege een serie een nieuw had moeten aanschaffen (ze beweert in elk geval dat het een aantal keren is voorgekomen, of misschien was het toch maar één keer?).

Pål leest plichtsgetrouw maar ook altijd uiterst bereidwillig alles wat ze schrijft, en altijd in manuscriptvorm voordat ze het inlevert. Hij wijst haar op typefouten, op een komma die hier of daar ontbreekt, knikt minzaam wanneer ze vraagt of hij het leuk vond wat hij gelezen heeft. Maar stilletjes vindt hij het prachtig wat zijn moeder schrijft, het fascineert hem en het doet hem veel meer dan hij voor haar en voor zichzelf wil toegeven. Het werk van Paulette Roos is het verhaal van Maren en Felix, hoe ze elkaar ontmoeten (nooit onder een denneboom in Nordmarka, maar op een Caribisch eiland, bij een zomerboerderij in de bergen, in een vissersplaatsje of op een plantage in de zuidelijke Verenigde Staten), hoe ze dan van elkaar gescheiden worden, maar na veel strijd, pijn en moeilijkheden elkaar toch weer vinden en uiteindelijk elkaar in de armen vallen.

De angst om op een dag niet meer te kunnen schrijven is bij Maren Bentzen zo groot dat ze het elke keer opnieuw ter sprake brengt als Pål op maandag bij haar langskomt. Er volgt een gesprek waarbij ze ieder weten wat de ander zal zeggen, en dat altijd volgens hetzelfde patroon verloopt.

‘Stel je voor dat ik op een dag wakker word en niets meer te schrijven heb’, zegt ze tegen Pål.

‘Probeer eens wat anders dan romances te schrijven’, antwoordt Pål altijd, die ervan overtuigd is dat zijn moeder meer literaire genres beheerst dan alleen dit ene waarin ze zich gespecialiseerd heeft.

‘Dat noem je niet romances!’

‘Nou ja. Whatever’, zegt Pål dan, en in dat antwoord ligt alles besloten; hij is jong, rebels en als universiteitsmedewerker is hij haar in cultureel opzicht de baas. Zijn moeder glimlacht, maar geeft geen antwoord, en Pål moedigt haar nogmaals aan: ‘Schrijf iets anders!’

‘Dat kan ik niet’, antwoordt zijn moeder dan.

‘Dat weet je pas als je het geprobeerd hebt’, zegt Pål weer op zijn beurt.

‘Stel je voor dat ik niet meer kan schrijven!’ luidt steevast het bezwaar van zijn moeder.

‘Wat dan nog?’ vraagt hij vervolgens. ‘Dan ga je toch gewoon eerder met pensioen, leuke uitstapjes maken, reizen, je vriendinnen opzoeken.’

‘Maar schrijven is mijn leven’, zegt Maren Bentzen tegen Pål.

‘En dat gaat goed, moeder’, zegt Pål geruststellend, en met die opmerking wordt dit rituele gedeelte van het gesprek altijd afgesloten, en kunnen ze het over andere dingen hebben.

#

Pål zit op het blauwgrijze fluwelen bankje en wacht op zijn moeder. De kamer is behoorlijk rommelig. Op de bank, naast hem, stapels manuscripten, op de tafel en de vloer stapels boeken. Onder de stoel liggen stofpluizen en op de tafel staan drie half leeggedronken theekopjes. Maar zo hoort het te zijn. De kamers van zijn moeder zijn nog nooit echt opgeruimd geweest, ze is niet iemand die waarde hecht aan blinkend schone oppervlakken, kanten kastrandjes en gepoetst zilver.

Vanwaar hij zit kan hij in de aangrenzende kamer kijken. Dat is de kamer die ze de bibliotheek noemen. Alle wanden zijn vanaf de vloer tot aan het plafond bedekt met boekenplanken, en boven en onder de ramen zijn er ook nog aangebracht; verder staat er een oude, versleten chaise longue. Zijn moeder heeft altijd veel gelezen en voor elke serie die ze schrijft doet ze grondige research.

Maren Bentzen is een belezen vrouw. Dat moet ook wel wanneer je vijftien delen over een negentiende-eeuwse katoenplantage in Zuid-Carolina schrijft, of dertien delen over het leven op een groot boerenbedrijf in het Jæren van de achttiende eeuw. Het schrijven zelf gebeurt in een kleine kamer, die hij en zijn moeder Paulettes boudoir noemen (hoewel oorspronkelijk grappig bedoeld, is het voor moeder en zoon nu een volkomen normale benaming geworden).

Buiten Pål en zijn moeder heeft niemand ooit een voet in deze kamer gezet en hij is altijd afgesloten wanneer er gasten zijn. Ooit waren de muren in het vertrek roomwit, nu hebben ze de kleur van slappe thee, waardoor het plafond van de kleine kamer hoger lijkt dan het in werkelijkheid is. De korte wand heeft een raam dat uitkijkt op de binnenplaats. De computer van zijn moeder (die met een zekere regelmaat vervangen wordt door een nieuwer type) staat op een oude notenhouten secretaire uit de tijd van de grootouders. De secretaire heeft verschillende rijen laatjes die allemaal voorzien zijn van ivoren knoppen. Als kind genoot Pål ervan om in die laatjes te kijken. In een ervan ligt, in het zwarte lakdoosje, op het zijden kussentje, de ring van zilverpapier, de ring van zijn vader. Voor de secretaire staat een bureaustoel uit de jaren zeventig, zo een op vier wielen, bekleed met een dunne wollen stof die vol vlekken zit. Verder zijn er weinig meubels in de kamer, afgezien van een enorme boekenkast, waarin Paulette Roos’ verzamelde werken staan, inclusief de vertalingen. Twee wanden zijn vrijwel volledig bedekt met krantenknipsels die zijn moeder ooit om de een of andere reden interessant heeft gevonden, met spelden heeft vastgeprikt en daarna vergeten is. Op de deur is een messing kapstokje aangebracht, daaraan hangt een purperrode kamerjas van dik fluweel, met een gewatteerde, goudgele voering. Op de rug en onderaan op de trompetmouwen zijn figuren uit bekende sprookjes geborduurd: trollen en prinsessen, Assepoester, Onnozele Hans, Duimelijntje, De drie bokken en een trol. De initialen PR zijn op de rechterborstzak genaaid, MB op de linker. De kamerjas was een geschenk van Pål voor haar vijfenvijftigste verjaardag. Ze vindt hem prachtig. Ze koestert hem. Wie zou dat niet doen? Mijn schrijfjas, noemt ze hem, en ze beweert dat ze zonder die jas niet meer kan schrijven.

Pål gaat verzitten op de bank, kijkt door de ramen, waar een waas van stof en vuil op ligt zodat de blauwe, heldere septemberlucht matter lijkt. Het verkeer in de Kirkeveien is hierboven te horen als een dof gezoem. Nanna. Nanna, hij proeft haar naam, zoals hij dat al ontelbare keren heeft gedaan in de uren nadat ze elkaar hebben ontmoet. Wat doet ze nu? Waar is ze?

Want elke nieuwe vrouw die Pål ontmoet, vergelijkt hij met een van de heldinnen van zijn moeder, Sandra in Zeemeerminnen, Therese met het ravenzwarte haar tot op haar middel of Gudrun met de appelwangen in Boerinnen. Hij is zich er niet van bewust dat hij dit doet, maar hij doet het, heeft het altijd gedaan en zal het blijven doen, zolang hij leeft. Pål ziet Nanna als Hannah, een van de heldinnen in de laatste boekenreeks van zijn moeder. Ze is een tengere, blonde, elfachtige vrouw met een smalle neus, waardoor ze een verfijnd, haast adellijk uiterlijk kreeg, zoals op een van de eerste bladzijden staat. In Påls fantasie heeft Nanna net zo’n smalle neus als Hannah, maar in werkelijkheid is Nanna’s neus helemaal niet smal, eerder breed. Maar dat zal Pål nooit zien, en hij zal altijd aan Nanna blijven denken als een vrouw met een smalle, ‘haast adellijke’ neus.

‘Kijk, Pål’, zegt zijn moeder, die de kamer is binnengekomen en ze reikt haar zoon een mok dampende hete thee aan. ‘Waar zijn onze kokosbollen?’

‘Dank je’, zegt Pål. ‘Sorry. Helemaal vergeten. Ik denk niet dat ze nog allemaal heel zijn.’ Hij zakt onderuit op de bank, strekt zijn benen en vist de drie kokosbollen uit zijn jaszak. Zijn moeder pakt de lauwe kokosbollen aan, waarvan de chocolade half gesmolten is. Ze schudt haar hoofd, glimlacht terwijl ze ze uit het cellofaan haalt. Verdeelt ze zoals altijd, schuift er eentje naar Pål toe en houdt de andere twee voor zichzelf.

‘Vertel maar’, zegt ze en ze kijkt Pål aan. ‘Nee, wacht even. Ik wil eerst de smaak van chocolade proeven voor je begint. Chocolade en liefde horen in mijn leven bij elkaar.’

‘Ze … ze heet Nanna.’

‘Ja?’

‘Ik ken haar van het werk.’

‘Ja?’

‘Ze heeft dunne polsen en heel lichtblond haar.’

‘Aha. Kun je haar de volgende keer niet meenemen?’

‘Ja! Nee. Dat weet ik niet. Ik heb haar nauwelijks gesproken. Ik heb haar … alleen nog maar begroet eigenlijk. Eén keer. Op het werk. Vandaag. 13.04 uur.’

‘En nu hou je van haar.’

‘Ja.’

‘Lieve Pål. Het lijkt wel een stuiversroman.’

‘Ik weet het, moeder. Ik weet het.’

‘Maar het zou ook een goede roman kunnen zijn, eentje die geschreven is door Paulette Roos bijvoorbeeld.’

‘O, ja’, antwoordt Pål. ‘Het is een goede roman. Hij is goed. Met een happy ending en zo.’

Pål is opgegroeid met verhalen. Als kind mocht hij elke dag proeven van de twee ingrediënten waarin zijn moeder het meeste vertrouwen had: levertraan en fantasie. Voor het tandenpoetsen het ene op een eetlepel (een zilveren lepel waarin de drie bokken en een trol waren gegraveerd) en na het tandenpoetsen het tweede op de rand van het bed. Het ene vies en onveranderlijk elke avond weer, het tweede elke keer weer even onvoorspelbaar en spannend. Zo ging dat altijd, tot Pål op een dag weigerde nog langer levertraan te slikken en toen ook verkondigde dat hij te oud was voor sprookjes. Maar het sprookje van zijn moeder bleef hem wel achtervolgen, in hun gesprekken, door de verhalen over zijn vader en door de boeken die ze schrijft. (En toen Pål dertig werd, begon hij, zonder dat hij het nodig vond om zijn moeder hiervan op de hoogte te brengen, omega-3-capsules te slikken.)

Moeder en zoon blijven urenlang zitten praten. Ze drinken liters thee, jasmijnthee, die een sterke, zoete smaak heeft. Toch doet de moeder daar nog drie ongelooflijk grote scheppen suiker bij voor zichzelf, waar de zoon elke keer weer commentaar op levert. Vandaag praten ze over Nanna, natuurlijk praten ze over haar. Je zou niet denken dat er veel te zeggen valt over Nanna, want zoveel weten ze nog niet van haar. Over Felix zou dan ook niet veel te vertellen zijn, nadat Maren Bentzen amper twee uren met hem had doorgebracht onder een denneboom, zwaar van de sneeuw, maar over hem heeft ze meer dan tachtig boeken geschreven.

De moeder gaat naast haar zoon op de bank zitten. Ze buigen naar elkaar toe, praten enthousiast, maken gebaren, met luide stemmen waarin een gulle lach doorklinkt. Påls pony valt over zijn voorhoofd en zijn moeder weerstaat de verleiding om zijn haar behoedzaam weer naar achteren te strijken.

Twee mensen met rood haar die op elkaar lijken en ook weer niet. Het haar van de moeder is flets roodblond. Pål, misschien omdat hij door zijn vader én zijn moeder goed bedeeld is met het roodhaar-gen, heeft donker roodbruin haar. De huid van zijn moeder is in elk jaargetijde wit, zoals dat bij roodharigen vaak het geval is, haar huid is dun en lijkt bijna doorzichtig met haar lichte, barnsteenkleurige sproeten. Pål heeft meer een mediterraan huidtype, hij wordt snel bruin, en heeft ook midden in de winter een getinte huid. Het is nu september en hij is nog steeds zomers bruin. Påls grote, hoekige neus moet ook een genetische groet van Felix zijn, zijn moeder heeft een grappig, plat neusje. Pål knijpt altijd in het puntje van haar neus en draait er dan liefdevol aan wanneer ze iets heeft gezegd wat hem niet bevalt, wanneer hij haar wil terechtwijzen. Maar ze hebben dezelfde ogen, donker en helder. Ze stralen naar elkaar, ze spiegelen zich in elkaar.