Håkan Nesser

De stilte na Sarah

Vertaald uit het Zweeds door Ydelet Westra

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Maskarna på Carmine Street, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Stockholm, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Håkan Nesser, 2009

Published by arrangement with Bonnier Group Agency,

Stockholm, Sweden

Nederlandse vertaling © Ydelet Westra en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Mohamad Itani/Arcangel/hh

isbn 978 90 445 2141 2

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

1

We kwamen naar New York met vier volle koffers en twee lege harten.

Tijdens de korte wandeling van Carmine Street naar de bibliotheek in Leroy Street komt deze frase in me op. Misschien is het wel helemaal geen goed begin, maar ik pijnig mijn hoofd al een paar dagen over een eerste zin. Alsof het om zoiets simpels gaat; een sleutel die het verhaal moet openen, een zegel dat verbroken moet worden of een goocheltruc die, wanneer je hem eenmaal doorhebt, al het andere in beweging zet.

Zo werkt het niet. Verhalen moeten continu, op iedere nieuwe pagina, worden gevoed, met pijn en bij tijd en wijle vreugde, regel voor regel, centimeter voor centimeter, en er zijn geen sluiproutes. Ik heb me voorgenomen om op deze manier een relaas te schrijven over wat er de voorafgaande jaren is gebeurd en wat er nu gebeurt, wat niet makkelijk zal worden. Ik ben er lang niet zeker van dat het ergens toe zal leiden, maar soms heb je geen keus.

En ik doe geen beloftes. Geen enkele; misschien wordt het een samenhangend verhaal, misschien wordt het iets anders.

Het is nu een paar weken geleden dat ik deze kleine dependance van de New York Public Library ontdekte – the hudson park branch staat er op de muur aan de kant van het James Walker Park – en sindsdien zit ik een paar uur per dag in deze viesbruine, afgeleefde zaal. Nooit op dezelfde uren, ze hebben wisselende openingstijden en op zondag zijn ze de hele dag gesloten. Maar toch is het de juiste plek, het schept duidelijkheid; de omgeving waarin ik schrijf is altijd belangrijk voor me geweest, en in dit geval belangrijker dan ooit.

Het is herfst. Eind september, maar nog steeds heel warm. De mensen praten de hele tijd over het broeikaseffect, dit is het derde jaar op rij, en The New York Times, die ik iedere dag koop en met een dwaze volharding lees, komt met een zekere regelmaat terug op het onderwerp. De voormalige presidentskandidaat Gore heeft zelfs een Oscar gewonnen dankzij dit vraagstuk, en misschien is het ook wel waar. Misschien is onze aarde inderdaad bezig oververhit te raken en ten onder te gaan.

Onze persoonlijke ondergang, die van Winnie en mij, is iets minder lang geleden ingezet. Er zijn twee zomers overheen gegaan sinds de catastrofe, grofweg zeventien maanden. Begin augustus kwamen we aan in New York, en na een paar dagen zoeken en de ene peperdure en onmogelijke gribus na de andere afgewezen te hebben, vonden we het appartement in Greenwich Village waar we nu wonen. De zolderetage die we uiteindelijk genomen hebben, is ook peperduur, maar in elk geval schoon en bewoonbaar.

Vier volle koffers, twee lege harten. De koffers hebben we geleegd, de inhoud in krappe kledingkasten en scheve ladekastjes gestouwd, met onze harten is het zoals het is. Winnie zegt dat ze het schilderen weer serieus wil gaan oppakken, maar dat ze om te kunnen creëren alleen moet zijn. Dat is de reden waarom ik me een paar uur per dag buitenshuis bevind. Maar natuurlijk heb ik ook behoefte aan alleen-zijn, ik moet weer vat krijgen op de woorden, ze zij aan zij leggen en zin aan zin, en na verloop van tijd iets tot stand brengen wat geen saaie, troosteloze wandeling zonder begin en einde is.

Ieder verhaal zoekt zijn vorm en vindt hem.

Of sterft.

Mijn naam is Erik Steinbeck, laat ik dat meteen maar bekendmaken. Op het moment dat ik dit schrijf, ben ik achtendertig jaar oud. Sinds ruim tien jaar kan ik mezelf schrijver noemen, maar het is drie jaar geleden dat ik voor het laatst iets heb gepubliceerd. Vijf romans, dat is mijn hele productie, maar twee ervan zijn succesvol verfilmd en zelfs als ik er de komende jaren geen woord uit weet te krijgen, kunnen we ons financieel redden. Dat is ook de enige belofte voor de toekomst die ik durf te geven. Vóór de laatste pagina van deze twijfelachtige roman zullen we niet van honger omkomen.

Mijn vrouw Winnie is beeldend kunstenaar, in zekere zin geniet zij meer erkenning en is zij verder in haar kunstenaarschap dan ik, maar ik ben degene die tot nu toe het meeste geld heeft binnengebracht. Ik weet niet waarom ik tijd verdoe aan deze droge feiten over onze situatie. Misschien ligt er een oude, calvinistische behoefte om me te verantwoorden aan ten grondslag, misschien is het alleen maar een manier om dat wat ik eigenlijk wil vertellen nog heel even uit te stellen.

We zijn nu zeven jaar getrouwd. Zeventien maanden geleden verdween onze vierjarige dochter, Sarah. Dat is de reden waarom we nu in New York zitten.

Dat is de reden waarom we vreemden voor elkaar zijn geworden.

Dit zijn de uitgangspunten voor dit relaas, maar ik zou ze zelf niet zonder slag of stoot voor waar aannemen. Maar je moet ergens een uitgangspunt vinden. Je moet ergens beginnen.

Genoeg voorzorgsmaatregelen nu. Ik ben al bezig de zware deur van de bibliotheek open te trekken als ik besluit eerst een wandeling naar de rivier te maken. Het is maar vijf minuten lopen naar het Hudson River Park. Deze ochtend hangt er mist boven het water; aan de overkant doemt New Jersey ternauwernood op, als was het met tegenzin. Ik blijf een tijdje op de punt van een van de pieren staan, het is bijna windstil, de boten en pramen glijden contourloos voort in de geelwitte nevel, als zware, vormeloze oerdieren. Ik denk bij mezelf dat mijn binnenwereld er ook zo uitziet, dat mijn gedachten dezelfde logge onscherpte bezitten, ik weet niet precies wat er in Winnie omgaat, maar ik denk dat het bij haar anders zit. Ik schrijf ‘denk’, maar ik bedoel ‘weet’. We staan allebei weliswaar aan de afgrond van de wanhoop, maar de afgrond is langgerekt en we bevinden ons ver bij elkaar vandaan. We zijn niet eens in staat elkaars hand vast te pakken en samen van een rots of brug te springen, en dat is nou, dat is nou precies wat het allemaal zo veel moeilijker maakt dan het anders zou zijn.

Hou je het nog wel met me uit? vroeg ze laatst. Ik antwoordde dat ik niets liever wilde dan samen een weg terugvinden, maar ik kan niet met de hand op het hart zeggen dat ik de waarheid sprak. Je zegt dingen die passend klinken, en we hebben niet één keer de liefde bedreven sinds Sarahs verdwijning; soms is het moeilijk te begrijpen waarom we ons zo hardnekkig aan elkaar vastklampen.

Ik wandel naar Chelsea Piers, daarna terug door het Meatpacking District en West Village. Koop koffie en een bagel bij de broodjeszaak op de hoek van Hudson en Barrow, en als ik plaatsneem achter mijn tafel in de bibliotheek is het kwart over tien.

Haal mijn zwarte schrift en mijn pennen tevoorschijn. Kijk naar buiten door het hoge glas-in-loodraam; de bomen aan weerszijden van Leroy vertonen nog geen zweempje geel, de zomer houdt echt tot diep in september aan. Het geschreeuw en gevloek van de spelers op de sportpleintjes verderop in het James Walker Park is te horen. Ik neem een slok koffie, een hapje brood en staar naar de eerste lege bladzijde.

Besluit de zin over de koffers en de harten te accepteren, ineens lijkt het helemaal niet zo belangrijk meer als ik dacht. Alles deugt.

Ik kijk op en mijn blik ontmoet die van Mr. Edwards.

Mr. Edwards is een man van een jaar of zeventig. Hij zit aan een tafel een eindje verderop in de zaal, een vaste bezoeker, net als ik, en net als ik is hij bezig met schrijfwerk. Hij is lang en rijzig, wekt een vitale indruk, hoewel hij kaal is en zich enigszins moeizaam beweegt. Zo op het oog is het zijn heup die hem ongemak bezorgt. Hij heeft een langwerpig gezicht met een krachtige kaaklijn en diepliggende ogen, zijn huidskleur getuigt van Latijns-Amerikaans of West-Indisch bloed in zijn aderen. Misschien verdund, maar niet meer dan fiftyfifty. We hebben ons nooit aan elkaar voorgesteld, maar ik hoorde het personeel hem Mr. Edwards noemen. Gedurende de twee weken dat ik de bibliotheek nu bezoek, zit hij elke keer op zijn plek. We begroeten elkaar omdat we elkaar herkennen, voorzichtige knikjes, daar is het tot dusver bij gebleven.

Ook die ochtend knikt hij licht; ik begrijp dat hij heeft gemerkt dat ik met schrijven ben begonnen en dat hij me daarmee wil feliciteren. Of me in elk geval wil laten weten dat hij de nieuwe stand van zaken heeft opgemerkt, het is een zeer discrete toenadering, maar toch stroomt er een golf van warmte en vertrouwen door me heen.

Eén tel, op zijn hoogst twee, duurt het; ik knik terug en begin te lezen wat ik tot nu toe heb voortgebracht.

Het is drie uur als ik de bibliotheek verlaat. Ik ga met een kop koffie voor The Grey Dog’s Café zitten en bel Winnie. Schuin aan de overkant van de straat kan ik een van onze ramen zien, maar het is te klein en te hoog om erdoor naar binnen te kunnen kijken. Ik kan niet zien of ze thuis is of niet.

Er wordt niet opgenomen. Ik denk bij mezelf dat dat van alles kan betekenen. Ze kan thuis zijn maar ervoor kiezen niet op te nemen omdat ze aan het werk is. Ze kan in het zwembad in 36th Street zijn; daar gaat ze minimaal twee keer per week heen om uren achtereen te zwemmen. Ze zegt nooit dat het dient om te helen, maar misschien is het toch wel zo. Misschien is dat de gedachte erachter, bewust of onbewust, ze heeft altijd een bijzondere verhouding met water gehad.

Of misschien wandelt ze wel gewoon door de stad. De eerste weken ging ze iedere dag naar kunst kijken. Het Metropolitan en de Neue Galerie. Het Guggenheim, het MoMA en de galeries in Chelsea en West Broadway. Maar daar is ze mee opgehouden. In plaats daarvan schildert ze nu zelf, ze werkt aan minstens vier verschillende doeken, als ik het goed geteld heb. Olieverf en eitempera. Ze heeft me ze nog niet laten zien, zo is het altijd gegaan, al sinds onze eerste ontmoeting. Beelden zijn er om naar te kijken, zegt ze. Als ze eenmaal af zijn, is dat hun enige functie, maar terwijl ze tot stand komen, mag je ze niet blootgeven. Geldt dat niet ook voor je teksten?

Ik ben het ermee eens dat dat ook voor mijn teksten geldt. De woorden moeten eerst een beetje bezinken, een tijdje rusten, voor ze het daglicht kunnen verdragen. ‘Coaguleren’, hebben we besloten.

Als ik nog een keer bel, neemt ze op. Ze is op weg naar huis vanaf de kunstwinkel in Canal Street. Ik vraag of ze wil dat ik haar tegemoet loop. Ze antwoordt dat ze dat liever niet heeft, ik hoor aan haar stem dat ze een of twee glazen opheeft. Ik denk bij mezelf dat over precies een maand onze zevende trouwdag is.

Ineens twijfel ik eraan of we die dag ooit zullen halen.

2

Het was 25 november 1999. Mijn derde roman, De horizon van de hovenier, was in september uitgekomen en ik was aan mijn achtste week met lezingen begonnen.

Hoe vaak ik had opgetreden, wist ik niet, maar ik bespeurde een groeiende weerzin tegen zowel mezelf als het boek dat ik avond aan avond in verschillende plaatsen in verschillende delen van het land moest presenteren. Ik kon de ene eenzame hotelkamer niet meer van de andere onderscheiden, het veelkoppige publiek van de dag zelf niet meer van dat van de dag ervoor of dat van de week ervoor. Maar de laatste avonden had ik gezelschap van drie andere schrijvers, die zich allemaal in meer of mindere mate in dezelfde netelige situatie bevonden. Het was een opluchting om niet alleen te zijn, althans, dat verzekerden we elkaar voortdurend tussen de optredens door om ons goede humeur en onze zogeheten spirit niet te verliezen.

Achteraf weet ik natuurlijk dat de stad Aarlach heette, maar ik weet niet zeker of ik daarvan doordrongen was toen ik plaatsnam achter het gemarmerde spreekgestoelte op het podium om voor de zoveelste keer de woorden, de losse observaties en licht verteerbare waarheden af te ratelen over het leven en onze fundamentele voorwaarden, waar ik tegen die tijd al zo veel bloed uit had geperst dat ik betwijfelde of er ook maar één toehoorder was die niet hoorde hoe leeg het klonk.

Toch had alles in het begin het pretentieuze stempel gehad van de totale ernst en oprechte vertelling, dat wist ik. Dat was mijn streven geweest en zo was het ook overgekomen. Maar welk verhaal, welke overlevering kan avond aan avond herhaald worden? Wie krijgt dat voor elkaar?

Natuurlijk, zulke verhalen en zulke vertellers bestaan ook, ik ben de eerste om dat toe te geven. Aan mijn gevoel tekort te schieten mankeert niets. Toen niet en nu niet.

De locatie was een oude, verbouwde bioscoop in art-decostijl. Het aantal zitplaatsen bedroeg vier- tot vijfhonderd, er was geen lege stoel in de zaal te vinden. Toen ik na een praatje van een minuut of veertien mijn zes minuten durende tekst uit het tweede hoofdstuk begon voor te lezen, viel er echter iets eigenaardigs voor wat ik naderhand nooit heb kunnen verklaren.

Ik werd ineens blind. De tekst – en het boek, en mijn handen, die het boek vasthielden, en het spreekgestoelte en het hele vierhonderdvijftigkoppige publiek – verdween voor mijn ogen, en een moment lang dacht ik dat mijn laatste uur had geslagen. Dat ik hier op het podium zou sterven, midden in een optreden. Mogelijk slaagde ik er ook in om – in allerijl – een vleugje sinistere zoetheid uit deze donkere gedachte te zuigen: mijn romans zouden over tien, twintig of dertig jaar zonder twijfel vergeten zijn, maar een enkele boekenwurm zou zich dan vast en zeker herinneren hoe ik aan mijn einde was gekomen. Alle roem is meegenomen.

Maar zo erg was het niet. Met mijn linkerhand omklemde ik de uitstekende, wat scherpe zijkant van het spreekgestoelte en met mijn rechterhand het boek, en omdat de tekst zich na de vele presentaties in mijn geheugen had gegrift, tot aan de kortste pauzes en puntkomma’s toe, las ik door alsof er niets aan de hand was. Ik sloeg zelfs op de juiste momenten de bladzijden om, en na een korte tijdsduur – hoelang, daar had ik toen geen idee van, maar achteraf schatte ik het op circa twee minuten, kwam mijn gezichtsvermogen terug.

De tekst verscheen weer – het boek, mijn handen, die een beetje beefden (ik voelde het niet, maar ik zag het), het licht van de schijnwerper en de gezichten van de mensen op de eerste twee, drie rijen – en ik besefte dat ik iets heel bijzonders had meegemaakt.

Misschien was het een teken of voorteken, maar ik ben er nooit ook maar bij benadering achter gekomen hoe ik dat eventueel had moeten interpreteren.

Een half uur later – ik was de laatste van de schrijvers die optraden – zaten we in het obligate restaurant. De analyse, het napraten, het begrafenismaal. We waren met zijn twintigen, een viertal schrijvers, een handvol organisatoren, een paar bibliothecaressen, enkele journalisten en drie of vier echtgenoten. Na ruim een uur gingen we van tafel omdat een paar mensen hun benen wilden strekken, en ik belandde naast een donkerharige vrouw van rond de dertig, het was me die avond niet duidelijk geworden wat haar functie was en ze bracht me er evenmin van op de hoogte. Ook zei ze niet hoe ze heette.

‘Ik vond je boek erg goed’, begon ze in plaats daarvan.

In deze situatie was het een verre van ongebruikelijk begin van een gesprek, en ik beperkte me tot een bedankje.

‘Er was vooral één passage die me diep heeft geraakt’, vervolgde ze.

Ik mompelde iets vrijblijvends ten antwoord, voelde me, zoals altijd in dergelijke situaties, onzeker en een beetje ongemakkelijk. Blootgelegd en klaar om ontleed te worden, zoals een collega pleegt te zeggen.

‘Dat gedicht’, zei ze. ‘Is dat een bestaand gedicht? Ik bedoel, in het boek zeg je dat het geschreven is door die Russische dichter, maar ik heb het idee dat dat niet zo is.’

‘Dat heb je helemaal goed.’

‘Heb je het zelf geschreven?’

‘Ja’, gaf ik toe. ‘Dat is ook van mijn hand.’

Ze legde haar hand op mijn arm en leek zich te concentreren. Ik nam een slok wijn en voelde me opgelaten, maar tegelijkertijd ook een beetje gevleid, dat kan ik niet ontkennen.

‘Zes voet onder de grond’, citeerde ze, ‘houden bij het dagkrieken twee blinde wormen halt.’

‘Ja’, zei ik. ‘Dat staat er.’

‘En dat heb jij geschreven?’

‘Ja.’

Ik schoof heen en weer. Het is één ding dat ieder boek beschouwd kan worden als een gesprek tussen twee mensen, een schrijver en een lezer, het is iets heel anders als de bescherming die het boek vormt, wegvalt, als de afstand tussen de gesprekspartners tot niets wordt gereduceerd. Er trok een benauwde golf van onbehagen door me heen, en ik wilde dat ik de moed had om op te staan en de ruimte te verlaten. Maar die had ik niet.

Ze merkte mijn gêne op. ‘Het spijt me’, zei ze. ‘Het was niet mijn bedoeling om je in verlegenheid te brengen. Ik kom te dichtbij, dat is onbeleefd.’

Ik liet mijn blik langs de tafel glijden terwijl ik iets van controle probeerde terug te krijgen. Alle anderen waren verwikkeld in kleine, groepsgewijze gesprekken, sommigen hadden een sigaret of sigaar opgestoken en niemand schonk ook maar enige aandacht aan mij en de onbekende vrouw. Ik nam nog een slok wijn.

‘Wie ben je?’ vroeg ik en ik zette mijn glas neer. ‘Ik geloof niet dat we ons aan elkaar hebben voorgesteld.’

Ze lachte even, maar haalde haar hand niet van mijn arm.

‘Wat ben je ouderwets’, zei ze. ‘Daar hou ik wel van. Wil je dat ik je met rust laat?’

‘Dat weet ik niet’, antwoordde ik naar waarheid. ‘Dat weet ik echt niet. Ik ben niet helemaal mezelf vanavond, ik heb een paar zware weken achter de rug.’

‘Je wilt dat ik je met rust laat?’ herhaalde ze.

Ik monsterde haar gezicht, dat ineens geen contouren meer leek te hebben. Heel even was ik bang dat ik mijn gezichtsvermogen opnieuw zou verliezen, maar alles stabiliseerde zich weer en toen pas zag ik hoe mooi ze was.

‘Wat wil je van me?’ vroeg ik. ‘Wie ben je?’

‘Ik heet Winnie Mason’, zei ze. ‘Kom, we gaan hier weg. Ik moet even serieus met je praten.’

Twee minuten later stonden we op de stoep in de regen. Het was in Aarlach, het was kwart over elf ’s avonds, het was 25 november 1999. Ik stond daar met een vrouw die Winnie Mason heette.

3

Ik blijf nog even in The Grey Dog zitten.

In een soort besluiteloosheid, die desondanks niet onaangenaam aanvoelt en niet doorbroken hoeft te worden; ik kijk naar de mensen die langslopen en bedenk dat ik het fijn vind om hier te zitten. Dit is de wereld in een notendop. Alle rassen, alle leeftijden, alle temperamenten zijn in deze straten te vinden. Jonge vrouwen en mannen die hun leven in eigen hand nemen en lak hebben aan tradities – dat maak ik mezelf tenminste wijs, en helaas is de illusie vaak sterker dan de werkelijkheid, omdat we alleen tijd hebben om de illusie te zien en te hanteren – maar ook oudere vrouwen en oude mannen, zwarten, blanken, latino’s en Joden. Een groep gemengde kinderen zwermt uit de katholieke school op de hoek met Bleecker Street; de oude Rus met zijn manke hond sjokt voorbij en Mr. Mo, de Chinees die de wasserette runt, komt naar buiten en steekt op de stoep een sigaret op. Kijkt met toegeknepen ogen naar de zon. Dwergen en fotomodellen, gebochelden en mensen met O-benen; Koreanen, Cubanen, homo’s en hetero’s; een vermoedelijk aseksuele Nieuw-Zeelander met de naam Ingolsen, althans, Winnie en ik vermoeden dat hij aseksueel is sinds we op een van onze eerste avonden in deze stad in The Noodle Bar tegenover de kerk een uur lang met hem aan dezelfde tafel hebben gezeten en in gesprek raakten … alle soorten en maten, zoals gezegd, alle denkbare varianten en compromissen. Als je deze trottoirdrukte een minuut lang stil zou zetten en alle plekken zou achterhalen waar de ouders van deze passanten ter wereld zijn gekomen, vader en moeder, nauwkeurig en systematisch, zonder iemand te beledigen, en daarna punaises met een gekleurde kop in een globe zou prikken, ja, dan zou je een fantastische spreiding zien.

Dit soort gedachten houdt me dagelijks bezig sinds we hier zijn, ik weet niet of het te maken heeft met het feit dat we min of meer op de vlucht zijn en dat wandelen in deze geordende mentale voren een geruststellend houvast biedt, ‘de vreemdelingssleuven’ heeft iemand ze eens genoemd, vast een Deen of een Belg … terwijl je jezelf wijsmaakt dat je je in de grote, wijde wereld bevindt, ja, natuurlijk zit het zo. Onontgonnen terrein.

De paradoxale eenvoud van de diversiteit; misschien bevindt zich daar ook wel ergens een punaisekop die aangeeft waar Sarah is. Ik drink mijn koffie op en zie Winnie bij de gitaarwinkel de hoek om komen. Ik voel een heftige steek in mijn hart; tussen al deze mensen, in deze krioelende diversiteit, zie ik plotseling alleen haar. Ik weet dat ik soms zou willen dat onze band niet zo sterk was. Dat zij ook een illusie was, om vanaf een aangename afstand van te genieten. Maar op dit moment wil ik dat niet, het voelt alsof ze een deel van mijn bloedsomloop is.

We komen bij ons appartement. Eigenlijk bestaat het slechts uit één grote kamer; het keukengedeelte loopt langs een muur, de slaapkamer heeft de omvang van een doorsneekledingkast en boven, onder de zoldering, zit een loft van een paar vierkante meter, waar je logés kunt laten slapen. Eentje in elk geval. De kamer loopt helemaal door tot aan de nok, twee grote dakramen geven je het gevoel in een atelier of kerk te zijn. Winnie twijfelde geen seconde toen we de eerste keer de trap op liepen.

Maar we hebben nooit logés. Winnie heeft haar doeken en schilderbenodigdheden naar de loft gebracht. Daar staat ze – of zit ze, er is bijna geen ruimte om te staan – te werken, ze zegt dat het licht dat door de vuile ramen valt, ideaal is, bijna te goed, het vormde de eerste dagen een beletsel, maar nu niet meer.

We warmen de soep van de dag ervoor op in de magnetron, daarna gaan we tegenover elkaar zitten aan de hoge Steienmeyertafel van staal en glas: soep, donker brood met geitenkaas van de formidabele kaaswinkel Murray’s om de hoek, in Bleecker, ieder een glas wijn. Winnie zal na het eten aangeschoten zijn, ze heeft nu al die blik in haar ogen.

Ik vraag of ze geschilderd heeft. Ze knikt en vraagt of ik geschreven heb. Ik zeg dat ik nu echt het idee heb dat ik op gang begin te komen, ze werpt me een sceptisch lachje toe.

‘Begin je op gang te komen?’ vraagt ze. ‘Meen je dat echt?’

‘Ik geloof het wel’, zeg ik.

‘In die deprimerende bibliotheek?’

‘Ja.’

‘Daar zou ik nooit kunnen werken.’

‘Ik heb niet zo veel licht nodig als jij.’

‘Het is daar sowieso te donker, wat je er ook wilt doen. Het doet me aan opa denken.’

Winnies opa heeft zich geprobeerd te verhangen toen Winnie tien jaar oud was. Het touw brak, of eigenlijk de dwarsbalk waaraan hij het bevestigd had. Hij leeft nog steeds, de laatste twintig jaar zit hij in een inrichting in een voorstad van Rotterdam. Of ligt, eigenlijk. Ik heb hem nooit ontmoet; sinds we getrouwd zijn, heeft Winnie hem tweemaal bezocht.

Haar ouders zijn overleden, net als de mijne. Ik heb geen broers of zussen, Winnie heeft een zus in Londen. Tot Sarahs verdwijning hadden ze af en toe contact, zij het alleen telefonisch en via de mail; ik heb haar nooit ontmoet, en het afgelopen jaar is het contact helemaal verwaterd. Ik geloof dat het Winnies beslissing is geweest.

‘Ik weet niet zeker of het zo blijft,’ zeg ik, ‘maar de bibliotheek is heel geschikt voor me. Althans, op dit moment.’

Winnie reageert niet. Er is iets met haar gebeurd vandaag, dat zie ik. Het is niet alleen de lichte beneveling, het is ook iets anders. Een soort koortsige energie, die ze probeert te verbergen, ze heeft een blik in haar ogen die ze gisteren niet had, die ik nog niet gezien heb sinds we hier zijn.

Er is iets gebeurd. Normaal hou ik van deze woordconstellatie, maar vandaag niet.

‘Hoe voel je je?’ vraag ik.

Wat praten we omzichtig, denk ik. We benaderen elkaar met een voorkomendheid die slechts het tegendeel maskeert; onze woorden zijn net zo natuurlijk en aimabel als de beleefdheden voor een duel of de cake na een begrafenis.

Nee, zo is het niet, niet echt. Maar het zwijgen heeft zijn grenzen, ik kan er moeilijk mee omgaan.

‘Er is iets gebeurd’, zegt ze, waarna ze onmiddellijk een paar keer diep ademhaalt alsof ze bijna geen lucht krijgt. ‘Er is vandaag iets gebeurd.’

‘Wat?’ vraag ik.

‘Sarah’, zegt ze. ‘Ik weet dat ze leeft. Nu weet ik het eindelijk.’

4

We sloegen een hoek om en belandden in een bar. Hij heette Styx en zag er weinig uitnodigend uit, maar de regen maakte het onmogelijk om te wikken en te wegen. We zagen een tafeltje onder een sombere reproductie van Piranesi, ze verontschuldigde zich voor het feit dat ze zich zo aan me opgedrongen had, waarop ik liet weten dat ik alleen maar blij was dat ik ertussenuit had kunnen knijpen. We bestelden een karaf rode wijn en een kaasplankje. Ze begon over zichzelf te vertellen.

Dat ze kunstenares was. Dat ze nog maar een paar maanden geleden in Aarlach was komen wonen, na de scheiding van haar man, die ook kunstenaar was en nog in hun appartement in Berlijn woonde.

Dat ze geen bijbedoelingen had – ze gebruikte exact dat woord, ‘bijbedoelingen’ – en dat ik me absoluut niet verplicht moest voelen om met haar te blijven praten als ik daar geen zin in had. Ik verzekerde haar opnieuw dat ze zich daar geen enkele zorgen over hoefde te maken en voegde eraan toe dat mijn echtscheiding iets verder achter me lag, iets meer dan anderhalf jaar.

Ik benadrukte ook dat ik al twee maanden op pad was om over mijn boek te praten en dat ik me een beetje uitgeput voelde, zowel fysiek als psychisch.

Daarna moeten we het een tijdje gehad hebben over de voorwaarden voor creativiteit, en het staat me bij dat we de verschillende voorwaarden voor het schrijven en schilderen vergeleken hebben – de talige respectievelijk beeldende expressie – maar ik heb me nooit meer exact kunnen herinneren wat we gezegd hebben en we zijn vast en zeker niet op waarheden uitgekomen. Maar ik weet nog wel dat ik haar gevraagd heb of ze geholpen had het schrijversevenement van die avond te organiseren, aangezien ze bij de achterblijvers in het restaurant zat. Ze vertelde dat ze iemand kende van de cultuurredactie van de krant die de bijeenkomst had gesponsord en dat ze hem simpelweg gevraagd had of ze bij wijze van gunst mee mocht.

‘En waarom?’ vroeg ik.

‘Jouw boek’, antwoordde ze onmiddellijk. ‘Ja, dat gedicht om precies te zijn.’

Ik zei dat ik moeite had haar op dat punt serieus te nemen; ze zweeg even zonder me met haar blik los te laten, en ik vond dat het leek alsof ze nog iets moest beslissen. Alsof ze nog geen besluit genomen had. Vervolgens boog ze voorover en pakte een zwart notitieboekje uit haar tas, die ze naast haar stoel op de grond had gezet.

Ze bladerde een paar tellen, toen schraapte ze haar keel en las opnieuw de regels voor die ze in het restaurant geciteerd had.

‘zes voet onder de grond

houden bij het dagkrieken twee blinde wormen halt’

Ik knikte en voelde opnieuw een onderhuids onbehagen. Na een korte pauze las ze nog twee regels.

‘luisteren verbaasd naar de stemmen van boven,

veranderen van richting en ontmoeten elkaar bij toeval’

Ik mompelde iets, God mag weten wat, ze sloeg haar notitieboekje dicht en keek me aan met een andere, bijna uitdagende blik in haar ogen.

‘De horizon van de hovenier is toch in september uitgekomen?’

‘De twaalfde, dat klopt.’

‘En wij hebben elkaar niet eerder ontmoet?’

‘Dat zou ik wel onthouden hebben.’

‘Goed. En de vier regels die ik net voorlas zijn afkomstig van die fictieve Russische dichter op pagina 226 van je boek?’

Ik haalde mijn schouders op. Het onbehaaglijke gevoel werd beduidend sterker. ‘Inderdaad.’

Ze trok even met haar mond en klemde haar handen om het glas dat voor haar op tafel stond. ‘Dan komen we tot des poedels kern. Die dichtregels die ik net voorlas komen niet uit jouw roman. Ik heb ze zelf half mei in dit notitieboekje geschreven. Heb je daar een acceptabele verklaring voor?’

‘Wat zeg je?’

Ze schraapte haar keel en begon opnieuw. ‘Ik heb deze regels vier maanden voordat De horizon van de hovenier uitkwam opgeschreven. Exact zoals ze in jouw boek staan. Woord voor woord. Ik wil een verklaring.’

Ik zei niets. Mijn gedachten buitelden door mijn hoofd.

‘Dat is niet mogelijk’, zei ik uiteindelijk.

Eén gedachte bleef hangen. Ze is gek, zei die gedachte. De vrouw tegenover je in deze vreselijke bar in deze godvergeten stad Aarlach is stapelgek. Dat had je meteen moeten beseffen.

Drink je glas leeg en ga onmiddellijk terug naar je hotel, voegde de gedachte eraan toe.

Ze bleef zitten, haar onderarmen rustend op de tafel, en keek me serieus aan. Er gingen een paar seconden voorbij, toen sloeg ze haar ogen neer en liet haar schouders zakken, alsof er plotseling een milde twijfel over haar heen was gekomen.

‘Ik weet dat het ongeloofwaardig klinkt’, zei ze langzaam en min of meer vergoelijkend. ‘Ik begrijp het niet, ik ook niet. Ik schrok me rot toen ik je boek las.’

Misschien toch niet helemaal gek, corrigeerden mijn gedachten zichzelf.

‘En het is niet zo dat je een gedicht citeert dat iemand anders heeft geschreven?’ ging ze verder.

‘Absoluut niet’, verzekerde ik haar.

Natuurlijk weet ik, en wist ik, dat onbewuste (en bewuste) diefstallen in de schrijverswereld voorkomen, het is simpelweg onmogelijk om dat wat je ooit gelezen hebt en dat wat je denkt dat je aan het creëren bent altijd uit elkaar te houden.

Maar vier hele zinnen? Nee, dat leek me volstrekt uitgesloten … ik kom hierop terug, dat spreekt voor zich, laat me eerst de chronologie nog een beetje aanhouden.

‘Dagkrieken’, zei ze. ‘Dat is niet bepaald een gangbaar woord.’

‘Dat weet ik’, zei ik. ‘Maar ik vind het mooi.’

‘Ik ook.’

‘Mag ik even kijken?’ vroeg ik. Ze sloeg haar notitieboekje weer open, draaide het om en reikte het me aan. Ik las. Het klopte, woord voor woord; ik snapte dat het natuurlijk mogelijk was dat ze het uit mijn boek had overgeschreven en dat ze loog over het tijdstip. Tegelijkertijd merkte ik dat ik haar integriteit niet in twijfel wilde trekken. Dat zou betekenen dat ik haar ervan beschuldigde een leugenaar te zijn. Ik zag dat de vier regels midden op een vrijwel lege bladzijde stonden, helemaal bovenaan op dezelfde bladzijde stonden een paar doorgehaalde woorden; het was een doodgewoon spiraalblok met een zwarte, harde kaft, dat voor de helft vol leek te staan met haar aantekeningen. De betreffende regels stonden op een rechterbladzijde op ongeveer een derde van het blok. Ik sloeg het dicht en gaf het terug.

‘Mei?’ vroeg ik. ‘Zeg je dat je het in mei geschreven had?’

Ze knikte. ‘In de nacht van veertien op vijftien mei’, zei ze. ‘Ik herinner me het nog heel goed. Die nacht besloot ik mijn man te verlaten.’

De gedachte dat ze gestoord was, kwam weer even op. Ik joeg hem weg.

‘Schrijf je veel poëzie?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Af en toe’, zei ze. ‘Ik probeer het. Soms is het alsof beelden niet genoeg zijn. Er zijn dingen die in woorden uitgedrukt moeten worden, ja, dat spreekt toch wel voor zich.’

‘Niet voor iedereen’, wierp ik tegen. ‘Heb je weleens iets gepubliceerd?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee. Ik heb er geen behoefte aan om het anderen te laten lezen. Mijn behoefte bestaat uit het formuleren, dat wat knaagt van binnen.’

Ik liet weten dat ik begreep wat ze zei. Dat lyriek en proza uit verschillende bronnen komen en dat het nooit in me op zou komen een poëziebundel uit te geven. Het gedicht in De horizon van de hovenier vervulde een andere functie dan een poëtische, ik gaf toe dat ik niet precies wist welke, maar dat dat vaak gold voor de afzonderlijke componenten in een romanopbouw.

Ik herinner me dat ik dit op die regenachtige avond in november in die bar in Aarlach aan haar uit probeerde te leggen, maar dat er terwijl ik daarmee bezig was een heel andere gedachte in mijn bewustzijn opkwam, en ik stopte met praten.

‘Wat is er?’ vroeg ze. ‘Waarom zeg je niets meer?’

‘Het tijdstip’, zei ik.

‘Het tijdstip?’

Ik nam een slok wijn en dacht na. ‘Inderdaad,’ zei ik, ‘het klopt. Ik heb die regels in mei geschreven.’

‘Interessant’, zei ze. ‘Ik heb nog nagedacht over dat aspect. Wilde je er nog naar vragen.’

‘Het boek ging begin juni naar de drukker’, legde ik uit. ‘Maar ik herinner me dat ik dat gedicht pas een paar weken voor de deadline af had. Ja, half mei, volgens mij.’

‘De vijftiende misschien?’

‘Waarom niet?’

Een tijdlang zeiden we niets. Een jong stel kwam binnen en ging aan het tafeltje naast ons zitten. Ze boog naar voren en dempte haar stem.

‘Denk je dat ik lieg?’

‘Nee’, zei ik. ‘Waarom weet ik niet, maar nee.’

‘Ben je niet bang dat je tegenover een gestoorde vrouw zit?’

‘Nee.’

Ze keek me aan alsof ze het waarheidsgehalte van mijn beide ontkenningen wilde peilen. Voor zover ik weet, heb ik de test doorstaan.

‘Ik wil gewoon zekerheid’, zei ze. ‘Ik wil proberen te begrijpen hoe zoiets kan gebeuren.’

Er kwam een ober, die de bestelling van het jonge stel opnam, en we zeiden weer een tijdje niets. Toen haalde ik een keer diep adem en probeerde het samen te vatten. ‘Twee mensen,’ zei ik, ‘een man en een vrouw die elkaar niet kennen, schrijven ongeveer op hetzelfde moment vier identieke dichtregels. Woord voor woord identiek. Nee, daar heb ik geen verklaring voor. En ik vind het ook nogal schokkend.’

‘Geloof je ergens in?’ vroeg ze.

‘Nee’, antwoordde ik. ‘Ik beschouw mezelf niet als een gelovig iemand.’

‘Op geen enkele manier?’

‘Wat bedoel je daarmee? Ik heb een hekel aan simplificaties, dat zou je moeten weten als je mijn boek gelezen hebt.’

‘Uiteraard’, zei ze. ‘Ik wil alleen weten of je überhaupt een paranormale verklaring zou kunnen accepteren?’

‘Paranormale verklaring?’ zei ik licht geïrriteerd. ‘Wat bedoel je daar in godsnaam mee?’

‘Noem het wat je wilt’, zei ze. ‘Je begrijpt best wat ik bedoel.’

Natuurlijk begreep ik het. ‘En hoe zit het bij jou?’ vroeg ik. ‘Welke verklaringen accepteer jij?’

Ze lachte even. ‘Niet zo heel veel’, zei ze. ‘Maar ik ben in elk geval niet zo kortzichtig dat ik alleen de dingen geloof die ik kan begrijpen.’

‘Zo kortzichtig ben ik ook niet’, verzekerde ik haar. ‘Maar als je bereid bent om zulke verklaringen aan te nemen, waarom zitten we hier dan?’

Ze leunde naar achteren en keek me aan met een blik die zei … ja, wat eigenlijk? Dat ik niet helemaal aan haar verwachtingen voldeed? Dat ik de boel bedotte en dat ik haar verplicht was het een en ander uit te leggen? En zo ja, wat?

Of was het misschien gewoon de natuurlijke, vrouwelijke superioriteit die heel even uit de lichte krulling van haar lippen sprak? Hoe dan ook, ik voelde twee volkomen tegenstrijdige impulsen in me opkomen. De ene was met mijn vuist op tafel slaan, opstaan en weggaan. De andere was haar gezicht naar me toe trekken en haar kussen.

Ik vraag me trouwens af hoe tegenstrijdig deze impulsen eigenlijk waren.

‘Maar begrijp je het dan niet?’ zei ze uiteindelijk. ‘Begrijp je dan niet dat ik de man wil ontmoeten die ergens diep van binnen identiek aan mij moet zijn?’

Als reactie hierop verkoos ik te zwijgen.

Ook Winnie zweeg. Ik leegde de karaf in onze glazen, we keken elkaar in de ogen met een soort vermoeide vrijpostigheid en dronken onze glazen leeg. Ik vroeg de ober om de rekening en nadat ik betaald had en Winnie haar zwarte notitieboekje had teruggestopt in haar tas, legde ze haar hand op de mijne.

‘Durf je met me mee naar huis te gaan?’

‘Waarom gebruik je dat woord?’ vroeg ik. ‘“Durven”?’

‘Sorry’, zei ze. ‘Ik heb het gevoel dat ik een soort voorsprong moet houden. Heb je er iets op tegen om met me mee naar huis te gaan? Dat wilde ik eigenlijk zeggen. Ik woon hier maar vijf minuten vandaan.’

Het was alsof ik met mijn hand in een tombola stond. Voor de helft gevuld met ja-loten en voor de andere helft met nee-loten. Ik rolde het lootje open en las het antwoord.

‘Ja’, zei ik. ‘Ik geloof dat ik dat durf én wil.’

Sindsdien is het altijd blijven hangen, dat beeld van die tombola. Op een gegeven moment, een paar maanden na de geboorte van Sarah, heb ik Winnie erover verteld. Ze stompte me met haar vuist midden in mijn gezicht, waarop mijn neus begon te bloeden, en ik herinner me dat ik terwijl ik in de badkamer stond om het bloeden te stelpen bij mezelf dacht dat het mijn verdiende loon was.

Dat is ook de enige keer geweest dat er iets van een handgemeen tussen Winnie en mij heeft plaatsgevonden.