Henning Mankell

Geschiedenis van een gevallen engel

Vertaald uit het Zweeds door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Minnet av en smutsig ängel, verschenen bij Leopard Förlag, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2011

Published bij agreement with Leopard Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Ilona Wellmann/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2144 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

‘Er zijn drie soorten mensen: mensen die dood zijn, mensen die leven, en mensen die varen …’

plato

==
==
==
==
==
==
==
==
Proloog

Proloog - AFRICA HOTEL, BEIRA, 2002

#

Op een dag tijdens de koude julimaand van 2002 hakte een man die José Paulo heette een gat in een vermolmde vloer. Niet omdat hij een vluchtweg of schuilplaats zocht, maar omdat hij het versleten parket wilde gebruiken als brandhout. Het was in jaren niet zo koud geweest in Afrika.

José Paulo was alleenstaand, maar had de verantwoording voor zijn zuster en haar vijf kinderen op zich genomen nadat zijn zwager Emilio op een ochtend met de noorderzon was vertrokken. Het enige wat hij achterliet waren een paar kapotte schoenen en een aantal onbetaalde rekeningen. De schulden had hij bijna allemaal gemaakt bij donna Samima, die een illegale kroeg had in de buurt van de vissershaven, waar ze tontonto[1] schonk en zelfgebrouwen bier met een adembenemend hoog alcoholpercentage.

Emilio deed de hele dag niets anders dan drinken en praten over de voorbije tijd, toen hij in de Zuid-Afrikaanse goudmijnen werkte. Maar veel mensen beweerden dat hij nooit een voet in Zuid-Afrika had gezet, laat staan ooit geregeld werk had gehad.

Zijn verdwijning kwam verwacht noch onverwacht. Hij was gewoon weggeslopen in de stille uren vlak voor de dageraad, terwijl iedereen sliep.

Niemand wist waar hij heen gegaan was en niemand zou hem ook heel erg missen, zelfs zijn eigen familie niet. Of donna Samima hem miste is twijfelachtig, maar ze stond erop dat zijn rekeningen betaald werden.

Emilio, praatjesmaker en drinkebroer, liet zelfs als hij in de buurt was amper sporen na. Dat hij verdwenen was maakte eigenlijk niets uit.

José Paulo woonde met het gezin van zijn zuster in het Africa Hotel in Beira. Ooit, in een tijd die nu ver weg en onbegrijpelijk lijkt, gold het hotel als het statigste van heel koloniaal Afrika. Het werd vergeleken met het Victoria Falls op de grens tussen Zuid- en Noord-Rhodesië, voordat die landen zich vrijmaakten en Zimbabwe en Zambia gingen heten.

Naar het Africa Hotel kwamen blanken van heinde en ver om te trouwen, jubilea te vieren en te laten zien dat ze tot de aristocratie behoorden. Een aristocratie die zich niet kon voorstellen dat haar koloniale paradijs ooit ten onder zou gaan. In het hotel werden op zondagmiddag thés dansants georganiseerd en swing- en tangowedstrijden, en talloze mensen lieten zich voor de grote entree fotograferen.

De koloniale droom over het paradijs was echter gedoemd te verdwijnen. Op een dag ontvluchtten de Portugezen hun laatste bolwerken. Het Africa Hotel raakte in verval zodra de voormalige eigenaren waren vertrokken. De verlaten kamers en suites werden bevolkt door arme Afrikanen. In uitgeholde vleugels en fortepiano’s, in vervuilde boudoirs en badkuipen bewaarden ze hun schamele bezittingen. De prachtige parketvloer werd gesloopt en gebruikt als brandhout tijdens de koudste winterdagen.

Uiteindelijk woonden er duizenden mensen in wat ooit het Africa Hotel was.

Op een dag in juli hakte José Paulo dus een gat en brak de vloer open. Het was ijzig koud in de kamer. De enige warmtebron bestond uit een ijzeren schaal boven een open vuur waarin het eten gekookt werd. De rook ging via een kachelpijp door een ingeslagen en provisorisch hersteld raam naar buiten.

Het half vermolmde parket stonk naar sombere vergankelijkheid. José dacht dat er een dode rat onder lag, die zijn lijklucht verspreidde. Maar het enige wat hij vond was een notitieboekje, gebonden in kalfsleer.

De letters spellend las hij een vreemde naam op de zwarte kaft.

Hanna Lundmark.

Onder de naam stond een jaartal: 1905.

Wat er in het boek stond kon hij niet lezen. Het was geschreven in een taal die hij niet kende. Hij richtte zich tot de oude Afanastasio, die verderop in de gang in kamer 212 woonde en door iedereen in het hotel werd beschouwd als een wijs man, aangezien hij in zijn jonge jaren een ontmoeting met twee hongerige leeuwen had overleefd op een verlaten pad in de buurt van Chimoio.

Maar zelfs Afanastasio kon het schrift niet duiden. Hij vroeg de oude Lucinda, die in de voormalige hotelreceptie woonde, om raad, maar ook zij wist niet wat voor taal het was.

Afanastasio opperde dat José Paulo het boek moest weggooien.

‘Het heeft lang onder de grond gelegen’, zei Afanastasio. ‘Iemand heeft het daar weggestopt in de tijd dat mensen zoals wij slechts als bedienden, schoonmakers of kruiers in dit gebouw verbleven. Het verborgen boek bevat vast en zeker een onplezierig verhaal. Verbrand het, warm je eraan op een avond dat het echt koud is.’

José Paulo nam het boek weer mee naar zijn kamer. Hij verbrandde het niet, zonder dat hij precies wist waarom. In plaats daarvan gaf hij het een nieuwe schuilplaats. Er zat een holle ruimte onder de vensterbank waar hij het geld verstopte dat hij heel af en toe verdiende. Nu moesten de smoezelige, schaarse bankbiljetten de plek delen met het zwarte notitieboek.

Hij haalde het niet meer tevoorschijn. Vergeten deed hij het evenmin.

[1]Tontonto bijnaam voor zelfgestookte drank met een hoog alcoholgehalte

==
==
==
==
==
==
==
==
Deel 1

Deel 1 - DE ZENDELINGEN VERLATEN HET SCHIP

#

1

Het is 1904. In de junimaand. Een verstikkend hete, tropische dageraad.

Hier en in dat ver verwijderde nu rust een stoomschip varend onder Zweedse vlag roerloos op de zachte deining. Aan boord bevinden zich eenendertig bemanningsleden. Een van hen is een vrouw. Ze heet Hanna Lundmark, geboren Renström, en werkt aan boord als kokkin.

Aanvankelijk waren ze met tweeëndertig personen, die de reis naar Australië zouden maken met Zweeds kwaliteitshout en planken voor de vloeren van saloons en woonkamers van rijke schapenfarmers.

Een van de bemanningsleden is zojuist overleden. Hij was stuurman en bovendien getrouwd met Hanna.

Hij was jong en levenslustig. Tegen de orders van kapitein Svartman in ging hij op een dag aan land toen ze kolen bunkerden in een woestijnhaven ten zuiden van Suez. Hij raakte besmet met een van de dodelijke koortsen die altijd een bedreiging vormen aan Afrikaanse kusten.

Toen hij besefte dat hij zou sterven begon hij te brullen van angst.

Van degenen die aan zijn doodsbed stonden, kapitein Svartman en timmerman Halvorsen, hoorde niemand hem een laatste woord spreken. Zelfs tegen Hanna, die slechts na een huwelijk van een maand weduwe zou worden, zei hij niets. Hij stierf schreeuwend en – vlak voor het einde – kermend van angst.

Hij heette Lars Johan Jakob Antonius Lundmark. Hanna rouwt in gedachten nog steeds om hem, murw geslagen door wat er is gebeurd.

Tijdens de dageraad op de dag na zijn dood. Het schip ligt stil. Het is bijgedraaid vanwege de zeebegrafenis die zo meteen plaatsvindt. Kapitein Svartman wil niet wachten. Er is geen ijs aan boord om het lijk te koelen.

Hanna staat op de achterplecht met een afvalemmer in haar hand. Ze is klein, met een hoge borst, en heeft vriendelijke ogen. Het bruine haar in een strakke knot in de nek.

Ze is niet mooi, maar op een bijzondere manier straalt ze een volstrekte waarachtigheid uit.

Hier en nu. Hier bevindt ze zich. Op zee, aan boord van een stoomschip met dubbele schoorstenen. Beladen met hout, onderweg naar Australië. Thuishaven: Sundsvall.

Het schip heet Lovisa. Het is op de Finnboda-werf in Stockholm gebouwd. Maar zijn thuishavens lagen altijd aan de Norrlandse kust.

Eerst was het in het bezit van een rederij in Gävle, die na teleurstellende speculaties over de kop ging. Toen werd het naar Sundsvall verkocht. In Gävle heette het Matilda, naar de vrouw van de reder die met onhandige vingers Chopin speelt. Nu is het Lovisa gedoopt, naar de jongste dochter van de nieuwe reder.

Een van de mede-eigenaren heet Forsman. Hij heeft ervoor gezorgd dat Hanna Lundmark werk kreeg aan boord. Hoewel er ook bij Forsman thuis een piano staat, is er niemand die erop speelt. Maar hij pleegt naar de pianostemmer te luisteren die regelmatig langskomt.

En nu is stuurman Lars Johan Jakob Antonius Lundmark overleden aan een vreselijke koorts.

Het is alsof de deining gestold is. Het schip ligt onbeweeglijk, alsof het de adem inhoudt.

Precies zo stel ik me de dood voor, denkt Hanna ineens bij zichzelf. Een plotselinge stilte, onverwacht, die uit het niets komt. De dood is als de wind. Een snelle verplaatsing naar lijzijde.

De lijzijde van de dood. En dan niets meer.

2

Op dat moment wordt Hanna overvallen door een herinnering. Hij komt uit het niets.

Haar vader verschijnt voor haar geestesoog; zijn stem, die tegen het einde van zijn leven als een fluistering was. Het was alsof hij van haar verlangde dat ze zijn woorden zou bewaren als een kostbaar geheim.

Een armoedige engel. Dat is wat je bent.

Dat zei hij tegen haar vlak voor hij stierf. Het was alsof hij haar een geschenk probeerde te geven, hoewel – of misschien juist omdat hij amper iets bezat.

Hanna Renström, jij, mijn dochter, bent een engel, een armoedige engel, maar evengoed een engel.

Wat herinnert ze zich eigenlijk? Wat waren zijn woorden? Noemde hij haar armoedig of armzalig? Liet hij het aan haar om te kiezen, zelf te beslissen? Nu ze zich het moment weer voor de geest haalt, denkt ze dat hij haar een armoedige engel noemde.

De herinnering is vaag, verbleekt. Ze is zo ver bij haar vader en zijn dood vandaan. Daar en toen, een eenzaam huis aan het bruine, koude water van de rivier Ljungan in het stille binnenland van Norrland. Daar overleed hij, in elkaar gekrompen van de pijn op de uittrekbank in een keuken die amper warm te krijgen was.

Hij stierf omgeven door kou, denkt ze. De kou was streng in januari 1899, toen hij ophield met ademen.

Er is meer dan vijf jaar verstreken, het is nu juni 1904.

De herinnering aan haar vader en de woorden over de engel verdwijnen net zo snel als ze zijn gekomen. In een paar seconden is ze terug in het heden.

Ze weet dat je de opmerkelijkste reizen altijd in je innerlijk maakt, waar tijd noch ruimte bestaat.

Misschien wilde het beeld uit haar herinnering haar helpen? Wierp het haar een touw toe, zodat ze over de muur van het gevoelloos makende verdriet kon klimmen?

Maar ze kan niet vluchten. Het schip is veranderd in een onneembare vesting.

Ze kan niet ontsnappen. Haar man is echt dood.

De dood: als een klauw. Die weigert te roesten en zijn greep te laten verslappen.

3

De druk in de stoomketels is verlaagd. De zuigers onbeweeglijk, de machine in rust. Hanna staat aan de reling met de afvalemmer in haar hand. Ze gaat hem legen boven de spiegel. De scheepsjongen wilde hem van haar overnemen toen ze de kombuis uit liep. Maar ze hield de emmer stevig vast, wilde hem niet uit handen geven. Ook al gaat ze vandaag zien dat haar man begraven wordt in de diepte van de zee, ingenaaid in zeildoek, ze wil haar plicht niet verzaken.

Als ze opkijkt van de emmer vol eierschalen is het alsof de hitte haar in het gezicht krabt. Ergens in de nevel aan stuurboord ligt Afrika. Hoewel ze nog geen spoortje land kan ontwaren, meent ze het te kunnen ruiken.

Hij die nu dood is, heeft haar erover verteld. Over de dampende, bijna bijtende geur van verrotting die overal in de tropen hangt.

Hij had al meerdere reizen gemaakt, naar verschillende bestemmingen. Hij had er het nodige van opgestoken. Maar niet het belangrijkste: te overleven.

Deze reis zou hij niet voltooien. Hij overleed op 24-jarige leeftijd.

Het is net of hij haar heeft willen waarschuwen, denkt Hanna. Maar ze weet niet waarvoor. En nu is hij dood.

De dode zal het antwoord altijd schuldig moeten blijven.

Geluidloos verschijnt er iemand aan haar zijde. De beste vriend van haar man aan boord, de Noorse timmerman Halvorsen. Of hij een voornaam heeft, weet ze niet, hoewel ze al meer dan twee maanden samen op het schip zitten. Hij is en blijft Halvorsen, een ernstige man van wie wordt beweerd dat hij telkens bij thuiskomst in Brönnöysund na een paar jaar op zee op zijn knieën valt en bekeerd wordt, en vervolgens weer aanmonstert als zijn geloof hem niet langer draagt.

Hij heeft grote handen, maar zijn gezicht is week, bijna vrouwelijk. De baardstoppels lijken erop gekalkt door iemand die hem een hak heeft willen zetten.

‘Ik begreep dat er iets is wat je wilt vragen’, zegt hij.

Zijn stem zingt. Het klinkt alsof hij neuriet terwijl hij praat.

‘De diepte’, zegt Hanna. ‘Waar komt Lundmarks graf te liggen?’

Halvorsen schudt aarzelend zijn hoofd. Ineens lijkt hij op een onrustige vogel die wil opstijgen.

Zwijgend loopt hij van haar weg. Maar ze weet dat hij het antwoord zal vinden dat ze zoekt.

Op welke diepte komt het graf te liggen? Is er een bodem waar haar man in het dichtgeregen zeildoek zal rusten? Of is daar niets, een zeediepte die gewoon doorgaat tot in alle oneindigheid?

Ze leegt de emmer met eierschalen, ziet de witte vogels een duikvlucht naar het water maken om de buit te vangen, en veegt het zweet van haar voorhoofd met de handdoek die ze aan haar schort heeft geknoopt.

Dan kan ze zich niet meer inhouden. Ze schreeuwt het uit.

Een paar vogels die rusten op de stijgwinden in afwachting van een nieuwe afvalemmer die geleegd wordt, geven een ruk aan hun vleugels en trekken zich snel terug uit de jammerklacht die als hagel op hen neerdaalt.

De scheepsjongen Lars kijkt geschrokken door de deur van de kombuis naar buiten. Hij houdt een gekneusd ei in zijn hand en kijkt stilletjes naar haar; hij weet zich geen raad met de dood.

De schreeuw is door meerdere mensen aan boord gehoord. Twee bezwete matrozen met ontbloot bovenlijf staan te gluren naast de kombuis, waar een van de grote touwtrossen ligt, opgerold als een reuzenslang.

Hanna schudt enkel haar hoofd, ze verbijt zich en gaat met de lege emmer de kombuis in. Nee, ze zal niet over de reling klimmen. Haar hele leven lang heeft ze altijd alles verdragen en dat zal ze blijven doen.

De hitte in de kombuis slaat haar tegemoet. Achter het fornuis staan is leven als de vuren diep beneden in de machinekamer – dat weet ze, al is ze er nooit geweest. Vrouwen in de buurt van stoomketels en vuurtorens brengen tegenspoed.

Oudere zeelieden zien vrouwen aan boord sowieso als onheil. Dat brengt ongeluk. En strijd en jaloezie onder de mannen. Toen reder Forsman wilde dat Hanna zou meevaren ging kapitein Svartman daarmee akkoord. De kapitein laat zich niet veel aan bijgeloof gelegen liggen.

Hanna pakt een ei en breekt het boven de koekenpan, gooit de schaal in de emmer. Dertig levende zeelui moeten hun ontbijt krijgen. Ze probeert alleen aan de eieren te denken, niet aan de begrafenis die wacht. Ze is aan boord als kokkin, daar is niets aan veranderd door de dood van haar man.

Het is zoals het is: zij leeft. En Lundmark is dood.

4

Vlak daarna komt Halvorsen terug en vraagt haar mee te komen. Kapitein Svartman wacht.

‘We gaan de diepte loden’, zegt Halvorsen. ‘Als onze touwen en lijnen niet lang genoeg zijn, kiest de kapitein een andere plek.’

Ze bakt de vier eieren af die ze in de pan heeft liggen en loopt dan met hem mee. Ze wankelt door een plotse duizeling. Maar ze valt niet, weet zichzelf staande te houden.

Kapitein Svartman stamt uit een lang en ononderbroken zeemansgeslacht, dat weet ze. Hij is zestig jaar, een oude man. Hij mist het laatste kootje van de pink van zijn linkerhand. Niemand weet of dat aangeboren is of veroorzaakt door een ongeval.

Bij twee gelegenheden is hij met een zeilschip naar de kelder gegaan. De ene keer is hij samen met de bemanning gered, de andere keer was hij alleen in gezelschap van de scheepshond die, nadat hij in veiligheid was gebracht, in het zand ging liggen en stierf.

Hanna’s overleden man zei haar een keer dat kapitein Svartman eigenlijk ook was gestorven, samen met de scheepshond. Na de catastrofe bleef de kapitein jaren aan de wal. Wat hij toen deed weet niemand. Het gerucht gaat dat hij een tijdje spoorwegarbeider is geweest en tot de voorhoede behoorde die er door de staatsspoorwegen opuit werd gestuurd om de Inlandsbana – de spoorlijn door het binnenland – uit te zetten, waar ze in de Zweedse Rijksdag nu nog over kibbelen.

Toen keerde Svartman terug naar zee, dit keer als kapitein op een stoomschip. Hij was een van de weinigen die de zee niet vaarwel zei toen de zeilschepen begonnen te verdwijnen, maar ervoor koos mee te gaan met de nieuwe tijd.

Niemand heeft hij echter ooit verteld over de jaren dat hij aan de wal was, wat hij deed, wat hij dacht, zelfs niet waar hij woonde.

Hij spreekt zelden onnodig, hij gelooft net zomin dat mensen kunnen luisteren als dat de zee te vertrouwen is. Hij heeft lavendelkleurige potplanten in zijn hut, die niemand anders water mag geven.

De stille zeekapitein gaat nu de diepte peilen van de plek waar zijn dode stuurman zal worden begraven.

Kapitein Svartman buigt voor Hanna als ze naar hem toe komt. Ondanks de hitte draagt hij een uniform. De knopen dicht, het overhemd gestreken.

Naast hem staat de bootsman, die Peltonen heet, een Fin. Hij houdt een schietlood in zijn hand, bevestigd aan een lange, dunne lijn.

Kapitein Svartman knikt, Peltonen gooit het lood overboord en laat het zinken. De lijn glijdt tussen zijn vingers door. Ze zwijgen. Op een zeker punt zit een zwart bandje aan de lijn geknoopt.

‘Honderd meter’, zegt Peltonen.

Zijn stem klinkt schel. De woorden echoën, stuiteren weg over de golven.

Na zeven zwarte bandjes, zevenhonderd meter, is de lijn op. Het lood hangt nog steeds in de diepte, heeft de bodem nog niet bereikt. Peltonen bevestigt de lijn met een knoop aan een nieuwe rol. Ook daaraan zit om de honderd meter een zwart bandje.

Op 1935 meter hangt de lijn slap. Het lood heeft de bodem bereikt. Hanna heeft een grafmaat voor haar man gekregen.

Peltonen begint de lijn op te halen terwijl hij hem om een speciale houten schijf windt. Svartman neemt zijn kapiteinspet af en wist het zweet van zijn voorhoofd. Dan kijkt hij op zijn horloge. Kwart voor zeven.

‘Om negen uur’, zegt hij tegen Hanna. ‘Voordat de hitte al te drukkend wordt.’

Ze gaat naar de hut die ze met haar man heeft gedeeld. De bovenste kooi was van hem. Vaak lagen ze samen in de onderste. Buiten haar medeweten heeft iemand zijn lakens weggehaald.

Het matras ligt bloot. Ze gaat op de rand van haar eigen kooi zitten en kijkt naar het schot aan de andere kant van de krappe hut. Ze weet dat ze zichzelf nu moet dwingen na te denken.

Hoe is ze hier in vredesnaam beland? Op een schip, zacht deinend op een vreemde zee? Zij, die geboren is op een plek die zo ver van de zee ligt als je maar kunt komen. Er lag thuis een roeiboot in de rivier, dat was alles. Daarin mocht ze met haar vader mee als hij ging vissen. Maar toen ze zei dat ze wilde leren zwemmen – ze moet een jaar of zeven, acht geweest zijn – gaf hij daar geen toestemming voor. Dat was tijdverspilling. Ze kon zich wassen aan de waterkant. En als ze naar de overkant wilde, kon ze de boot of de brug nemen.

Ze gaat in haar kooi liggen en sluit haar ogen. In haar herinnering rent ze zo ver terug als ze maar kan, naar haar jeugd, waar de schaduwen steeds langer worden.

Daar kan ze misschien bescherming vinden tot het moment is aangebroken waarop haar overleden man voorgoed in zee zal verdwijnen.

Haar verlaten. Voor altijd.

5

Kindertijd: het diepst weggezakt. Als op de bodem van een aardspleet.

Dit was Hanna Lundmarks eerste herinnering: de kou die wrikte en wrong in de houten wanden, vlak bij haar gezicht als ze sliep. Ze werd vaak wakker en dan voelde ze hoe dun het laagje was tussen de opgeplakte kranten, die dienden als behang in dat huis van armoede waar ze opgroeide, en de kou die voortdurend probeerde zich door het hout naar binnen te knagen.

Elk voorjaar liep haar vader het huis na, alsof het een schip op een scheepshelling was, om het zo goed en zo kwaad als het ging op te lappen voor de volgende winter.

De kou was een zee, het huis een schip en de winter een oneindig wachten. Tot ver in de herfst dichtte hij de lekkende kieren, totdat de vorst onverbiddelijk inzette. Dan was het afgelopen en moesten ze het maar nemen zoals het kwam. Het huis werd te water gelaten voor de winter, en dat het nog steeds kou lekte was niet te verhelpen.

Haar vader heette Arthur Olaus Angus Renström, hij was bosarbeider, hakte voor Iggesund en deelde een werkpaard met de broers Salomonsson, die verderop langs de rivier woonden. Hij zwoegde in het bos tegen slechte betaling. Hij behoorde tot de mannen van het grote bos die nooit wisten of hun loon genoeg was of niet.

Hanna herinnerde zich haar vader als een sterke man met een vriendelijke glimlach. Maar bij tijd en wijle ook zwaarmoedig en verzonken in gedachten waar ze geen weet van had. Trollen dacht ze dat hij in zijn hoofd had als hij zo afwezig was, zittend aan de keukentafel, zijn handen zwaar rustend in zijn schoot. Hij was in zijn huis, te midden van zijn gezin, maar toch op de een of andere manier ver weg. Dan leefde hij in een andere wereld, waar stenen veranderden in trollen, rendiermos in haar en de wind die door de dennen ruiste het gemurmel van stemmen werd van alle mensen die al gestorven waren.

Hij praatte vaak over hen. Over iedereen die eerder was overleden. Het beangstigde hem dat er nog maar zo weinig mensen leefden en er al zo ongelooflijk veel dood waren.

Er was een ziekte, een epidemie waarvan alle vrouwen de naam wisten: de timmerziekte. Die brak uit als de mannen alcohol in hun lijf hadden en iedereen sloegen die ze voor de voeten kwam, vooral de kinderen en de vrouwen die hen wilden beschermen. Natuurlijk dronk haar vader af en toe, maar niet zo vaak. En hij werd nooit gewelddadig. Daarom maakte zijn vrouw, Hanna’s moeder, zich niet zozeer zorgen over de brandewijn als wel over zijn zwaarmoedigheid. Als hij dronk werd hij sentimenteel en wilde psalmen zingen. Hij, die normaal gesproken de kerken het liefst in brand wilde steken en de dominees het bos in jagen.

Zonder schoenen, herinnerde Hanna zich dat hij brulde. De dominees het bos in zonder schoenen in de ergste kou. Daar moeten ze ze heen jagen, het bos in, blootsvoets.

Hanna’s grootmoeder, die in een tochtig hutje aan de rand van Funäsdalen woonde, maakte haar doodsbang als ze sprak over haar vervloekte schoonzoon die al zijn nakomelingen naar de hel zou sturen met zijn goddeloze praat. Daar stonden je kokend water en zwavel en gloeiende kolen onder je blote voeten te wachten. Haar grootmoeder was een strenge, dreigende prediker met boze ogen. Ze deinsde er niet voor terug haar kleinkinderen zo bang te maken dat ze ervan moesten huilen en ’s nachts niet konden slapen. Hanna vond het een van de grootste kwellingen dat ze van haar moeder telkens weer mee moest naar haar grootmoeder.

Ze herinnerde zich ook de aanhoudende woede. De oude vrouw schold onafgebroken op haar dochter. Ze kon Hanna’s moeder niet vergeven dat ze met die nietsnut van een Renström was getrouwd, ondanks haar waarschuwingen. Waarom was ze als een blok voor die man gevallen, die er bovendien niet uitzag? Hij had O-benen, was klein van stuk en al kaal voor zijn vijfentwintigste. Bovendien had hij Fins bloed in de aderen; in de verte stamde hij van de Finnen die in het verre Värmland de dichte bossen hadden gekoloniseerd, waar de dag zich amper liet onderscheiden van de nacht.

Had ze geen man kunnen kiezen die uit Hede of Bruksvallarna kwam, of van een andere plaats waar fatsoenlijke mensen woonden?

Hanna’s moeder heette Elin, ze boog voor haar oude moeder, sprak haar nooit tegen en onderging alles gelaten. Hanna begreep dat je toch van iemand kon houden die je slecht behandelde, hoe vreemd het ook was. Zo moest het zijn tussen grootmoeder en Elin.

Elin.

Hanna had altijd gevonden dat die naam niet echt bij haar moeder paste. Iemand die Elin heette moest aan de magere kant zijn en een gave huid hebben, met melkwitte handen en blond haar dat over haar rug viel. Maar Elin Wallén, later Renström, was stevig gebouwd, had kaneelbruin piekhaar, een grote neus en tanden die niet bepaald recht stonden. Als ze lachte, wist je gewoonweg niet waar al die tanden heen moesten. Het was alsof ze haar mond uit wilden. Elin Renström was allesbehalve mooi. En dat wist ze. Misschien had ze er zelf ook verdriet van, dacht Hanna soms toen ze zelf groot genoeg was om haar eigen gezicht te bekijken in de gebarsten scheerspiegel van haar vader.

Maar haar moeder zat niet bij de pakken neer. Ze bezat andere kwaliteiten die ze volop inzette. Ze compenseerde haar uiterlijk door voortdurend te waken over haar eigen reinheid en die van haar gezin. In haar huis, hoe lek en koud het ook was, zouden vloer en plafond en wanden, net als de kinderen en het eigen lichaam, schoongehouden worden. Elin joeg op luizen als een soldatenbataljon dat de vijand bestormt. Ze vulde en leegde de zinken teil waarin ze zich allemaal moesten wassen, haalde water bij de rivier, verwarmde het, schrobde en droeg nieuwe emmers aan voor de was die zich voortdurend opstapelde.

De vier kinderen zagen met verbazing hoe ze ook haar man onder handen nam, als hij vuil en moe thuiskwam uit het bos. Dan waste ze hem, met bewegingen alsof ze een hooglied van liefde zong. En hij leek te genieten van haar handen, die schrobden en droogden, die kromme en grove nagels knipten, hem zo fijn schoren dat zijn wangen glad werden als een babyhuidje.

Maar de kou was dus de allereerste herinnering van Hanna Lundmark. De kou en de sneeuw, die eind september al begon te vallen en pas begin juni zijn greep volledig verloor, als de laatste witte vlekken eindelijk wegdooiden.

En er was natuurlijk de armoede. Dat was geen herinnering maar de kamer zelf waarin ze haar kinderjaren doorbracht. En armoede was ook dat wat haar uiteindelijk dwong het huis aan de rivier te verlaten.

Hanna was toen zeventien, haar vader was al overleden, en als oudste dochter bestond haar leven in het helpen van haar moeder met de kleintjes. Ze waren arm, maar slaagden erin de ergste nood buiten de deur te houden.

Tot het jaar 1903. Heel de zomer heerste er een ernstige en langdurige droogte, die gevolgd werd door een vroege vorst die verwoestte wat de droogte nog niet had verschroeid.

Dat was het jaar waarin haar leven zou veranderen.

De horizon: voorheen ver weg. Kwam nu dichterbij. Als een dreiging.

6

Ook al wilde ze het zich niet herinneren, het was een dag die ze nooit zou vergeten.

Midden augustus, lage wolken, vroeg in de ochtend. Hanna bekeek samen met haar moeder de mislukte oogst. De droogte, het verschroeide. De aarde lag er merkwaardig stil bij. De voorraad meel die ze nog hadden zou amper genoeg zijn tot advent. Evenmin hadden ze voldoende hooi om hun enige koe de winter door te helpen.

Toen ze daar liepen over de dode akkers op een helling naar de rivier zag Hanna haar moeder voor het eerst huilen. Tijdens de lange periode dat haar vader ziek had gelegen en uiteindelijk was overleden, had Elin weggekeken, haar ogen gesloten voor het onvermijdelijke einde en de wanhopige eenzaamheid die haar wachtte. Maar ze had niet gehuild, niet geschreeuwd. Hanna had vaak bedacht dat Elin haar verdriet naar binnen richtte, en dat daar ergens een geheime kracht zat die overwon wat haar kwelde.

Het was toen, die keer dat ze over de dode akkers liepen en beseften dat de nood nu heel dichtbij zou komen, dat Elin tegen haar zei dat ze moest vertrekken. Er was geen toekomst voor Hanna daar bij de rivier. Ze moest naar de kust gaan om de kost te verdienen. Toen Elin en haar man naar de rivieroever waren gekomen en het armzalige boerderijtje van een van haar ooms hadden overgenomen, hadden ze geen keus gehad. Het was 1883, nog maar zestien jaar na het laatste grote rampjaar in het land. Als de hongersnood terugkwam, moest Hanna vertrekken, nu het nog kon.

Ze stonden aan de bosrand, waar de stille akker eindigde.

‘Jaag je me weg?’ vroeg Hanna.

Elin wreef over haar neus, dat deed ze altijd als ze onzeker was.

‘Met drie kinderen kan ik het redden,’ zei ze, ‘maar niet met vier. Jij bent volwassen, jij kunt weggaan, en het voor jezelf en mij makkelijker maken. Ik jaag mijn kinderen niet weg. Ik wil alleen dat je een kans krijgt in het leven. Hier kun je hooguit overleven, meer niet.’

‘Wat kan ik doen aan de kust dat mensen van pas komt?’

‘Hetzelfde als wat je hier doet. Op kinderen passen, werken met je handen. In de stad is er altijd behoefte aan dienstmeisjes.’

‘Wie zegt dat?’

Het was niet haar bedoeling zo te spreken. Maar Elin vatte het op als brutaliteit en greep hardhandig haar arm beet.

‘Dat zeg ík, en je moet me geloven als ik zeg dat ik ieder woord meen dat uit mijn mond komt. Ik doe het niet voor mijn plezier, maar omdat ik moet.’

Ze liet snel Hanna’s arm los, alsof ze zich had vergrepen en er al spijt van had.

Ineens besefte Hanna hoeveel moeite dit haar moeder moest kosten.

Dat ogenblik vergat ze nooit: het was daar en toen, aan de rand van het grimmige landschap van de nood, naast haar moeder die voor het eerst huilde in haar bijzijn, dat ze besefte dat zij zij was en niemand anders.

Zij was Hanna en ze was niet inwisselbaar. Haar lichaam noch haar gedachten konden worden vervangen door iemand anders. Ze bedacht ook dat haar dode vader, net als zij, een niet inwisselbaar mens was geweest.

Is dit wat volwassen worden betekent? vroeg ze zich af, met haar gezicht afgewend, bang dat haar moeder haar gedachten kon lezen. Het verwisselen van de onzekerheid van de kindertijd voor iets anders onbekends, weten dat er geen andere antwoorden worden gegeven dan die waar je zelf naar op zoek moet?

Ze keerden terug naar het huis, dat hurkte tussen een dun berkenbosje en een eenzame lijsterbes. Haar broers en zusjes waren binnen, hoewel het die dag niet echt herfstig was. Maar ze speelden minder, hielden zich rustig als ze honger hadden. Hun leven was een onafgebroken wachten op eten, anders niet.

Vlak voor de deur bleven ze staan, alsof Elin had besloten haar dochter nooit meer binnen te laten.

‘In Sundsvall woont mijn oom Axel’, zei ze. ‘Axel Andreas Wallén. Hij werkt in de haven. Het is een aardige man; hij en zijn vrouw Dora hebben geen kinderen. Ze hadden twee zonen, maar die zijn allebei gestorven en daarna hebben ze geen kinderen meer gekregen. Axel en Dora zullen je helpen. Ze zullen je niet wegsturen.’

‘Ik wil niet als een bedelaarster bij hen aankomen’, zei Hanna.

De oorvijg was onverwacht. Achteraf kwam het Hanna voor dat de klap net een roofvogel was die in duikvlucht op haar wang had gemikt.

Het was weleens eerder gebeurd dat Elin haar had geslagen, maar dan vooral uit angst. Zoals die keer dat Hanna in het voorjaar in haar eentje bij de snelstromende rivier was geweest en het gevaar had gelopen erin te vallen en te worden meegesleurd. Maar nu sloeg Elin haar uit verontwaardiging. Dat was voor het eerst.

De oorvijg werd van de ene volwassene aan een andere gegeven. Die moest begrijpen waarom.

‘Ik laat mijn dochter niet vertrekken om bedelaarster te worden’, zei Elin verontwaardigd. ‘Ik doe het voor je eigen bestwil. Er is hier niets voor jou.’

Hanna had tranen in haar ogen gekregen. Niet van de pijn, ze had erger meegemaakt in haar leven.

De oorvijg was een bevestiging van wat ze zojuist had beseft: nu was ze alleen op de wereld. Ze zou naar het oosten gaan, naar de kust, en ze mocht niet omkijken. Wat achter haar lag zou wegzinken met iedere meter die de ijzers van een slee haar meevoerden.

Het was in de vroege herfst van 1903. Hanna Renström was zeventien jaar, op 12 december zou ze achttien worden.

Een paar maanden later zou ze haar thuis voorgoed verlaten.