Antonio Muñoz Molina

De nacht der tijden

Vertaald uit het Spaans door Tineke Hillegers-Zijlmans en Frieda Kleinjan-van Braam

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La noche de los tiempos, verschenen bij Editorial Seix Barral, S.A.

Oorspronkelijke tekst © Antonio Muñoz Molina, 2009. All rights reserved.

Nederlandse vertaling © Tineke Hillegers-Zijlmans, Frieda Kleinjan-van Braam en De Geus bv, Breda 2011

Vertaling onder mentoraat van Adri Boon

Omslagontwerp Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Getty Images/ Time & Life Pictures/alfred eisenstaedt

isbn 978 90 445 2145 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Elvira

What I am now I owe to you

(Ford Madox Ford, The Good Soldier).

Ik zie wat er in Spanje gebeurt als een belediging, een opstand tegen de intelligentie, een dusdanige uitbarsting van dierlijk en onbeschaafd primitief gedrag dat de fundamenten van mijn rationaliteit erdoor aan het wankelen worden gebracht. Het liefst zou ik alles in dit conflict willen afwijzen, alles de rug toekeren wat het verstand veroordeelt. Maar dat kan ik niet. Het verdriet dat ik als Spanjaard voel is te hevig. Deze vrijwillig op me genomen dienstbaarheid zal ik nooit van me af kunnen schudden en ik zal daarom nooit een balling kunnen worden. Alles wat Spanje aangaat voel ik als iets van mezelf, en ook de meest onaangename dingen moeten, als een vreselijke ziekte, worden meegesleept. Maar dat wil niet zeggen dat we de ziekte waaraan we sterven niet kunnen leren kennen, of liever gezegd waaraan we gestorven zijn; want alles wat we nu over het verleden kunnen zeggen klinkt als iets uit een andere wereld.

manuel azaña

Zou het echt waar zijn dat ons vaderland uiteen is gevallen, het leven opgeschort, dat alles in de lucht hangt?

pedro salinas

1

Midden in de drukte van Pennsylvania Station is Ignacio Abel blijven staan toen hij hoorde dat iemand zijn naam riep. Ik zie hem eerst vanuit de verte, tussen de mensen in de overvolle hal, een mannenfiguur die lijkt op alle andere, als op een foto van toen, nietig door de gigantische afmetingen van het gebouw: mantels, regenjassen, herenhoeden; dameshoedjes schuin op het hoofd en met veertjes opzij; rode petten met klep van kruiers en spoorwegpersoneel; wazige gezichten ver weg; openhangende jassen die tijdens het haastige rennen naar achteren fladderen; mensenstromen die elkaar kruisen maar nooit in botsing komen, elke man en elke vrouw een figuurtje dat precies lijkt op het andere en toch met een eigen identiteit even uniek als het traject dat een ieder volgt op weg naar een bepaald doel: pijlen die een richting aangeven, borden met plaatsnamen en aankomst- en vertrektijden, metalen trappen die resoneren en trillen onder hollende voetstappen, klokken die aan ijzeren bogen hangen of boven verticale borden met grote kalenderbladen waarop al van veraf is te zien welke dag het is. Je zou het allemaal precies moeten weten: letters en cijfers net zo dieprood als de petten van de kruiers geven een dag aan tegen het einde van oktober 1936. Op de verlichte wijzerplaat van al die klokken die in hun bolvormige behuizing op grote hoogte boven de hoofden van de reizigers hangen is het tien minuten voor vier. Op dat moment loopt Ignacio Abel door de stationshal, door de grote marmeren ruimte, met hoge ijzeren bogen en een glazen overkapping die vuil is van het roet en die een goudkleurig licht doorlaat, waarin het stof, het rumoer van stemmen en voetstappen rondzweven.

Ik zag hem steeds duidelijker, opgedoken uit het niets, komend van nergens, ontstaan in een flits van mijn verbeelding, met zijn koffer in de hand, hijgend van het oprennen van de trap bij de ingang, dwars door de schaduwen van de marmeren pilaren heen, overrompeld als hij binnenkomt in die immense ruimte waarin hij misschien niet op tijd zijn weg zal kunnen vinden; ik heb hem opgemerkt tussen anderen, met wie hij bijna inwisselbaar is, een donker pak, net zo’n regenjas, een hoed, misschien iets te formele kleding voor deze stad en deze tijd van het jaar, net zo Europees als de koffer die hij bij zich heeft, solide en duur, van leer, maar wel enigszins versleten door al dat reizen en vol etiketten van hotels en scheepvaartmaatschappijen met sporen van krijtstrepen en douanestempels erop, een zware koffer waarvan het handvat in zijn hand snijdt, maar die misschien wat klein lijkt voor zo’n lange reis. Alsof ik een uitvoerig politieverslag lees of me een heldere droom herinner merk ik details uit de werkelijkheid op. Ik zie ze voor me verschijnen en vaste vorm aannemen op het moment waarop Ignacio Abel even stilstaat in de woelige massa en zich omdraait zoals je doet als je je naam hoort: misschien heeft iemand hem gezien tussen al die mensen en roept hem of schreeuwt om boven het lawaai uit te komen; het geschreeuw teruggekaatst door de marmeren muren en de glazen overkapping, de galmende chaos van voetstappen, stemmen, geratel van treinen, het trillen van de vloer, de echo van het blikkerige stemgeluid uit de luidsprekers, het geroep van verkopers die luidkeels de avondkranten aan de man proberen te brengen. Ik zoek in zijn bewustzijn net als in zijn zakken en in de inhoud van zijn koffer. Ignacio Abel kijkt voortdurend naar de voorpagina’s van de kranten, verwachtend en vrezend een kop te zien met het woord ‘Spanje’, of ‘oorlog’, of ‘Madrid’. Ook kijkt hij naar de gezichten van alle vrouwen met een bepaalde lengte en leeftijd in de onzinnige hoop dat hij misschien zijn verloren geliefde, Judith Biely, zal tegenkomen. In stationshallen en op treinperrons, in havenloodsen en op trottoirs in Parijs en New York heeft hij wekenlang massa’s onbekende gezichten voorbij zien komen, die zich in zijn verbeelding steeds maar vermenigvuldigen als zijn ogen overmand door slaap dichtvallen. Gezichten en stemmen, namen, hele Engelse zinnen die hij toevallig opgevangen heeft en die als linten van woorden in de lucht blijven hangen. I told you we were late but you never listen to me and now we are gonna miss that goddamn train: ook die stem leek wel tot hem gericht, hij die zo traag is bij het nemen van beslissingen als het om praktische zaken gaat, zo onhandig in de omgang met anderen, met zijn koffer in de hand, zijn keurige Europese pak verfomfaaid, een beetje begrafenisachtig, zoals dat van zijn vriend professor Rossman toen die in Madrid opdook. In zijn uitpuilende portefeuille in de rechterzak van zijn regenjas heeft hij een foto van Judith Biely en ook een van zijn kinderen, Lita en Miguel, lachend, genomen op een zondagmorgen een paar maanden geleden: de beide helften van zijn gebroken leven, vroeger onverenigbaar, nu allebei verloren. Ignacio Abel weet dat als je te lang naar foto’s kijkt het niet meer lukt om je degenen die erop staan weer echt voor de geest te halen. De gezichten raken het eigene kwijt, net zoals een intiem kledingstuk, met zorg bewaard door een geliefde, al heel snel de zo dierbare geur verliest van degene die het droeg. Op de foto’s van politiedossiers in Madrid zien de gezichten van de doden, van degenen die vermoord zijn gevonden, er zo volkomen anders uit dat zelfs naaste verwanten hen niet met zekerheid kunnen identificeren. Wat zullen zijn kinderen zien als ze in de familiealbums, waar de foto’s door hun moeder zo zorgvuldig in de juiste volgorde zijn ingeplakt, het gezicht zoeken dat ze al in geen drie maanden meer hebben gezien en waarvan ze niet weten of ze het ooit terug zullen zien, het gezicht dat niet meer lijkt op het gezicht dat ze zich herinneren? Jullie vader is gevlucht, zal hun verteld worden, een deserteur, die liever overliep naar de andere kant, op een zondagmiddag zomaar een trein nam alsof er niets aan de hand was, alsof hij de komende zaterdag weer gewoon naar zijn zomerhuis terug kon keren (hoewel hij nu waarschijnlijk dood zou zijn als hij gebleven was). Ik zie hem daar staan, lang, buitenlands, mager in zijn gezicht in vergelijking met zijn pasfoto, die nog maar begin juni genomen was en toch al in een ander tijdperk, voor die bloedige en verbijsterende zomer in Madrid en het begin van deze reis waar misschien binnen een paar uur een einde aan komt; hij beweegt zich onzeker, schrikachtig, onopvallend tussen al die mensen die precies weten waar ze naartoe gaan, met een verbluffende vitaliteit zijn kant op komen, met de gedecideerde tred van vastberaden mensen, kin omhoog, soepele knieën. Hij heeft een vreemde stem gehoord die zijn naam riep en hij is blijven staan, heeft zich omgedraaid en op het moment dat hij dat doet weet hij al dat niemand hem heeft geroepen en toch kijkt hij automatisch om alsof hij denkt dat het wel zo is en ziet alleen de geërgerde gezichten van degenen die door zijn schuld opgehouden worden, grote mannen met lichte ogen en rood aangelopen gezichten die op sigaren kauwen. Don’t you have eyes on your face you moron? Maar de vijandigheid van die onbekenden gaat niet gepaard met een onderzoekende blik. Op dit moment is in Madrid het op tijd wegkijken om een doordringende blik te ontwijken een van de nieuwe trucs om te overleven. Het mag niet lijken of je bang bent, want dat maakt je automatisch verdacht. Het echt horen van de stem of alleen in zijn verbeelding als een soort akoestische illusie heeft bij hem het soort schrikreactie teweeggebracht als bij iemand die bezig is in slaap te vallen en denkt dat hij struikelt over een traptree en dan ineens weer wakker schiet of zich helemaal aan de slaap overgeeft. Maar hij heeft zijn naam heel duidelijk gehoord, niet geschreeuwd door iemand die de aandacht wil trekken in een lawaaiige menigte, maar bijna zachtjes uitgesproken, bijna gefluisterd, Ignacio, Ignacio Abel, gezegd door een bekende stem die hij echter niet kan thuisbrengen, maar wel op het punt heeft gestaan te herkennen. Hij weet niet eens of het de stem van een man of een vrouw is, of het de stem van een dode of een levende is. Van achter de gesloten deur van zijn huis in Madrid hoorde hij een stem die steeds weer op smekende toon zijn naam herhaalde, maar hij bleef in het donker met ingehouden adem doodstil staan en deed de deur niet open.

Al maandenlang kun je niet meer zeker zijn van bepaalde dingen: je weet niet of iemand die je goed kent of die je een paar dagen geleden of zelfs maar een paar uur eerder hebt gezien nog leeft. Vroeger was de grens tussen leven en dood duidelijker, minder veranderlijk. Andere mensen weten misschien niet of hij dood is of nog leeft. Je stuurt brieven en kaarten en je weet niet of ze aankomen en als ze aankomen of de geadresseerde nog wel leeft, of op hetzelfde adres woont. Je draait telefoonnummers maar aan de andere kant van de lijn neemt niemand op of de stem in de hoorn is die van een onbekende. Je pakt de hoorn op omdat je dringend iets moet vertellen of weten, maar de lijn is dood. Je draait een kraan open en er komt geen water uit. Wat vroeger vanzelfsprekend was is dat nu niet meer omdat alles ongewis is. Willekeurige straten in Madrid eindigen plotseling in een barricade of een loopgraaf of in een berg puin als gevolg van een bomexplosie. Als je bij het eerste daglicht een hoek omslaat kun je op de stoep zomaar het al stijve lichaam van iemand zien liggen die de vorige nacht tegen de muur is geduwd, waardoor die plek uit ongeduld een fusilleerplaats is geworden, de ogen halfgesloten in het gele gezicht, de bovenlip samengetrokken in een soort grijns zodat de tanden zichtbaar zijn, de bovenste helft van het hoofd weggeslagen door een schot van heel dichtbij. Midden in de nacht gaat de telefoon en je bent bang om op te nemen. Je hoort de lift of de deurbel in een droom en je weet niet of het een echte dreiging is of alleen maar een nachtmerrie. Zo ver van Madrid en van de slapeloze nachten en de angst van de laatste maanden herinnert Ignacio Abel zich toch nog alles in de tegenwoordige tijd. De afstand maakt de angst niet minder. In de hotelkamer waar hij vier nachten heeft doorgebracht werd hij wakker van het lawaai van vijandelijke vliegtuigen; hij deed zijn ogen open en het was het geraas van een trein die over een verhoogde spoorbaan reed. Hij blijft de stemmen horen: wie heeft zijn naam gezegd, nu, op dit moment, toen ik hem zag staan met openhangende regenjas en zijn koffer in de hand, gespannen turend naar klokken en borden als iemand die bang is zijn trein te missen, welke imaginaire stem is boven het rumoer van het echte leven uit gekomen, hem roepend, misschien wel dwingend om nog sneller te vluchten of juist stil te staan en zich om te draaien en terug te gaan, Ignacio, Ignacio Abel.

Nu zie ik hem veel beter, afgezonderd van de rest nu hij even stilstaat, omringd door bruuske bewegingen, vijandige blikken, een sta-in-de-weg voor degenen die op moeten schieten en precies weten waar ze naartoe gaan, die zich moe van het werk op kantoor naar hun trein haasten, opgeslokt door verplichtingen en een druk sociaal leven, iets wat hij nu mist, als een zwerver of een krankzinnige, ook al heeft hij een geldig paspoort op zak en een treinkaartje in zijn linkerhand, de hand die niet zijn koffer vasthoudt, de Europese koffer die wel wat gehavend is maar er toch nog respectabel uitziet met etiketten in felle kleuren en namen van hotels en oceaanstomers die ik ook kan zien als mijn aandacht werkt als een vergrootglas, net als de vermoeide en ingespannen blik van Ignacio Abel. Ik zie zijn hand om het leren handvat, ik merk de inspanning op waarmee hij het vastklemt, de pijn in zijn gewrichten die al meer dan twee weken overbelast zijn, vanaf het moment dat dit silhouet, deze lange man van middelbare leeftijd die nu bijna opgaat in de menigte ’s nachts eenzaam door een straat in Madrid liep waar de lantaarns uit waren of waarvan het glas kapot of blauw geverfd was en waar alleen wat licht van onder de gesloten luiken van een paar vensters naar buiten kierde. Dat silhouet, uit de foto van Pennsylvania Station geknipt en in een straat in Madrid geplakt, de calle de Alfonso xii, misschien (want de naam is veranderd en hij heeft een tijdje de calle de Niceto Alcalá-Zamora geheten; momenteel is de straat zelfs weer omgedoopt en heet de calle de Reforma Agraria), dat silhouet dat twee of drie weken geleden over de stoep aan de kant van de portalen tegenover de hekken van het Retiropark loopt in de richting van het Estación de Mediodía, zo dicht tegen de muur aan dat zijn koffer soms tegen de hoeken botst, alsof hij in de schaduw ervan wil opgaan, vooral als in de stilte van de avondklok een naderende auto te horen is, wat alleen maar dreigend gevaar kan betekenen, ook al zijn alle papieren in orde, alle documenten voorzien van handtekeningen en stempels. Je zou de precieze vertrekdatum moeten weten, maar zelfs hij weet niet meer hoeveel dagen hij onderweg is en het verleden verdwijnt ongelooflijk snel in de tijd. Een stad in het donker, beheerst door angst, in de ban van geruchten over een strijd, van ronkende vliegtuigen die dichterbij komen, maar nog niet meer zijn dan het gerommel van een verre storm. Hij kijkt op een van de klokken die aan de ijzeren bogen hangen en rekent uit dat het in Madrid al een paar uur nacht is, nu, op dit moment terwijl hij stil bleef staan omdat een stem hem riep, toen de minutenwijzer met eenzelfde tik op al die verlichte wijzerplaten versprong van acht naar zeven, een schokje in de tijd als een soort overslaande hartslag, de stap in de leegte die je maakt als je in slaap valt; het is zeven voor vier; om vier uur vertrekt de trein die hij moet halen en hij heeft nog steeds geen idee waar hij heen moet, welke van de wegen die elkaar kruisen in de menigte als stromingen aan het zeeoppervlak hem naar zijn bestemming zal brengen. Als in een heldere droom kan ik nu zijn gezicht zien dat zich omdraait, al heel dichtbij, net zoals hij het ’s morgens zag toen hij zich stond te scheren en met zijn hand de condens van de spiegel veegde, in de hotelkamer waar hij vier nachten heeft doorgebracht en, weet hij, nooit meer terug zal komen. Nu sluiten de deuren zich definitief achter hem en zijn aanwezigheid verdwijnt spoorloos op de plaatsen waar hij is geweest, net zoals wanneer hij door een gang in het hotel loopt en een hoek omslaat, dan is het alsof hij er nooit is geweest. Ik heb hem gezien bij het scheren, vanmorgen, voor de spiegel boven de wastafel, in de kamer waarvan hij eindelijk wist dat hij die ging verlaten, want een paar uur eerder was het telegram bezorgd dat nu geopend op het nachtkastje lag, naast zijn portefeuille en zijn leesbril en de brief die hij de middag ervoor had gekregen en die hij na lezing bijna verscheurd had. Beste Ignacio ik hoop dat als je deze brief krijgt het goed met je gaat je kinderen en ik in orde en rustig godzijdank wat niet gering is in deze tijden hoewel jij je niet veel moeite lijkt te hebben getroost om erachter te komen hoe het met ons gaat. In het telegram staat een korte verontschuldiging voor al die dagen dat hij moest wachten op informatie over de trein, de vertrektijd en het station van bestemming waar hij opgehaald zal worden. De brief was bijna drie maanden daarvoor geschreven en verstuurd en heeft hem door een reeks toevalligheden die hij nog niet helemaal kan verklaren in dit hotel in New York bereikt, alsof de diepe wrok die uit haar woorden spreekt de brief in zijn verbeten zoektocht had geleid (de wrok of iets ergers wat hij voor het ogenblik nog niet kan of wil benoemen). Niets is meer zoals het was en er is geen reden om aan te nemen dat na deze ingrijpende veranderingen de dingen weer worden zoals vroeger. Een brief naar Madrid gestuurd vanuit een dorp in de Sierra de Guadarrama raakt onderweg zoek en doet er niet twee dagen maar drie maanden over om aan te komen en is doorgestuurd via een vestiging van het Rode Kruis in Parijs en een Spaans postkantoor waar iemand er meerdere malen een stempel op heeft gezet: onbekend op dit adres.

Ignacio Abel is nog maar zo kort weg uit Madrid en is nu al een onbekende. Ik zie de envelop onder de brandende lamp op het nachtkastje liggen, in de sombere kamer zonder uitzicht op straat, waar regelmatig het geluid te horen is van een trein die over een verhoogde spoorbaan rijdt. Ignacio Abel pakt voor de zoveelste keer zijn koffer in die geopend op bed ligt en scheert zich zorgvuldiger dan de afgelopen dagen, nu hij weet dat ze hem verwachten, dat er tegen zes uur vanmiddag iemand op een perron zal staan die zijn gezicht wil zien tussen de reizigers die uitstappen op een station met een rare Duitse naam die op zijn treinkaartje staat, Rhineberg. Hij zal uit de trein stappen en iemand zal op hem staan te wachten en als hij zijn naam zegt zal diegene hem een deel van zijn opgeschorte bestaan teruggeven. Hij wil niet zijn hoofd laten hangen, zich niet gewonnen geven; zijn innerlijk verzet tegen de aftakeling door de eenzaamheid en de reis wil hij niet opgeven; net zoals je bij het ontwerpen van een gebouw of het maken van een houten maquette aandacht besteedt aan in de praktijk onnodige details. Je moet je elke dag scheren, ook al zal er gebrek aan zeep komen en zal het mes bot worden en de borstel van dassenhaar zijn haren een voor een verliezen. Je moet ervoor zorgen dat de kraag van je overhemd niet groezelig wordt. Hij heeft er echter maar drie en die verslijten langzamerhand door het vele wassen. De manchetten en de kraag, de delen waar de geïrriteerde of transpirerende huid langs wrijft hebben het meest te lijden van het dragen. De vouw in de broek gaat eruit, de schoenveters beginnen te rafelen en er komt een dag dat er bij het strikken eentje knapt. Toen hij vanmorgen zijn overhemd dichtknoopte, ontdekte hij dat er een knoopje af was, en toen hij het vond, wist hij niet hoe hij dat er weer aan moest naaien. Ik kijk naar Ignacio Abel alsof ik naar mijzelf kijk, met zijn maniakale aandacht voor alle kleine details, zijn eeuwige verlangen alles onder controle te houden en zijn angst iets belangrijks over het hoofd te zien, zijn onrust over het snelle voortschrijden van de tijd, over de tergende traagheid ervan als tijd wachten wordt. Hij beklopt zijn gezicht na het scheren en wrijft het in met een beetje lotion uit het bijna lege flesje dat hij uit Madrid heeft meegenomen en ik voel mijn vingers over mijn eigen gezicht strijken. Tijdens het reizen gaan dingen kapot of je raakt ze kwijt en er is geen tijd om nieuwe te kopen of je weet niet hoe en evenmin hoeveel dagen het nog duurt voordat je op je bestemming zult zijn, hoelang je nog moet zien uit te komen met je geld dat steeds minder wordt, de bankbiljetten in je portefeuille, de munten die zich in je broekzakken vermengen met het kleingeld uit andere landen, de kleine dingen die je bewaart zonder goed te weten waarom en die je in de loop van een reis kwijtraakt: kaartjes van de metro of de telefoon, een treinkaartje, een postzegel die je uiteindelijk niet hebt gebruikt, het toegangskaartje voor een bioscoop waar je voor de regen schuilde en een film zag zonder een woord te verstaan van wat er werd gezegd. Ik wil die dingen ordenen zoals hij dat vaak doet, als hij ’s avonds terugkomt in zijn kamer, als hij methodisch de inhoud van zijn zakken op tafel deponeert, zoals hij dat deed op het bureau van zijn werkkamer in Madrid, op zijn kantoor in de Ciudad Universitaria; met mijn vingertoppen in de zakken van Ignacio Abel zoeken, diep in de voering van zijn colbertjasje, achter de binnenrand van zijn hoed; in de zak van zijn regenjas het nutteloze gerinkel horen van zijn huissleutels; weet hebben van ieder voorwerp en elk papiertje dat hij een voor een op het nachtkastje heeft gelegd en op de kast in de hotelkamer, van de dingen die hij zal hebben meegenomen bij zijn overhaaste vertrek naar Pennsylvania Station en die achterblijven en vermoedelijk in de vuilnisbak zullen worden gegooid door het kamermeisje dat het bed verschoont en het raam openzet zodat de oktoberlucht kan binnenkomen, doortrokken van de geur van roetdampen en riviernevel en van de walm van wasserijen en vette keukens: vergankelijke zaken die een feit vertegenwoordigen, een gebeurtenis, de naam van een bioscoop, het bonnetje van een snelle maaltijd in een cafetaria, een kalenderblaadje met op de ene kant de datum en op de andere een snel neergekrabbeld telefoonnummer. In de la van zijn bureau die hij altijd met een sleutel afsloot bewaarde hij de brieven en foto’s van Judith Biely, en ook allerlei spulletjes die verband met haar hielden of van haar waren geweest: een doosje lucifers, een lippenstift, een onderzetter van het cabaret van hotel Palace met de kring erop van het glas waaruit Judith had gedronken. De ziel van mensen komt niet naar voren op foto’s, maar zit in de kleine dingen die ze hebben aangeraakt, die de warmte van hun handen hebben gevoeld. Met behulp van zijn leesbril zocht hij haar achternaam in de smalle kolommetjes van de telefoongids van Manhattan, en was vertederd toen hij hem vond tussen zo veel namen van onbekenden, alsof hij een vertrouwd gezicht zag in een enorme menigte, alsof hij haar stem had gehoord. Namen die er erg op leken maakten het zoeken lastiger: Bily, Bialy, Bieley. In een van de rij houten telefooncabines achter in de hal van het hotel vroeg hij het nummer aan dat achter de naam Biely stond en hij hoorde met bonzend hart het belsignaal overgaan, bang dat hij zou ophangen zodra iemand zou opnemen. Maar de telefoniste zei dat ze geen gehoor kreeg en hij bleef met de hoorn in zijn hand in de cabine zitten tot een paar geïrriteerde tikjes tegen het glas hem uit zijn gepeins haalden.

Het is belangrijk om uiterst secuur te zijn. In de werkelijkheid is niets vaag. Ignacio Abel heeft zijn architectendiploma meegenomen in zijn koffer en ook zijn diploma uit Weimar in mei 1924 ondertekend door de professoren Walter Gropius en Karl Ludwig Rossman. Hij kent de waarde van exacte maten en die van het berekenen van de weerstand van materialen, van het evenwicht tussen tegengestelde krachten waardoor een gebouw overeind blijft staan. Wat zou er geworden zijn van ingenieur Torroja, met wie hij zo graag gesprekken voerde over de fundering van gebouwen, waarin hij onrustbarende dingen aan de weet kwam over de uiteindelijke banaliteit van de materie, het waanzinnig snelle heen en weer schieten van deeltjes in de ruimte. De schetsen in het schrift dat hij in een van zijn zakken heeft, zijn op zich waardeloos als ze niet onderworpen worden aan de verhelderende discipline van de natuurkunde en de meetkunde. Hoe waren ook weer die woorden van Juan Ramón Jiménez die de synthese leken van een verhandeling over architectuur? Het zuivere, het scherpe, het samenvattende, het juiste. Ignacio Abel had ze genoteerd en voorgelezen tijdens een voordracht die hij het jaar daarvoor, op 7 oktober 1935, gehouden had in de Residencia de Estudiantes. Niets gebeurt in een abstracte tijd en in een blanco ruimte. Een boog is een lijn die op een blad papier is gezet en tevens de vorm die wordt bepaald door een wiskundige vergelijking; gewicht wordt omgezet in lichtheid door het spel van tegengestelde krachten; visuele speculatie wordt bewoonbare ruimte. Een trap is een kunstmatige vorm die even noodzakelijk en even zuiver is als de spiraal van een slak, even organisch als de boomstructuur van de nerven van een blad. Op die plaats waar Ignacio Abel nog niet is geweest zal op de top van een bosrijke heuvel het witte gebouw van een bibliotheek komen te staan die in zijn verbeelding en als schetsen in zijn schriften reeds bestaat. Onder de ijzeren bogen en de glazen overkapping van Pennsylvania Station, waar de lucht doortrokken is van stof en rook en trilt door het rumoer dat weerkaatst wordt in de holle ruimtes, geven klokken de exacte tijd aan: de minutenwijzer is net met een snelle voor het oog nauwelijks waarneembare tik naar vijf voor vier gesprongen. Het kaartje dat Ignacio Abel in zijn licht bezwete linkerhand heeft is bestemd voor een trein die precies om vier uur vertrekt van een perron dat hij nog niet heeft gelokaliseerd. In de binnenzak van zijn regenjas zit het paspoort dat vanmorgen op zijn nachtkastje lag naast zijn portefeuille en een al geschreven en gefrankeerde prentbriefkaart die hij vervolgens vergeten was in de brievenbus van het hotel te doen en die nu in de zak van zijn colbert zit, samen met de brief die hij besloot toch niet in kleine snippers te scheuren. Twee kinderen in de moeilijke leeftijd die zonder vader opgroeien en dat in deze tijd, en ik die ze alleen moet grootbrengen. De kaart is een kleurenfoto van het Empire State Building, een nachtelijke opname, met rijen verlichte ramen en een zeppelin met een prachtige stalen gondel eronder. Als hij op reis ging stuurde hij zijn kinderen altijd iedere dag een kaart. Dat heeft hij nu ook gedaan, hoewel hij niet weet of ze wel aankomen; hij schrijft hun namen en het adres elke keer op alsof het een bezwering is, alsof de halsstarrigheid waarmee hij kaarten stuurt moet voorkomen dat ze zoekraken, net als de kracht en de doelgerichtheid waarmee een pijl afgeschoten wordt of de wrok waarmee zijn vrouw minutieus al haar klachten op papier opsomde. Lieve Lita en Miguel, hier zien jullie het hoogste gebouw van de wereld. Ik had het leuk gevonden om met jullie in een zeppelin New York vanuit de lucht te zien. Op de inktblauwe hemel van de kaart is een gelige vollemaan te zien en schijnwerpers die met hun kegelvormige lichtbundels het futuristische silhouet van het luchtschip verlichten. De kaarten en brieven raken tegenwoordig zoek in de wanordelijke oorlogsgeografie; ze komen te laat aan of ze komen aan als degene die ze verwachtte inmiddels dood is of als er niemand meer op het adres woont dat op de envelop staat. De brief van Adela en het telegram hebben Ignacio Abel voorlopig gered van zijn geleidelijke niet-bestaan in de hotelkamer waar drie dagen lang de telefoon niet is gegaan en niemand zijn naam heeft gezegd of zelfs maar het meest oppervlakkige praatje met hem heeft gemaakt. In een van de zakken van zijn regenjas of zijn colbert zitten ook het verlate welkomsttelegram van professor Stevens, directeur van de afdeling Architecture and Fine Arts van Burton College, en de brief waarvan hij het handschrift door een soort gezichtsbedrog, omdat hij zo naar haar verlangt, een paar seconden lang aanzag voor dat van Judith Biely, even helder als de stem die hij heeft gehoord op Pennsylvania Station en die de hare had kunnen zijn. Maar het schoonschrift lijkt er in niets op: gisteravond, voordat hij het licht uitdeed, heeft Ignacio Abel de hele brief van Adela gelezen en weer teruggedaan in de envelop, hem op het nachtkastje gelegd, naast zijn paspoort en portefeuille, en naast zijn leesbril, waarbij hij moeiteloos de verleiding weerstond om hem in kleine snippers te scheuren. In het halfduister van de kamer, ondergedompeld in de rauwe vibratie van de stad, die hem omsloot zoals het onafgebroken stampen van de machines aan boord van het schip tijdens zijn zesdaagse reis over de Atlantische Oceaan, gleden de ogen van Ignacio Abel over het ouderwetse schoonschrift van zijn vrouw en de woorden van de brief kregen in de slapeloze toestand waarin hij verkeerde de saaie toon van opsomming en verwijt en tegelijkertijd van een soort onverwoestbare tederheid waartegen hij weerloos was.

Na verschillende dagen wachten ging de tijd nu ineens weer akelig snel. Het was bijna half vier toen hij op de klok keek voor hij uit zijn kamer zou vertrekken en om vier uur ging de trein naar Rhineberg. Het is zo laat geworden dat hij de koffer op bed met een klap heeft gesloten en pas toen hij de deur opendeed zag hij zijn paspoort op het nachtkastje liggen. Hij huiverde bij de gedachte dat hij op het punt had gestaan om zonder pas weg te gaan. In een seconde van onoplettendheid ligt soms een complete ramp besloten. Het had misschien nog geen minuut gescheeld of ze hadden hem vermoord die avond eind juli waar hij zo vaak van droomt toen een stem in het duister die zijn naam noemde hem redde. Don Ignacio, rustig maar, er is niets aan de hand. Het paspoort met de blauwe kaft en het wapen van de Spaanse Republiek werd half juni afgegeven; het visum voor een jaar in de Verenigde Staten is begin oktober gedateerd (maar alles duurt zo lang dat het wel lijkt of het er nooit van zal komen). De foto is die van een forsere man, niet zozeer jonger, maar wel minder wantrouwend en met een minder onzekere uitdrukking, een blik waarin misschien altijd iets heimelijks zal liggen, maar die rustig in de camera kijkt, zelfs met iets arrogants, nog benadrukt door de perfecte snit van zijn jasje, met een mooi gevouwen pochet en de dop van een vulpen in het borstzakje, door de zijden glans van zijn das en de duidelijk zichtbare kwaliteit van het maathemd. Bij elke grenspost die Ignacio de laatste weken heeft gepasseerd, hebben de grenswachten het gezicht op de pasfoto steeds langer vergeleken met dat van de man die het overhandigde met een onderdanig gebaar dat gaandeweg nerveuzer werd. In deze tijd waarin alles voortdurend sneller gaat, worden foto’s al heel gauw onbetrouwbaar. Ignacio kijkt naar die van hem in zijn paspoort en ziet het gezicht van iemand die een vreemde voor hem is geworden en die eigenlijk geen sympathie bij hem opwekt, zelfs geen nostalgie. Nostalgie, of liever gezegd een zo sterk fysiek verlangen dat het bijna pijn doet, voelt hij voor Judith Biely en zijn kinderen, niet voor degene die hij zelf een paar maanden geleden was en nog minder voor degene die hij voor de oorlog was, normaal in die tijd, verstikkend in zijn herinnering. Het verschil zit hem niet alleen in zijn kleding, maar vooral in zijn blik. De ogen van Ignacio Abel hebben dingen gezien waar de man op de foto nog geen vermoeden van heeft. Zijn zekerheid is zelfingenomenheid; erger nog: verblindheid. Zelfs aan de vooravond van het uitbarsten van de gewelddadigheden die de hele toekomst op zijn kop zullen zetten heeft hij er geen vermoeden van hoe nabij dit alles is en kan hij zich de verschrikking ervan niet voorstellen.

Details ter illustratie: zijn paspoort heeft evenveel geleden onder al het gereis als zijn kleding en zijn koffer, is door te veel handen gegaan, heeft de nodeloos harde druk van te veel rubberstempels ondergaan. In het Spaanse uitreisstempel staan de initialen in rood en zwart van de Iberische Anarchistische Federatie, fai, onduidelijk afgedrukt en als je de bladzijde goed bekijkt zie je sporen van een paar smerige vingers. De handen van de Franse gendarme die het slechts een paar meter verderop controleerde, waren bleek en benig met glanzende nagels. Hij hield het paspoort vast alsof hij bang was voor besmetting. Aan de Spaanse kant had de man van de anarchistische militie Ignacio Abel strak en vol minachting aangekeken met een dreigende, sarcastische blik in zijn ogen, terwijl hij duidelijk liet merken dat hij hem een laffe onderduiker en deserteur vond, en ook al mocht hij door, hij liet hem wel tot het laatste moment in onzekerheid of hij hem zijn paspoort zou afnemen dat in zijn ogen geen enkele waarde had; de Franse gendarme, zijn hoofd recht overeind boven de stijve kraag van zijn uniform, had het langdurig bestudeerd zonder hem ook maar een ogenblik in de ogen te kijken, zonder hem dat voorrecht te gunnen (het vraagt training om het gezicht van iemand op te nemen zonder een blik te wisselen). Het Franse stempel, met een glimmend houten handvat, kwam met een doffe klap neer op het opengevouwen paspoort. Bij elke grens staat er wel iemand die de tijd neemt om een paspoort of welk ander vereist document ook te bestuderen, die achterdochtig over zijn bril heen kijkt en zich tot een collega wendt om iets te mompelen of achter een dichte deur te verdwijnen en het plotseling verdachte document met zich mee te nemen; iemand die zich tot bewaker ontpopt, heer en meester over de toekomst van degenen die wachten, sommigen laat hij toe, anderen wijst hij onverbiddelijk af; of die de tijd neemt om een sigaret op te steken of een grapje te maken met een collega aan het bureau naast hem voor hij bij het loket terugkomt en opnieuw degene die staat te wachten onderzoekend aankijkt, wetend dat zijn ja of nee het verschil tussen leven en dood kan uitmaken.

Misschien is de vijand vandaag Madrid wel binnengevallen en is het paspoort een waardeloos stuk papier geworden. Bij zijn vertrek uit de hotelkamer heeft Ignacio Abel een slordig opgevouwen krant op de grond naast het bed laten liggen die de vrouwen van de schoonmaak weg zullen gooien zonder er zelfs maar naar te kijken. insurgents advance on madrid. Het bericht is van drie dagen geleden. incendiary bombs on a battered city. Op de radio die op de kast staat heeft hij laat in de nacht toen hij niet kon slapen een nieuwsbericht gehoord dat werd gelezen door een nasale, scherpe stem die te snel sprak zodat hij alleen het woord ‘Madrid’ opving. Tussen de muziek van reclameboodschappen en de schrille fluittonen van de slechte ontvangst door klonk de naam als die van een verre, exotische stad verlicht door de gloed van bommen. Misschien ligt zijn huis op dit moment wel in puin en heeft het land waar hij zijn paspoort heeft aangevraagd en waarvan zijn juridische identiteit afhangt opgehouden te bestaan. Maar in elk geval stond het woord ‘Spanje’ of het woord ‘oorlog’ of ‘Madrid’ niet op de voorpagina’s van de kranten die hij vanuit zijn ooghoeken zag liggen in de stationskiosken. Hij ziet pijlen, richtingborden; in het voorbijgaan hoort hij flarden van triviale gesprekken die doorzichtig voor hem worden en over hem lijken te gaan of voorspellingen inhouden; hij speurt een voor een de gezichten af van alle vrouwen, niet omdat hij plotseling Judith Biely hoopt te herkennen maar omdat hij niet weet hoe hij haar niet moet zoeken. Ondanks de dringende haast, de angst om de trein te missen, kijkt hij vol waardering naar de vormen en afmetingen van het gebouw, de opwaartse kracht van de ijzeren pilaren, het ritme van de bogen. Het zuivere, het puntvormige. Het late middaglicht valt schuin door de gebrandschilderde ramen van de overkapping en tekent boven de hoofden brede evenwijdige banen doorzeefd met stof. Hij wil iets vragen aan een kruier in donkerblauw uniform en met een rode pet op maar zijn stem komt niet boven het lawaai uit en zijn gebaar wordt niet opgemerkt. Een rij mensen haast zich in de richting van een gang waarboven een groot bord hangt met een pijl. departing trains.

Hoelang is het niet geleden dat hij iemand zijn naam hardop heeft horen zeggen? Als niemand je herkent en niemand je naam zegt houd je langzamerhand op te bestaan. Hij heeft zich omgedraaid wetend dat het niet waar kon zijn dat iemand hem riep maar een paar seconden lang had hij de aanvechting in een reflex te bevestigen wat zijn rationele bewustzijn ontkende. De stemmen uit het verleden, die hem op zijn vlucht inhalen, komen samen in het machtige geluid dat resoneert onder de glazen en ijzeren overkapping van Pennsylvania Station. De afstand in ruimte en tijd is zijn geluidscamera. Op een zondag in juli is hij in zijn huis in de Sierra de Guadarrama na het eten ingedommeld en de stemmen van zijn kinderen roepen hem vanuit de tuin van waaruit het geluid van de roestige schommel in zijn slaap tot hem doordringt. Ze waarschuwen hem dat het al laat is, dat zijn trein naar Madrid zo meteen vertrekt. Midden in de lange gang van zijn huis heeft hij de telefoon opgenomen en de buitenlandse stem die zijn naam zegt is die van Judith Biely. Hij is blij als hij in de schaduw komt van het caféterras naast bioscoop Europa in de calle Bravo Murillo en doet alsof hij de stem achter zich van zijn oude leermeester bij het Bauhaus in Weimar, professor Rossman, die hem roept, niet hoort. Hij heeft geen enkele reden om hem te ontlopen, maar hij wil hem liever niet zien; hij weet niet dat het de laatste keer is dat hij hem levend zal zien, die ochtend in september; de laatste keer dat professor Rossman zijn naam zal roepen in een straat in Madrid. De stem gaat verloren in een explosie van koorzang en marsliederen onder luidruchtige begeleiding van trommels en hoorns die uit de openstaande bioscoopdeuren komt, naast een klein schaduwplekje waar het naar ontsmettingsmiddel ruikt. Maar opnieuw klinkt zijn naam, nog een keer, als de hand van professor Rossman op zijn schouder neerkomt, mijn beste professor Abel, wat een verrassing u hier te treffen, ik dacht dat u al in Amerika zat.

Akoestische hallucinaties (maar de stem die zijn naam zei aan de andere kant van de gesloten deur had hij niet gedroomd: Ignacio, in godsnaam, doe open, je laat me toch niet vermoorden). Ignacio Abel denkt dat de mens het horen van vertrouwde stemmen nodig heeft om het contact met de werkelijkheid niet te verliezen; dat het menselijk brein illusies van stemmen veroorzaakt als de gehoorzenuw lang geen signalen doorgeeft. Hij hoorde ze deze zomer in Madrid, in zijn in duisternis gehulde huis, dat groter leek sinds het vanaf begin juli niet meer werd bewoond, omdat de meubels en lampen grotendeels waren afgedekt met lakens die de dienstboden eroverheen hadden gelegd om ze te beschermen tegen stof, en die hij gemakshalve had laten liggen toen hij maandenlang alleen in huis was. Ergens achter in het huis, in de strijkkamer, meende hij een radio te horen en het duurde een paar seconden voor het tot hem doordrong dat dat niet kon of dat het geluid van een andere radio in de buurt een herinnering bij hem moest hebben losgemaakt waardoor het leek alsof hij die radio nu hoorde. Hij verbeeldde zich dat hij Miguel en Lita luidkeels hoorde ruziemaken achter de gesloten deur van hun kamer of dat Adela net thuiskwam en de deur hard achter zich dichtgooide. Hij begreep meteen dat hij zich had vergist maar juist dat korte moment maakte de indruk des te intenser, en ook dat het zo onverwacht gebeurde. Vooral op momenten dat hij op het punt stond weg te glijden in een onrustige slaap fluisterde de stem van Judith Biely zijn naam zo vlak bij zijn oor dat hij de zachte aanraking van haar adem en haar lippen kon voelen. In Parijs, op zijn eerste ochtend ver van Spanje, nog met het vreemde gevoel dat hij in een stad was zonder ook maar een spoor van oorlog, deed zich naast het fenomeen van de stemmen tot zijn schrik nu ook een merkwaardig visueel verschijnsel voor. Hij zag een figuur in de verte, het silhouet van iemand achter het raam van een café, en een seconde lang was hij er zeker van dat het een bekende uit Madrid was. Zijn kinderen, van wie hij al zo lang niets meer had gehoord, waren aan het voetballen op een zandpaadje in de tuinen van het Luxembourg; de dag voor hij op reis zou gaan was hij afscheid gaan nemen van José Moreno Villa, die alleen en oud geworden in een klein kantoortje van het Nationaal Paleis zat, voorovergebogen over een oud dossier; en toch zag hij hem een paar passen voor zich lopen op de boulevard Saint Germain, weer rechtop, jonger, met zijn solide burgerlijke elegantie van een paar maanden daarvoor, gekleed in een van die pakken van Engelse wol waar hij zo van hield en met een vilten hoed op die een beetje schuin stond. Een seconde later was de luchtspiegeling verdwenen toen hij de persoon naderde die het beeld bij hem had opgeroepen en het kostte Ignacio Abel moeite om te begrijpen hoe het gezichtsbedrog mogelijk was geweest: de kinderen die in de tuin van het Luxembourg speelden waren ouder dan die van hem en leken in niets op hen; de man die hij voor Moreno Villa had aangezien was voor een etalageruit blijven staan en had een alledaags gezicht met een mopsneus, een blik zonder enige intelligentie en zijn pak was van een middelmatige kwaliteit. In het ronde raampje dat uitkeek op de keuken van een restaurant zag hij een ogenblik, en hij was als verlamd, het gezicht van een van de drie mannen die eind juli op een avond bij hem thuis aan de deur kwamen om huiszoeking te doen.

Maar de ervaring dat het slechts schijn was maakte niet dat hij alerter was: kort daarna zag hij opnieuw in de verte aan een cafétafeltje en op het perron van een station iemand die hij kende uit Madrid; zelfs iemand van wie hij wist dat hij dood was. In het begin worden de gezichten van de doden diep in het geheugen gegrift en komen ze terug in dromen en overdag in luchtspiegelingen, vlak voor ze in het niets verdwijnen. Het ovale, kale hoofd van professor Karl Ludwig Rossman, dat hij met moeite herkend had in het lijkenhuis in Madrid op een avond begin september, bij het treurige licht van een peertje dat aan een draad hing waar de muggen zich omheen verdrongen, verscheen hem op een dag vluchtig tussen de passagiers die in het waterige oktoberzonnetje aan dek zaten van de boot waarop hij naar New York reisde: een kale, al wat oudere man, waarschijnlijk Joods, achteroverleunend tegen het zeildoek van een hangmat, met zijn mond open, zijn hoofd opzij gezakt, slapend. Het leek of de doden in vreemde houdingen in slaap vielen, of dat ze lachten in hun droom, of doodgingen zonder wakker te worden, of hun ogen wel opendeden maar al dood waren, één oog open en het andere halfdicht, een zwart of een kapotgeschoten oog. Plotselinge herinneringen worden voor zijn ogen in het heden geprojecteerd als fotografische beelden die per vergissing bij de montage van een film zijn ingelast, en hoewel hij weet dat ze niet echt zijn kan hij ze niet van zich afzetten en blijft de gedachte aan zijn belofte aan hen en het venijn hem achtervolgen. Toen hij over de boulevard liep die uitkwam op de haven van Saint-Nazaire – aan het einde van de rij wilde kastanjebomen rees de ronde stalen wand op van een oceaanstomer waarop een pas geschilderde naam, ss Manhattan, in witte letters in de zon schitterde – zag hij een man met een breed gezicht en ravenzwart haar, gekleed in een licht pak, aan een cafétafeltje in de zon zitten: door een truc van zijn geheugen had hij in het voorbijgaan de dichter García Lorca weer gezien op de paseo de Recoletos in Madrid, op een junimorgen vanuit het raampje van een taxi waarin hij met grote snelheid naar een van zijn geheime afspraken met Judith Biely reed. Een van de laatste. De afstand maakte de herinnering alleen nog maar scherper, met alle bijbehorende details: de juniwarmte in de taxi, de geur van de zacht geworden leren bekleding van de zitting. Lorca rookte een sigaret aan een marmeren tafeltje met de benen over elkaar geslagen en even dacht Ignacio Abel dat hij hem had gezien en herkende. Daarna maakte de taxi een bocht over Cibeles en reed heel langzaam door de calle de Alcalá, waar het verkeer werd opgehouden door iets, misschien een begrafenisstoet, want er stonden gewapende agenten op de hoeken. Hij keek op zijn horloge hoe laat het was, en op de klok van het postkantoor; hij berekende vrekkig elke minuut die van zijn tijd met Judith afging doordat de taxi zo langzaam reed vanwege de menigte die voor de begrafenis was samengedromd met vlaggen en spandoeken, met verkrampte gebaren van politieke strijd. Hij denkt aan García Lorca die nu dood was en hij stelt zich hem voor in hetzelfde lichte zomerpak dat hij die morgen aanhad, met dezelfde das en tweekleurige schoenen, dood en nietswaardig als een voddenbaal, in die houding die sommige lijken van gefusilleerden hebben alsof ze zich neervlijen voor het slapengaan, alsof ze op hun zij gaan liggen, hun benen optrekken en met hun gezicht op hun half uitgestrekte arm gaan liggen, slapend in een greppel gegooid of naast een muurtje doorzeefd met kogelgaten, bespat met opgedroogde klodders bloed.

Nog steeds wordt hij door diezelfde haast voortgedreven, nu naar het onbekende, een plaats die alleen maar een naam is, Rhineberg, een heuvel boven een rivier met een immens breed oppervlak, een niet-bestaande bibliotheek, die in deze fase van de reis niet meer is dan een serie potloodschetsen en een rechtvaardiging voor zijn vlucht. De haast die hem naar zijn verplichtingen bracht als hij in volle vaart met zijn autootje door Madrid reed; waardoor hij ’s nachts al wakker werd, ongeduldig omdat hij niet kon wachten tot het ochtend werd, gekweld door het snelle verstrijken van de tijd, door het kostbare tijdverlies, waar niet aan te ontkomen viel omdat alles in Spanje zo ontzettend traag ging, omdat er een even oude als hardnekkige weerstand tegen elke verandering bestond. Die inmiddels doelloze haast achtervolgt hem nog steeds, zoals de fantoompijn die iemand na een amputatie blijft achtervolgen, zoals de onbewuste impuls die hem naar een nabije bestemming drijft waar hij Judith Biely niet zal vinden terwijl hij voorbij dat doel niets ziet: de gedroomde en echte stemmen, de minutenwijzer die op alle klokken van Pennsylvania Station verspringt, een trap met metalen treden die hij afdaalt naar de galmende perrons van waar de treinen vertrekken, zijn koffer in de hand, de pijn in zijn verkrampte vingers, het paspoort in de binnenzak van zijn colbertjasje, waar hij even op klopt met de hand die het kaartje vasthoudt, een treinconducteur die instemmend knikt als hij luidkeels de naam roept van het station waar hij heen moet, zijn stem gesmoord door de trilling van de elektrische locomotief, glanzend als de neus van een vliegtuig, klaar voor vertrek met een onbarmhartige stiptheid, brullend als de machines en sirenes van de ss Manhattan toen die zich heel langzaam van de kade los begon te maken. Zo af en toe ebt zijn gejaagdheid weg, maar het lukt hem niet zijn onrust helemaal van zich af te zetten. De enige adempauze is het moment van vertrek; de bevrijding voor een paar uur of een paar dagen waarin je je zonder wroeging kunt overgeven aan de passiviteit van de reis; of met gesloten ogen in een hotelkamer kunt gaan liggen zonder zelfs maar je schoenen uit te trekken; op je zij kunt gaan liggen, met opgetrokken benen, aan niets willen denken, je ogen niet meer open hoeven te doen. Binnenkort is het weer afgelopen, zal de onrust weer beginnen, moet de koffer weer worden gepakt, of uit het bagagerek gehaald, moeten de papieren weer in orde worden gemaakt, moet er gezorgd worden dat er niets achterblijft. Maar nu, net ingestapt in de nog stilstaande trein, is Ignacio Abel met een grenzeloze opluchting op de gereserveerde plaats bij het raampje gaan zitten en leunt hij achterover, beschut, veilig, ten minste voor de komende twee uur. Zijn koffer heeft hij op de zitplaats naast zich gezet en zonder dat hij eerst zijn regenjas heeft uitgedaan, klopt hij een voor een op al zijn zakken, herkent met zijn vingertoppen de dingen die erin zitten, de omslag en buigzaamheid van zijn paspoort, de dikte van zijn portefeuille waar de foto’s van Judith Biely en zijn kinderen in zitten en het dunne bundeltje bankbiljetten dat hij nog overheeft, het telegram dat hij er zo meteen uit zal halen om de reisinstructies nog eens na te lezen, de envelop met de brief van Adela, een heleboel velletjes die hij misschien had moeten verscheuren voor zijn vertrek uit de hotelkamer of gewoon op het nachtkastje had moeten laten liggen. Iets wat hij niet onmiddellijk herkent, een kartonnen randje in de rechterzak van zijn jasje, de kaart van het Empire State Building met een zeppelin vastgemaakt aan de top, die hij vergeten is te posten in een van de brievenbussen op het station met elk in gouden letters de naam van een land erop. Hij merkt nu pas, als hij zijn benen over elkaar slaat, hoe smerig en afgetrapt zijn schoenen zijn, waar het stof van de straten van Madrid nog op zit, de handgemaakte zolen die al wat slijtage vertonen, net als de vouw in zijn broek en de manchetten van zijn overhemd. Een bouwwerk wordt pas interessant als het eenmaal klaar is, zei ingenieur Torroja lachend, die de berekeningen van de constructies van de Ciudad Universitaria controleerde en een brug had ontworpen met smalle hoge bogen zoals die op een schilderij van Giorgio de Chirico: de invloed van de tijd, de zuigende werking van de zwaartekracht, krachten die op elkaar inwerken in dat precaire evenwicht dat ‘stabiliteit’ of ‘stevigheid’ wordt genoemd, dat in essentie eigenlijk niet meer is dan een kaartenhuis dat vroeg of laat zal instorten. Ofwel door de interne wetten ervan, zei Torroja, op zijn vingers meetellend, ofwel door een natuurramp – aardbeving, overstroming – ofwel door de menselijke drang tot vernietiging. De deur achter in de wagon gaat open en er komt een blonde jonge vrouw binnen, slank, zonder hoed, rondkijkend alsof ze iemand zoekt, met een gezicht of ze haast heeft, alsof ze nog voor vertrek, binnen een minuut, uit de trein moet stappen. Even, nauwelijks de tijd tussen twee hartslagen of het knipperen met de ogen in, herkent Ignacio Abel heel duidelijk Judith Biely, ziet hij met de precisie van een pentekening dat gezicht voor zich waarvan hij niet wist dat het zo ongeschonden in zijn geheugen was opgeslagen, en dat meteen weer vervaagt in aanwezigheid van een onbekende vrouw die in niets op haar lijkt: het ovale van haar gezicht, haar wenkbrauwen, haar lippen, haar krullende haar tussen goudblond en donkerblond dat hij zo vaak heeft gestreeld en waarvan hij de geur heeft geroken, haar handen met de roodgelakte nagels, haar zwemschouders, haar slanke welgevormde figuur als van een etalagepop of een fotomodel in een geïllustreerd tijdschrift.

2

Plotseling is het wonder van de verschijning weer weg. Dat Judith Biely op dit moment echt bestaat, lijkt hem net zo onwaarschijnlijk als dat ze zojuist op het punt van vertrek de treinwagon is binnengerend, waardoor hij het melodrama had moeten verzinnen dat ze op het laatste nippertje naar het station was gekomen. Hij herinnert zich niet meer precies hoelang geleden hij uit Madrid is weggegaan maar hij heeft wel exact bijgehouden hoeveel dagen er verlopen zijn sinds hij haar voor het laatst heeft gezien. Hij heeft vier dagen door de stad gedwaald, in trams gezeten, in metrowagons, in treinen die over verhoogde spoorbanen reden en hij is haar overal blijven zoeken in iedere jonge vrouw die langs hem liep of die hij vanuit de verte zag, en ondanks de telkens terugkerende teleurstelling is hij niet immuun geraakt voor de luchtspiegeling waarin hij haar nu herkent. Op Union Square zag hij een aanplakbiljet waarop een massabijeenkomst stond aangekondigd uit solidariteit met de Spaanse Republiek en de glorieuze strijd van het Spaanse volk tegen het fascisme en hij baande zich een weg door de menigte die met spandoeken en vlaggen zwaaide en volksliederen zong alleen maar omdat hij hoopte haar tegen te komen. Vanaf het dek van het schip had hij de torens van de stad als verlichte kliffen uit de mist zien opdoemen en ten prooi aan angst en duizeligheid was zijn enige gedachte dat zich ergens in dat labyrint Judith Biely kon bevinden. In de eindeloze kolommen met namen in de telefoongids van New York is hij die van haar drie keer tegengekomen en bij twee ervan klonken de stemmen zo geïrriteerd dat hij nauwelijks had begrepen dat ze zeiden dat hij verkeerd was verbonden, en bij de derde ging de telefoon een hele tijd over zonder dat er werd opgenomen. Maar het bewustzijn scheidt beelden en verzinsels af zoals mondklieren speeksel: Judith die in de grote hal van Pennsylvania Station tussen de mensen door rent, op zoek naar hem, die hem meent te herkennen in iedere man van middelbare leeftijd met een donker pak, die ondanks haar hoge hakken en strakke rok lenig de resonerende ijzeren trappen afrent om op tijd te komen. Zo had hij haar gezocht tussen de passagiers van de sneltreinen die op het punt stonden uit Madrid te vertrekken, de avond van 19 juli, die nog steeds zomaar een avond had kunnen zijn en niet een definitieve grens in de tijd, ondanks de radio’s die keihard aanstonden op de verlichte balkons met wijd openstaande deuren en de drommen mensen in de straten van het centrum die zich schor schreeuwden, en de kogelregens die nog konden worden verward met knallende motoren of met vuurwerk. Hij moest haar vinden vlak voordat haar trein zou vertrekken, haar blonde lokken opduikend uit een raampje van de wagons-lits, gehuld in een wolk van iriserende stoom onder de sterke elektrische lampen, en als zij hem zag zou ze terugkomen op haar besluit om met hem te breken en uit Spanje weg te gaan en hem in de armen vliegen. Naïeve verzinsels, onbewust beïnvloed door romans en films waarin de geliefden elkaar door een speling van het lot vlak voor het einde krijgen. Filmmusicals die hij met haar had gezien in grote, donkere bioscopen in Madrid, waar het naar nieuw materiaal en ontsmettingsmiddel rook, met glanzend koperwerk dat schitterde onder het bewegende zilveren licht van het doek.

Ze spraken af in een loge in bioscoop Europa, in de calle Bravo Murillo, en hoewel er weinig kans bestond dat iemand hen zou herkennen in die volksbuurt ver van het centrum gingen ze apart naar binnen voor de eerste middagvoorstelling, waar minder publiek was. In de drukke, stoffige straat was het al zomers heet en het zonlicht verblindend: je hoefde alleen maar een paar met donkerrode stof beklede deuren met ronde raampjes door om het kunstmatige genot van duisternis en airconditioning binnen te gaan. Het duurde een hele tijd voor ze aan het donker gewend waren en ze zochten elkaar bij de lichtste scènes, de plotselinge helderheid van een voormiddag op het eersteklasdek aan boord van een namaakoceaanstomer, met een op het witte doek geprojecteerde zee en een oceaanwind van elektrische ventilatoren die de blonde krullen van de heldin deden opwaaien. Het filmjournaal liet beelden zien van de Dag van de Arbeid: op de klanken van marsmuziek liepen miljoenen mensen met olijftakken en gereedschap over hun schouders door de brede lanen van Berlijn. Een onafzienbare en even gedisciplineerde menigte zwaaide op het Rode Plein in Moskou met geweren, bossen bloemen, vlaggen en portretten. Wielrenners met verweerde boerenkoppen trapten bergopwaarts over onverharde wegen in de Ronde van Spanje. Verlangend zocht hij in het donker haar handen, de naakte huid van haar dijen boven de strakke zijden kousen, de heerlijke plek waar de jarretelle lichtjes in het vlees wegzonk; hij gaf zich over aan de discrete, zinnelijke streling van haar hand, haar glimlachende gezicht beschenen door het oplichtende scherm. Brutale Italiaanse legionairs met de zwarte puntbaardjes van piraten en koloniale helmen met pluimen defileerden voor het zojuist veroverde paleis van de Negus in Addis Abeba. Manuel Azaña verliet het Congres van Afgevaardigden na te zijn beëdigd als president van de Spaanse Republiek, gekleed in rokkostuum, met een sjerp over zijn dikke buik, heel bleek, met een belachelijke hoge hoed en een verbijsterde uitdrukking op zijn gezicht alsof hij zijn eigen begrafenis bijwoonde (Judith had de stoet op straat voorbij zien komen en herinnerde zich het contrast tussen Azaña’s bleke huid in de open auto en de rode pluimen van de kurassiers die hem te paard escorteerden). Ginger Rogers en Fred Astaire gleden gewichtloos over een gladde vloer, waarbij ze elkaar omstrengelden in eenzelfde dansfiguur als die op het linnen kleurenaffiche dat de gevel van bioscoop Europa bedekte. De duidelijk kitscherige film maakte bij Judith een heuse emotie los waar ze zich ongegeneerd aan overgaf: de monden die bewogen zonder te zingen, de ongeloofwaardigheid van een man en een vrouw die op hun paasbest gekleed op straat lopen te praten en even later zingend en dansend moeten schuilen voor een plotselinge, zichtbaar kunstmatige regenbui. Ze kende alle liedjes uit haar hoofd, zelfs die van de herkenningsmelodietjes van de Spaanse zenders, die ze net zo ijverig van buiten leerde als de oude ballades of de gedichten van Rubén Darío die in de lessen van Pedro Salinas behandeld werden. Ze vertelde hem waar de Engelse liedjes over gingen en vroeg hem in ruil daarvoor uitleg over de liedjes die Imperio Argentina in Morena Clara zong, waar zij om een voor hem onverklaarbare reden net zo veel van hield als van Top Hat. Uit de fonograaf op haar kamer klonken zowel de liedjes die ze uit Amerika had meegebracht als die op de plaat van García Lorca waarop hij La Argentinita op de piano begeleidde. Omdat Judith hield van die snel in elkaar geflanste films met flamencomuziek en smokkelaars en de schelle stemmen die erin zongen irriteerde het Ignacio Abel minder dat zijn zoon, met zijn twaalf jaar, er ook gek op was. Voordat hij haar leerde kennen was ze hem al opgevallen door de muziek die op de een of andere manier net zo vanzelfsprekend bij haar paste als haar stem of haar glanzende haar of de deels sportieve deels frisse geur van de eau de cologne die ze gebruikte. Op een middag aan het eind van september ging Ignacio Abel, die op zoek was naar Moreno Villa, de aula van de Residencia de Estudiantes binnen, waar een vrouw met de rug naar hem toe piano zat te spelen en zachtjes voor zich uit zong in de verlaten zaal, waar het goudkleurige licht van de ondergaande zon doorheen scheen dat in zijn herinneringen net zo zuiver zou blijven voortbestaan als een druppel barnsteen, want dat was precies de kleur van het licht van die namiddag van 29 september.

Het lijkt of het gisteren is gebeurd maar ook of het al heel lang geleden heeft plaatsgevonden. Nu weet hij dat de eigen persoonlijkheid een te broze toren is om alleen overeind te houden, zonder getuigen om hem heen om te bevestigen dat hij bestaat of blikken die hem herkennen. Zijn belangrijkste herinneringen zijn zo ver weg dat het lijkt of ze van iemand anders zijn. Het gezicht dat op de foto in zijn paspoort staat is bijna dat van een vreemde: het gezicht dat hij gewend is in de spiegel te zien zouden Judith Biely of zijn kinderen waarschijnlijk maar met moeite herkennen. In Madrid heeft hij van de ene op de andere dag gezichten van mensen die hij al heel lang meende te kennen zien veranderen in gezichten van beulen, van visionairs, of in die van dieren op de vlucht, van vee dat zich willoos naar de slachtbank liet leiden; hele gezichten die een en al mond waren en schreeuwden van euforie of paniek, gezichten van doden, voor de helft nog herkenbaar en voor de andere helft veranderd in een bloederige massa door de inslag van een geweerkogel: ijskoude gezichten die beslisten over leven en dood van achter een tafel verlicht door de lichtkegel van een enkele lamp, terwijl snelle vingers de namenlijsten tikten. Hoe ziet het gezicht eruit van iemand in het licht van een paar felle lampen vlak voordat hij vermoord wordt of zwaargewond neervalt en op de vloer ligt te kronkelen totdat het pistool naar zijn nek wordt gebracht voor het genadeschot? De dood in Madrid is de ene keer een plotselinge explosie of een schot en de andere keer een langzaam proces dat vraagt om een bericht in ambtenarentaal uitgetypt met meerdere vellen carbon en gelegaliseerd met stempels en parafen. Vandaar dat hij, wanneer hij denkt aan die dag, iets meer dan een jaar geleden toen hij Judith voor de eerste keer zag, dat nauwelijks voelt als een verlies, omdat wat verloren is gegaan net zomin nog bestaat als de man die ernaar had kunnen verlangen. Misschien is het wel hinderlijk om al te nauwkeurig te willen zijn, om door pure verbeeldingskracht een hele wereld te willen oproepen die is weggevaagd en weinig sporen heeft nagelaten, die bovendien zo vluchtig zijn dat ze snel zullen verdwijnen. Maar het is niet genoeg voor hem om dat moment op te roepen en het te ontdoen van alles wat het onbetrouwbare geheugen eraan heeft toegevoegd, zoals de restaurateur met eindeloos veel geduld een fresco schoonmaakt om er de glans van zijn oorspronkelijke kleuren aan terug te geven. Hij wil de stappen nagaan die hem zonder dat hij het wist naar die ontmoeting hebben geleid die net zo gemakkelijk niet had kunnen plaatsvinden; stap voor stap de hele middag reconstrueren, de prelude, de uren die hem op geheimzinnige wijze dichter naar een grens in zijn leven brachten.

Hij ziet zichzelf als op een kiekje, roerloos op een grens in de tijd, zoals ik hem zag tussen de mensen op Pennsylvania Station, of zoals ik hem nu zie, gemakkelijker te vangen omdat hij onbeweeglijk achteroverleunt op zijn zitplaats in de trein die zich langzaam in beweging zet, doodmoe, opgelucht, met zijn regenjas nog aan, zijn hoed op zijn schoot, zijn koffer op de plaats naast hem, de tekenen van verslonzing zichtbaar voor een oplettend oog, de scheve knoop in zijn das, de versleten, wat groezelige boord van zijn overhemd, want hij heeft gezweet toen hij naar het station liep, meer uit angst de trein te missen dan door de warmte van die zonnige oktoberdag, met een helder, goudkleurig licht dat precies lijkt op dat in Madrid. Als hij op het station van Rhineberg aankomt, zal professor Stevens, die hem op het perron staat op te wachten, en met wie hij vorig jaar op zijn kantoor in de Ciudad Universitaria heeft kennisgemaakt, verbaasd zijn over de verandering die hij bij hem waarneemt, en hij zal die vol medeleven toeschrijven aan de ontberingen van de oorlog, vol medeleven maar ook met enige weerzin, met een spontane neiging afstand te bewaren wat vooral hemzelf een onbehaaglijk gevoel zal geven, wat op de nabijheid van rampspoed duidt. Met een gevoel dat daar veel op leek, en waarvan hij probeerde te voorkomen dat het van zijn gezicht was af te lezen, had Ignacio Abel naar professor Rossman gekeken, die vanuit Moskou onverwacht in Madrid opdook, zo veranderd na een reis kriskras door Europa dat alleen zijn hoornen bril en de grote aktetas die hij onder zijn arm droeg nog herinnerden aan de man van vroeger. Maar deze middag aan het eind van september 1935 weet Ignacio Abel nog niets: wat je je nog niet kunt voorstellen is wat je nog niet weet, zoals wanneer je naar de gezichtsuitdrukking van iemand op een oude foto kijkt, wanneer je de vrolijke gezichten bestudeert van mensen die je op straat voorbijlopen of die staan te kletsen in een café en hoewel ze recht in de lens kijken en het lijkt of ze je zien kunnen ze niet de tijdgrens over, ze kunnen niet zien wat hun zal overkomen, wat misschien al bezig is zich te voltrekken, heel dichtbij, zonder dat ze het beseffen, zonder dat ze weten dat die gewone dag die verstrijkt de geschiedenisboeken in zal gaan als een onheilsdag. Abel staat in zijn hemdsmouwen zo in gedachten verzonken dat hij niet in de gaten heeft dat hij alleen op kantoor is, bij zijn tekentafel voor een groot raam dat uitziet op de bouwwerkzaamheden in de Ciudad Universitaria, met aan de horizon vaag zichtbare eikenbossen tegen de berghellingen van de Sierra. Toen hij zijn ogen opsloeg, die plotseling vermoeid waren, keek hij naar de rijen lege tekentafels, net zo schuin als lessenaars, met lichtblauwe bouwtekeningen erop uitgespreid, potloodkokers, inktpotten, linialen; de werktafels waar tot enige minuten ervoor de telefoons nog rinkelden en de secretaresses zaten te typen. In een enkele asbak smeulde nog een eenzame sigaret. Bijna net zo waarneembaar als de rook zweefde het vage geluid van de stemmen en de bezigheden nog in de lucht. Midden in het vertrek stond op een verhoging van twintig centimeter de maquette van wat aan de andere kant van het raam in het echt nog niet helemaal gerealiseerd was: de met bomen omzoomde lanen, de sportvelden, de faculteitsgebouwen, het gebouw van het Academisch Ziekenhuis, de exacte niveauverschillen en het oneffen terrein. Zelfs in het donker zou Ignacio Abel ze op de tast hebben herkend, zoals een blinde met zijn handen volume en ruimte waarneemt. Enkele van die schaalmodellen had hij zelf getekend en gevouwen, door aandachtig de opstandtekeningen te bestuderen, waarbij hij geduldig lette op de vaardigheid van de meester-maquettebouwer, die hij iedere keer als hij een nieuwe opdracht voor hem had in zijn atelier bezocht, alleen maar om het plezier zijn handen te zien bewegen, om de geur te ruiken van bristolkarton, van gezaagd hout, van lijm. Hij had zelfs, heel kinderlijk, een heleboel bomen getekend, geverfd en uitgeknipt, een paar menselijke figuurtjes die door de lanen liepen die er nog niet waren; hij had er kleine autootjes en speelgoedtrammetjes in gezet, zoals hij die graag aan zijn zoon cadeau gaf (plotseling schoot hem te binnen dat het vandaag zijn naamdag was, San Miguel). De laatste zes jaar had hij voortdurend gependeld tussen het atelier waar de maquette werd gemaakt en de bouwplaats, alsof hij zich tussen twee parallelle werelden bewoog waar verschillende wetten en rangorden heersten, de Ciudad Universitaria die heel langzaam begon te ontstaan dankzij het werk van honderden mensen en het model dat zonder veel fysieke inspanning volmaakt vorm begon te krijgen op een verhoging, even tastbaar als onwerkelijk, zoals die van spoorwegstations en bergdorpjes in etalages van de goedgevulde speelgoedwinkels in Madrid waar elektrische treinen langs stationnetjes in de Alpen reden. De maquette had net als de echte gebouwen stap voor stap vorm gekregen, hoewel niet altijd tegelijkertijd. Soms stond het geverfde stuk bristolkarton of hout er al lang voordat het geplande gebouw was verrezen op de plek die in het schaalmodel precies, inclusief de niveauverschillen van het terrein, was nagemaakt; een andere keer was het jarenlang op de juiste plaats op de maquette blijven staan, maar was het gebouw om wat voor reden dan ook nooit gerealiseerd, en het model nooit aangepast; een toekomst die inmiddels niet meer te verwezenlijken was maar op een bepaalde manier toch nog bestond, het schaduwbeeld niet van datgene wat was verwoest maar van wat er nooit gekomen was. In tegenstelling tot de echte gebouwen hadden de modellen op schaal een abstracte kwaliteit waar zijn handen net zo van konden genieten als zijn ogen, pure vormen, gepolijste oppervlakken, uitsparingen op de plek van ramen of scherpe naden in hoeken en uitstekende dakranden waar de vingertoppen behagen in schepten. Op een plank in zijn werkkamer bewaarde hij de maquette van de Nationale School die hij bijna vier jaar geleden had ontworpen voor de buurt in Madrid waar hij geboren was, La Latina, niet waar hij nu woonde, in Salamanca, aan de andere kant van de stad.

Er was ook een einde gekomen aan de werkdag buiten de grote ramen van het technisch bureau, waar Ignacio Abel aanstalten maakte om te vertrekken, zijn das rechttrok, en papieren in zijn aktetas stopte. De arbeiders vertrokken groepsgewijs van hun werk, sloegen paadjes in over het afgegraven terrein op weg naar verafgelegen metro- en tramstations. Met gebogen hoofden, grauwe kleding, knapzakken over hun schouders. Ignacio Abel herkende met een golf van sympathie van langgeleden de figuur van Eutimio Gómez, de baas van de ploeg die werkte aan de Faculteit voor Geneeskunde, die zich omdraaide en naar de plek keek waar hij stond en naar hem zwaaide. Eutimio was groot en sterk, knap voor zijn leeftijd, met zijn kaarsrechte rug, bedaard en veerkrachtig als een populier. Toen hij heel jong was had hij als leerling-stukadoor in de ploeg van Ignacio Abels vader gewerkt. Tussen de betonnen pilaren van een of ander gebouw waarvan de binnenwanden nog niet waren opgetrokken, was het geweer van een bewaker in uniform zichtbaar, schitterend in het schuine licht van de namiddagzon. Een busje met veiligheidsagenten reed langzaam over de hoofdboulevard, die als hij eenmaal klaar was de Avenida de la República zou worden genoemd. Zodra het donker werd trok de bouwplaats bendes materiaaldieven en saboteurs aan die probeerden machines omver te gooien of in brand te steken – want die kregen de schuld dat er minder werk was – gedreven door een primitieve animositeit, zoals de wevers die in een vorige eeuw de weefgetouwen in brand staken. Graafmachines, stoomwalsen, asfaltketels en betonmolens, die nu stilstonden, zagen er net zo solide uit als de gebouwen waar het dak al op zat, en waarop de mooie driekleur al wapperde op die heldere middag aan het eind van september.

Voordat Ignacio Abel vertrok streepte hij met een rood potlood de datum door op de kalender die achter zijn werktafel hing, naast die van volgend jaar waarop hij maar één datum had aangekruist, de dag in oktober waarop de Ciudad Universitaria zou worden geopend, als de maquette en de werkelijkheid er bijna identiek uit zouden zien. Zwarte en rode cijfers gaven de nog niet ingevulde tijd aan, de nabije toekomst, die hem dwong zijn werkdagen te verdelen in vakjes en een rechte lijn als de baan van een pijl, even beangstigend als rustgevend. Zo snel als de tijd ging, zo langzaam en moeizaam ging het werk, het proces waardoor de keurige lijnen van een bouwtekening of het lege omhulsel van een maquette veranderden in funderingen, in muren, in daken. De tijd van iedere dag van zijn leven die in de laatste zes jaar verstreken was: cijfers geplaatst in de hokjes die op kalendervakjes leken, in de gekromde holte op de wijzerplaat van het horloge dat hij om zijn pols droeg en van de klok op de muur van zijn kantoor die nu zes uur aanwees. ‘De president van de Republiek wil er zeker van zijn dat de opening zal plaatsvinden voordat zijn ambtstermijn afloopt’, had doctor Negrín, secretaris van de bouwwerkzaamheden, door de telefoon gebulderd. Als ze meer machines brengen, meer arbeiders inzetten, sneller materialen leveren, de procedures niet zo langzaam gaan, iedere stap niet zo moeizaam verloopt, als niet alles stagneert als er weer een regeringswisseling is, dacht Ignacio Abel, maar hij zei niets. ‘We doen alles wat mogelijk is, don Juan’, zei hij en de stem van Negrín klonk nog nadrukkelijker door de telefoon, met zijn Canarische accent dat net zo markant was als zijn eigen fysieke verschijning. ‘Niet wat mogelijk is, Abel, er moet gedaan worden wat er gedaan moet worden.’ Plotseling hing hij op, zijn grote hand helemaal om de hoorn geklemd, stelde Abel zich voor, met krachtige gebaren, alsof hij altijd aan dek van een schip tegen de wind optornde.

Hij hield van dat rustige moment tegen het eind van de dag: de diepe rust van de plekken waar hard gewerkt is, de stilte die volgt op het geraas en getril van de machines, op het gerinkel van telefoons, het geschreeuw van mensen, de eenzaamheid van een plek waar zo-even nog een hele menigte druk heen en weer liep, iedereen bezig met zijn eigen werk, met zijn specialistische en precieze taak, een radertje in het grote uurwerk. Als zoon van een opzichter, van kleins af aan gewend om met mensen uit de bouw om te gaan en zelf met zijn handen te werken, voelde Ignacio Abel nog steeds een emotionele band met al die beroepen en de vakkennis die ze vereisten, evenals met de mensen die ze uitoefenden en erdoor gekenmerkt werden. De bouwkundig tekenaar die met inkt een rechte hoek op een ontwerp tekende; de metselaar die een nieuwe laag cement uitsmeerde en gladstreek met de troffel voordat hij er de baksteen op legde; de schrijnwerker die de rondingen van een trapleuning polijstte; de glazenmaker die precies op maat een glasplaat voor een raam sneed; de opzichter die er zich met een loodlijn van verzekerde dat de muur recht stond; de steenhouwer die een straatsteen passend maakte of een stuk van de stoeprand of de sokkel van een zuil bewerkte. Zijn nogal tere handen zouden nu niet bestand zijn tegen de bouwmaterialen, en hadden zich nooit de vaardigheden eigen gemaakt die hij als kind zag bij zijn vader en de mannen die bij hem werkten. Zijn vingers kwamen in aanraking met het zachte bristolkarton en het papier, ze maakten gebruik van linialen, passers, tekenpotloden, waterverfpenselen; ze typten snel op een schrijfmachine, draaiden behendig telefoonnummers; ze omsloten de ronding van zijn zwartgelakte vulpen, waarmee hij snel handtekeningen zette onder orders die concrete resultaten opleverden. Maar soms verlangden zijn handen naar de tijd dat ze behendig omgingen met gereedschappen en materialen. Hij was buitengewoon handig in het in elkaar zetten en uit elkaar halen van meccano en het speelgoed van zijn kinderen; op zijn werktafel stonden altijd papieren huisjes, bootjes, vogels; om iedere fase van een bouwwerk te documenteren maakte hij foto’s met een kleine Leica, die hij zelf ontwikkelde in een piepklein kamertje dat hij daarvoor had ingericht, nieuwsgierig gevolgd door zijn kinderen die hem bewonderden, vooral Miguel, die een grote fantasie had, in tegenstelling tot zijn zus, en die toen hij de camera van zijn vader zag, besloot dat hij als hij groot was reisfotograaf zou worden en beelden zou maken van verre oorden die paginagroot in geïllustreerde bladen gepubliceerd zouden worden.

Moe maar voldaan, het werk zat erop, liep hij door de verlaten kantoorruimte naar buiten, waar hij de frisse wind uit de Sierra, die al een vleugje herfstgeuren met zich meebracht, in zijn gezicht voelde. De geur van pijnbomen en steeneiken, van cistusroos, van tijm, van vochtige aarde. Om die te blijven ruiken liet hij toen hij wegreed het raampje van zijn kleine Fiat open. Op een steenworp afstand van Madrid zou het harmonieuze stadsplan van de Ciudad Universitaria met zijn rechte lijnen tot aan de horizon omzoomd worden door bosrijke hellingen. In luttele jaren zou de dichte begroeiing het contrapunt vormen van de strakke architectuur. Het gestage tempo van de werkzaamheden, het verlangen om met de vormen van de maquettes en bouwtekeningen een stempel op de realiteit te drukken, paste bij de trage organische groei. Wat zojuist was voltooid kreeg pas echt aanzien door het gebruik en door de strijd tegen de elementen, door slijtage als gevolg van regen en wind, menselijke voetstappen, stemmen die in het begin als te harde echo’s in de ruimtes weerkaatsen, waar nog de geur van mortel en verf hangt, van hout, verse lak. Ignacio Abel die van de nieuwste technische snufjes hield had een radio in zijn auto geïnstalleerd. Maar nu zette hij hem liever niet aan, om zich door niets te laten afleiden en vol genot langzaam over de brede, rechte boulevards van de toekomstige stad te rijden, om de werkzaamheden en machines te controleren, de voortgang van de afgelopen dagen, zich overgevend aan een mengeling van aandachtige beschouwing en fantasie, want hij keek met een deskundig oog naar wat hij zag en ook naar wat er nog niet was, wat al bestond op de ontwerpen en ingevulde ruimtes van het grote schaalmodel midden in de hoofdzaal van het technisch bureau. Te midden van de chaos van alles wat nog niet klaar was viel het gebouw van de Faculteit voor Filosofie het meest op, amper twee jaar geleden geopend, nog glanzend en gloednieuw, de lichte en rode bakstenen net zo schitterend in de zon als de vlag aan de gevel en de kleding van de studenten die de hal in en uit liepen, vooral de meisjes met hun korte paardenstaartjes en strakke rokken, met bijna zomerse bloesjes waartegen ze schriften en boeken drukten. Over een paar jaar zou zijn dochter Lita waarschijnlijk een van hen zijn.

Hij zag hun vrolijke figuurtjes kleiner worden in zijn achteruitkijkspiegel toen hij verder reed in de richting van Madrid, hoewel hij geen haast had en niet de kortste weg nam. Hij hield ervan dicht langs de westkant van de stad te rijden en dan langs de noordkant, langs de bossen van El Pardo, over de plotseling onbegrensde vlakte waar de grote weg naar Burgos begon, en waarop de Sierra zich uitstrekte als een kolossaal, gewichtloos gevaarte, donkerblauw en paarskleurig, bekroond door onbeweeglijke stapelwolken. Madrid, zo dichtbij, verdween in de vlakte, om opnieuw te verschijnen als een dorpshorizon van lage, witgekalkte huizen, van uitgestrekte onvruchtbare lappen grond, spitse kerktorens. Hij kwam heel weinig auto’s tegen op de weg, een rechte lijn die duidelijk lichter was dan de grauwe gebieden waar hij doorheen reed, met tere boompjes die de bermen markeerden. Er waren vooral muilezelkarren, sommige boordevol manden met net geoogste druiven, andere volgeladen met oudroest en afval, want hij naderde de afgelegen buurt van de vodden- en vuilnismannen. Rijen hutten langs de weg, lange witgekalkte muren van leem, donkere deuren als grotopeningen waar vrouwen met ongekamde haren onthutst bij elkaar stonden en kinderen met kaalgeschoren hoofden en vliegen in hun kwijlende mondhoeken vol verbazing de auto voorbij zagen komen. Rookzuilen die opstegen uit de ovens van de pannenbakkerijen die gestookt werden met bergen rottend afval. Hij deed het raampje dicht tegen de ondraaglijke stank. In de heldere uitgestrektheid van de hemel vlogen de eerste zwermen trekvogels naar het zuiden. De verdorde stengels op het braakland schitterden in het al wat blekere zonnetje van eind september. De eerste onmiskenbare tekenen van de herfst gaven Ignacio Abel een blij gevoel waar geen concrete reden voor was en dat misschien niets anders behelsde dan de herinnering aan het geluksgevoel dat hij in zijn schooljaren kreeg bij nieuwe schriften en potloden, de pure aantrekkingskracht van een ongeschonden toekomst die in zijn jeugd ontstond en standhield tot de eerste misstappen in het volwassen leven.

Nu kreeg de weg een meer uitgesproken karakter, benadrukt door elektriciteits- en telefoonkabels. Door de vlakke, verlaten omgeving van Madrid liepen de toekomstige lanen met de abstracte precisie alsof ze op een bouwtekening waren geschetst. Wijken met buitenhuisjes verrezen als eilanden tussen de kale percelen en bebouwde akkers, langs de kronkelige lijnen van tramkabels, fragiele voorposten te midden van het niets. Hij zag wijken voor zich met witte appartementsgebouwen voor arbeiders tussen stukken bos en sportparken, zoals hij tien jaar geleden in Berlijn had gezien, in een minder extreem klimaat met lagere grijze luchten; hoge flats tussen grasvelden, zoals in de fantastische steden van Le Corbusier. Architectuur betekende verbeeldingskracht, om wat nog niet bestaat helderder te zien dan wat je voor ogen hebt, het vergankelijke, wat alleen was blijven bestaan door de minerale hardnekkigheid van de dingen, zoals religie of malaria blijft bestaan, of de arrogantie van de sterken, of de ellende van de degenen die niets meer hebben. Ontwaakt, verworpenen der Aarde! Ontwaakt, verdoemde in hongers sfeer. Al rijdend zag hij behalve de toverachtige wolken boven de toppen van de Sierra, huizenblokken met sociale woningbouw die al bestonden in zijn schetsboeken, grote ramen, balkons, sportvelden en speeltuinen, vergadercentra en openbare bibliotheken. Hij zag lichte plekken groen – een boomgaard, een rij populieren langs een beekje – te midden van afgravingen en geërodeerde hellingen, met littekens van opgedroogde bergstromen. Meer irrigatie en minder woorden, meer bomen met wortels die de vruchtbare aarde vasthouden, meer leidingen met schoon en helder water, meer in de zon glanzende rails waarover lichte, vrolijk gekleurde trams rijden. Hij zag krotten, vuilstortplaatsen waarop het wemelde van de arme sloebers, boerderijtjes met rampzalig ingezakte daken, door onkruid overwoekerde loodsen, een hond die aan een boom zat vastgebonden met een te kort touw dat zijn nek zou verwonden, een in lompen of primitieve dierenvellen gehulde herder die een kudde geiten hoedde alsof hij in een bijbelse woestijn rondliep en dat op niet minder dan twee kilometer afstand van het centrum van Madrid. Toen hij hem voorbijreed bleef de herder naar de auto staan kijken alsof hij er nog nooit een had gezien en groette hem met zijn herdersstok en een tandeloze glimlach in het zwaar behaarde, koperkleurige gezicht.

Hij zag de toekomst in de afzonderlijke signalen ervan: in de energie van wat er gebouwd werd, stevig verankerd in de aarde, in de nog onbebouwde maar reeds door rechte hoeken ontgonnen toekomstige lanen, door ontwerpen van trottoirs, door draden van lantaarnpalen en tramkabels, doorboord door tunnels en onderaardse leidingen. Tegen de naakte horizon viel de muur die loodrecht werd opgetrokken des te meer op, een reusachtig silhouet overdekt met steigers waaruit binnen de kortste keren, alsof het al bestond, het nieuwe regeringscomplex zou ontstaan, De Nieuwe Ministeries genoemd. Er zou zich al snel een meer transparante stad uitstrekken over de kale vlaktes in het noorden, anders dan Madrid, hoewel hij zijn naam zou blijven dragen. Eilanden van de toekomst: links, aan de andere zijde van het brede, verlaten uitbreidingsgebied, boven de rij jonge bomen die als grove inktstrepen de verlenging naar het noorden van de paseo de la Castellana markeerden, bekroonde de Residencia de Estudiantes een landelijke door zwarte populieren overschaduwde heuvel, waar aan de voet de School voor Ingenieurs stond en de overdreven koepel van het Museum voor Natuurwetenschappen. Kleine witte figuurtjes trokken de aandacht op de brede sportvelden. De late septemberzon scheen met een gouden gloed op de ramen aan de westkant. Er schoot hem opeens iets te binnen wat hij helemaal vergeten was: dat hij in de Residencia een afspraak met José Moreno Villa had, die hem weken geleden had gevraagd om een lezing te geven over Spaanse architectuur. Hij kon hem bellen als hij thuiskwam: het leek hem hoffelijker om hem een bezoek te brengen. Moreno Villa was een vriendelijke man, nogal op zichzelf, erg conventioneel in zijn manier van kleden en in zijn omgangsvormen, niet zo jong als de meeste van zijn kennissen. Vermoedelijk zou hij een persoonlijke brief of een bezoek meer op prijs stellen dan een telefoontje. Hij woonde in zijn kamer in de Residencia als in een cel van een comfortabel lekenklooster, omgeven door schilderijen en boeken, en genoot met de weemoed van een verstokte vrijgezel van de buitenlandse studentes die de gangen overspoelden met het elegante geklik van hun hakken, luid geschater en gesprekken in het Engels.

Zonder er lang over na te denken sloeg Ignacio Abel links af en reed de heuvel op naar de Residencia, langs het gebouw van het Museum voor Natuurwetenschappen en de sportvelden waar zwak applaus en kreten van spelers vandaan kwamen. In een uitspanning tussen de zwarte populieren – nog open, hoewel het al laat in het seizoen was – zond de radio die keihard aanstond dansmuziek uit, maar aan de ijzeren tafeltjes zat bijna niemand. Bij de receptie zei iemand dat meneer Moreno Villa waarschijnlijk in de aula was. Toen hij daar naartoe liep hoorde hij pianomuziek die zachtjes van achter de gesloten deur vandaan kwam. Misschien moest hij hem niet openmaken, werd er gerepeteerd voor een concert. Hij kon teruggaan maar deed het niet. Voorzichtig deed hij de deur open en stak zijn hoofd om de hoek. Een vrouw draaide zich om toen ze de deur hoorde opengaan. Ze was jong en zonder enige twijfel een buitenlandse. De zon schitterde in haar blonde, warrige haar, dat ze met haar hand naar achteren duwde toen ze haar hoofd omdraaide. Ze was opgehouden met zingen maar speelde door op de piano. Abel mompelde een excuus en deed de deur weer dicht. Terwijl hij wegliep bleef hij de piano horen: een even sentimentele als ritmische melodie. Als hij dat gezicht niet opnieuw had gezien, zou hij er nooit meer aan gedacht hebben.

3

Wat een drukte, snelle voetstappen in de gang, steeds dichterbij, het kloppen op de deur, voor het eerst sinds uren, resoluut, net als de voetstappen van iemand die iets zoekt en haast heeft, zo gedecideerd dat je in de stilte het leer van de schoenen kunt horen kraken wanneer de voeten opveren onder het lopen over de tegelvloer: iemand met een zware taak op zijn schouders, in tegenstelling tot hem, José Moreno Villa, die niets dringends te doen had, en die als hij iets zocht vaak niet eens wist wat het was, of het was iets wat niet leek op wat hij kort tevoren meende te zoeken, op wat hij na lang zoeken ten slotte vond. Bijna niets raakte hem diep in zijn hart; van niets was hij helemaal zeker, behept als hij was met een lauwheid waar hij zich soms voor schaamde en dan weer dankbaar voor was, want als het hem daardoor vaak ontbroken had aan de energie om iets te doen, had hij zich daarentegen ook veel ellende bespaard, en vergissingen die hij later zou hebben betreurd. Hij had een hartstochtelijke, late liefde beleefd en hij had die verloren, in feite omdat hij niet echt wilde, en toen hij besefte dat hij die niet meer kon terugwinnen was het verdriet dat hij voelde vermengd met een benepen soort opluchting. Hoe blij was hij diep van binnen niet geweest toen hij zich, weer alleen, installeerde in zijn hut aan boord van het schip dat vanuit New York het anker zou lichten voor de terugreis naar Spanje, zonder de vrouw met wie hij op het punt had gestaan te trouwen; wat heerlijk om na zo veel emotie, zo veel seksuele opwinding, zich weer te installeren tussen zijn spullen in zijn sobere kamer in de Residencia. Zo veel geweld in Spanje, zo veel ruwheid, misdaden uit hartstocht en wrede in bloed gesmoorde anarchistische opstanden, botte afkondigingen vanuit de kazerne; zo veel heiligen, martelaren, fanatici, zoals op die schilderijen in het Prado waarop de gemartelde huid van de asceten lijkt te schuren als de jute waarin ze zijn gekleed, met ogen waarin een visioen van zuiverheid brandt dat onverenigbaar is met de echte wereld: en ook het schorre gejuich en gejoel uit de rauw geschreeuwde kelen, de verruwing die geleidelijk aan bezit heeft genomen van dat Madrid waar hij zo van houdt, maar waarin hij steeds minder de straat op durft, weerhouden door het ongenoegen van een man die niet jong meer is en elke verandering meer en meer als een persoonlijke belediging begint op te vatten. De lompheid van de politiek, de schending van idealen waarin uiteindelijk niemand hem gevraagd heeft te geloven, hoewel ze hem een tijdlang zo dierbaar waren, vol rationele beloftes en mooie verwachtingen even mooi als de vlaggen die boven op de gebouwen wapperden tegen een blauw dat net zo helder en nieuw was als het driekleurige doek. Hoe typerend voor hem dat zijn politieke opvattingen, al heel snel getemperd door scepsis – over de laagheid van de menselijke geest, de beperkte reikwijdte en verregaande bekrompenheid van het Spaanse leven – zo verbonden waren met de esthetische grillen van het moment, met zijn voorkeur voor die driekleur boven de alledaagse rood-gele vlag van die schavuit van een koning die door niemand werd gemist, hoewel hij ook niets zag in de rood-zwarte vlag die fascisten en anarchisten om de een of andere onbegrijpelijke reden deelden en de compleet rode met hamer en sikkel die momenteel zo in de smaak viel bij een aantal vrienden van hem, die plotseling enthousiast waren over de Sovjet-Unie, over de fotocollages van arbeiders, soldaten met lange kapotjassen en bajonetten, tractoren en waterkrachtcentrales, over hemelsblauwe hemden, koppelriemen, gebalde vuisten. Misschien begreep hij hen niet of, erger nog, geloofde hij niet in de oprechtheid of overtuiging van hun zienswijzen omdat ze jonger waren dan hij, of omdat ze meer succes hadden; hij zag hen aan het einde van literaire banketten opstaan om strijdliederen te zingen en wat hij voelde was geen ideologisch verschil van mening maar plaatsvervangende schaamte. Hij had nooit kunnen meedoen met zo’n openbaar vertoon zonder van buitenaf naar zichzelf te kijken. Hij was natuurlijk een bourgeois, of eigenlijk niet eens dat, een rentenierende ambtenaar: maar sommigen van hen, van zijn oude vrienden, waren dat veel meer, rijkeluiszoontjes die nooit echt hadden gewerkt, maar die het wel heel serieus over de dictatuur van het proletariaat hadden terwijl ze, op het terras van het Palace, hun benen over elkaar sloegen met een whisky in de hand, nadat ze zich bij de kapper van het hotel hadden laten knippen en scheren. Ze voorspelden de naderende ondergang van de Republiek, onder de voet gelopen door de triomfantelijke zegetocht van de sociale revolutie: tegelijkertijd voeren ze er wel bij door voor zichzelf officiële reisjes naar conferenties in het buitenland te versieren of door salarissen op te strijken voor vage culturele activiteiten.

Maar hij hield niet van zijn eigen sarcasme, zijn neiging tot bitterheid: hij wantrouwde de momenten van zogenaamde brille waarmee zijn ressentiment hem zou kunnen misleiden. Wat stelde zijn eigen integriteit helemaal voor als die door geen enkele verleiding op de proef was gesteld? Geen enkele diva had hem ooit gevraagd om ter ere van haar een toneelstuk te schrijven waarin ze kon schitteren, zoals Lorca was gevraagd dat te doen door Lola Membrives of Margarita Xirgu; geen enkele opgeblazen voordrachtskunstenares had ooit de moeite genomen zijn gedichten te declameren zoals die irritante Berta Singermann die kronkelend als een slangenmens volle zalen trok terwijl ze met een Argentijns accent luid schreeuwend de verzen van Antonio Machado of van Lorca of Juan Ramón voordroeg. En evenmin zou hij ooit de gelegenheid krijgen een eervolle publieke functie af te wijzen om zich met hart en ziel aan het schrijven te wijden: niemand zou hem aanbieden algemeen-secretaris te worden van de zomeruniversiteit van Santander, zoals het geval was bij Pedro Salinas, die zo klaagde over gebrek aan tijd en rust, maar die op de foto’s van openbare plechtigheden zichtbaar ingenomen was met zijn functie. Het kost me geen enkele moeite me José Moreno Villa voor te stellen in de Residencia de Estudiantes, met zijn bijna vijftig jaar gebruikmakend van de hem daar welwillend geboden gastvrijheid, op foto’s haast altijd in de schaduw van andere gasten, beroemder dan hij, altijd even bescheiden, schichtig, formeel, soms wordt hij niet eens met naam genoemd, niet herkend, misschien omdat bij hem geen sprake is van de open glimlach of arrogante pose die de anderen tentoonspreidden, alsof ze toen al zeker waren van hun plaats in de geschiedenis. Hij is niet jong en ook niet jeugdig gekleed, hij ziet er niet uit als een schrijver, ook niet als een leraar, eigenlijk meer als iemand die wat hij doet alleen doet om zijn brood te verdienen, als een ambtenaar met een zekere status, niet als een kantooremployé, maar ook weer niet als iemand met een hoge rang, misschien een advocaat of een rentenier uit een provinciehoofdstad die niet naar de kerk gaat en zijn republikeinse sympathieën ook niet onder stoelen of banken steekt, maar nooit de straat op zal gaan zonder hoed of das; een man die nog voordat hij grijs begon te worden al ouder leek dan hij was; die op zijn achtenveertigste al met een mengeling van melancholie en opluchting veronderstelt dat hem geen grote veranderingen meer te wachten staan in het leven.

De voetstappen hadden hem uit zijn concentratie gehaald, een diepe concentratie zonder gedachten en bijna zonder herinneringen, iets wat leek op nietsdoen maar aandachtig kijken was naar een klein doek waarop hij alleen met houtskool een paar zachte lijnen had gezet en naar een schaal met seizoensfruit die hij ’s middags had meegenomen uit de eetzaal van de Residencia: een kweepeer, een granaatappel, een appel, een tros druiven. De tafel had hij deels ontdaan van alle papieren en boeken om de zuivere vormen beter tot hun recht te laten komen. Hij had staan kijken hoe door het langzaam zwakker wordende licht dat door het raam naar binnen viel de voorwerpen versmolten met hun schaduw en de kleuren zachter werden. Het rood van de granaatappel veranderde in de kleur van glanzend leer; het stoffige goudgeel van de kweepeer won aan diepte naarmate de schemering toenam, weerkaatste het licht niet maar straalde het uit; het licht gleed over de appel als over een gepolijste houten bal en deed de sappige dikte van de druivenschillen goed uitkomen. Misschien waren de druiven te sensueel, te zintuiglijk, voor het doel dat hij nog maar net begon te vermoeden, terwijl hij zijn ogen half dichtkneep. Het moesten een paar ascetische druiven zijn zoals bij Juan Gris of Sánchez Cotán, afgebeeld in een enkele visuele vorm, zonder de wat plakkerige suggestie die werd geaccentueerd door de middagzon, een Sorolla-zon, te rijp, doorzeefd met hetzelfde zachte stof dat het ruwe oppervlak van de kweepeer achterliet op je vingers, in je neusgaten.

Onder de fruitschaal lag een bladzijde uit het tijdschrift Estampa. er waart een tovenaar uit cairo door madrid die vrouwen behekst en de toekomst voorspelt. De woorden ‘Madrid’ en ‘toekomst’ hielden zijn blik even nadrukkelijk gevangen als de vormen van het fruit. Steeds als hij op het punt stond iets te gaan schilderen was er even een helder beeld geweest, gevolgd door een gevoel van moedeloosheid, net als bij een eerste dichtregel die onverwachts in hem opkwam. Hoe moest hij dan verder, zonder aanwijzingen, in de blanco ruimte van de bladzijde uit het aantekenboekje, uit het tekenschrift of van het doek? Misschien zou het papier hem leiden, de ruwheid of de zachtheid ervan. Hij kon doorgaan wetend dat zijn poging was mislukt: de tweede, geforceerde, regel haalde het gewoon niet bij de plotselinge ingeving van de eerste; over de fraaie breedte van het papier zat nu een zinloze vlek. Zijn ingeving leek hem te ontglippen zonder dat hij er vat op had kunnen krijgen; de moedeloosheid bleef en om weer op gang te komen moest hij die, misschien niet overwinnen, maar er in elk geval weerstand aan bieden, de eerste stappen zetten alsof hij de loodzware last ervan niet voelde. Telkens als hij ergens aan begon gebeurde hetzelfde: hij werd gemakkelijk enthousiast, maar raakte vervolgens al gauw verveeld en viel ten slotte ten prooi aan een weerzin waar hij zich niet altijd overheen kon zetten. Uiteindelijk was hij niets meer dan een zondagsschilder. Merkwaardig waarom hij, als het schilderen zo veel van hem vergde, in plaats van zich met hart en ziel daaraan te wijden, zijn toch al schaarse krachten zo versnipperde door zich ook op de poëzie te storten, waarbij hem niet eens het bevredigende gevoel dat met je handen werken gaf was vergund, de zekerheid om het vak redelijk onder de knie te krijgen? Door vol overgave te werken verdween de tegenzin weliswaar, maar de volgende dag moest hij opnieuw beginnen en dan leek het enthousiasme van gisteren niet meer oproepbaar. De eerdere inspanning was zinloos geweest: ieder begin was een nieuwe start en het doek of het vel papier, waar hij verslagen, als behekst, naar staarde, bleven leger dan ooit. Een eerste veelbelovende maar heel onzekere lijn, een horizontale die van een tafel kon zijn waarop de fruitschaal stond of van een zeegezicht dat hij zich voorstelde als hij uit zijn raam in Madrid keek. Inspiratie die in de lucht hing en oploste in pure moedeloosheid. En toch, hij wist niet hoe, begon het schilderij vorm te krijgen of ontstond er een gedicht, op eigen kracht, met een inzet waaraan zijn eigen wil, verzwakt door scepsis en het simpele voortschrijden van de tijd, maar slechts ten dele te pas kwam.

Hij zag zichzelf als een man zonder ambitie die te veel dingen had gewild, die te veel van elkaar verschilden. Er is ambitie nodig om je verlangens te verwezenlijken: je mag niet toestaan dat ze van binnenuit worden ondermijnd door ongeloof en tegenzin. Anderen hadden zich op één ding geconcentreerd. Hij had zijn krachten versnipperd, had de ene bezigheid opgegeven voor een andere en weer een andere zoals een reiziger die maar een paar dagen in elke stad verblijft en het zwerven uiteindelijk moe wordt. Anderen jonger dan hij waren naar hem toe gekomen om van zijn ervaring te leren maar waren hem niet lang daarna voorbijgestreefd zonder hem erkentelijk te zijn voor wat ze aan hem te danken hadden: het voorbeeld van zijn schilderkunst, van zijn kennis van de moderne kunst; van zijn vernieuwende poëzie waarvan zo duidelijk sporen te vinden waren in het werk van degenen die nu veel meer schitterden dan hij. Hij had graag gewild dat het hem allemaal niets kon schelen: zijn eigen wrok zat hem meer dwars dan het succes van anderen, ook al stak het altijd wel een beetje, zelfs als hij het verdiend vond. Het deed hem verdriet dat hij als mens niet het niveau had van zijn beste werk, dat hij niet tevreden kon zijn met de waardige stoïcijnse houding van de persoon die hij graag wilde zijn, een andere Moreno Villa, even gedesillusioneerd, maar met een veel serenere inborst, als dichter bijna anoniem, als schilder even ver verwijderd van de roem als die Sánchez Cotán die hij zo bewonderde en die zijn hele leven afgezonderd van de wereld meesterwerken had voortgebracht in zijn kartuizer cel, of zoals Juan Gris, die hardnekkig was blijven schilderen ondanks zijn armoede, ondanks alle ophef over de obscene triomf van Picasso.

Zonder het te willen, was hij alleen gebleven. Was hij, ook al had hij er de leeftijd niet meer voor, in de Residencia blijven wonen, en toen het grootste deel van zijn vrienden daar allang vertrokken was benadrukte dat het gevoel een anachronisme te zijn, er niet meer thuis te horen. Aan de andere kant vond hij het wel best zo en kon hij zich ook niet voorstellen ergens anders te wonen. Het ene vertrek was zijn werkkamer; het andere zijn slaapkamer met de weinige meubels van thuis die hij uit Málaga had meegebracht. Wat hij had geërfd had hij aan zijn ongetrouwde zussen gegeven, die het harder nodig hadden dan hij. Het leek hem onfatsoenlijk om meer te hebben dan hij nodig had, net als te veel praten en gebaren en overdreven tekenen van enthousiasme of verdriet te tonen of zich te kleden op een manier die de aandacht trok. Er was een gedicht van Antonio Machado dat steeds weer in hem opkwam: wie loslaat draagt mee en wie leeft heeft geleefd. Niets was meer van hem dan de dingen waarvan hij zich had ontdaan; leven was een onbestemde toestand waarin vooral dingen uit het verleden, wat teloor was gegaan, telden (de luidruchtige lach van die zo jonge Amerikaanse vrouw die hij Jacinta noemde in de gedichten die hij aan haar had gewijd, waarin haar naam als een bezwering werd herhaald: haar wilde rode haar). Hij hield van het werk als archivaris waarmee hij zijn brood verdiende: het was niet erg vermoeiend en het ritme gaf zijn dagen structuur, behoedde hem voor het altijd aanwezige gevaar dat hij werd overvallen door lusteloosheid en een gevoel van onzekerheid. Hij kwam niet veel in de gemeenschappelijke ruimtes van de Residencia en had maar weinig taken. Soms een conferentie organiseren, beroemde bezoekers begeleiden. Hij kon hele middagen rustig alleen in zijn kamer doorbrengen met alle luxe van tijd voor zichzelf, en het excuus dat hij vol toewijding nuttig werk had gedaan, lezend, achterovergeleund in de oude stoel van zijn vader die toen al versleten was op de plekken waar nek en armen tegen het leer kwamen, of een stilleven bedenkend of schetsend, of zelfs dat niet, alleen maar starend uit het raam naar de door bakstenen ommuurde patio met oleanders die nog door Juan Ramón Jiménez waren geplant – het groen van de bladeren even ascetisch als de vaalrode bakstenen – of met halfgesloten ogen aandachtig luisterend naar het stadsgedruis in de verte, dat heel vaag tot de heuvel van de Residencia doordrong, vergelijkbaar met het sfumato-effect op een tekening, zonder de pijnlijke scherpte van de straatgeluiden. Claxons, belgerinkel van trams, geroep van straatventers, het monotone deuntje van de blinden, paso dobles bij stierengevechten, trommels en trompetten van militaire parades, afgrijselijke muziek van volksfeesten en circussen, kerkklokken, geschreeuw van demonstrerende arbeiders, schietpartijen bij oproer, gefluit van treinen, die hele mengelmoes van klanken drong door zijn open raam naar binnen zoals in de wazige polychromie van een orkestratie van Ravel, als achtergrond voor de heldere geluiden van schreeuwende voetballers en fluitende scheidsrechters op de sportvelden, voor het opeens landelijke gemekker van een kudde schapen die liep te grazen op het ontboste terrein in de buurt. Als hij scherp luisterde hoorde hij de wind in de populieren: hij kon het water bijna horen stromen in het kanaal dat langs de Residencia liep voor de bevloeiing van de tuinderijen aan de overkant van de paseo de la Castellana. Hij was in Madrid en toch ook buiten, op de grens waar de stad overging in het platteland. Hij kon zich geen andere plek voorstellen om te wonen (maar ruim een jaar later zou hij uit Madrid vertrekken om er nooit meer terug te keren). Zijn honkvastheid stond in schril contrast met het uitzwermen van de anderen die zich op één enkel doel hadden weten te concentreren, en dat met zo’n intensiteit nastreefden dat het voor hem alleen al daarom onmogelijk was dat te evenaren. Lorca was nu een succesvol schrijver en trad veelvuldig op in Barcelona en Buenos Aires, en hij vertelde ongegeneerd aan wie het maar horen wilde dat hij geld als water verdiende, trots op zijn enorme succes en met een schaamteloosheid die bijna kinderlijk aandeed, alsof hij nog een jongen was en niet al tegen de veertig liep, gekleed in van die felgekleurde hemden die zo afstaken bij zijn platte boerenkop zonder nek, alsof hij niet merkte hoe anderen naar hem keken, de fysieke weerzin waarmee ze zich van hem afkeerden. Buñuel was filmproducent geworden; hij had een protserige auto en ontving zijn bezoek met een sigaar in de mond en zijn benen over elkaar op het enorme bureau in zijn kantoor, op de bovenste verdieping van een nieuw gebouw aan de Gran Vía. Zijn succes bevorderde of verontschuldigde het gebrek aan geheugen: als hij op bioscoopgevels de aanplakbiljetten zag van de films over Andalusische flamencozangers of boerenpummels in nauwsluitende pakken met brede riem en donker aangezette ogen die Buñuel maakte, herinnerde Moreno Villa zich hoe hij hem nog niet zo lang geleden uiterst kwaadaardig de zigeunerballades van Lorca belachelijk had horen maken. Salinas verzamelde professoraten, opdrachten, lezingen, officiële functies, zelfs geliefden, zoals in Madrid werd rondverteld. Alberti en María Teresa León reisden op kosten van de Republiek naar Rusland en toen ze terugkwamen werden aan boord van het schip foto’s gemaakt alsof het twee filmsterren op wereldtournee waren, allebei met de gebalde vuist omhoog, zij in bont gehuld, blond, met felgekleurde lippen als een sovjetversie van Jean Harlow met het gezicht van een Spaanse boerenmeid. De zo ascetische Bergamín kwam gewoon niet meer uit zijn dienstauto. Die had hij meteen, eerder dan wie ook: op een ochtend in die eerste maand van de Republiek, die na iets meer dan vier jaar al zo lang geleden leek, liep Moreno Villa verstrooid onder de bomen van de paseo de Recoletos toen een enorme zwarte auto met schor getoeter naast hem stilhield: het achterportier zwaaide open en daar zat Bergamín, gekleed in jacquet, een sigaar in zijn mond, en nodigde hem met een brede glimlach uit in te stappen. Dalí zou al heel snel even rijk en even despotisch zijn als Picasso: hij zou hem, Moreno Villa, nooit meer een kaart sturen vol lof- en dankbetuigingen en schrijffouten, nooit zou hij zijn naam noemen als hij het had over zijn leermeesters, wie hem als eerste foto’s had laten zien van die nieuwe Duitse portretten waarop met een verbluffende techniek en op volstrekt moderne wijze het realisme van Holbein terug te vinden was. Ook Lorca zou nooit toegeven wat hij aan hem te danken had gehad: maar wie had als eerste de uitdrukkingskracht van de avant-gardistische dichtkunst samengebracht met de metriek van de volksballades, wie was het eerst naar New York gereisd en had daar in poëzie en proza vormen gevonden waarin het zinderende van die stad doorklonk, het lawaai van de treinen over verhoogde spoorbanen en de schrille dissonanten van de jazzbandjes? Op een volkomen ongedwongen manier had Lorca in de Residencia gedichten voorgedragen en impressies in proza voorgelezen over New York met muziekopnames en fotoprojecties: en hoewel Moreno Villa op de eerste rij zat en hij toch duidelijk door hem was geïnspireerd had hij hem geen enkele keer als zijn voorbeeld genoemd.

De beroemdheid van anderen maakte hem onzichtbaar; het was beter zijn eigen bestaan uit te wissen om geen onthullende schaduw te werpen op de triomfantelijke gezichten van degenen die hem iets schuldig waren. Dan trok hij zich liever terug, want grootmoedig was hij niet. Gedichten schrijven met dat vreemde conflict tussen drang en tegenzin, wetend dat ze om de een of andere reden niet de potentie hadden om een succes te worden. Dingen opzoeken in archieven waar al eeuwenlang niemand meer naar omgekeken had, over levens van dwergen en hofnarren aan het sombere hof van Filips iv, en van Karel ii. Niet denken aan al het werk dat hij had gedaan, ook niet aan de twijfelachtige toekomst van zijn schilderkunst, of aan het feit dat hij waarschijnlijk ver afstond van een mode die hem niet interesseerde, maar die hij ervoer als een belediging voor al die jaren die hij zonder enige erkenning aan de schilderkunst had gewijd. Zichzelf niet kunnen zien als schilder: zijn verwachtingen bijstellen, zijn horizon beperken. Zich concentreren op het relatief eenvoudige, maar ook onuitputtelijke probleem om die schaal met een paar vruchten op een klein doek af te beelden. Maar als hij die middelmatige plaats waarheen hij verbannen was nu eens werkelijk verdiende? Misschien verzweeg Lorca helemaal niet dat hij schatplichtig aan hem was, maar had hij zijn gedichten over New York gewoon niet gelezen net zomin als zijn boek met prozawerk over die stad dat hij op de terugweg had geschreven en dat later in afleveringen in het tijdschrift El Sol was verschenen zonder ook maar één reactie uit te lokken (in Madrid leek niemand geïnteresseerd in de buitenwereld: de dag na zijn terugkeer uit New York ging hij naar het café, bij voorbaat opgewonden door alle verhalen die hij zou moeten vertellen, maar zijn vrienden ontvingen hem alsof hij nooit was weggeweest en stelden geen enkele vraag). En als hij nu op zijn oude dag vergiftigd werd door wat hem altijd het meest had tegengestaan: wrok? Zo was Juan Ramón Jiménez met veel meer verdiensten dan hij besmet met een onwaardige bitterheid, met een dwangmatige kleinzieligheid gevoed door elke onheuse behandeling – of wat hij als zodanig ervoer – die hem ten deel viel, door elk beetje erkenning dat hem onthouden werd, modder die zijn schitterende talent omlaaghaalde. Wat armzalig zou het dan wel zijn als iemand die het zowel aan talent als aan waardigheid ontbrak, zich willoos liet meevoeren door ressentiment tegen mensen die jonger waren dan hij, door de kwelling zich beledigd te voelen vanwege het geluk van anderen naar wie hij jaloers keek maar die hem niet eens opmerkten, die hem krenkten doordat ze schijnbaar moeiteloos hadden bereikt wat hem, die het meer verdiende, niet was gelukt. Maar had hij echt willen zijn zoals Lorca, die succes had met iets tussen folklore en stierenvechten in, met zijn voorliefde voor diplomatenfeestjes en hertoginnen? Had hij bij zichzelf niet ooit vastgesteld dat Antonio Machado en Juan Gris eigenlijk zijn geheime voorbeelden waren? Van Juan Gris kon hij zich niet voorstellen dat die verbitterd was over het succes van Picasso, gegriefd door zijn obscene vitaliteit, zijn aapachtige aanstellerij, waarbij hij even snel doeken vulde als vrouwen verleidde en weer afdankte. Maar Juan Gris, eenzaam in Parijs, niet alleen overschaduwd door de ander, zelfs weggevaagd, tuberculoselijder, had waarschijnlijk in het diepst van zijn ziel een zekerheid waar het hem, Moreno Villa, aan ontbrak, was steeds aan één passie trouw gebleven, was in staat geweest zich als een asceet of een mysticus alle wereldse gemakken te ontzeggen waarvan hijzelf nooit zou kunnen afzien, hoe bescheiden ze ook waren: zijn vaste ambtenarensalaris, zijn twee naast elkaar gelegen kamers in de Residencia, zijn goed gesneden pakken, zijn Engelse sigaretten. Het was niet waar, hij had zich niet teruggetrokken uit de wereld. Het lumineuze idee dat hem bijna te binnen was geschoten toen hij naar de schaal met herfstfruit zat te kijken en naar de verleidelijke, alledaagse typografie van een geïllustreerd tijdschrift zou nergens toe leiden omdat hij niet de veeleisende discipline kon opbrengen die nodig was om te observeren, de alertheid die zijn blik zou hebben gescherpt en zijn hand zou hebben geleid op het witte bristolkarton van het schrift. Er kwam iemand door de gang aanlopen, met vastberaden bijna driftige stappen, iemand klopte bij hem aan en ook al zou het bezoekje maar heel even duren, dat korte moment van intuïtie, die staat van genade, zou niet meer terugkomen.

‘Kom binnen’, zei hij, zich neerleggend bij de onderbreking, er eigenlijk blij mee, berustend, het staafje houtskool met de grove zachte punt nog in zijn hand, vlak boven het doek.

Ignacio Abel kwam de rust van zijn kamer binnenvallen en bracht de haast van de straat met zich mee, van het actieve leven, alsof er bij het openen van de deur een koude luchtstroom was binnengekomen. Met een blik die Moreno Villa niet was ontgaan had hij in één oogopslag de rommel in de kamer gezien, die door niemand werd schoongemaakt, de combinatie van schildersstudio en bibliotheek van een geletterd iemand, en tevens het hol van een verstokte vrijgezel, schilderijen tegen de muren en slordig opeengestapelde schetsen op de grond, lappen vol verfvlekken, prentbriefkaarten lukraak op de muur geprikt. Het pak met de wijde broekspijpen en het jasje met de dubbele rij knopen van Ignacio Abel, zijn zijden das, stevige glanzende schoenen, mooie polshorloge, maakten hem bewust van zijn eigen armoedige uiterlijk: zijn hemd vol vlekken, de linnen sloffen die hij aandeed om te schilderen. Maar Moreno Villa, die misschien wel te veel tijd in zijn leven met jongeren had doorgebracht, vond het erg prettig dat Ignacio Abel van zijn eigen leeftijd was, en misschien nog meer dat hij niet zijn best deed er jonger uit te zien. Hij kende hem alleen oppervlakkig: hij hoorde ook bij de wereld van de anderen, van degenen die carrière maakten en projecten najoegen, die in staat waren met een praktische voortvarendheid te werk te gaan, iets wat hij nooit had gekund.

‘Ah, u bent bezig, ik stoor u.’

‘Dat geeft niet, beste Abel, ik heb de hele middag nog geen mens gezien. Ik was allang toe aan een praatje.’

‘Ik zal u niet meer dan een paar minuutjes lastigvallen …’

Hij keek op zijn horloge alsof hij precies wilde weten hoelang hij kon blijven. Hij legde wat papieren op de tafel waar Moreno Villa de fruitschaal had weggeschoven, en waar Abel even een snelle, nieuwsgierige blik op had geworpen, meteen gevolgd door nog een in de richting van het bijna lege doek, waarop de enige vrucht van vele trage uren van beschouwing een paar houtskoollijnen waren. Een actieve man die een agenda raadpleegde en telefoontjes afhandelde, die autoreed, die tien uur per dag bezig was met de bouw van de Ciudad Universitaria, die onlangs de laatste hand had gelegd aan een overdekte markt en een openbare school. Hij wilde een paar details weten: hoelang moest zijn voordracht duren, hoe werkte de fotoprojector, hoeveel aanplakbiljetten waren er gedrukt, hoeveel uitnodigingen verstuurd. Moreno Villa keek naar hem vanaf zijn oever van de tijd waar het er trager aan toe ging, hij antwoordde voor de vuist weg wat op vragen over dingen die hij niet wist of waarover hij nog niet had nagedacht. Om te komen waar hij nu was vanaf het begin van zijn carrière die er helemaal niet zo veelbelovend had uitgezien moest Ignacio Abel over een buitengewone vastberadenheid beschikken, een geestelijke en fysieke kracht die doorschemerde in zijn hele manier van doen en misschien ook in zijn ietwat overdreven vriendelijkheid, alsof hij ieder moment het praktisch nut afwoog van een sympathieke houding. Misschien had hij, Moreno Villa, nooit zo zijn best hoeven te doen, en kwam daar zijn gebrek aan wilskracht uit voort, het gemak waarmee hij van voornemen veranderde of zich gewonnen gaf; de slapte van iemand met een kleine erfenis en een bescheiden positie, die hem echter in staat stellen om zonder veel inspanning te leven als hij niet al te veeleisend is, en zich overgeeft aan de slaapverwekkende inertie, het gebrek aan wilskracht van de Spaanse middenklasse uit de provincie. Hij keek naar het gouden horloge, de manchetten van Abel, de dop van de vulpen die uit zijn borstzakje stak, naast het puntje van een witte zakdoek met zijn initialen erop geborduurd. Hij had een goed huwelijk gesloten, hij herinnerde zich dat gehoord te hebben in het roddelcircuit van Madrid waarin iedereen alles van elkaar wist: hij was met een iets oudere vrouw getrouwd, de dochter van een invloedrijk iemand. Maar in Moreno Villa’s kamer nam hij een veel belangrijker plaats in dan hem alleen op grond van zijn fysieke voorkomen toekwam: de aktetas van mooi soepel leer, boordevol papieren die om dringende oplossingen vroegen, vellen met werktekeningen van gebouwen die op dit moment opgetrokken werden, de gouden manchetknopen: de energie die hij na zo veel uren werk nog steeds uitstraalde, telefoongerinkel, snelle gesprekken, onherroepelijke beslissingen, orders die daadwerkelijk effect hadden op de inspanningen van andere mensen en op de vorm die deze nieuwe, moderne stad zou krijgen die aan het andere uiteinde van Madrid uit het niets oprees.

Ik vind het niet moeilijk me het gesprek tussen die twee mannen voor te stellen, te luisteren naar die twee rustige stemmen, in de kamer waaruit de middagzon langzaam verdwijnt, wegzakkend achter de daken van de stad, niet echt vrienden, want ze zijn allebei maar tot op zekere hoogte sociaal, maar wel verbonden door een vage uiterlijke gelijkenis, door een gemeenschappelijke hang naar formaliteit en decorum, hoewel Ignacio Abel jonger lijkt. Ze spreken elkaar aan met u, tot opluchting van Moreno Villa, die tegenwoordig door iedereen Pepe of zelfs Pepito wordt genoemd, wat zijn vermoeden versterkt dat hij aan jeugdigheid heeft ingeboet zonder aan respect gewonnen te hebben. Ongewild is hij altijd aan het vergelijken: niet alleen zijn versleten kleding vol verfvlekken met het pak van Abel, de gespannen, kaarsrechte houding waarmee de ander op zijn stoel zit terwijl hij schetsen en foto’s op tafel legt tegenover de slordige gemakzucht van een oude man die in de stoel van zijn vader zit: bovendien bedenkt hij dat hij in twee min of meer geleende kamers woont terwijl Ignacio Abel een appartement heeft in een nieuw gebouw in de wijk Salamanca, dat hij vader van twee kinderen is en hijzelf er waarschijnlijk nooit een zal krijgen, dat de resultaten van zijn werk een solide, onbetwistbare plaats in de wereld innemen.