Duong Thu Huong

De hemel boven Vietnam

Vertaald uit het Frans door Manik Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture.

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van Centre national du livre – het Franse ministerie van Cultuur

Oorspronkelijke titel Au zénith, verschenen bij Sabine Wespieser éditeur, Parijs

Oorspronkelijke tekst © Duong Thu Huong, 2009

Franstalige uitgave © Sabine Wespieser éditeur, 2009

Nederlandse vertaling © Manik Sarkar en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp © Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Getty Images/Grant Faint

isbn 978 90 445 2146 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Luu Quang Vu

En voor alle onschuldigen die zijn omgekomen

in de donkere stilte.

Nota bene

Ik heb het talent niet om een verhaal te schrijven dat helemaal aan mijn verbeelding is ontsproten. Ieder boek dat ik schrijf, is gebaseerd op een waargebeurde geschiedenis. Maar vergeet niet: een roman blijft een roman. Dit is geen autobiografie, en ook geen combinatie van biografieën.

Net als mijn eerder gepubliceerde romans is ook De hemel boven Vietnam dit principe trouw. Maar om elk misverstand uit te sluiten wil ik het in één geval nog eens benadrukken: het personage Trân Vu en zijn gezin. Voor dit personage heb ik de heer Vu Ki als voorbeeld genomen, de vroegere directeur van het Ho Chi Minh-museum. Tô Vân heeft daarentegen niets gemeen met de echtgenote van Vu Ki of haar familie. Ik heb een mannelijk prototype gecombineerd met een vrouwelijk prototype uit het milieu dat aanschurkt tegen de hoogste kringen van de toenmalige machthebbers in Vietnam. Iedere schrijver maakt gebruik van dit soort procedés; ik vorm geen uitzondering.

In werkelijkheid heb ik niet de eer gehad de heer Vu Ki te kennen, want ik wilde me niet begeven in de kringen rondom de communistische macht. Ik was allergisch voor de kuiperijen en manipulaties die er plaatsvonden, en daarom heb ik hem nooit ontmoet, ondanks mijn brandende nieuwsgierigheid en de grote bewondering die ik voor hem voelde. Pas toen ik hoorde dat hij heel ziek was, heb ik me onder de talloze mensen gemengd die hem gingen bezoeken. Het was onze eerste en laatste ontmoeting. Het jaar daarop stierf hij.

Voor mij is de heer Vu Ki een van de zeldzame mensen met een ridderlijke geest, die nog weten wat rechtschapenheid en trouw tussen meester, discipelen en vrienden betekenen. Dit zijn de mooie, waardevolle deugden van het Vietnamese volk die een halve eeuw lang voortdurend zijn ondermijnd door de communistische machthebbers en uiteindelijk zijn vernietigd.

De echtgenote en de familie van de heer Vu Ki kunnen trots zijn dat zij hem als echtgenoot, vader en voorouder hebben gehad.

Duong Thu Huong

Duet

1

‘Vader! Vader!’

De president schrikt wakker van de schreeuw van de jongen. Even is hij verdoofd, alsof hij een klap tegen zijn hoofd heeft gekregen.

‘Vader! Vader!’

De schreeuw komt van diep uit de vallei, weerkaatst tegen de rotswanden, schudt de bomen door elkaar en woedt als een onzichtbare golfslag door de stille ruimte.

Een fractie van een seconde is hij van slag, dan herstelt hij zich.

Nee, dat is zijn stem niet, dit is een ander kind …

Zijn nekpijn en zijn stijfheid lossen langzaam op. De president staat op en loopt zijn slaapkamer uit.

Hij richt zich tot de dienstdoende soldaat: ‘Wat is er aan de hand?’

‘Misschien een ongeluk in de vallei, president … Misschien is er iemand van de rotswand gevallen.’

De alarmsirene van het garnizoen, onder in de vallei, begint te loeien. Er staat geen zuchtje wind. Een enorme massa soldaten komt aangerend.

‘Vader! Vader!’

‘Vader! Help! Kom dan! Mijn vader is gevallen!’

Een jongen die in paniek roept. Het geroep van een puber, waarin zowel onschuld als beginnende volwassenheid doorklinkt. In die stem voelt hij de intense trilling van de liefdesband tussen een zoon en zijn vader. In de wanhopige kreet ligt alles samengebald: het jarenlange leven in de gezinscocon, de onzichtbare band, de pijn van de brute scheiding en de verbijstering over de ongewisse toekomst.

In het hoofd van de president buitelen de gedachten over elkaar heen.

Hij moet ongeveer even oud zijn. Even oud, maar minder gelukkig.

Zijn zoon. De zoon die hij wilde vergeten, wat hem nooit gelukt is. De zoon van wie hij vervreemd was geraakt, maar die was teruggekeerd en in zijn hart was komen wonen: voor het kind een veilige plek, maar voor hem een gevaar. Op de plek waar hij is ingetrokken, is zijn beeltenis een obsessie geworden, en de basis van een berouw dat het vuur brandende houdt van de hel die hem dagelijks verteert.

Op wie zou hij nu lijken? Op haar of op mij? Hij zal wel heel knap zijn.

Stilte.

In zijn herinnering leek het jochie al op zijn zusje toen hij nauwelijks zes maanden oud was. Die neus, die mond, die serene lach, het dikke haar op zijn voorhoofd en zijn slapen. Later, toen het kind tussen de zeven maanden en een jaar oud was, veranderde het en ging het opvallend veel op zijn moeder lijken. Die verandering was een enorme verrassing geweest. Zelfs Dông, de grote zus van zijn vrouw, had versteld gestaan. Dông was een bijzondere vrouw die zich, nadat ze haar zus had grootgebracht, over haar neefje had ontfermd.

Hij is al een jonge man. Wat gaat de tijd toch snel.

Hij vergeet dat zijn lijfwacht naast hem staat en hij zucht.

‘President? Wat zijn uw instructies?’

‘Instructies?’ vraagt hij, lichtelijk verbaasd. ‘Heb je het niet gezien? Er zijn al soldaten onderweg om ze te helpen. En wij? Wij staan hier en we kunnen niks doen …’

‘President …’

De soldaat staat op het punt iets te zeggen maar hij zwijgt, plotseling vuurrood. Hij doet een stap terug, hij ziet er verward en beschaamd uit. De president beseft hoe ongepast hij is geweest.

‘O, ik bedoelde alleen dat we niks kunnen doen omdat we niet kunnen helpen bij de reddingsactie. Maar natuurlijk zijn we over het algemeen enorm nuttig voor de maatschappij, en hebben we allemaal onze verantwoordelijkheden.’

‘Jawel, president.’

De wachtpost ziet er opgelucht uit. Zijn weldoorvoede gezicht glanst van het zweet. De president stelt hem gerust met een schouderklopje.

‘Ik maak maar een grapje. Besteed er maar geen aandacht aan.’

Hij glimlacht en wijst dan op de pagode, vanwaar gebeden en het gerinkel van de rituele belletjes opklinken.

‘Je kunt inrukken. Ga maar een ommetje maken bij de pagode om je zinnen te verzetten.’

Hij gaat weer naar zijn slaapkamer en laat zich op bed vallen. De dikke soldaat doet de deur dicht en gaat ervandoor. Zijn zware voetstappen weerklinken op de veranda en versmelten met het nadrukkelijke ritme van de houten belletjes. Het regelmatige geluid doet hem denken aan waterdruppels die op de grond vallen in een grot vol stalactieten. Minuten gaan voorbij …

Eerder die ochtend, toen hij nog op bed lag, had hij de non horen praten met de twee soldaten die voor zijn kamerdeur op wacht stonden.

‘Vandaag moeten we ’s ochtends vroeg al beginnen te bidden, en daarna de hele dag door. Zou dat de president storen?’

‘Ja! Die mag absoluut niet gewekt worden!’

‘Alstublieft! Het is maar één keer per jaar. We zijn hem maar één ochtend tot last, bij hoge uitzondering …’

De president had zijn gewatteerde jasje over zijn schouders geworpen en was zijn kamer uit gekomen.

‘Laat de mensen van de pagode bidden, kameraden! Ik ben al op.’

‘Geloofd zij Boeddha! Dank u, president!’

De non had heel diep gebogen en haar handen bij elkaar gebracht om hem te bedanken. Ze had de olielamp die aan de voet van de muur stond weer opgepakt en was teruggekeerd naar de pagode. Het was nog donker, de mist hing als rook in de lucht. De aanblik van het bruine gewaad van de non dat door de dikke mist zweefde, liet een vreemde indruk bij hem achter. Die lamp die in de duisternis bungelde, bracht een beeld uit het verleden bij hem boven.

Hij kan niet meer in slaap komen; hij steekt de lamp aan en probeert te lezen. Het lukt niet. Vanuit de pagode hoort hij de gebeden op het ritme van de bellen. Zo blijft hij enige tijd zitten, met een leeg hoofd; mechanisch bladert hij zijn boek door, terwijl hij luistert naar de melodie van de gebeden, die monotoon wegstromen als een vredige rivier, als een beekje in het gras.

Uiteindelijk vindt hij het beeld waar hij naar zocht. Zijn moeder … al zo lang geleden. Op een ijzige, mistige winteravond was ze met net zo’n olielamp in haar hand de binnenplaats overgelopen. De slippen van haar gewaad hadden net zo gefladderd als die van de non. Ze was afgedaald naar de omheining waar de buffels stonden en had wat ongepelde rijst op de kooltjes gelegd. Als buffels op zulke koude nachten geen warmtebron in de buurt hebben, kunnen ze doodgaan, of kunnen hun poten bevriezen zodat ze geen kar meer kunnen trekken. Hij was vier of vijf jaar oud geweest en had, diep weggekropen, in de armen van zijn moeder liggen slapen. Toen ze was opgestaan, had hij zijn hoofd onder de dekens vandaan gehaald om haar na te kijken. Een frêle jonge boerin, slippen van lichte stof die fladderden in de wind, de warmte van haar armen en de zachte geur van moedermelk. De geuren van dat verre verleden die plotseling terugkwamen, stuwen een onbedwingbare emotie omhoog in zijn keel. Tegelijkertijd wordt hij vervuld van een onverklaarbare droefenis.

Onmogelijk …

Hij slaat zijn boek dicht en pakt de kranten. De dagelijkse berichten volgen elkaar op en lijken allemaal op elkaar. Wat heeft het voor zin om iedere dag dezelfde gerechten te eten, bereid door dezelfde kok? Hij wordt overmand door een uitputting die al zijn ledematen verlamt. Het beeld van de vrouw komt opnieuw in hem op en brengt hem opnieuw terug naar zijn kindertijd. Het jongetje van vijf dat rechtop in bed zit en naar zijn moeder kijkt, neemt hem mee naar een andere jongen … Zijn hart staat in brand.

Tegen negen uur stikt hij. Als de dikke soldaat de pot ochtendthee weghaalt, zegt hij tegen hem: ‘Ik wil een eindje in het bos gaan wandelen. Maak je gereed, we vertrekken over tien minuten.’

‘Nee, president, alstublieft niet!’ antwoordt de soldaat doodsbang. Hij ziet hoe ontstemd de president is en hij gaat meteen zachter praten.

‘We kunnen vandaag niet naar het bos, president. Mijn excuses.’

‘Het is koud, maar het regent niet. En ik trek mijn gevoerde jasje wel aan’, zegt hij geïrriteerd.

‘Vandaag is geen gunstige dag, president. Dat heeft de non gisteren verteld. Het is de slechtste dag van het jaar. Daarom zijn ze vanochtend al zo vroeg begonnen met bidden.’

‘O, geloof jij in dat soort bijgelovigheden? Terwijl je nog zo jong bent?’

Als een haan die een elastiekje heeft ingeslikt hakkelt de soldaat: ‘Ik vind … voor mezelf ben ik niet bang, president, maar ik ben verantwoordelijk voor uw veiligheid. We kunnen onmogelijk gaan.’

Nooit eerder had hij deze vriendelijke jongeman zo vastberaden gezien. Hij glimlacht en zwijgt uit beleefdheid, in het besef dat dergelijke angsten misschien wel gegrond zijn: in de achttien maanden dat hij hier naast de Lan Vu-pagode woont, is dit de eerste keer dat er een ongeluk gebeurt.

Het ongeluk van de man en het geroep van zijn zoon dompelen hem opnieuw onder in zijn eigen hel. Wat mist hij zijn eigen zoon. Een tumor, een pijnlijk gemis dat onafgebroken aan hem vreet. Zijn hart is een vogeltje zonder veren dat vastzit in een doornstruik.

Hij gaat liggen en doet zijn ogen dicht.

Zal mijn zoon huilen op mijn sterfdag? Zal hij het uitschreeuwen zoals die jongen in de vallei?

Een minachtend antwoord raakt hem als een klap in het gezicht.

Wat denk je zelf? Hij ként zijn vader niet eens … En die zal hij ook nooit kunnen vinden, want die heeft hem in de steek gelaten en alle sporen uitgewist.

Hij doet een meelijwekkende poging om zijn onzichtbare rechter van repliek te dienen.

Maar met de jaren … Met het verstrijken van de tijd hoop ik toch dat …

Zwijgend en neerbuigend draait de rechter zich van hem af. Kreunend verbergt de president zijn van schaamte vertrokken gezicht onder het kussen. Maar er gaan schokken door hem heen, zijn borst brult van smart alsof zijn hart wordt fijngewreven tussen twee handen van staal. Hij zou heel graag huilen. Een aandrang die hij sinds zijn kindertijd niet meer heeft gevoeld. Een vreemd, aanhoudend, hartstochtelijk, pijnlijk gevoel. Hij zou uit volle borst willen huilen, tranen met tuiten, op klaarlichte dag, in het openbaar. Huilen tot hij leeg is, huilen van verdriet, huilen als een kind dat onder de enorme hemel op de dikke aarde staat. Hij wil het uitschreeuwen te midden van de bossen en de bergen, net als de zoon van die ongelukkige die in de afgrond is gevallen. Maar in plaats van ‘Vader!’ te schreeuwen zou hij roepen: ‘Zoon!’

Mijn zoon!

Mijn zoon! Mijn bloed, mijn nageslacht, mijn hart … de verboden vrucht van de liefde tussen haar en mij …

Iemand klopt op de deur. Lê, de commandant van de wacht, komt binnen.

‘President, hoe gaat het met u?’

‘Ik heb verschrikkelijke hoofdpijn.’

Hij blijft liggen. Lê’s monotone woorden vallen op hem als druppels uit een kraan die niet goed is dichtgedraaid. Zijn woorden voelen als mokerslagen in zijn nek.

‘Uw thee is klaar, president. Drinkt u hem op nu hij nog warm is.’

‘Zet maar neer.’

‘Zal ik de dokter halen?’

‘Dat hoeft niet. Iedereen heeft weleens last van migraine. Maakt u zich geen zorgen. Ik heb alleen last van mijn hoge bloeddruk.’

‘Dat is onverstandig, president! U bent onder behandeling!’

‘De behandeling is al twee weken afgelopen.’

‘Maar …’

Hij komt overeind. De commandant van de wacht blijft midden in de kamer staan, onbeweeglijk, met het blad met de thee in zijn handen. Eén keer per dag, ’s ochtends of ’s avonds, komt de commandant van de wacht de president persoonlijk bedienen om zijn gezondheid en het werk van zijn soldaten te controleren. Een vreemd soort toewijding. Koude aandacht. Zijn bevroren gezicht, banaal en gebronsd, lijkt op dat van een Indiër of Arabier.

‘Dit is thee met een aftreksel van Linh Chi-gelei: dat is goed voor uw hart. De dokter zegt dat u hem warm moet drinken. Ik bewaar hem in een speciale theepot.’

‘Goed. Zet maar op tafel.’

Wat is dit voor leven? Ik heb geen moment voor mezelf.

Terwijl Lê het blad op tafel zet, blijft hij aandringen.

‘Drink toch! Nu is hij nog warm.’

‘Bedankt. Ik heb een kind horen huilen in de vallei. Gebeuren er wel meer ongelukken?’

‘Nee, president. Ieder jaar een paar, volgens de mensen uit de streek. Let u er maar niet op. Ik heb mijn luitenant er al met een paar mannen naartoe gestuurd.’

‘Doen de autoriteiten niets om het aantal ongelukken terug te dringen?’

‘Jawel. Maar …’

De commandant van de wacht is verbaasd. Bovendien overtuigt zijn blik, die brutale spot uitstraalt, de president ervan dat hij een idiote vraag heeft gesteld.

‘Ik weet best dat de goede bedoelingen van de mens niets uithalen tegen natuurrampen of het lot. Maar toch moet de regering iets doen. Op zijn minst …’

De commandant van de wacht onderbreekt hem.

‘Natuurlijk, president. De hulpverleners zullen het slachtoffer naar het provinciehospitaal brengen. Dat is ver weg, en de familie van het slachtoffer is onbemiddeld. En mocht hij overlijden, dan zullen de officiële instanties bijdragen aan de uitvaart. In de eerste plaats de Jonge Communisten, dan het plaatselijke Partijcomité … en ook nog anderen.’

‘Ik wil de familie bezoeken.’

Hij staat versteld van zijn eigen idee. Lê blijft een tijdlang zwijgen en perst er dan een mechanisch glimlachje uit.

‘President, u hebt uw behandeling nog maar net achter de rug. U staat nog onder observatie. Het is geen goed idee als u nu een uitvaartplechtigheid bijwoont. Bovendien is het hoogteverschil met de vallei bijna duizend meter. Dat is zelfs voor jonge soldaten vermoeiend …’

‘Jullie hebben me omhooggekregen, dan krijgen jullie me ook wel weer omlaag!’

Zijn stem klinkt kil. Bij die onverwachte reactie van de president schraapt Lê zijn keel.

‘U bent hier met een helikopter naartoe gebracht. Momenteel is het hele eskader naar het front gestuurd om gewonden te vervoeren. We hebben zware verliezen geleden.’

‘Wat?’ antwoordt hij vinnig, met een vleugje woede in zijn stem. ‘Iedere week krijg ik rapporten van het secretariaat van het Centraal Partijcomité. Stuk voor stuk spreken ze van overwinningen. Dus wat bedoelt u?’

Lê buigt het hoofd. Het is moeilijk te raden wat er zich achter dat lage, vierkante voorhoofd afspeelt, dat voorhoofd dat zo recht is als een afgrond en waarvan men zegt dat het op dat van Stalin lijkt, iets waar Lê heel trots op is. Hebben jullie mijn voorhoofd gezien? Net als dat van de grote Stalin! Dan kunnen jullie me maar beter respecteren!

Nu staart hij gespannen naar de grond. Hij denkt na. Uiteindelijk buigt hij.

‘Als u erop staat, president, dan zal ik Hanoi inlichten.’

De president staat op en loopt de tuin in. De soldaat met de doffe huid is verdwenen. De woede drukt op hem, hindert zijn brandende ademhaling.

Een hijgende locomotief?

De locomotief die hem zo ver van zijn land had gebracht. De locomotief die hem had teruggebracht. Diezelfde hitte verschroeit nu zijn ziel.

De tak van een abrikozenboom raakt zijn slaap, zodat hij met zijn ogen moet knipperen. Opnieuw hoort hij de jongen. Nu schreeuwt hij niet meer, hij kreunt, en het gekreun versmelt met het geruis van de wind.

Misschien zijn de hulpverleners al ter plaatse.

Hij laat de tuin achter zich en loopt naar de poort met de drie zuilengalerijen. De wind, die even was gaan liggen, steekt weer op en gaat tekeer tussen de bergwanden, jaagt de wolken naar de horizon en legt een transparante, zachtblauwe hemel bloot. In het heldere licht kan de president de bossen diep in de vallei onderscheiden, en de open plekken tussen de naaldbomen. De barakken van de presidentiële garde lijken wel lucifersdoosjes die onder aan de rotswand naast elkaar zijn gezet. Ook ziet hij het oude weerstation uit de tijd van de Franse overheersing. Nog lager verdwijnen kronkelige paden in de richting van de bodem van de vallei. Soldaten en dorpelingen vervoeren het slachtoffer met een brancard. Ze lopen in een smalle stoet, als mieren over een rietstengel.

‘Vader, vader!’

De wind verandert van richting, blaast van onder uit de vallei in de richting van de bergtoppen. De snikken van de jongen worden naar de hemel gevoerd.

Hij blijft maar huilen. Misschien is zijn vader wel dood. Ach, ongelukkige! Arme jongen, nu ben je een wees …

Hij sluit zijn ogen. Tussen de naaldbomen heft de wind een symfonie aan die opstijgt naar de wijde hemel. De president voelt de frisheid van de lente en van het oerbos als een klap in het gezicht …

‘Vader! Vader!’

Er schiet hem iets te binnen.

Als ik doodga, zal hij dan om me huilen? Houdt hij van me zoals deze houthakkerszoon van zijn vader houdt?

Hij loopt over de veranda en blijft opeens verwilderd staan, alsof hij op een muur is gestuit. De jonge wachtpost heeft zijn instructies opgevolgd en is in de buurt van de pagode gebleven, maar hij houdt hem nog wel in de gaten. Als hij ziet hoe bleek de president is, komt hij aangesneld.

‘Alstublieft, gaat u toch terug naar uw kamer. Het is hier nog spekglad, en bovendien vat u zo kou.’

Hij pakt hem bij de schouders om hem mee te voeren. De president wil zich losmaken, maar door de warmte van die armen en dat mollige lijf verslapt hij.

Een goede jongen.

Hij laat zich meevoeren. De thee is al koud. Hij gaat zitten en drinkt hem op met een bittere mond.

Hij zal niet om me huilen. Hij kent zijn vader niet eens … En hij zal hem ook nooit kennen.

Dan wijdt hij een gedachte aan de ongelukkige houthakker.

Wie is er dan het ongelukkigst van ons beiden?

Nu pas begrijpt hij waarom hij het gezin wil bezoeken. Het is niet alleen nieuwsgierigheid die hem drijft, maar ook een verlangen: hij wil bij de uitvaart van een vader zijn. Een echte vader.

De speciale thee van Linh Chi brengt het vuur in zijn borst niet tot bedaren. Ondanks de zee van ruimte in zijn kamer krijgt hij geen lucht. Hij zet de ramen wijd open om de bos- en berglucht binnen te laten. Aan de voet van zijn bed brandt een elektrisch kacheltje.

Als dat geen luxe is … Hij denkt aan het houtvuur dat de nonnen moeten stoken om zich warm te houden.

Op zijn apparaat dansen Sneeuwwitje en de zeven dwergen rond een namaakvuur. Hij staart een tijdje naar de sprookjesfiguren en loopt dan naar het raam. De wind blaast tegen de berghellingen en zingt rond door de bossen die hij zo goed kent.

De tropische planten tussen de naaldbomen bekleden de hoge flanken van de berg tot net onder de Lan Vu-pagode en strekken zich in het noorden uit tot aan de horizon. Iets lager ontvouwen zich bamboebossen. Alle soorten bamboe – geel, groen, doornig – vermengen zich tot een concert van zomerse muziek. De bamboebossen bedekken de lagere flanken van de heuvels tot aan het Houthakkersdorp, de theeplantages en de rijen cassaveplanten. Nog lager liggen de terrassen met rijstvelden en daaronder de akkers, die anders dan op het laagland een mozaïek vormen van zachte groentinten, afgewisseld met kleine gehuchtjes, dat zich in het zuiden uitstrekt tot aan de horizon. Vroeger hadden de pelgrims de gewoonte om minstens één keer per jaar de drie bergterrassen te beklimmen om de Lan Vu-pagode te bezoeken: in januari, als de bloeiende abrikozenbomen de pagode met een witte mantel bedekten en de wilde pruimenbomen de paden versierden met een kantwerk van bloemknoppen. Voor de mensen die het hele jaar door met hun voeten in de modder van de rijstvelden staan te zwoegen, is zo’n pelgrimstocht iets om naar uit te kijken, een heilig moment waarop hun geheime dromen bewaarheid kunnen worden, het leed van het verstreken jaar tot bedaren wordt gebracht en je hoop krijgt voor de rest van de weg die je nog moet afleggen. Het maagdelijke wit van de abrikozenbloemen, het doorschijnende wit van de pruimenbomen, de ochtendnevel van de lente, de smetteloze wolken en de damp die opstijgt van de beekjes scheppen een magische sfeer, een concert van zuiverheid en transparantie. Het is een schilderij dat de toeschouwer herboren laat worden, dat kracht en puurheid schenkt …

Waar zijn ze gebleven, de gebeden en de gong van de pagode, die magische balsems die hun armetierige levens moesten verzachten?

Hij voelt zich schuldig. Sinds hij hier woont, heeft de regering de pelgrimstochten verboden. Onder het mom van de veiligheid van de president heeft de Staat de armlastige bewoners hun enige vreugde ontnomen, het enige moment dat ze in deze verloren uithoek konden dromen. De pagode werd bediend door twaalf nonnen. Er werd bevolen dat ze allemaal in de twee lager gelegen bijgebouwen in de bamboebossen moesten gaan wonen. Hij had hevig moeten protesteren om het mogelijk te maken dat de oude eerbiedwaardige vrouw en een jonge non konden blijven waar ze waren. De twee vrouwen brengen hun dagen door met tuinieren, met het schoonhouden van de tempel en met bidden. Buiten de nacht en hun haastige maaltijden rusten ze nooit. Zijn schroom heeft hem er altijd van weerhouden om de met oude tegels geplaveide binnenplaats over te steken. De binnenplaats is de symbolische grens tussen zijn leefruimte en die van hen. Af en toe kan hij de verleiding niet weerstaan om een blik op hen te werpen, en dan ziet hij ze tegenover elkaar aan een lage bamboetafel zitten. Tussen hen in staan de fraai gerangschikte schotels van een eenvoudige, sobere maaltijd.

Zijn ze nooit triest? Voelen ze geen angst? Staan ze zo ver van menselijke emoties af dat ze niets verlangen, nooit ruziemaken? Kennen ze geen hartstocht, liefde, haat, vreugde, verdriet? Hebben ze geen verlangens? Hun leven kabbelt voort als water in een kanaal, zonder stroomversnellingen, zonder voordes, zonder golven, zonder draaikolken … Is zo’n leven niet triest en moeilijk te verdragen?

Telkens als hij hun gezichten ziet, zo kalm als het oppervlak van een bergmeer, komen die vragen weer als een refrein in hem op. Het is als een raadsel voor hem.

‘Blijft u niet te lang bij het raam staan, president! Er staat een fikse wind.’

De jonge wacht is klaar met vegen en staat achter hem.

‘Maak je geen zorgen. Ik blijf nog even staan, ik heb frisse lucht nodig.’

En dan, bij het zien van de mand van de soldaat vol eendagsvliegen: ‘Zijn er veel nachtvlinders?’

‘Ja, president. Het is erg vochtig.’

Plotseling gaat de wind liggen. Als door een toeval houden de gong en de gebeden ook op. Zonder wind zijn de abrikozenbomen onbeweeglijk. Een paar seconden later komen de twee nonnen naar buiten.

‘Goedenavond, eerbiedwaardige! U bent nog laat aan het bidden vandaag.’

Hij begroet de eerbiedwaardige vrouw altijd als eerste. Al toen hij nog heel klein was, had zijn moeder hem geleerd om respect te hebben voor oude mensen. De eerbiedwaardige is waarschijnlijk in de tachtig, ze moet haast tien jaar ouder zijn dan hij. Ze is klein van stuk, maar stevig en taai. Ze loopt naar hem toe.

‘Goedenavond, president. Toen we vanochtend de stokjes schudden, wisten we al dat de arme dorpelingen een ramp zou overkomen. Daarom bidden we, om hun lijden te verzachten.’

‘En zal de ongelukkige het overleven?’

‘Wij hebben niet de pretentie die vraag te kunnen beantwoorden. Of de mens leeft of sterft, wordt beslist door zijn lotsbestemming. We bidden tot Boeddha dat het lot van deze ongelukkige vredig mag zijn. Als het zijn lot is om in leven te blijven, bidden we dat hij snel terug kan keren naar zijn gezin en dat hij bij hen kan blijven. Als zijn lotsbestemming ten einde is, bidden we dat zijn ziel zich los kan maken en het aardse leven zonder moeite kan verlaten, zodat zijn familie bevrijd wordt van zijn last en hij in vrede in zijn volgende leven zal incarneren.’

Hij zwijgt.

Als het allemaal zo in elkaar zit, dan kun je met gebeden niets uitrichten in deze wereld.

Alsof ze zijn gedachten raadt, voegt de eerbiedwaardige eraan toe: ‘President, u bent een held, en wereldberoemd. U bent de vader van dit land. Als Vietnamese burgeressen hebben wij een grenzeloos respect voor u. Maar wij zijn nonnen, wij leven in werelden waarin u niet verkeert. Wij geloven in zaken waarvan u geen idee hebt. Staat u ons toe te zwijgen over de vragen waarop wij geen antwoord hebben.’

‘Eerbiedwaardige! Neemt u mij niet kwalijk! Ik heb geen grote vragen. Ik zou uw gebeden alleen willen begrijpen.’

‘U zult ze begrijpen als uw lotsbestemming dat toestaat, president.’

Er brandt een vraag op zijn lippen. ‘En als mijn lotsbestemming dat niet toestaat?’

De eerbiedwaardige windt zich niet op; ze glimlacht.

‘In dat geval zult u het nooit weten, president. Dan kunt u duizend boekwerken lezen, duizend keer luisteren naar de uitleg van grote theologen, maar dan zult u het nooit weten.’

Ze wijst naar de vallei in het westen, naar de bergketen die zich voor hen uitstrekt.

‘Kijk, daar. De mensen uit de streek noemen die berg de Zwaardberg, vanwege zijn vorm. Kijkt u eens naar al die paadjes die langs de voet van de berg lopen. De paadjes op twee tegenover elkaar gelegen hellingen zullen elkaar nooit kruisen. Dat symboliseert de verschillende paden van het leven op aarde. Als het lot het wil, bewandel je slechts één enkele weg.’

Ze neemt afscheid. ‘Boeddha zij geloofd! We zullen u niet langer ophouden.’

Ook de jonge non groet hem. Ze steken de binnenplaats over en gaan terug naar de tempel.

Hij kijkt ze na. Ze dragen bruine gewaden. Zonder enige gratie, zonder enige schoonheid. Het zouden jonge meisjes kunnen zijn die door iedereen worden nagekeken, maar dat is niet het geval. Ook qua intelligentie steken ze niet boven het gemiddelde uit. Maar hij bespeurt een buitengewone innerlijke kracht bij ze, die ze helpt om weerstand te bieden aan de wrede krachten van deze wereld.

Hij weet dat er hoogbegaafde mensen zijn, opgeleid in het westen, die beschouwd worden als enorme bronnen van kennis, maar desondanks in staat zijn om zonder enige aarzeling de grootste stommiteiten te begaan. Macht kan al het menselijk bewustzijn, alle zelfrespect verwoesten. Op last van de Partij beamen hele legers wetenschappers zonder met de ogen te knipperen dat het beter is om varkens te voeren met buffeldrek dan met ongepelde rijst, dat waterlelies beter voor de gezondheid zijn dan vlees, en dat kinderen niet meer dan tweehonderd gram vlees per maand moeten eten omdat ze anders ziek worden. Hun publicaties jagen hem het schaamrood op de kaken, maar hij heeft ze nooit kunnen tegenhouden. De machine is in gang gezet, de machine die hij zelf heeft helpen creëren.

Hij slaakt een zucht. Een tic die hij sinds een paar jaar heeft. Hij heeft meermalen geprobeerd ervan af te komen, maar dat is hem niet gelukt.

De jonge soldaat komt dichterbij.

‘President, ik vraag verlof om in te rukken.’

‘Is het al tijd voor de wisseling van de wacht?’

‘Nog drie minuten en tien seconden, maar de aflossing is er al.’

Onder het antwoorden staart hij trots op zijn horloge. Dit is waarschijnlijk zijn kostbaarste bezit, een accessoire dat de Staat hem beroepshalve heeft verschaft.

‘Het is vijf uur’, zegt hij, terwijl hij opkijkt naar de veranda.

Twee soldaten komen de mollige soldaat aflossen. Hij hoort hun voetstappen op de stenen vloer van de poort. Nu de wind is gaan liggen, weergalmen de geluiden in de stilte. Ze stellen zich voor hem op en gaan in de houding staan. Met een handbeweging geeft hij ze op de plaats rust. De mollige soldaat heeft de binnenplaats van de pagode verlaten en daalt af over het pad. Met zijn zware lijf maakt hij meer kabaal dan zijn beide collega’s bij elkaar. De president hoort heel exact het geluid van een steentje dat langs de rotswand naar beneden tuimelt.

Hij keert terug naar zijn kamer. De ploeg van de huishouding dekt de tafel voor het avondeten. Omdat het ongepast is om de keuken van de pagode te gebruiken, worden zijn maaltijden bij het garnizoen bereid en vervolgens naar boven gebracht. Zijn lijfarts eet met hem mee om de kwaliteit in de gaten te houden. De nacht brengt hij door in een bijgebouw van de pagode.

De chef-kok loopt op hem af en zegt hartelijk: ‘Eet smakelijk, president!’

‘U bent de hele dag al aan het werk! U hoeft niet helemaal naar boven te komen! U had iemand kunnen vragen …’

‘Ik wilde er zeker van zijn dat de gerechten u bevallen. En anders verander ik het menu.’

‘U weet toch dat ik nooit moeilijk doe!’

‘Natuurlijk, ik weet dat u niemand tot last wilt zijn. Maar uw gezondheid is een nationale schat. Het is een eer om u te dienen en te beschermen.’

In stilte gaat de president zitten. De hulpkok zet de pan met rijst op tafel en volgt de chef-kok naar buiten. Loyale, integere mensen, denkt hij, terwijl hij doet alsof hij met smaak eet, hoewel hij geen enkele eetlust heeft. Zodra ze weer vertrokken zijn naar het garnizoen aan de voet van de berg, dooft hij de lamp en staart door het raam naar de zwarte hemel. In de halfschaduw nemen de bomen verontrustende vormen aan. Het elektrische licht, weerkaatst door de bladeren, onthult duizenden kwaadaardige of dreigende ogen die knipperen op het ritme van de wind.

Zijn angst is verdwenen. Zijn adem die brandde in zijn borst is opgelost, vervangen door een grote leegte. Zijn hart is een onbewoond huis dat wagenwijd openstaat en waarin hij op spoken jaagt. Zijn ziel is als een door alle vogels verlaten eiland waar alleen nog wat veren op het gras van hun aanwezigheid getuigen.

Zo blijft hij lange tijd zitten. Plotseling wordt hij bevangen door hevige rillingen die hem helemaal door elkaar schudden. Hij wordt geroepen. Hij draait zich om. Het gekreun blijft doorgaan. Als hij naar links kijkt, komt het van rechts. Als hij naar rechts kijkt, komt het van links. Alsof iemand verstoppertje met hem speelt. Hij komt overeind en kijkt om zich heen. Niets anders te zien dan vier schilderijen die in een ouderwetse stijl de lente, de zomer, de herfst en de winter verbeelden.

Nu komt het geluid van boven.

Is het mijn eigen gebrul? Mijn stilzwijgende gebrul van over de horizon? Of is het de schreeuw van mijn geliefde?

Wat maakt het uit? Hij houdt zijn meningen al zo lang voor zich. Zijn gedachten zijn als gezonken schepen die bij elkaar tussen de algen in de modder van de oceaanbodem liggen. Zoals die ongelukkige zeelui die door piraten zijn onthoofd en van wie de lichamen al heel lang geleden door het water zijn verzwolgen, terwijl steeds nieuwe golven zich brullend over hen uitstorten en hen voor eeuwig opgesloten houden in de diepte van de zee, waar de stilte regeert.

Nu voelt hij dat het gevaar vlakbij is.

Iets als een aardbeving, de voorbode van een vloedgolf of het ontwaken van slapende vulkanen. Hij voelt een toestroom van verre, vergeten herinneringen, als lompen die plotseling weer de vorm aannemen van je vroegere kleren. De jaren die zijn verstreken keren op hun schreden terug. Een goddelijk wonder of een duivelse betovering?

Hij weet het niet. Hij kan het niet weten. De oceaan is woedend. Hij voorvoelt dat al degenen die verdwenen zijn, terug zullen keren.

Er wordt op de deur geklopt. Eerst met kleine tikjes, dan dringender. Het is zijn arts, die op avondvisite komt voordat hij zich terugtrekt in zijn vertrek in de pagode.

‘Ik ben moe’, zegt hij, nog voordat de arts binnen is. ‘Ga maar slapen! Ik bel wel als ik u nodig hebt. Doet uw telefoon het?’

‘Ja, president. Ze hebben hem gerepareerd. Ik wil even wat onderzoekjes doen.’

‘Niet nodig, u hebt me gisteravond al onderzocht. Mijn gezondheid kan in vierentwintig uur echt niet slechter zijn geworden. Gaat u maar slapen. Ik waarschuw u wel dat ik nog een paar sigaretten ga roken.’

‘Maar …’

‘Ik heb al drie weken geen sigaret aangeraakt. Vanavond ga ik roken. Af en toe moet je concessies doen.’

Het is de plicht van de arts hem eraan te herinneren dat hij niet mag roken en dat het beter zou zijn om er helemaal mee te stoppen, maar hij lijkt te doorgronden hoe nutteloos die woorden zouden zijn. En dus neemt hij na een aarzeling van een paar seconden afscheid. ‘Welterusten, president!’

‘U ook een goede nacht!’

De arts verdwijnt in het donker. Enige ogenblikken later gaat het licht aan in de kamer aan de andere kant van de binnenplaats. Dan stijgt er een mannenstem op.

==

O, liefste,

Wanneer zullen we elkaar weer zien?

De president spitst zijn oren. Hij heeft al lang niet meer zo mooi horen zingen. Hij weet dat de arts dol is op liefdesliedjes, maar als hij erbij is, heft hij alleen maar militaire liederen of volksdeuntjes aan. Had hij hem vanavond eindelijk bevrijd van die remmingen door te zeggen dat hij ging roken?

==

O, liefste,

Waar ben je nu?

De lichte woorden stijgen op naar de hemel als een vlieger op de zomerbries. Een zomer die al heel ver weg is … Die zomer was de Laotiaanse wind de bergen in het oosten overgestoken en had gehuild over de uitgedroogde velden vol barsten, die leken op de monsterlijke rimpels van een armzalige godheid uit de bergen. De uitgedroogde vogels kwamen in stilte naar de grond, maar er vlogen massa’s geel met groene vlinders door de lucht. Ze dansten als droombeelden, als vonken die de laatste adem begroetten van een man die was gevallen op het veld van eer.

==

O, liefste …

De warme stem voert hem terug naar een andere zomer, een frisse zomer in de schaduw van de bomen, tussen het kristallen geluid van de beekjes. En naar de schemering die het slagveld verlicht.

==

Waar ben je nu?

Je bent zo ver weg, maar mijn hart kan je niet vergeten

Het is een rustige nacht. De wind is gaan liggen. Geen maan. Geen ster te zien. Mysterieus zwart. Bergen, beken, bossen, hellingen, het Houthakkersdorp in de vallei, de rijstvelden in de verte: alles is gedompeld in een diepe duisternis. Een onafzienbare zwarte ruimte. In deze opgeschorte wereld resoneert ieder woord van het lied als een rinkelende bel.

De president steekt een sigaret op.

==

O, liefste …

Wanneer zullen we elkaar weer zien?

Plotseling hoort hij gesnik. Achter zich. Gesnik dat zo bekend klinkt dat hij verstijft van verbazing. Hij durft zich niet om te draaien. Hij neemt een trekje van zijn sigaret, hij wil uit deze nachtmerrie ontsnappen. Maar hij hoort het gesnik nog steeds, hij hoort zelfs een ademhaling. Een gezicht, drijfnat van tranen, vlijt zich tegen zijn wang. IJskoude tranen. Hij steekt een tweede sigaret op, dan een derde, hij rookt als een schoorsteen. Zijn wangen zijn nat van de tranen.

==

O, liefste …

Het lied gaat verder, maar nu het is geen lied meer, het is de roep van zijn geweten. Hij durft het niet uit te spreken en de roep blijft onbeantwoord.

Vergeef me, liefste … Vergeef me …

Zijn ogen prikken, een golf van hitte slaat over hem heen. De rook stijgt kringelend op. De rook kronkelt als de wolken in een onweersachtige schemering, als de nevel die opstijgt boven een meertje in de lente … Is zijn leven niet net als zo’n nevelige illusie, overgeleverd aan de genade van het kleinste zuchtje wind? Is zijn macht niet slechts het vergankelijke schijnsel van een lamp in een theaterzaal?

Vergeef me, liefste …

Hij heeft niet opgemerkt dat zijn dokter in de deuropening is verschenen.

‘President …’

Hij kijkt op.

‘Zingt u niet meer? Ik mag graag naar u luisteren, wist u dat? U hebt een schitterende bariton. U had beroeps kunnen worden.’

‘Straks ga ik nog blozen, president!’

‘Ik zeg gewoon wat ik denk, ik zit u niet te vleien!’

‘Bedankt, president.’

‘Waarom bent u teruggekomen?’

‘De wacht zei dat u heel veel gerookt hebt. Dat is niet goed voor uw gezondheid.’

De president kijkt peinzend naar het pakje sigaretten. Hij heeft meer dan de helft opgerookt. De hele kamer ruikt naar sigaretten. De arts kijkt hem strak aan, misschien probeert hij zijn ziel te peilen om de oorzaak van zijn vochtige ogen te achterhalen. De president haalt zijn zakdoek tevoorschijn.

‘Ja, ik heb wat overdreven. Ik moet bijna huilen van de rook.’

‘President …’

‘Maakt u zich geen zorgen. Deze maak ik uit.’

Hij drukt de sigaret uit in de asbak, staat op en rekt zich uit. Hij doet alsof hij gaapt.

‘Ik moet wat qi-gongbewegingen doen, dan val ik gemakkelijker in slaap.’

2

Tegen het middaguur gaat Vu naar huis.

Hij wil maar één ding: zijn hoofd in een emmer koud water dompelen en dan naar bed. Ondanks de kou voelt hij de woede in zich branden. Na de ochtendkoffie heeft hij twee potten thee leeggedronken, en hij voelt geen honger. Hij staart naar het bed in de hoek van de kamer, achter de hemelsblauwe sluier. Over een paar minuten zal hij erin liggen, met zijn ogen dicht om niemand meer te zien, niemand meer te horen. De draden die strak staan in zijn hoofd zullen ontspannen. Op dat moment zal hij beseffen hoe hij deze kamer koestert, het bed van ouderwets model en het hemelsblauwe, gebloemde baldakijn. Zijn vrouw heeft het meer dan eens willen vervangen door een verfijnder gordijn met kantwerk, maar dat heeft hij altijd geweigerd. Zo heeft iedereen zijn hebbelijkheden, die in de ogen van een ander onbegrijpelijk zijn. In zijn ruime woning is alles al vervangen: de verf op de muren, de meubels, de snuisterijtjes, de schilderijen, tot aan het kistje waar hij zijn medailles in bewaart aan toe. Alleen het baldakijn hangt er nog steeds, een beetje eenzaam tussen al die nieuwigheden. Het is gemaakt van goedkope stof die tot op de draad is versleten, en van de bloemenprint zijn alleen nog maar wat blauwige stipjes te zien. Maar hij houdt van die doek. De aanwezigheid ervan stelt hem gerust. Het verschoten blauw maakt hem kalm. Dat heeft hij zijn vrouw nooit kunnen uitleggen.

‘Dat gordijn is lelijk. Maar het hangt er al sinds we drie jaar getrouwd waren. Herinner je je die ordonnans nog die het voor ons meenam toen we in het Verzet zaten? De winter daarop werd hij gedood, toen hij terugging naar Hanoi.’

‘Ja, die herinner ik me nog. Maar alles heeft een beperkte levensduur. Een mensenleven is zo lang als duizend dingenlevens.’

‘Als iets de mens comfort geeft, moet het blijven. We hoeven niet te doen wat iedereen doet. Je hecht te veel waarde aan bezittingen. Je bent een ontwikkelde vrouw, je bent vrouw Tu niet.’

‘Vergelijk je me met Tu, de visvrouw?’

Zijn vrouw had fel geprotesteerd. Precies zoals hij verwacht had.

‘Natuurlijk niet. Maar vergeet niet dat vrouwen zoals zij heel veel waarde hechten aan bezit. Dat betekent heel veel voor hen …’

Zijn vrouw was rood geworden van kwaadheid. Sindsdien liet ze hem met rust. Misschien meer uit eigenliefde dan vanwege een nieuw besef over de ziel van objecten. Maar hij had hoe dan ook gewonnen: het oude gordijn hing er nog steeds. Het was niet alleen een herinnering, maar ook een amulet dat hem beschermde. Het maakte hem rustig in tijden van gevaar, liet hem helder denken als alles in nevelen gehuld was. Het kalmeerde zijn hart. Als Vu verdrietig was, als hij pijn had, dan sloot hij zich in zijn kamer op, trok het baldakijn dicht en liet zich op bed neervallen. Dan bestond voor hem alleen nog dat kalmerende blauw. De kleur was verschoten, maar het was de kleur van zijn jeugd. De kleur bezat het vermogen om nieuwe vreugde te planten in zijn vermoeide geest en herinnerde hem aan de duizenden paden die hij had bewandeld in het oerwoud. Dankzij die kleur herinnerde hij zich zijn kracht, zijn moed, zijn overwinningen, de gevaren die hij had doorstaan, het geluk dat hij had gekend …

Een paar jaar geleden had hij het verband gelegd tussen deze sluier en het lievelingsliedje uit zijn jeugd, uit zijn middelbareschooltijd.

Het was een Italiaans liedje dat van de Franse scholen was doorgedrongen tot de volksscholen en het lijflied was geworden van alle scholieren. Volgens de tekst moest ieder mens voor anker gaan op een plek waar hij zijn wonden kan verzorgen en kan bijkomen van de klappen die hij heeft gekregen. Daar zal hij zijn levenslust hervinden en kan hij herboren worden. En die plek, dat was je oude huis …

Voor hem was zijn oude huis samen te vatten als een lap verschoten blauwe stof. Verder had hij niets meer.

Over een paar seconden laat ik me vallen op mijn bed, waarvan ik ieder hoekje ken. Die blauwe sluier zal me beschermen en ik zal de oplossing vinden …

Piepende remmen. De Volga komt tot stilstand.

‘We zijn er, meneer’, zegt de chauffeur.

‘Dank u.’

‘Hoe laat moet ik u morgen ophalen?’

‘Morgen moeten we vroeg weg. Kom maar om kwart over zes.’

‘Hebt u dan al ontbeten?’

‘Ja. Dat is handiger.’

Hij stapt uit, haast zich naar binnen, loopt de trap op en verruilt zijn werkkleding haastig voor een pyjama; dan valt hij neer op bed, alsof hij plotseling ziek is geworden. De bekende zachtheid van het blauw van zijn bedgordijn stelt hem in staat om langzaam maar zeker op adem te komen. Vu sluit zijn ogen, wacht op de rust als een boer op de regen in tijden van droogte. De draden in zijn hersenen raken langzaam ontward.

Deze toestand van zaligheid duurt niet lang. Opeens hoort hij geschreeuw, brekend vaatwerk, vallende stoelen en de scherpe stem van zijn vrouw: ‘Wat is hier gebeurd?’

‘…’

‘Wie heeft de vleesschaal gebroken, vraag ik?’

‘Trung.’

‘O, gooi jij met het eten? Goed, dan krijg je drie dagen lang alleen maar zout te eten … Wie heeft je gezegd dat je zo brutaal mag doen?’

‘…’

‘Ik vraag waarom je zo brutaal doet in mijn huis!’

De stem van Vân fluit als een lemmet dat langs het bamboe wrijft. Zo’n afschuwelijke stem heeft hij nog nooit gehoord; waarom klinkt haar stem vandaag zo verschrikkelijk?

‘Trung, geef antwoord!’

De jongen snikt. Gesnik dat snel wordt gesmoord. Hij komt overeind. Beneden staat zijn vrouw nog steeds te schreeuwen: ‘Hoor je me? Geef antwoord, Trung!’

De jongen barst in tranen uit. De tranen van een jongen met de baard in de keel. Vu gaat naar beneden. In de eetkamer ziet hij zijn vrouw met haar vuisten in haar zij staan, de verschrikkelijkste pose die een vrouw kan aannemen, zowel in esthetisch als in ethisch opzicht. In die pose zou zelfs een schoonheidskoningin geen man kunnen ontroeren. Hij heeft zijn vrouw al lang niet meer gezien in die houding, die hij altijd heeft geassocieerd met de vulgaire manieren van Tu, de visvrouw. Zijn vrouw kent zijn terughoudende, bescheiden karakter, maar ze weet ook dat het onvermijdelijk tot een uitbarsting komt als hij ten prooi valt aan woede of haat. Al heel lang kent ze de grenzen die ze niet mag overschrijden, omdat ze anders in een mijnenveld terechtkomt …

Zou ze vandaag dan waanzinnig of vergeetachtig zijn?

Hij gaat bij haar staan.

‘Wat is er aan de hand?’

Vân maakt een sprongetje, draait zich om en wijst dan op de grond.

‘Kijk dan! Trung had geen zin in vlees, en dus heeft hij de hele schotel op de grond gegooid. Terwijl die arme Vinh nog geen enkel stukje heeft gehad … Ik zet ze allebei op zoute rijst tot het einde van de week.’

Doodkalm en met een versteende glimlach zegt hij, als een kind dat ieder woord uitspelt: ‘Ik zal drie jaar lang geen vlees meer aanraken. Op die manier komt niemand tekort … Zou dat gaan?’

Vân is met stomheid geslagen. Haar gezicht wordt achtereenvolgens rood, scharlaken en lijkbleek. In de twintig jaar dat ze samenleven, heeft ze hem goed leren kennen: dit is de glimlach die hij voor zijn vijanden bewaart. Ze deinst terug, doet haar mond open, maar weet geen woord uit te brengen. Dan draait ze zich plotseling op haar hakken om, loopt boos de eetkamer uit en gaat de tuin in.

Vu vraagt aan de jongen: ‘Wat is er met jullie aan de hand?’

‘Niks … Niks, vader’, stottert Vinh, zijn zoon, die daarna achter zijn moeder aan vlucht.

Dat is de veiligste vestingmuur om zijn stommiteiten ongestraft achter te verbergen. Vu buigt zich naar Trung.

‘Wat heeft hij je gedaan?’

Zijn geadopteerde zoon barst in snikken uit. Tot nu toe heeft hij zich ingehouden, maar nu de dijk is gebroken huilt hij, met de hete tranen van een jochie van drie maar ook met de stem van een jongeman. Vu wacht tot hij is uitgehuild en neemt hem dan in zijn armen.

‘Je bent tien maanden ouder dan Vinh. Je moet je als zijn grote broer gedragen.’

‘Ja, vader. Ik heb je altijd gehoorzaamd. Maar hij beledigde me.’

‘Wat zei hij dan?’

‘Hij noemde me een bastaard, een parasiet.’

‘Zomaar?’

‘We waren al gaan eten, want mama zei dat jij laat thuis zou komen. Toen ik vlees wou pakken zei hij: “Jij bent een bastaard, een parasiet. Jij krijgt alleen maar groente, je hebt geen recht op vlees. Je moet al blij zijn dat je samen met mij mag eten.”’

Een ijzige kou trekt door Vu’s rug. Het gevoel dat zijn hart stilstaat. Een gedachte schiet door hem heen als een witgloeiend mes.

Dat heeft hij niet in zijn eentje bedacht. Hij is nog maar een kind, en een stomkop bovendien. Dat moet zijn moeder hebben bedacht … Mijn vrouw … Zou ze echt zo haatdragend kunnen zijn?

Hij komt weer bij zinnen.

‘Let maar niet op wat Vinh zegt. Hij is een veelvraat en een leugenaar. Jij bent mijn echte zoon. Vân is niet je echte moeder, maar je hebt mijn bloed in je. Je huid en je vlees zijn afkomstig van mijn huid en mijn vlees. Als Vân en Vinh je niet accepteren, gaan we er met z’n tweeën vandoor. Hoor je me?’

De jongen is met stomheid geslagen. Hij kijkt hem strak aan, met ronde ogen van verbijstering. Vu meent in die verrassing een vleugje twijfel en een grote angst ten aanzien van zo’n groot geluk te bespeuren. Wat hij net heeft gezegd gaat veel verder dan wat het kind zich ooit had kunnen voorstellen.

‘Je bent mijn zoon, je hebt mijn bloed, hoor je wat ik zeg?’ herhaalt hij.

Trung is als versteend. Hij is lijkbleek. Vu ziet alle emoties die door zijn mooie ogen schieten. Hij wordt overspoeld door bitterheid.

Hij droomt van een vader! Hij droomt ervan om een vader van vlees en bloed te hebben, zoals miljoenen andere kinderen, maar voor hem is dat een onbereikbare droom, een luchtspiegeling … Arme, kleine, verweesde prins …

Zijn donkerbruine ogen zijn als duivenogen, ze zijn prachtig maar heel vrouwelijk. Is die schoonheid de oorzaak van zijn ellendige lot? schiet er door hem heen. Hij grijpt de hand van de jongen en houdt hem stevig vast …

‘Je bent mijn zoon. Ik heb het je nooit verteld, want er waren een paar dingen waar ik bang voor was. Maar vandaag kan ik niet anders … Je bent nu groot.’

‘O, vader!’

Het kind werpt zich in zijn armen. Het plotselinge geluk ontlaadt zich in gesnik. De tranen vloeien in een ononderbroken stroom, hij drukt zijn hoofd tegen de borst van Vu, die hem liefkozend vasthoudt. Een mengsel van liefde en verbittering neemt bezit van zijn hart.

3

De klok slaat de twaalf slagen van middernacht. Vu zit nog steeds verzonken in zijn boek, alsof er niets is gebeurd. Zijn vrouw komt achter hem staan en klapt het dicht.

‘Kom slapen, het is al laat.’

Vu slaat het boek weer open op de bladzijde die hij aan het lezen was.

‘Ga jij maar slapen, ik blijf nog even lezen.’

‘Het spijt me.’

‘Het is niet jouw schuld. Of beter gezegd: het is ónze fout, omdat we bij elkaar zijn ingetrokken. Het spijt me.’

‘Bedoel je …’

Vân verheft haar stem. Ze ergert zich aan de kalme, besliste toon van haar echtgenoot. Ze wil praten, overtuigen, goede wil tonen. Maar Vu heeft zich omgedraaid en wijst op de muren. Op deze plek, vergeven van de microfoons, kunnen ze niet praten. Ze zoekt een vel papier en schrijft: ‘Morgen praten we verder.’

Hij schrijft als antwoord: ‘Morgen moet ik om zes uur weg.’

‘Wanneer praten we dan?’

‘Als ik terug ben.’

‘Welterusten.’

‘Jij ook welterusten.’

Vân strijkt een lucifer af om het papier te verbranden, een oude gewoonte, en gaat dan naar de slaapkamer.

Hij blijft zitten, maar hij kan niet meer lezen. De tranen van zijn geadopteerde zoon zijn nog warm op zijn borst. In zijn oren hoort hij het kind nog altijd snikken. Hij probeert te gissen wat voor stormen in zijn jonge geest hebben huisgehouden.

Arme kleine … Hij zoekt al zo veel jaar naar zijn vader. Ook al heb ik hem met al mijn liefde omringd, ook al heb ik een echte vader proberen te zijn, dat gemis kan niet worden uitgewist. Bloed is een onzichtbare band tussen mensen.

Je bent mijn zoon. Het bloed in je aderen is gelijk aan het mijne; jouw vlees is mijn vlees!

Waarom heb ik dat gezegd? Werd me dat ingefluisterd door een goede geest of door een demon?

Hoe dan ook, ik heb het gezegd. Een uitgesproken woord vliegt sneller dan een afgeschoten pijl. Vanaf vandaag zijn zijn lot en het mijne verbonden door een onzichtbare bloedband. Het ene mysterie heeft een ander mysterie doen ontstaan … Maar heb ik er goed aan gedaan?

Hij weet niet of hij er goed aan heeft gedaan om tegen Trung te zegen dat hij zijn natuurlijke zoon is, verwekt buiten het huwelijk. Terwijl hij het zei, was hij bevangen door emotie, hij die anders altijd zo bedachtzaam is. Maar wat kon hij anders, nu zijn vrouw en zijn echte zoon zijn geadopteerde zoon zo voor het blok zetten?

Ben ik verantwoordelijk voor deze ellendige situatie?

Zijn geest waagt zich in de duisternis. Hij heeft bewezen dat hij niet in staat is om dit gezin te leiden. Is het aan een gebrek aan helderheid of moed te wijten dat hij de zielen van zijn vrouw en zijn zoon niet heeft kunnen doorgronden?

Helderheid en moed. Twee eigenschappen die voor een man, een vader, een echtgenoot onmisbaar zijn, en die ik niet heb. Dat is me al zo vaak verteld.

Zijn twijfels voeren hem onherroepelijk terug naar het verleden. Hij ziet zich door de vergeelde bladzijden van een oud dagboek bladeren. Hij weet dat er een traditionele man in hem huist, die verbonden is met oude waarden en gebruiken. Zijn kostbaarste droom na het huwelijk was een zoon te krijgen om de familielijn voort te zetten. Na zeventien jaar van mislukkingen en miskramen was de geboorte van Vinh een buitengewoon feest voor hem. Hij herinnert zich dat hij voorafgaand aan de zware bevalling drie nachten achter elkaar met Vân was opgebleven. Hij was bij haar en hielp haar als ze wilde gaan liggen, hij bood haar zijn arm om haar nagels in te zetten als de pijn ondraaglijk werd. Tot ruim een maand na de bevalling zat zijn arm onder de schrammen. De vrouwen die Vâns kamer deelden, zagen bleek van jaloezie. Ze bekeken hem met onverholen verlangen. Dat was zijn vrouw vast niet vergeten. Ze was vast ook niet vergeten dat hij persoonlijk de was had gedaan en voor haar had gekookt, terwijl het in de beide families toch niet aan bedienden ontbrak. Zijn toenmalige gedrag werd ingegeven door de overtuiging dat zijn vrouw, nu ze moeder was geworden, zo gelukkig mogelijk moest zijn, omdat ze door haar bloed met het zijne te mengen een levend wezen ter wereld had gebracht dat het op zich zou moeten nemen om de gestalte, de naam en de eigenschappen van de beide families in stand te houden …

Toen Vinh nog een baby was, zag hij er heel schattig uit, haast een meisje. Hij leek meer op zijn moeder dan op zijn vader. In die tijd dachten ze dat hij misschien ooit een filmster zou kunnen worden, een beroemd acteur. Maar op zijn zevende veranderden zijn trekken plotseling en begon hij meer op een clown dan op een filmster te lijken. De artistieke dromen van zijn ouders werden sportieve toen Vinh op school de tweede prijs voor atletiek won. Tegelijk met de uiterlijke verandering ontwikkelde het karakter van de jongen zich in een richting die geen enkele moeder en geen enkele vader zich zou wensen. In de eerste plaats werd hij een schrokop. Hij kon zich niet inhouden als hij een gedekte tafel zag. Hij lette nergens meer op en propte zich vol. Bij bepaalde gelegenheden huurde Vân beroepskoks in om gerechten te bereiden die boven het eten van alledag uitstaken. Op die dagen vond Vinh altijd een excuus om niet naar school te hoeven en dan bleef hij thuis om te eten, nog vóór zijn ouders en de gasten. Meer dan eens had Vân erop gewezen dat ze geluk hadden, omdat hun kind met zijn eetlust heel robuust zou worden. Dat nam niet weg dat Vu iedere keer dat hij zijn kind zag vreten, brandde van schaamte. Op zijn twaalfde kreeg Vinh een snor en de baard in zijn keel. Vân besloot dat hij en Trung voortaan in de keuken zouden eten.

Misschien schaamde zijn vrouw zich diep van binnen ook wel, maar dat gaf ze nooit toe. Ze nam haar zoon, haar enige meesterwerk, altijd in bescherming, ten koste van alles. Vu kwam vaak in de verleiding om haar te geloven, om in een stralende toekomst voor hun zoon te blijven geloven.

Hij overtuigde zich ervan dat er mensen waren bij wie het talent zich pas heel laat openbaart. Zoals bij La Vong, de minister uit middeleeuws China, die tot zijn tachtigste visser was voordat hij de leiding over het land op zich nam. Zijn zoon zou een groot wetenschapper kunnen worden, een ingenieur die vliegtuigen of schepen bouwde of een arts die de gevaarlijkste ziektes kon genezen. Hij zou een nuttig lid van de maatschappij kunnen worden en daarmee bijdragen aan de faam van zijn familie en zijn voorouders. Hij zou … Alles natuurlijk op voorwaarde dat hij eerst veranderde, dat hij ijverig zou worden.

Ach! De onvervulbare wensdromen van moeders en vaders!

Zijns ondanks moest Vu zich neerleggen bij de tekenen: de vervulling van zijn droom vloog steeds verder weg. De bittere werkelijkheid was dat zijn zoon Vinh een exacte kopie leek te worden van zijn oom Cuong, de broer van Vân. De lichamelijke verandering was een onaangename verrassing, hoe je het ook wendde of keerde. Zijn neus stak uit het centrum van zijn gezicht als een glinsterende knoflookteen. Zijn neusvleugels werden steeds breder en zijn ogen werden kleiner, terwijl zijn wenkbrauwen abnormaal dik werden, als twee harige rupsen. En omdat hij zo’n veelvraat was, kwam hij aan waar je bij stond, zijn wangen bolden op en verjoegen ieder spoortje kinderlijke onschuld. Vu hechtte weinig waarde aan fysionomie, maar het uiterlijk van zijn zoon maakte hem wanhopig, want uit ervaring wist hij dat de geest het lichaam volgt. Zijn vrees werd bewaarheid. In de onderbouw was Vinh altijd een van de besten van de klas geweest. Vanaf het eerste jaar van de bovenbouw kwam hij niet meer boven het gemiddelde uit. Daarna werd hij een ‘moeilijke leerling’, en niet veel later een lastpak. Zijn moeder ging regelmatig bij zijn leraren op bezoek … Vu zag haar vertrekken met cadeaus, met geschenken die hij meenam van zijn werkbezoeken aan het buitenland of met streekproducten: bijzondere kippasteitjes, verse gemarineerde gamba’s in bananenblad, zeldzame vruchten en huisgemaakte jam … Op een dag hield hij het niet meer uit en zei tegen haar: ‘Als je zo doorgaat, maak je onze zoon nog honderd keer zo lui als hij al is. Hij doet niet eens zijn best meer. Ik heb het al eerder gezien: hij kijkt toe hoe je de geschenken voor zijn leraren inpakt als een toeschouwer in het circus, alsof het hem niet aangaat. Hij zal wel denken dat zijn ouders hem altijd wel te hulp zullen blijven schieten, wat hij ook uitspookt. Hou ermee op, anders wordt je zoon een nietsnut naar het slechte voorbeeld van zijn oom, met wie hij steeds wordt geconfronteerd.’

Zijn vrouw was rood geworden.

‘Ik weet heus wel dat mijn familie minder waard is dan de jouwe. Mijn broer is inderdaad een nietsnut … Maar waarom heb je dan geen intelligentere, ontwikkelde vrouw uitgezocht?’

‘Wees toch niet zo snel op je teentjes getrapt. We moeten serieus over de toekomst van onze zoon praten, en daarvoor moeten we de werkelijkheid onder ogen zien. Die werkelijkheid is dat Vinh steeds luier wordt. Zijn oom Cuong brengt hem steeds vaker in verleiding. En jij neemt ze allebei in bescherming. Als het zo doorgaat, plaatst hij zichzelf vroeg of laat buiten de samenleving.’

‘In mijn familie is nog nooit iemand buiten de samenleving beland. Wees toch niet zo hard voor onze zoon. Het is een koppig kind, je moet hem met tact benaderen. Je weet best dat heel veel mensen die een turbulente kindertijd hadden, later toch goed terecht zijn gekomen. Zelfs een blinde kan er iets van maken. De beste paarden pissen omgekeerd, zegt het spreekwoord.’

Vu had gezwegen. Wanhopig. Wat kon hij zeggen? Hij stond machteloos.

Een kind is een product van twee mensen. Maar het aandeel van zijn vrouw was groter geweest. Tijdens de gehele zwangerschap, die duizend keer zo zwaar was als een normale, was ze ziek geweest en had ze onophoudelijk overgegeven. Misschien was ze niet gemaakt om kinderen te dragen. Deze jongen was het geluk van haar leven. Er zou geen tweede komen. Bij haar familie en al haar collega’s had Vân zeventien jaar lang bekendgestaan als de vrouw die keer op keer met een miskraam naar de kraamkliniek moest. Door een ongehoord geluk was Vinh geboren toen ze net eenenveertig was geworden, de fatale grens voor het moederschap. Daarom was die jongen een koning voor haar. Hij was in staat gebleken haar volkomen te veranderen. Aan het begin van hun samenzijn was Vân nooit dol geweest op haar broer; ze had hem zelfs dikwijls Cuong het Varken genoemd … Maar nu haar zoon steeds meer op hem ging lijken, kreeg ze steeds meer affectie voor hem en sprak ze steeds milder over hem. Vu daarentegen voelde zich zijns ondanks ongerust als hij zijn zoon zag praten, spelen en grappen met die oom van hem … Een volwassen man van in de veertig, kaal als een knikker, in gezelschap van een jongen met een snor. Ze hadden beiden een gezicht dat rond was van het vet, dikke, harige wenkbrauwen die piepkleine oogjes verborgen waarin een wellustige blik verscheen zodra ze een jong meisje of jonge vrouw zagen. Zelfs hun lach was identiek: een soort paardengehinnik. Hij kon niet te lang naar ze kijken, zo walgde hij van ze. Op zijn twaalfde had zijn zoon al net zo’n buik als zijn oom op die leeftijd had gehad. Hij dacht terug aan de dag dat hij bij mevrouw Tuyêt Bông was binnengekomen, de beheerster van het plaatselijke vissausdepot.

Hoe kon ik weten wat het leven voor me in petto had? Hoe had ik kunnen voorzien dat mijn eigen zoon alle tekortkomingen van moederskant zou erven? In de tijd dat ik nog van Vân hield, had ze het voorname voorkomen van professor Vuong, haar vader. Ik had er geen flauw idee van dat haar lichaam de erfenis van haar moeder in zich droeg, de beheerster van het vissausdepot, die bekendstond om haar legendarische lelijkheid. Betekent dit huwelijk de ondergang van mijn leven? Een onherstelbare fout?

Ze maakten beiden deel uit van de gouden jeugd van de stad Phu Luu. Hun beide families hadden een studie in Hanoi bekostigd. Met hun mooie kleding en modieuze accessoires hadden ze alles om te kunnen wedijveren met de kameraden uit de hoofdstad. Ze waren verliefd geworden in een treincoupé, toen zij een roman zat te lezen en hij in een krant zat te bladeren. Hun liefde was opgebloeid tijdens de padvinderstochten waarop ze samen buitenlandse liedjes zongen. Vân was mooi. Ze werd de prinses van Phu Luu genoemd. Ze waren smoorverliefd. Ze kregen nog niet de problemen van een baan of de windhoos van de Revolutie voor hun kiezen.

In de balans van dit twintigjarig huwelijk zijn er nog heel veel gedachtepuntjes. Vu herinnert zich nog heel goed de eerste keer dat hij Vân mee naar huis had genomen om zijn ouders te verrassen. Ze waren een tijdlang met stomheid geslagen bij het zien van dat mooie jonge meisje. Die avond had zijn vader met hem gesproken.

‘De tijden veranderen. Tegenwoordig kan niemand zijn kind nog tegen zijn of haar wil uithuwelijken. Dat vind ik heel redelijk. Maar ik wil je wel vertellen dat het leven met z’n tweeën niet gemakkelijk is. Onthou dat goed. Zodra je hebt besloten dat je je leven met een vrouw wilt delen, ben je verantwoordelijk voor de helft van haar leven. Daarom moet je goed nadenken.’

‘Doel je op Vâns familie?’ had hij op de man af gevraagd. ‘Zij denkt er precies hetzelfde over als ik. Vân beseft dat haar moeder niet alle eigenschappen van een rechtschapen vrouw heeft. En omdat ze zich daarvan bewust is, zal ze kunnen veranderen.’

‘Zoals je wilt.’

Zijn vader had een ogenblik geaarzeld en vervolgde toen: ‘De ouden zeggen dat je een man moet uitzoeken op zijn reputatie en een vrouw op haar familie. Denk daar maar eens over na …’

‘Goed, vader, daar zal ik over nadenken’, had hij droog geantwoord.

Maar een jonge man denkt nooit langer dan vierentwintig uur na. En een verliefd man nog korter. Een enkel woord van de schoonheid in kwestie kan een hele wal van twijfel en vooroordelen slechten.

De volgende avond vroeg Vu aan Vân: ‘Denk je dat de relatie tussen je vader en je moeder een succes is?’

‘Nee, nee, duizendmaal nee!’

Het was een eerlijk, eenduidig antwoord. Het komische huwelijk tussen professor Vuong en Tuyêt Bông, de beheerster van het vissausdepot, leverde al tijdenlang stof voor de stadskronieken. Ongewild had Vân al sinds ze vijf jaar oud was al die spot moeten aanhoren. Het echtpaar dat haar ouders vormden, was werkelijk een karikatuur: een ontwikkeld man, een hoffelijke hoogleraar, kalm en elegant, met een dikke, vrekkige, nurkse matrone. Achter haar rug noemden de mensen haar de dikke met de grote bek, een bek die ze voornamelijk voor drie dingen gebruikte: sjacheren, schelden en vreten. Meer dan eens was haar dochter in het bijzijn van haar vrienden rood geworden van schaamte om de vraatzucht van haar moeder, om nog maar te zwijgen over haar andere gebreken. Vân had het Vu uitgelegd. ‘Op zijn sterfbed heeft mijn grootvader mijn vader Vuong, in het bijzijn van mijn grootmoeder, gesmeekt om met mijn moeder Bông te trouwen. Daarom heeft mijn grootmoeder de bruiloft meteen na het overlijden van haar echtgenoot georganiseerd.’

‘Waarom heeft hij hem dat gevraagd?’

‘Dat weet ik niet. Mijn grootmoeder weet het niet en mijn vader ook niet.’

‘En je vader heeft nooit van je moeder gehouden?’

‘Dat is algemeen bekend, zowel binnen de familie als daarbuiten.’

‘Waarom ging je vader dan akkoord?’

‘Grootvader was de zon van de familie. Alles wat hij zei was wet.’

‘En als jouw vader je nu zou dwingen om te trouwen met iemand van wie je niet hield, zoals je grootvader deed, zou je dan gehoorzamen?’

‘O nee!’ had Vân zonder enige aarzeling geantwoord. ‘Nooit!’

‘Waarom niet?’

‘De tijden zijn veranderd! De jonge vrouwen van nu gaan gekleed in korte broek! Ik ben misschien niet modern, maar ik ben ook niet middeleeuws.’

Ze hadden er hartelijk om gelachen, en hadden zich erover verheugd dat ze leefden in een tijd waarin de liefde vrij was en mensen alleen maar trouwden omdat ze dat wilden. Hij was naar huis gegaan en had zijn ouders over het gesprek verteld. Hij was ervan overtuigd dat alle twijfel uit de lucht was. Toch bleven zijn ouders de bruiloft voor zich uit schuiven. De verbintenis tussen professor Vuong en de beheerster van het vissausdepot baarde hun nog altijd zorgen. Zijn vader probeerde informatie in te winnen. Hij was van mening dat er een enorme schuld in het spel moest zijn om een man zover te krijgen dat hij zijn kind zou dwingen om die op zo’n verschrikkelijke manier in te lossen: iemand als professor Vuong zijn leven te laten doorbrengen met een vrouw als mevrouw Tuyêt Bông was net zoiets als je vrijwillig met een demon in een kooi te laten stoppen. En bovendien lieten dergelijke tegennatuurlijke huwelijken altijd sporen na in volgende generaties …

De mensen waren aan het speculeren geslagen. Sommigen zeiden dat meneer Vuongs vader, grootvader Ky, in Laos naar goud had gezocht met grootvader Cu, de vader van mevrouw Bông. Bij een instorting had meneer Cu Ky’s leven gered door hem uit het puin te slepen. Om zijn schuld in te lossen had Ky beloofd dat zijn enige kleinzoon zou trouwen met de enige kleindochter van zijn redder.

Daar brachten anderen tegen in dat de grootvaders Ky en Cu luilakken waren die nog geen mes konden vasthouden. En goudzoekers waren ze al helemaal niet. In dat beroep moest je volle zakken hebben en een hoofd vol slimme streken om de goudaders in je bezit te krijgen. Nee, de grootvaders Ky en Cu waren gokkers geweest die het hele jaar door speelden, die veel wonnen maar ook veel verloren. In een noodlottige winter had Ky aan één stuk door verloren. Hoe meer hij verloor, hoe waanzinniger hij werd en hoe meer hij inzette om het terug te verdienen. Hij had zijn huis en zijn akkers ingezet. Alles lag op de speeltafel. Maar zijn beschermengel had hem in de steek gelaten en hij raakte alles kwijt. Op de avond voor Têt hadden zijn vrouw en kinderen het huis moeten verlaten en waren ze vertrokken. Gekweld door wroeging had hij geprobeerd zelfmoord te plegen. Maar toen had grootvader Cu alle schulden van zijn vriend afgelost en in ruil daarvoor niets anders gevraagd dan een samensmelting tussen de beide families zodra hun kleinkinderen volwassen zouden zijn.

Kletspraatjes blijven kletspraatjes. Hypotheses blijven hypotheses, omdat de tijdgenoten van de grootvaders er niet meer waren om te kunnen getuigen. Hoe dan ook, het boekwerk van de geschiedenis is een opsomming van hypotheses en achter elk daarvan gaan nog talloze raadsels schuil. De ouders van Vu hielden niet van raadsels, maar na een jaar vruchteloos zoeken besloten ze om de verbintenis tussen de twee jonge mensen te laten voltrekken. Ondanks hun terughoudendheid was het feest een succes. Vu’s ouders waren ontwikkelde mensen. Ze wisten hoe ze hun schaamte en verwarring moesten verbergen.

De eerste jaren van hun echtelijke leven waren als een droom. Vanwege hun werk woonden de jonge echtelieden niet bij hun families. Vu’s ouders leefden onder het dak van zijn oudere broer en hadden voor zijn huwelijk een appartement voor hem gekocht. Maar zelfs tijdens die wittebroodstijd was Vu’s gezin zijn knusse nest, dat hij maar niet kon vergeten. Zijn vrouw had het maar te accepteren. Ze was graag de enige in zijn hart geweest, maar ze wist dat er niet te onderhandelen viel. En zo gingen ze ieder weekeinde bij Vu’s ouders op bezoek. Dan zaten ze gezamenlijk aan een sobere maaltijd aan, die hun honger beter stilde dan een feestmaal in een beroemd restaurant. Ondanks haar ouderdom was Vu’s moeder een uitstekende kokkin. Ze maakte slakkenragout met wilde taro, gesauteerde kikkerbilletjes met peper en bamboescheuten, gemarineerde rode slangenkopvis met geurige winde, gekonfijte garnalen met rijstalcohol en gestoofde paling met kurkuma. Alles was even heerlijk en de gerechten overstegen alles wat je in een restaurant had kunnen proeven. En terwijl ze zich te goed deden, genoten ze van de warmte die in de kamer hing … Wat de familie van Vân betreft, daar gingen ze maar eens per jaar naartoe, ter gelegenheid van Têt. Dat was traditie, en daar moest Vu zich maar in schikken. Zo zwaar was het trouwens niet voor hem, ook al kon hij het grove, vulgaire gedrag van zijn schoonmoeder moeilijk verdragen, die schreeuwde, de bedienden ervanlangs gaf, luidkeels aan tafel zat te schateren en als een varken zat te eten, met haar mond wijdopen … De beheerster van het vissausdepot was zich terdege bewust van de gêne die ze veroorzaakte. Eén keer zei ze op de man af: ‘Ik weet best dat u me niet kunt uitstaan. Dat is volkomen wederzijds: ik kan u ook niet uitstaan. We kunnen beter allemaal thuisblijven en thuis eten. Eens per jaar een offer op het altaar van de voorouders is wel genoeg.’

‘Wat zeg je nou?’ De professor had zeer geïrriteerd gefronst.

Mevrouw Tuyêt Bông had onmiddellijk gezwegen. Ze zou met wie dan ook ruziemaken om een stuiver en ze schold iedereen de huid vol die iets op haar of op haar zoon had aan te merken, maar ze was doodsbang voor haar man. In zijn bijzijn was ze zo onderdanig als een hond. Haar dikke lippen sloten zich direct als hij zijn stem verhief. Wanneer hij haar een dodelijke blik toewierp, sloeg ze haar tijgerinnenogen neer als een konijn. Als hij haar een opdracht gaf, voerde ze die stante pede uit, ook als ze een moment daarvoor nog in staat was geweest om als een waanzinnige tekeer te gaan … De mensen zeiden dat zij was geboren in het jaar van de rat en hij in het jaar van de slang. Met katten speelt de rat een spelletje, maar een slang hypnotiseert hem zodat hij stil blijft zitten wachten op de doodklap. Anderen zeiden dat vrouwen van haar soort, tenzij ze heel veel geluk hadden, niet eens konden dromen van een echtgenoot die geen leugenaar of raddraaier was, of in het beste geval iemand die met zijn beer de dorpen afging om de zeugen te dekken.

Ze leefden volgens de traditie dat de schoondochter een dochter van het huis wordt en de schoonzoon altijd een gast blijft. Vân sprak Vu nooit tegen als hij kritiek had op de levenswandel van haar broer Cuong. Maar nu was alles veranderd. Nu hun zoon groot was en met de dag meer op zijn oom Cuong ging lijken, was het gevaar erger dan verwacht. Want Vu was niet zomaar een dorpsonderwijzer. Als de verrotting de stam van de boom van de autoriteit aantast, is dat duizendmaal zo erg als wanneer het bij de aarde of het stro blijft.

Helaas, kinderen zijn ketenen van goud …

Er schiet hem een klaagzang te binnen. Tegelijkertijd doorboren twee pijlen zijn hart. Ze staan symbool voor twee personen: zijn eigen zoon en de zoon van een ander.

Ik ga nog dood. Ik ga nog dood aan deze pijn … Want ik kan mijn lijden met niemand delen … de tunnel heeft geen uitgang …

Hij kreunt. Maar hij herinnert zich dat zijn vrouw in bed ligt en nog wel niet zal slapen, en dus klemt hij zijn tanden op elkaar. Er verschijnt een ander gezicht voor zijn ogen en een andere gedachte neemt bezit van hem, zo scherp als de kling van een sabel.

Nee! Ik mag nog niet sterven. Nu nog niet. Als ik nu zou verdwijnen, zouden de ellendelingen zich vrij voelen. Mijn dood zou voor heel veel mensen rampzalig zijn … Er zou van alles kunnen gebeuren … Nee, ik moet in leven blijven … Ik heb het recht niet om te verliezen …

Met zijn hoofd in zijn handen en wankelend als een gewonde loopt hij naar zijn slaapkamer.