Monique Samuel

Mozaïek van de revolutie

Een kijkje achter de voordeur van mijn nieuwe Midden-Oosten

Uitgeverij De Geus

breda 2012

© tekst: Monique Samuel, 2012

© foto’s: fotoarchief Monique Samuel

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Getty Images/Jean-Luc MANAUD

isbn 978 90 445 2149 8

nur 680

Volg Monique! Bekijk filmpjes en lees haar blog op: www.moniquesamuel.nl

Twitter: mctsamuel

Facebook: Mctsamuel

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Welkom in een stad die nooit stil is

‘O, volk van me. Willen jullie wijsheid zonder enig probleem, waarheid zonder enige smet, geluk zonder er moeite voor te hoeven doen, vooruitgang zonder enige opoffering?’ vroeg Goha.

Hij strekte zijn armen uit en keek zijn dorpsgenoten aan. Die keken hem met grote ogen aan en barstten toen uit in een luid gejuich: ‘Ja, ja! Dat willen wij!’

Zo, dat heb ik mooi gezegd, dacht Goha bij zichzelf.

‘Snel, snel, kom naar Goha luisteren’, riepen de jongens en vrouwen die van deur tot deur renden.

De menigte groeide gestaag.

‘Dan weet ik het goed gemaakt’, riep Goha boven de hoofden van de mensen uit. ‘Als ik ooit zoiets tegenkom, zal ik zeker naar dit dorp terugkeren om het jullie te vertellen.’[1]

Op het harde bed in het appartementje van mijn teta (oma) word ik wakker van balkende ezels, schreeuwende verkopers, toeterende auto’s en het gekletter van hamers op butagasflessen.

Het is mijn eerste ochtend in Egypte en ik moet als vanouds wennen aan de geuren, de kleuren en de geluiden van de drukke straten van de volkswijk Ezbet al-Nakhle (of ‘palmboomboerderij’). De wijk ligt ingeklemd tussen de spoorwegovergang van het bemiddelde Ain Shams en het straatarme Al-Marg, met z’n honderden dagloners die gewapend met schoffels en pikhouwelen in lange rijen in de brandende zon zitten te wachten op de pick-uptrucks die hen terug zullen brengen naar de gebieden waar ze kortgeleden uit geëmigreerd zijn – het platteland ten noorden of zuiden van Caïro. Of ze worden naar de woestijn gereden om te werken aan een nieuwe snelweg. Het is een hard en onzeker bestaan, waar een zeer schamel loon tegenover staat. Maar ze zijn allang blij als ze kunnen werken. Voor elke dagloner zijn er tien anderen die tevergeefs wachten op welke klus dan ook.

Al-Marg is tevens de laatste halte van de metrolijn. Daarna begint de chaos: onverharde wegen, open riolen en afvalbergen hoger dan de gekleurde kotjes die als paddenstoelen uit de grond schieten. Wanneer ik op het metrostation van Ezbet al-Nakhle aankom, moet ik me een weg naar buiten wringen tussen de drukke, zweterige massa. Iedereen die iets voorstelde is al vele haltes eerder uitgestapt.

Ik sta op, rek me uit en open de luiken van het raam. Ik kijk recht op een flat die al veertien jaar lang in aanbouw is. Tot voor kort besloeg hij niet meer dan drie verdiepingen en prikten de ijzeren staven van het gewapende beton hoog in de lucht. In de half afgebouwde derde verdieping, opgemetseld uit rode baksteen en leem, werden jarenlang dierenhuiden gespannen om te drogen in de zon. Nu telt de flat echter zeven verdiepingen en een dak en heeft hij de kleur van grijs beton. Ik had niet verwacht dat de flat ooit zou worden afgebouwd. Dat is hij nu nog niet. Het gebouw staat midden in de houten steigers. Maar de vooruitgang, hoe traag ook, is onmiskenbaar. Volgens mijn oom is de eigenaar van het flatje er eindelijk in geslaagd om de lokale commissie van opzichters die een bouwvergunning moeten geven om te kopen.

Caïro staat nooit stil. Nimmer slaapt deze moeder van rijkdom en beschaving, deze zegevierende, maar ook overbevolkte en vieze stad. In de grootste hoofdstad van Afrika, met z’n 20 of 22 miljoen inwoners, spelen jongetjes tot drie of vier uur ’s nachts op straat, roken mannen tot de vroege ochtend waterpijp, staat de televisie dag en nacht aan en haasten vrouwen zich ’s ochtends vroeg naar de overvolle metrostations om naar hun werk te gaan.

Maar de onrust van de stad zit hem niet alleen in de overbevolking, compleet dichtgeslibde wegen, verstopte riolen en herrie op straat.

Postrevolutionair Egypte is een onrustig Egypte. En wellicht ook een instabiel Egypte.

Mijn familie reageert dan ook met gemengde gevoelens op mijn komst. Al vanaf het eerste moment na aankomst, nadat de begroetingen en beleefdheden zijn uitgewisseld, volgt een uitgebreide lijst van do’s en don’ts. Oom Samir en oom Osama kijken er ernstig bij.

Niet, of zo min mogelijk met de taxi reizen.

Uiterlijk negen uur ’s avonds thuis zijn.

Bellen wanneer je ergens vertrekt. Wanneer je ergens aankomt. Wat je gaat doen. Hoelang je denkt nodig te hebben.

Vermijd de minibus.

Zorg dat je niet alleen reist (maar stap ook niet bij of met een onbekende in de taxi – nee, zelfs niet met een jong meisje!).

De lijst is lang. De zorgen zijn groot.

De wetteloosheid die tijdens en na de revolutie om zich heen greep, heeft zich tegen de meisjes en jonge vrouwen gekeerd. Voornamelijk tegen de koptisch-christelijke jonge vrouwen, zo laat mijn familie me weten. Wekelijks, zo niet dagelijks, doen semibetrouwbare geruchten en speculatieve verhalen de ronde van meisjes die worden ontvoerd en verkracht, waarna ze gedwongen worden zich te bekeren tot de islam. Deze verhalen worden niet alleen achter de gesloten muren van kerken en clubs verteld. Voor het eerst staan ze ook expliciet in de krant. De problematiek van de koptische minderheid in Egypte, die zo’n 10 tot 12 procent uitmaakt van de totale bevolking van ongeveer 84 miljoen Egyptenaren, wordt voor het eerst benoemd en openlijk bediscussieerd. Het leidt tot verhitte debatten en maatschappelijke spanningen, waarbij de interim-regering weliswaar in snel tempo anti-discriminatoire maatregelen invoert, maar plotselinge geweldsuitbarstingen niet van de lucht zijn. Het aantal incidenten neemt gestaag toe. Een koptische cameraploeg die wilde filmen op het Tahrirplein, werd beschuldigd van spionage. Meteen keerden de omstanders op het plein zich tegen hen. Een politieagent moest tussenbeide komen en in de lucht schieten om de menigte uiteen te drijven. Marian, de vrouwelijke presentatrice, was tegen die tijd echter al geheel uitgekleed, terwijl de cameraman naar de intensive care moest worden afgevoerd.

Twee koptische meisjes in de provincie Al-Minya werden ontvoerd, verkracht en gedwongen zich tot de islam te bekeren.

Eens een moslim, altijd een moslim. Het is het bekende verhaal dat al jarenlang speelt. Zodra je bij de Egyptische overheid als moslim geregistreerd staat, kun je daar vanwege het verbod op afvalligheid nooit meer afstand van doen. Een moslima mag geen christen trouwen. Nochtans mag ze in een christelijke familie verkeren. Eenmaal bekeerd, rest zo’n vrouw dus niets anders dan met een moslim (vaak haar verkrachter) in het huwelijk te treden en afstand te doen van haar familie.

Tante Manal lepelt zo tien van dergelijke incidenten op. En alsof de boodschap nog niet duidelijk genoeg is, neemt teta graag het stokje over om er nog een aantal afschrikwekkende details aan toe te voegen.

Maar de angst zit hem niet alleen in geweld en agressie gericht tegen al dan niet vrouwelijke individuen. Er zijn regelmatig de nieuwsberichten van kerken die in vlammen opgaan. De demonstraties die tot schermutselingen leiden, met vaak tientallen doden en honderden gewonden als gevolg. De samenleving is gespannen en plotselinge geweldsuitbarstingen door woeste volksmeutes liggen op de loer.

Het klopt niet. Egypte was niet zo. Egypte is niet zo.

‘Het mooiste van Egyptenaren vind ik dat ze zo vreedzaam zijn. Het is echt een van de veiligste landen waar ik ooit gewoond heb. Egyptenaren zijn relaxt en nog aardiger en gastvrijer tegen buitenlanders dan tegen elkaar’, vertelde de Duitse ceo van de Egyptische tak van megaconcern Cisco mij in het vliegtuig. Zijn beeld van Egypte is ook het beeld dat ik ken.

‘Het enige probleem’, verzuchtte de ceo, na het opnoemen van een lange lijst van Egyptische kwaliteiten, zoals het enorme talent en de uitzonderlijke intelligentie van de Egyptische bevolking.

‘Ja …’

‘Het enige probleem …’

Ja, knik ik, precies wetend waar hij naartoe wil.

‘… is de al jarenlang toenemende seksuele intimidatie van vrouwen.’

De Egyptische revolutie was een waardige revolutie. De meeste Egyptenaren zijn weer trots op hun land, hebben meer zelfrespect en ervaren een hernieuwd gevoel van broederschap.

Die trots spat ook van het toeristenvisumboekje af, dat in het vliegtuig wordt uitgedeeld.

welcome to post-revolutionary egypt luidt de kop van een van de artikelen. Op de voorkant van het boekje staat een mooie foto van vier jongens die naast elkaar op het Tahrirplein zitten en gebroederlijk een Egyptische vlag hebben omgeslagen.

welcome to egypt staat er onder de afbeelding. Ironisch genoeg gaat deze boodschap gepaard met het onmiskenbare logo van Vodafone.

enjoy the fastest mobile internet all over egypt, zo claimt deze Amerikaanse onderneming. Ja, snel internet, het zal wel. Tijdens de revolutie waren de Egyptenaren met Vodafone slecht af. De provider werkte mee aan de totale lockdown van alle mobiele telefonie en mobiele internetverbindingen en legde zijn hele netwerk plat.

Op de achterzijde van het boekje staat een foto van het gebouw van de Duitse Bundestag met daarop een gigantisch spandoek met de tekst: strike like an egyptian!

proud to be egyptian, staat er onder aan de foto, met daarnaast een kaartje van Egypte en dikke visumstempels. De revolutie als Egyptes beste exportproduct.

De ceo stoot me aan.

‘Heb je dit gezien?’ Hij wijst me op een foto van een jongetje met een geschminkte Egyptische vlag op zijn gezicht. Links staat een quote van Obama: we must educate our children to become like young egyptian people … Even lijkt het een eerbetoon aan de demonstranten van Tahrir, maar dan zie ik het subtiele logo van Mobinil – nog zo’n telecomprovider die destijds zijn netwerk heeft platgelegd.

‘Revolution branding noem ik dit. Alle bedrijven proberen nu op de revolutionaire wind mee te liften. Je zou haast geloven dat die bedrijven Mubarak eigenhandig hebben afgezet’, zegt de ceo met een knipoog.

Het visumboekje blijkt echter slechts een voorproefje van de totale Egyptemania.

Toen ik op 13 februari 2011, slechts twee dagen na de val van Mubarak, in Egypte landde, had ik al gezien hoe de Egyptische vlag het straatbeeld domineerde. De Caïrenen blijken de afgelopen maanden echter nog inventiever geworden met het rood-wit-zwart. De Egyptische vlag is als sociaal geaccepteerde graffiti op blinde muren, bomen, paaltjes, stoeptegels en winkels geschilderd. Je hebt tassen met de Egyptische vlag, petjes, shirts, sokken en zelfs (tot weerzin van sommigen) schoenen.

‘Dat gaat me toch echt te ver’, roept een vriendin verontwaardigd uit, terwijl ze op een smalle etalage van een goedkope schoenenwinkel wijst. ‘Wie trapt er nu op zijn vlag?’

De totale afwezigheid van de politie en de ineenstorting van het veiligheidsapparaat tijdens en na de revolutie heeft tot angst geleid. De gevreesde chaos bleef echter uit. Wekenlang was het land stuurloos en ongecontroleerd. Toch werden christenen niet massaal aangevallen, winkels niet massaal geplunderd en sloeg de bevolking niet aan het muiten.

Maar er waren incidenten, genoeg om de gewone burger angst aan te jagen.

Door religieuze fanatici wordt een complexe politieke strijd gevoerd. Opgehitste jongeren grepen hun kans.

Eigenlijk is iedereen er de dupe van. Mijn koptische familie is bang en nerveus. Buitenlandse investeerders blijven weg en in de aanloop naar de verkiezingen bereiden veel expats een exitplan voor. Ondertussen komt de economie maar langzaam weer op gang. Het leven voor de kleine middenstander, de gewone man, is nu zo mogelijk nog moeilijker dan voorheen.

Maar Caïro staat niet stil. De stad slaapt nooit. De Arabische naam van deze metropool luidt Al-Kahera: de zegevierende. Zal zij ooit weer zegevierend zijn?

Caïro heeft een grote schoonmaak nodig. Egypte heeft een grote schoonmaak nodig. Van viezigheid en corruptie. Van radicalisme en subversieve krachten. Van het seksueel gefrustreerde tuig.

Ik heb me nooit bedreigd gevoeld in Egypte, maar ik weet dat mijn familie bang is. Ik beschouw het land immer als mijn thuis. Ik heb het land af zien glijden. En ik heb de toenemende last op de overbelaste schouders van de mensen gezien.

Het dagelijkse leven van de Egyptenaren is zwaar. En dat blijft het voorlopig. Maar er gloort nieuwe hoop. Er zijn Egyptenaren en buitenlandse investeerders die nieuwe kansen zien.

Zoals de Duitse ceo. Zijn bedrijf heeft na de revolutie een steunfonds gecreëerd ter waarde van tien miljoen euro, heeft voor twintig miljoen aan educatieprojecten lopen en werft nieuw personeel.

‘Ons bedrijf draait jaarlijks verlies in Egypte. We investeren meer dan we terugverdienen. Maar we kunnen ons dit als multinational veroorloven. Egypte is een geweldige kennispoel. We verdienen het wel terug.’

‘Inshallah’, mompel ik. Zo God het wil.

‘Ah, inshallah taba’an, als God het wil natuurlijk’, zegt de ceo met een onmiskenbaar Duits accent. ‘Onze boodschap luidt: get Egypt back to work! We gaan de Egyptenaren technologische piramides laten bouwen!’

Ik hoop het.

Masr Oum al-Donya, Egypte is de moeder van de wereld, luidt een bekend Egyptisch gezegde.

Egypte was de moeder van de westerse beschaving toen er vijfduizend jaar geleden het hiërogliefenschrift werd ontwikkeld en de piramides van Gizeh werden gebouwd. En dat zal ze hopelijk opnieuw zijn. Ik wacht op de dag dat de flat in de straat van mijn oma zal worden afgebouwd.

En nu ga ik een manier verzinnen om aan die verlammende regels van mijn familie te ontkomen …

[1] Dit is een anekdote van Nasreddin Hodja of Goha, zoals hij in Egypte wordt genoemd. Deze Turkse wijsgeer leefde in het Anatolië van de dertiende eeuw, waar hij als zoon van een dorpsimam al snel wereldberoemd zou worden om zijn gekke kwinkslagen en diepe wijsheden – aldus de overleveringen. Van Marokko tot China en van Turkije tot diep in zwart Afrika wordt er tot de dag van vandaag om zijn grappen gelachen. En ook ik ben vele eeuwen later met de anekdotes van deze briljante wijsgeer opgegroeid.

Een listig politiek schaakspel

Een leraar vraagt aan zijn leerling wat hij van de revolutie vindt.

‘Ik vind er niets aan’, antwoordt de leerling stuurs.

‘Waarom?’ vraagt de leraar verbaasd.

‘Omdat ik nu nog meer geschiedenis moet leren.’

Een mop uit Mickey, het Egyptische equivalent van de Donald Duck

De tweede dag na mijn komst ontvlucht ik de huiselijke zorgen van mijn teta en tante om een middagje uit te gaan met Margot. Ze is vierentwintig jaar oud en de oudste dochter van een neef en nicht van mijn vader. Al jarenlang is ze een van mijn beste vriendinnen.

Hoewel het goed bedoeld is werken de zorgen en adviezen van mijn familie me enorm op mijn zenuwen. Terwijl ik in de slaapkamer achter mijn laptop zit, krijg ik om de vijf minuten bezoek.

‘Monique, wil je carkadé, hibiscusthee?’

‘Ya Moniek, hawz bebs, wil je Pepsi?’

‘Wat ben je aan het doen?’

‘Wat schrijf je?’ Dat is Marita, negen jaar oud, die al een bijna perfecte beheersing van het Engels heeft, inclusief een braaf aangeleerd Amerikaans accent.

‘Schrijf je nog steeds?’ vraagt ze niet veel later verbaasd.

‘Kollo da Hullandi, is dat allemaal Nederlands?’ Ze probeert wat zinnen te lezen.

‘Monique, kom je spelen?’ Dat is mijn nichtje Joyce van zes.

‘Momkin taqif, wil je airco?’ Dat is mijn neefje André, die dertien jaar oud is en fantasyverhalen schrijft die opmerkelijk veel weg hebben van Narnia en Harry Potter. Met een magische klerenkast en een speciale uitnodiging voor de school of magic. Hij is een lieve jongen die ervan droomt in Nederland te studeren. Als dat niet lukt wilt hij de Prince of Persia worden. Ik til hem regelmatig op en storm met hem door de kleine woonkamer. Tot mijn teta tussenbeide komt en zegt dat ik moet stoppen omdat ik anders nog mijn rug bezeer.

En dan heb ik nog niets gezegd over de telefoon die dag en nacht rinkelt en die je altijd op moet nemen. Zeker als oom Samir belt, de enige broer van mijn vader die nog in Egypte woont. Hij is verantwoordelijk voor mij, althans zo ziet hij het. Dus als hij belt, dan neem je op en als hij vraagt of je wilt komen, dan kom je onmiddellijk. Geen mitsen of maren. Je komt.

Gelukkig kan ik wat makkelijker ingang vinden bij tante Manal. De avond daarvoor, tijdens de lunch van half zes, praat ik over haar angst voor de taxi (voor de duidelijkheid, dineren doen we in Egypte pas tegen een uur of één ’s nachts).

‘Monique, de taxi’s zijn echt heel gevaarlijk’, zegt mijn tante.

‘Hoe weet je dat?’ vraag ik haar.

Ze zucht. ‘Ik hoor verhalen.’

‘Van wie?’

Er volgt een onsamenhangend antwoord over radio, tv, vrienden van neven en nichten van collega’s.

‘Ik heb al vijf maanden niet met de taxi gereisd!’ roept mijn tante uit om haar angst kracht bij te zetten.

‘Precies’, zeg ik en ik sla met mijn vlakke hand op tafel. ‘Dat is nu precies het probleem! Jullie horen van een incident in Aswan, zo’n veertien uur reizen hiervandaan, deinzen onmiddellijk terug en sluiten jullie voor het komende half jaar in jullie huizen op. Jij en teta vertellen mij dat er na negenen geen enkele vrouw op straat is en dat het daarom gevaarlijk is voor mij. Maar waarom zijn er geen vrouwen op straat? Omdat jullie te bang zijn! Als jullie niet zo bang zouden zijn en met z’n allen naar buiten zouden gaan, zou het krioelen van de vrouwen en zou niemand ons wat kunnen doen.’

‘Edah, fi eih? Hé, wat is er aan de hand?’ vraagt teta verbaasd terwijl ze van mij naar tante Manal kijkt.

‘Ze vindt dat we te bang zijn’, zegt tante Manal gelaten.

‘Egypte is niet hetzelfde als Nederland, Monique’, probeert ze dan. ‘Jullie land is veel veiliger.’

‘Ja, dat zeggen jullie altijd.’ Dan vertel ik over schietpartijen in winkelcentra, het Koninginnedagdrama in Apeldoorn en de Damschreeuwer.

‘Echt waar, gebeurt dat in Nederland?’

‘Fi eih tany, wat is er nu weer?’, vraagt teta, ietwat geïrriteerd nu.

‘Er zijn mensen doodgeschoten in Nederland’, vat tante Manal mijn verhaal samen.

Teta slaat haar handen voor haar gezicht. ‘Yarab, o Heer, de terroristen!’

‘Ja, natuurlijk gebeuren zulke dingen in Nederland’, zeg ik. ‘Niet hier in Egypte, hier hoor je nooit van schietpartijen in winkelcentra of van Tahrirschreeuwers. Maar in Europa en Amerika gebeuren zulke dingen regelmatig. En weet je wat mijn moeder bij zulk nieuws doet?’

‘Nee.’

‘Ze gaat boodschappen doen.’

…

Tante Manal kijkt me perplex aan.

‘Ze hoort over een schietpartij en gaat boodschappen doen?’

‘Ja, natuurlijk! Het leven gaat door. Maar wat had jij gedaan?’

Mijn tante kijkt schuldbewust.

‘Jij en al die andere vrouwen hadden zeker zes maanden lang geen boodschappen meer gedaan en jullie mannen en zonen eropuit gestuurd. En daarom …’ zeg ik met steeds grotere gebaren. ‘Ben ik niet vrij!’

‘Maar toch is het niet veilig’, zegt tante Manal na een lange stilte.

‘O, de terroristen, de terroristen’, mompelt teta nog steeds.

Ik zucht. Sla mijn ogen ten hemel, kreun een klagerig ‘Yarab’ en sta dan op om met de kinderen te spelen.

Later merk ik dat mijn betoog toch in goede aarde is gevallen. Terwijl ik bij mijn oom zit te internetten, hoor ik hem druk bellen met mijn tante. De eerste winst is al geboekt. Ik ga niet meer naar de taalschool in Medinat Nasser (Nasser City) waar ik dagelijks door de schoolbuschauffeur van Marita en Joyce zou worden gebracht en gehaald, maar laat me overplaatsen naar een dependance in Dokki – een bruisende wijk dicht bij de Nijl waar ik zelf met de metro naartoe kan reizen. Het is een ingewikkeld diplomatiek schaakspel dat ik met mijn familie speel, maar wahda wahda, stapje voor stapje, kom ik er wel. Het bevechten van mijn vrijheid is een kwestie van geduld en overtuigingskracht.

Margot is maar vijfentwintig minuten te laat. Dat valt alles mee. Ik wacht in de centrale hal van mahatta al-metro Orabi, het metrostation vernoemd naar Ahmed Orabi, ook wel Orabi Pasha genoemd. Het is een druk station waar alle lagen van de Caïreense bevolking komen en gaan. Volksvrouwen gehuld in lange galabia’s en getooid met kleurige hoofddoeken, donkere Nubiërs uit Aswan, hippe jongens met strakke T-shirts en knellende spijkerbroeken, oude mannen met grijze baardjes en gele tanden van de nicotine, jonge christelijke meiden met grote zonnebrillen op, vrouwen gehuld in de zwarte of donkerblauwe nikab (gezichtbedekkende sluier) die als donkere spookjes rechtstreeks naar de vrouwencoupés snellen en saïdi’s, boeren uit Midden-Egypte in grijsblauwe galabia’s die witte tulbanden op hun hoofd dragen. De Egyptische maatschappij bestaat uit oneindig veel rangen en standen en kent zeer diverse etnische en religieuze groeperingen. Van groene ogen tot een pikzwarte huid, alles kom je op dit station tegen. Ik kan er geen genoeg van krijgen. Wat een prachtige mensen.

De Orabi-opstand en de eerste revolutie

Ahmed Orabi was een Egyptische kolonel die in 1879 in opstand kwam tegen de Ottomaanse khedive en de Europese dominantie van Egypte in een van Egyptes eerste revoluties die de geschiedenisboeken in ging als de Orabi-opstand. Het hoofd van de pasha schittert immer op de door tl-buis verlichte tegeltjeswand van het station.

Hoewel het Ottomaanse Rijk aan het eind van de negentiende eeuw nog steeds bestond, maakte Egypte daar nog slechts in naam deel van uit. De opeenvolgende khediven (een Turkse verbastering van de Perzische titel voor onderkoning) waren allen afstammelingen van Mohammed Ali, een Albanees geboren in Griekenland. Hij was tweede in rang in het Albanese keurkorps dat de Ottomanen naar Egypte stuurden om de troepen van Napoleon te verjagen. In 1805 werd hij gouverneur van Egypte. Mohammed Ali bracht Egypte semi-onafhankelijkheid en moderniseerde het land naar Europees model. Egypte kreeg een modern leger, nieuwe wetgeving op basis van Frans recht, een hervormd belastingstelsel en elitescholen voor Turken en mammelukse slaven uit de Balkan die waren opgeleid tot hoge militairen voor de Turkse keurtroepen.

Veertig jaar lang hervormde Mohammed Ali alles wat maar hervormd kon worden; het platteland werd opnieuw verkaveld, de agrarische productie opgevoerd en nieuwe gewassen geïntroduceerd (vooral katoen), er werden nieuwe im- en exportproducten op de markt gebracht, een centraal bestuur gecreëerd, infrastructuur aangelegd, ziekenhuizen gebouwd, de eerste Arabische krant gelanceerd en de dienstplicht ingevoerd. In Caïro en Alexandrië werden prachtige paleizen en Europese wijken gebouwd. De gewone Egyptenaar was echter niet vrij. Alle belangrijke posten werden ingenomen door een Europees geschoolde Turks-mammelukse elite en hoewel er nu voor het eerst een onafhankelijk modern leger was dat bestond uit Egyptische dienstplichtigen, werden de posten meestal uitbesteed aan Turken, Albanezen, Fransen en Italianen. De radicale hervormingen en militante expansiedrift leidden tot een enorme staatsschuld. Onder leiding van Ibrahim Pasha, de zoon van Mohammed Ali, breidde het grondgebied van Egypte zich uit met Palestina, het Libanongebergte, grote delen van het huidige Syrië, Soedan, de Hidjaz en de Nadjd in het huidige Saoedi-Arabië (met daarin de voor moslims heilige steden Mekka en Medina).

De kleinzoon van Mohammed Ali, khedive Ismaïl, verwierf voor Caïro de bijnaam ‘Parijs van de Nijl’ door de bouw van prachtige belle-époquegebouwen evenals de bouw van de fameuze Caïro Opera (waar de opera Aïda voor het eerst werd opgevoerd). Tevens richtte hij de Dar al-Kutub (de nationale bibliotheek) op, het Egyptische Geografisch Genootschap, het Huis der Literatuur, het Nationale Observatorium, het Nationale Museum van Oudheden en de zoölogische tuin van Gizeh.

Egypte kreeg een spoorwegnet (eerst van Caïro naar Alexandrië en later naar andere belangrijke steden in de Nijldelta), een officieel politiekorps, een rioleringsstelsel in Caïro en Alexandrië en peperdure Parijse straatverlichting. Tevens organiseerde khedive Ismaïl het feest van de eeuw tijdens de opening van het Suezkanaal in 1869. Op kosten van de Egyptische staat vierden Europese prominenten en wereldleiders een maand lang de doorvaart naar Brits-Indië. Egypte stond internationaal weer op de kaart, maar was niet van de Egyptenaren.

De opvolgers van Mohammed Ali bleken corrupt en zwak. Om hun grootschalige plannen, oorlogen en oneindige lust naar weelde te bekostigen leverde de khediven Egypte uit aan Europese investeerders en schuldeisers. Frankrijk en Groot-Brittannië kregen een steeds grotere zeggenschap over Egyptes inkomsten en uitgaven. In 1880 kondigde khedive Tawfiq een liquidatiewet af; voortaan zou 60% van alle overheidsuitgaven gebruikt worden om buitenlandse schuldeisers te betalen. De totale Egypte staatsschuld werd vastgesteld op 98,4 miljoen Britse pond, een in die tijd astronomisch bedrag dat Egypte (gebukt als het gaat onder de last van rente en inflatie) tot op de dag van vandaag nog niet heeft afgelost!

Het land was in buitenlandse handen en bankroet – de ideale voedingsbodem voor een revolutie. Samen met een groep Egyptische officieren en enkele notabelen eiste Orabi Pasha een einde aan de buitenlandse inmenging in Egyptes financiën. Ook wilde de kolonel een halt toeroepen aan het autoritaire gedrag van de khedive door de invoering van een constitutionele begrenzing aan zijn heerschappij.

Orabi werd de stem van de arme Egyptische plattelandsbevolking. Al snel waren er opstanden in Caïro, Alexandrië en de hele Nijldelta. Opvallend genoeg is dit precies hetzelfde gebied waar de grote demonstraties tegen Mubarak plaatsvonden. In het zuiden bleef het toen en nu rustig. Voor de Fransen en Britten vormde de Orabi-opstand een groot gevaar. Niet alleen vreesden de regeringen in Londen en Parijs dat Egypte niet langer aan zijn internationale betalingsverplichtingen zou voldoen, ook waren ze bang dat een nationalistische regering de toegang tot het Suezkanaal zou frustreren. In juni 1882 bombardeerde de Britse vloot een oproerig Alexandrië en op 13 september 1882 versloegen de Britten de troepen van Orabi in de slag van Tel al-Kabir. Daarmee begon de decennialange actieve Britse overheersing van Egypte, dat het land verder uit zou putten en zijn achterstandspositie slechts vergrootte.

Ik kijk naar het mozaïek van Orabi Pasha op de stenen tegeltjes. Orabi was de eerste revolutionaire held van Egypte en tevens de eerste nationale politieke en militaire leider van Egypte uit de fallahi, de arme boerenbevolking uit de Delta. Later zouden Egyptische leiders zichzelf steeds laten voorstaan op hun eenvoudige en/of boerse afkomst. De Britse overheersing duurde voort tot 1952, tot een nieuwe grote held opstond: Gamal Abdel Nasser. Niet geheel toevallig de naam van het volgende metrostation.