Sylvia Iparraguirre

Een wintervertelling uit Buenos Aires

Vertaald uit het Spaans door Trijne Vermunt

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Dit werk is gepubliceerd in het kader van het ‘Sur’-programma ter ondersteuning van vertalingen van het Argentijnse ministerie van Buitenlandse Zaken, Internationale Handel en Religie

Oorspronkelijke titel El muchacho de los senos de goma, verschenen bij Alfaguara

Oorspronkelijke tekst © Sylvia Iparraguirre, 2007

Published by agreement with Literarische Agentur Dr. Ray-Güde Mertin Inh. Nicole Witt e. K., Frankfurt am Main, Germany

Nederlandse vertaling © Trijne Vermunt en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/win-Initiative

isbn 978 90 445 2150 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Abelardo

Ieder raam in de diepe nacht is een verhaal dat nog niet is geschreven.

roberto arlt

Er is een doel, maar geen weg erheen; wat wij de weg noemen, is aarzelen.

franz kafka

Randen

1

Hoe zag de stad er van bovenaf uit? In bed vroeg Mentasti zich opnieuw af wat hij gezien had; in zijn halfslaap doemde een lichtgevend speelbord op, een raster met rafelige randen, een estuarium van met duisternis dooraderd goud dat uitvloeide over de breedste rivier ter wereld, stralend middelpunt van gulden boulevards en blauwe snelwegen ver weg aan de zwarte einder. Een Melkweg in ruitpatroon vastgehaakt aan de ronding van de aarde, die beneden uit het zicht verdwijnt en met alles wat erop staat of vliegt (zoals een paar uur geleden de Boeing 747 van Lloyd Aéreo Boliviano) duizelingwekkend snel door de ruimte beweegt, wat gelukkig niet waar te nemen is voor de onvolkomen menselijke zintuigen die onze planeet als onbeweeglijk zien. Aan de grenzen vervaagde de stad in mistige buitenwijken, die hij kon zien als hij zich ver genoeg over het gangpad boog of over zijn buurmans schouder keek (een paar seconden lang had de stad – adembenemend was het – alle raampjes van het toestel verlicht). Op die grenzen van duisternis verflauwden de stippellijntjes van achterafsteegjes en vielen ze uiteen in twinkelend sterrenpoeder en precies daar waar je verwachtte dat het zwart het pleit ging winnen, schitterde in een laatste krachtsinspanning vóór de nacht zou zegevieren onverwacht een fel licht, dat zo ver van het centrum haast misplaatst aandeed, en op dat moment verliet Buenos Aires, voor hen die zich de stad vanuit de ruimte voorstelden, de sterrenhemel, de zwarte leegte en vlijde zich neer op aarde, op de onmetelijke pampa of vlakte of hoe je het ook wilt noemen, die haar sinds jaar en dag tegen de waterkant drukt. In de motregen tintelden de lichtjes met de verre, melancholieke, blauwige glans van sterren, en terwijl hij (een paar uur geleden) opgebrand en slapeloos uit het raampje keek en de turbines raasden – hij voelde ze nog natrillen in zijn binnenste – bekroop hem een gevoel van nietigheid, heimwee naar iets onbestemds dat hij mettertijd was kwijtgeraakt. Wellicht maakte dat het instappen en op en neer vliegen al de moeite waard: de stad in de nacht, vanuit de lucht. In bed in zijn flat in Almagro hoefde Mentasti zijn ogen niet open te doen om te weten dat het niet lang meer zou duren voor het licht werd. De geluiden die hij registreerde zeiden genoeg. Het begin van een gedachte, of liever, het ongrijpbare restant van een droom, kwam en ging: alle steden ter wereld verlicht in de nacht als een teken van de mens (voor wie?) dat we iets hadden bereikt op de oude aarde. Hoe was je vroeger? Dolende schepen op de mythische stroom, achter je gegaloppeer en daartussenin vuil en zweet, samenklontering van spitsuren, mensen verspreid naar inkomen, naargeestige uitgestorven straat, miezerig dor braakland langs een spoorwegovergang, verlaten stations, schitterende hotels, heimelijke wijken, nachtelijke, rokerige biljartzalen. Al sinds de tijd van de paraplu’s voor het stadhuis[1] kneedt de parel van Zuid-Amerika chaotischerwijs haar geschiedenis (oreerde Mentasti met gesloten ogen, terwijl hij zich vastklampte aan een vluchtige flard slaap); vredig slaapt ze, met haar rug naar de rivier (dat zei je al), ja, dit rusteloze wijfje ligt met kromme rug, in foetushouding, haar benen opgetrokken, haar blote voeten vervagen in de duisternis beneden. Af en toe doorkliefden jankende sirenes de nacht, nerveus en dreigend, als een angstkreet of een aanklacht. Af en toe sloeg ze, onverschillige godheid, verstrooid de mannen, vrouwen en kinderen gade die crepeerden in haar straten. Naar haar keek niemand. Je aanpassend aan de hoogte- en dieptepunten van de decennia, amorf, grootsprakerig hoofd, nachtelijke schoonheid, hoe was je vroeger? Gevierd en verguisd en weet ik wat nog meer, geliefd, en misschien dient daarbij vermeld (Mentasti richtte zich nu, pedanter, tot iemand) dat haar inwoners omgeven zijn door mythen: reina de la Plata, Europese, kosmopolitische stad, stad die nooit slaapt. De grote hoofdstad van het Zuiden aan de rivier met de kleur van de woestijn, de kleur van een leeuw, de stilstaande rivier. Puissant rijk in het centrum, straatarm aan de buitenkant, soms ontwaakte ze onder een weergaloze, prachtige, kraakheldere lucht en lachte het leven haar toe; andere keren kon je niet anders dan haar met droeve blik bezien: een uitdragerij, een vergaarplaats van armetierige hotelletjes, zelfmoordenaarsnesten, exorbitante luxe, flets verlichte forenzentreinen met kapotte ramen waar ooit, langgeleden, Erdosain[2] zich van het leven beroofde. Miljonairswijken en kraakpanden. Op runderen gebouwde architectonische grandeur, een schat aan veehouderijen die in Parijs op de beurs genoteerd stonden. Metafysisch en geheimzinnig, droomde je van roze straathoeken en Olympische groentevrouwen[3]. Gastvrij en vraatzuchtig, verdorven of onschuldig op pleinen met glijbanen en verkrachters die voldeden aan hun trieste lot, te jong om voorgoed slecht te zijn, met je heldere ochtenden wanneer je lege boulevards blikkeren als metaal. In je donkerste dagen kon je geen bescherming bieden aan mannen die hardhandig van hun bed werden gelicht en offerde je moeders en moeders in spe in een slachthuis dat de moeder aller slachthuizen[4] eer aandeed en zelfs wist te evenaren. Veranderlijk, ongrijpbaar, en wij gedoemd om van je te houden of je te haten, in de tegenstelling ligt je vorm besloten, hoe was je?

Het werd bijna dag.

Mentasti weidde uit, dwaalde af, deed alles om zijn reis niet naar het hier en nu te halen, niet te analyseren. Rookgordijnen. Het was nu te laat om weer te gaan slapen. Een paar uur geleden had hij nog in een Boeing 747 van Lloyd Aéreo Boliviano gezeten die zich statig door de lucht verplaatste. Aankomst: negen uur ’s avonds. Claudia op Ezeiza. Het miezerde en hij kwam terug met een ijskoud hart. Het was zijn eerste reis naar het buitenland, Montevideo (per catamaran) niet meegeteld. Negenendertig jaar oud, eerste reis naar het buitenland: Bolivia. Op wat die naam betekende zou hij nu niet ingaan, dat was voor later, wanneer hij weer uit het zwarte gat was gekropen dat de reis – voorgoed? – had geslagen. Heen met het toestel van Lloyd Aéreo, de moeizame landing waar La Paz om bekendstond. Op de terugweg, Buenos Aires bij nacht, en nog wat lager, de glinsterende nucleaire paddestoel die miljoenen lichtjes bij wijze van voorbode deden ontstaan in het laaghangende wolkendek, het dichte, donkere, buiige plafond boven de stad; en daarna hij in zijn bed, in zijn flat in de wijk Almagro, nog steeds met zijn ogen dicht, vastgeklonken aan dat beeld, vastgelopen in dat beeld waar hij maar heel langzaam uit kwam. De emmer op de begane grond, onder de kraan, een bekend geluid dat zich zeven verdiepingen door lucht en licht verplaatste als door een leiding, de klaterende waterstraal, een toonladder van laag naar hoog, van een melodieuze akoestiek. De zwabber van de huisbewaarster over de tegels, licht gespetter: het was zes uur. Op de gang hakken van de buurvrouw die altijd vroeg naar haar werk vertrok; het dagelijkse hondengeblaf; een gierende bus, piepend rubber op het wegdek. Was het in Iquitos? Inboorlingen die bij duizenden omkwamen door de rubberontginning, ontzaglijke Latijns-Amerikaanse rijkdom, playboys met bronzen gelaat en witte smoking. Zilver uit Potosí. Nu kende hij die gezichten, hij had, weerspiegeld in de ruit met visa-mastercard, het gezicht gezien van een vrouw, een chola[5], met een kind op haar rug gebonden, haar vriendelijke blik betekende niets; de chola en het kind waren voor straks, zei Mentasti zonder iets te zeggen, en hij voelde een scherpe pijn in zijn zij, de pijn die je voelt wanneer je wakker wordt en je iets onaangenaams te binnen schiet en je wilt vergeten, aan iets anders denken, uitbannen. De liftdeur, iets wat lijkt op metaal dat wordt doorgezaagd (de bouwplaats op de hoek) en onregelmatig gehamer. Regelmaat was een belangrijk punt (hij was nu echt wakker, niets aan te doen): wat de spanning en dus slapeloosheid veroorzaakte, was het niet weten wanneer de volgende hamerslag kwam. De stad ontwaakte, zette zich in beweging, brieste en hamerde, knetterde, brulde en bedaarde. Almagro; Corrientes was dichtbij, te dichtbij (hij besloot zijn ogen niet open te doen, nog niet). Fitzcarraldo, gespeeld door Kinski; de bloei van de rubberhandel als gevolg van de opkomst van de auto was voorbij, maar Fords toekomstvisie was gebleven. De jungle en de moderne cultuurtempels, operahuizen in Manaos, steeds verder verpauperend in een wereld op zijn retour; lianen die zich een weg baanden door het donkerrode pluche, het Franse verguldsel zwart uitgeslagen, keuvelende apenfamilies in de loges, de veelheid aan geluiden in het oerwoud, de matte basso continuo van de insecten die nooit verslapte, daardoorheen de snerpende roep van de ara waar zich ooit de loepzuivere stem van prima donna’s verhief (hij wiegde zich in barokke beelden, dingen die er hier op het braakland nooit waren geweest). Verborgen onder de niet te stuiten wirwar aan beelden en de woordenvloed, sluimerde een slinkse, volhardende gedachte die zich uiteindelijk aan hem wist op te dringen: het premoderne, ja zelfs het primitieve willen vatten in moderne categorieën, daar zat het ’m in; dat was het manco, de fout, de discrepantie. Een perifeer subcontinent beschouwd vanuit het centrum. De gluiperige woorden die via een niet afgedichte spleet zijn hoofd binnendruppelden, kwamen hem voor als godslastering. Klote!, schreeuwde Mentasti in stilte. Hij verlangde intens, met hart en ziel, naar het geluid van de donder (toen hij uit het toestel stapte, regende het, Claudia met een paarse paraplu), een donder die van pure kosmische bombast het belachelijke, benepen gesmiespel beneden op de grond zou doen verstommen, beginnende met het getetter in zijn eigen hoofd. Precies op dat moment wordt zijn wens vervuld: een krachtig, oorverdovend lawaai breekt los, zwelt aan, vult alles in de ruimte: een vliegtuig stijgt op van Aeroparque; iets wat meer lijkt op een donder kun je je niet wensen. Toevalligheden of kleine wonderen waarvan we eenzame getuigen zijn, dacht Mentasti vermoeid. Daarboven was een willekeurige man als hijzelf, een vertegenwoordiger in zeep, op weg naar Santiago del Estero. De Republiek Argentinië ontwaakt. De menigte kolkt als een onstuitbare rivier door de straten (metropool). In deze stad was de menigte er ineens, in één klap van gehucht naar grootstad, amper de tijd voor de eenzame flaneur om tot een droombeeld te vervagen en vervolgens te verdwijnen, de stadswandelaar was vanaf dat moment voor andere steden, steden die traag waren gegroeid op het gematigde vuur der eeuwen, beschermd door het kasteel van de leenheer (dingen die waren blijven hangen van zijn lectuur in het vliegtuig, restanten van de vorige nacht die rondwervelden in zijn hoofd). Je bent overzee geboren uit een utopische schets (Mentasti volgde gedwee zijn vragende inwendige stem), van het papier op de grond overgebrachte lijnen die de wind uitvaagde nog voor de Spanjaard met de breedgerande hoed zijn staak in de grond had kunnen slaan. Het betekenisloze raster overgetekend in de moddergrond door gebarende, uitgeputte mannen, vanuit de verte in de gaten gehouden door onzichtbare wezens, onzichtbaar wellicht omdat ze de kleur van de aarde hadden. Dochter van smokkelaars en gaucho’s, van mensen die met grote ogen en een perplexe of stugge uitdrukking op het gezicht aan land waren gegaan, gehypnotiseerd door de vlakke lijn. Hij was nu onherroepelijk wakker en zijn betoog (constateerde hij) bevatte misschien niet veel logica maar wel een zekere retoriek. Ga door, zei Mentasti vanaf zijn spreekgestoelte of staand op een stoel bemoedigend tegen zichzelf: een plek vol arglist, gevoed door armoede en de haast die achter zich te laten, verwoord in een overgangs-, gelegenheids-, mengtaaltje (cocoliche[6], Hebreeuws koeterwaals, Arabisch dat ten onrechte voor Turks werd gehouden, etcetera), dat een hoorbare vorm gaf aan het Babel dat uitzwermde richting de onbereikbare einder, of dat (Babel dus) ervan droomde rijk terug te keren, Amerika te stichten en met het volgende schip huiswaarts te keren, terug naar het eigen boerengat. Hoe ben je nu, vroeg Mentasti aan dovemansoren, hij deed zijn ogen open en keek – nu wel – naar de ventilator die roerloos aan het plafond hing. Hoe dan ook, van nu af aan wil ik me je het liefst herinneren bij nacht en van bovenaf. Dat klonk als het laatste vers van een tango. Bij nacht en van bovenaf, daar zat iets in, een mogelijke synthese, een figuur, een patroon. Dat moest hij onthouden voor wanneer hij weer begon aan zijn essay over de stad, dat hij al duizend en één keer op de lange baan had geschoven, met als eeuwig excuus dat hij ‘moest werken’.

Hij ging op bed zitten, zijn ogen en slapen klopten. Miljoenen voerden op dat moment dezelfde handeling uit, schoven hun benen onder de lakens vandaan. Hij strekte voorzichtig zijn nek. Het geluk alleen te zijn. Claudia was zo attent geweest om rond twee uur weg te gaan.

[1]Al sinds de tijd van de paraplu’s voor het stadhuis – Verwijzing naar de mensen die – met paraplu’s, want het regende die dag – bijeenkwamen voor het stadhuis van Buenos Aires op 25 mei 1810, later bekend als de Meirevolutie, die de onafhankelijkheid van Argentinië inluidde.

[2]Erdosain – Personage uit het werk van de Argentijnse schrijver Roberto Arlt.

[3]Olympische groentevrouwen – De man van de roze straathoek, een novelle van Jorge Luis Borges. De ‘Olympische groentevrouwen’ verwijzen naar een ruzie tussen twee vrouwen waarin de godinnen Minerva en Juno zich mengen, beschreven in Adán Buenosayres van Leopoldo Marechal.

[4]de moeder aller slachthuizen – Verwijzing naar het beroemde verhaal El Matadero (‘Het slachthuis’) van Echeverría, geschreven rond 1839, gepubliceerd in 1871.

[5]chola – Quechua-vrouw.

[6]cocoliche – Een mengtaal van Spaans en Italiaans, gesproken door de Italiaanse immigranten die vanaf eind negentiende eeuw in groten getale naar Buenos Aires kwamen.

2

Middernacht op de kaden, op de verlaten boulevards, bij de obelisk, in de koplampen van een enkele haastige auto. Het toestel van Lloyd Aéreo Boliviano is ruim drie uur geleden geland op Ezeiza. Op het moment dat Mentasti in zijn tweekamerflat in Almagro Claudia probeert uit te leggen dat hij moe is, zit Cristóbal in een bar aan de Avenida de Mayo te wachten tot de klok half twee slaat en hij zeventien wordt. Doodstil, zo min mogelijk met zijn ogen knipperend, kijkt hij hoe de grote wijzer richting zes opschuift.

Half twee, om half twee was hij geboren, had zijn moeder hem verzekerd. Na lang aandringen had ze het eindelijk verteld, herinnert Cris zich, al weet hij niet meer wanneer het gesprek plaatsvond. Waarschijnlijk was hij weer eens bestookt met vragen door Melisa, die met alle geweld zijn horoscoop wilde trekken. Er bekroop hem een akelige gedachte, die hij niet kon wegstoppen of negeren: het kon best dat zijn moeder gelogen had omdat ze het een vervelend onderwerp vond en er vanaf wilde zijn. Als zijn moeder had gelogen of niet meer precies wist hoe laat hij was geboren, balanceerde zijn leven op de rand van de afgrond, want dat gegeven was het enige wat hem in de astrale wereld op de kaart zette. De astrale wereld was een manier om bij Melisa in ’t gevlij te komen, want wanneer Melisa het had over de astrale wereld, over magie en over het noodlot, keek ze hem strak en indringend aan, en brachten haar grote, opgemaakte ogen en haar benen die onder haar zwarte kunstleren minirok uitstaken hem het hoofd op hol. Bleef het vermoeden dat zijn moeder zomaar wat had gezegd. Vrouwen ook altijd met hun geheimen – meestal onbetekenend, overigens; al was het tijdstip van zijn geboorte dat niet, gaf Cris toe. Dat je voor bepaalde zaken vrouwen moest raadplegen was een deprimerende gedachte. Hij besloot die overdenking te noteren voor zijn persoonlijke filosofie. De sirene van een ambulance zwol aan in de nacht en leidde hem af. Vanuit zijn ooghoek zag hij dat de kelner naar hem stond te kijken. Eindelijk wendde hij zijn blik af van de klok, een paar witte sterretjes dansten voor zijn ogen. De kelner keek kwaad naar hem, die ouwe stond zich op te vreten omdat hij een snotneus moest bedienen die al uren op één koffie teerde. Op dat moment sprong de grote wijzer op zes en gaf de klok half twee aan. Cristóbal stak driftig zijn hand op. De man werd wakker en zette zijn roestige benen in beweging: knars, knars, knars, knars. Toen hij vooroverbukte om het bonnetje te kunnen lezen en af te rekenen, zei Cris vrolijk: ‘Een biertje, graag.’ Het gezicht van de kelner vertrok. Zonder een woord maakte hij rechtsomkeert. Toen hij vier tafels verder was schreeuwde Cris uit volle borst, alsof de man twee straten verderop stond: ‘Ober!’ Hij schrok, hij was zich rot geschrokken, en die andere achter de bar was ook ineens klaarwakker. ‘En wat pinda’s’, voegde Cris er op normale toon aan toe.

De man keek hem vernietigend aan.

‘Ik ben jarig, ober.’

Cris grinnikte. Die ouwe was bijna uit zijn schoenen geschoten en met zijn kop tegen het plafond geknald. Voor hetzelfde geld had hij een hartaanval gekregen. Hij keek op de klok: hij was nu tien minuten zeventien. Bij wijze van dramatische geste hief hij zijn glas in de lucht, alsof hij toostte met een onzichtbare vriend, en dronk het in één teug uit. 31 juli 1995, het was ijskoud in de uitgestorven bar, bruine formica tafels, verfrommelde papieren servetjes op de grond, en buiten de motregen die als vies water over de ruiten naar beneden droop. Op straat was geen levende ziel te bekennen. Op de muur aan de overkant van de straat stond iwanna rock the police la renga[7] en hij had er nog bij willen zetten: geweld is een leugen[8], spuitbussen waren duur, magere Pereda jatte ze bij de ijzerhandel onder de neus van de eigenaar. ‘Het was geen droom … je rende stuurloos rond, het was geen droom … je blinde ogen wijdopen …’[9] Driftig trommelde hij op het formica, het glas en het bordje trilden. Hij miste zijn walkman. Cris bedaarde. Hij keek graag naar het winterse natte asfalt dat glansde in het straatlicht. De zuidoostenwind, zei zijn ma. Het kwam allemaal door de regen. Bij de gedachte aan zijn gehavende kerstkaarten schoof hij ongemakkelijk over zijn stoel. Als het plafond niet had gelekt, waren de kaarten niet gaan spelen, had zijn moeder geen scène gemaakt en had hij nu in zijn bed liggen slapen. Maar nee, zijn moeder moest zo nodig zoals iedere dag haar hoofd om de hoek steken om hem wakker te maken voor school, haar gezicht onder de stinkende, groezelig gele zalf. De laatste woorden die hij tot haar had gericht voor hij de deur met een klap achter zich dichttrok waren bestemd voor dat walgelijke smeersel. Maar als er iemand op deze aardbol was die geen gevoel had voor ironie, dan was het zijn moeder. Doelloos had hij in de buurt van Warnes rondgezworven, de hele dag had hij door Villa Crespo gedoold, tot hij uiteindelijk de kant van het centrum op was gelopen en in dit café was gaan zitten. Straks ging hij in station Retiro slapen. De volgende ochtend zou hij zijn spullen ophalen. Als ze dachten dat hij terugging naar die smerige rotkamer dan hadden ze het mis. Wat zag zijn moeder toch in de Pool? Liefde, om te kotsen was het. Blond haar en blauwe ogen, dat moest het geweest zijn; donkere mannen kwamen niet in aanmerking en een blonde man kon nog zo’n schoft zijn, hij had een streepje voor. Misschien was het een complex: als dochter van Italianen was ze zelf donker. Het zat er al lang aan te komen, maar de bom was gebarsten door de affaire met de muziekkaarten. Een investering op aanraden van de Armeniër, de groothandelaar-importeur: je koopt ze nu en met de Kerst vraag je er drie keer zo veel voor, had hij in maart gezegd, terwijl zijn harige handen een kaart met blikkerende kerstsleeën en een sneeuwlandschap openvouwden die ‘Jingle bells, jingle bells’ speelde. Een deuntje met alles erop en eraan, alsof het door een mierenorkestje ten gehore werd gebracht. Ting-ting-ting … Ting-ting-ting … Ting-ting-ting-ting-tiiiing … Het is iets bijzonders, zei de Armeniër, hier verdien je het geld mee om te starten. Al zijn spaargeld zat in de doos die hij als de eerste de beste halvegare in april had gekocht in afwachting van de volgende Kerst. Chinezen produceren als gekken en ze imiteren als de besten, zei Margosián. Laat een Chinees een tango horen en hij speelt hem zo voor je na, zei hij. D’Arienzo? D’Arienzo. Baffa-Berlingieri? Baffa-Berlingieri. En terwijl de dikke, morsige groothandelaar-importeur – mobieltje aan zijn oor, ingeklemd achter de met lichtgevende kurkentrekkers, opvouwbare handzagen, muzieklampjes en stop-met-roken-asbakken bezaaide toonbank – zich verloor in hoogdravende monologen, deed hij, Cris, alsof hij luisterde. Chinese import maakt furore, jongen, zei hij, wist je dat niet? Cris zocht in zijn jaszak en spreidde een stapel flyers uit over de tafel: morfax eethuis pizza empanada’s Rendez-voushotel Discret Eroticsuite Watersuit … Kom naar het Monumentalstadion in Núñez, de Universele Kerk van het Koninkrijk Gods roept je, El Pisito de Maipú – godinnen in jarretellen, gratis bar service … Je huid verdient een nieuw leven!!! model star – Altijd al model willen worden? Gratis casting … Opgelucht vond hij wat hij zocht: op de achterkant had hij het nummer van de Armeniër geschreven. Die ochtend waren vijfhonderd losgeslagen kaarten, geactiveerd door het vocht of zoiets, begonnen te spelen, eerst eentje, toen nog een en daarna allemaal tegelijk tot de jingle bells en heilige nachten versmolten tot het gekrijs van een creperende rat begeleid door een dwergenorkest van ontstemde belletjes en fluitjes. Juist op dat moment was zijn moeder in haar nachthemd en grijze kamerjas in de deuropening verschenen om hem wakker te maken, met een bezorgd gezicht dat glom van de antirimpelzalf die ze bij de apotheek op de hoek voor haar bereidden. ‘Wat is dat voor lawaai?’ Hij had zich met een deken op de kartonnen doos geworpen, en zij was zijn kamer in gelopen om te zien wat hij verborg, want dat hij iets raars probeerde te verbergen was duidelijk. Toen had hij plastic horen kraken en hij hoefde niet om te kijken om te weten dat zijn moeder op zijn walkman had getrapt. Tijd om zich te beklagen had hij niet, want nadat zijn moeder de kapotte walkman bestudeerd had en zei: ‘Wat zonde, dat krijg je als je hem op de grond laat slingeren!’ trok de inhoud van de natte doos haar aandacht. Na een kort moment van verbazing (ze was zo iemand die van haar leven nog geen kerstkaart had verstuurd of gekregen) trok ze van leer: dat dat er ook nog wel bij kon, dat hij zeker zo stom was geweest om de paar centen die hij had aan die rommel uit te geven (rómmel, dat zei ze), en waarom hij geen echte baan zocht, en dat ze zijn streken beu waren (béú, dat zei ze) en dat hij iets aan die doos moest doen vóór Poteki (zijn moeder noemde haar tweede man bij zijn achternaam, nooit bij zijn voornaam, zoals ze haar huis ook nooit ‘mijn huis’ noemde maar ‘Warnes’, ‘stuur het maar naar Warnes’, zei ze altijd) thuiskwam en hem met inhoud en al de binnenplaats op zou smijten. Tussen het geroep van zijn moeder door klonk het klaaglijke gekerm van een aantal kerstarpeggio’s. Vóór ze eindelijk wegging, zei ze nog bitter: ‘En vanwege die troep wil je niet in de zaak helpen.’ In één beweging kleedde Cris zich aan en zette de doos op het balkon. Vijf kaarten waren nog te redden, die bracht hij in veiligheid; toen stak hij de doos in brand. Het duurde lang voordat hij vlamvatte. Terwijl hij toekeek hoe zijn investering in zwarte rook opging, zei Cris bij zichzelf dat hij zo niet langer kon leven, dat had hij die ochtend op het balkon tegen zichzelf gezegd. In dat afschuwelijke huis, boven de handel in reserveonderdelen met de met motorolie doordrenkte, zwarte toonbank en, daar weer boven, zijn kamer met het armzalige balkon van waar hij de afgelopen jaren, zijn hele middelbareschooltijd lang, had uitgekeken op dezelfde gammele daken en scheve antennes tegen een loodgrijze lucht. Hoe had zijn moeder kunnen wennen aan dit leven? Hoe hield ze het uit met een vent als zijn stiefvader? Overigens waren dat vragen die hem alleen bezighielden wanneer hij down was. ‘Hé, jij, geef die doos eens aan’, had Poteki hem in het bijzijn van een paar klanten toegesnauwd. Hij werd weer witheet als hij aan dat neerbuigende toontje dacht. Begin dat jaar had zijn moeder hem gedwongen na schooltijd mee te helpen in de zaak en Cris vermoedde dat dat ook de toekomst was die hem wachtte na zijn eindexamen. Drie maanden eerder had de school zijn moeder een felicitatiebrief gestuurd omdat haar zoon – hij dus – het hoogste cijfer van de klas had gehaald bij een soort wedstrijd die Mentasti, zijn leraar geschiedenis en filosofie, had gehouden. Als iets zijn klasgenoten niet interesseerde was het wel wat Mentasti hun probeerde bij te brengen, maar hem lag het. Als onderwerp had hij de methodische twijfel van Descartes gekozen. Wat een kerel, die René, die was pas eerlijk. Maar zijn moeder had niet gereageerd, en ze had ook niets gezegd over de brief van zijn leraar, waarin hij schreef dat ze hem moesten aanmoedigen om te studeren, dat hij hem zou helpen, niks. Het had hem twee dingen opgeleverd: zijn beslissing om weg te lopen en ze thuis eindelijk aan hun verstand te brengen dat hij niet in de zaak ging werken, en de gewoonte om over de perfecte misdaad te fantaseren. Uitermate geschikt als nachtelijk tijdverdrijf: het bedenken van honderden manieren om die Poolse rotzak uit de weg te ruimen. Hij had steeds volmaaktere plannen beraamd met tot in het kleinste detail uitgewerkte alibi’s en vernuftige antwoorden voor de politie. Waar hij was in de nacht van zijn dood? Bij een klasgenoot thuis aan het studeren. Wat ze studeerden? We lazen Descartes. Hebt u weleens gehoord van de methodische twijfel, agent? Kan ik u van harte aanbevelen. Op methodische, filosofische wijze had hij zijn plan uitgedacht. Een maand later had hij het idee laten varen omdat hij de Pool inmiddels zag als een arme stakker die hij als hij wilde zo bewusteloos kon slaan. Bovendien had hij in maart via Mariano de Armeniër leren kennen, de groothandelaar-importeur, en was hij zonder dat zijn moeder het wist voor zichzelf begonnen. Maar nu was ze er door dat lekkende kloteplafond achter gekomen.

Op het bordje lagen nog vier nootjes. Met zijn mond overdreven ver open liet hij ze van steeds hoger op zijn tong vallen. Hij kon zijn kaken indrukwekkend ver opensperren, en ook grijnzen als een krankzinnige, dan streek hij zijn haar plat, klemde zijn kiezen op elkaar en lachte van oor tot oor. Soms gebruikte hij dat. Hij wenkte de kelner, die zijn roestige, slepende gang weer inzette.

‘Weet u, ober, u luistert echt te veel naar de Redondos.’

Hij proestte het uit, recht in zijn gezicht. Hij rekende af zonder de man aan te kijken, stond op en vertrok.

[7]Iwanna rock The Police La Renga – Iwanna Rock en La Renga: Argentijnse hardrockbands.

[8]‘geweld is een leugen’ – Uit het nummer ‘Nuestro amo juega al esclavo’ (‘De baas speelt slaaf’) van de Argentijnse cultrockband Los Redondos de Ricota.

[9]‘Het was geen droom (…) ogen wijdopen …’ – Uit het nummer ‘Ji, ji, ji’ (‘Hi, hi, hi’) van de Redondos de Ricota.

3

De holle, verre stem stuiterde heen en weer in een zwarte ruimte aan het einde van een witte tunnel. Geërgerd door het onafgebroken gegalm in zijn hoofd deed hij zijn ogen open. Een jongetje van een jaar of vier stond hem op vijftien centimeter van zijn gezicht aan te staren.

‘Dag, ventje’, zei Cristóbal, terwijl hij zich oprichtte. Hij had kramp in zijn been.

Het jongetje werd door zijn moeder bij zijn arm gegrepen als om iedere toenaderingspoging van zijn kant bij voorbaat af te wenden. Onvoorstelbaar, hoe vrouwen aan de arm van een jongetje konden trekken. Hij geeuwde. Station Retiro, negen uur ’s ochtends op de gigantische dubbele klok hoog boven de hoofden van de gehaaste reizigers, die beneden zonder opkijken af en aan stroomden. Het daglicht scheen flauw naar binnen langs de in de grijze steenkolossen verzonken bogen, en vermengde zich beneden met het schijnsel van de altijd brandende winkelverlichting. Een galmende, metalen stem herhaalde vertrektijden en bestemmingen die tegen de muren kaatsten, nog eens weerkaatsten en vervolgens verloren gingen in de hoogte, ergens tussen enorme dwarsbalken van natuursteen en elkaar kruisende ijzeren spijlen. Vóór de echo van de laatste vertrektijd wegstierf, nam hij het op tegen de volgende die op zijn beurt uitdoofde, waarop weer een andere inzette, en nog een, en al die in elkaar overlopende stemmen en echo’s smolten samen tot een vormeloze, continue klank.

Hij was in topvorm, voelde Cris nog wat slaperig. Zacht was de bank niet, maar hij had prima geslapen. Nu moest hij terug naar Warnes voor zijn spullen, met name zijn goedkope blauwe pak. Maar hij bleef zitten waar hij zat. Een verkoper moet in de eerste plaats zichzelf verkopen, had de Armeniër ingebouwd tussen dozen achter in de winkel gezegd. Als je ergens aanbelt en eruitziet als de eerste de beste landloper, zei hij, dan slaat de vrouw des huizes de deur meteen weer in je gezicht dicht. Dan krijg je niet eens een kans. Jij ziet er goed uit, jongen, koop een pak en je zult zien. Let op mijn woorden. De Armeniër dacht dat hij naar hem luisterde omdat hij altijd overal ja op zei. De groothandelaar-importeur was een walgelijke kerel, een walgelijke, zielige vent.

De moeder en het jongetje liepen weg door de centrale hal, twee dwergen in een gigantisch paleis. Boven hen verhieven zich de imposante monumentale muren. Want wanneer je de centrale hal in liep, mijmerde Cris terwijl hij de daad bij het woord voegde en zijn slaapplek verliet, kreeg de ruimte een andere dimensie en als je naar boven keek, zoals hijzelf nu deed, over de markiezen en neonreclame heen, ontdekte je bovenin de grote gewelfde en rechte vlakken op de stationsmuren, die flauw glansden in het daglicht. En als je weer naar beneden keek, strekte de in het schijnsel van de etalageruiten oplichtende vloer zich uit over honderden vierkante meters gepolijst graniet waarover mensen zich schichtig of druk of ernstig of lachend of in zichzelf pratend voortbewogen, en wanneer Cris met zijn ogen halfdicht naar hen tuurde, zoals hij nu deed, leken het schaatsers op een eindeloze ijsbaan die kriskras door en langs elkaar van de ene naar de andere kant van de hal gleden. Jongens zoals hij, mannen, vrouwen, kort, lang, dik, dun, kaal of met een pruik kwamen zijn kant op, kruisten elkaar op hun weg en weken in diagonalen uit zonder hem aan te kijken; sjaals, mutsen, attachékoffers, handtassen, dubbelgevouwen kranten, reistassen, rugzakken. Een vrolijke man met rood haar en sproeten, en zware riemen met thermoskannen over zijn borst gesnoerd, bood laverend tussen de menigte koffie aan. Cris bleef staan om de bronzen toortsen te bewonderen die om de zoveel meter per drie aan de muur hingen: er zaten matwitte lampen in die vlammen moesten voorstellen. Hij nam zich voor om, als iemand hem ooit, voor een reportage bijvoorbeeld, zou vragen wat zijn favoriete plek was, te antwoorden: een station. Hij bekeek zichzelf van opzij in een etalageruit met zakmessen, postzegels en wekkers. Hij streek zijn piekerige haren met één rake beweging plat. Er liep een meisje langs dat hem vrolijk aankeek. Dat deed hem deugd, hij vond het een goed teken. Zijn uitgaven van de dag: een kop koffie en de bus naar Warnes. De laatste bus naar Finisterre[10], besloot hij alvast. De restauratie had hetzelfde plafond en dezelfde sierlijsten als de hal, maar bovendien dikke zuilen die gemaakt leken van donkerroze marmer. De luchters die er hingen waren zo groot als eettafels. Dezelfde gehaaste mensen, dezelfde ijle stem met de litanie van vertrektijden. Aan de muur aan de straatkant, massief als een burgwal, draaiden de bladen van een gigantische ventilator zo traag dat er duiven tussendoor zeilden en schaduwen tekenden in het nevelige, koude licht. Een winterdag, zijn verjaardag. Cris koos een tafeltje uit, ging zitten en bestelde een koffie verkeerd en een paar croissants om het feest voort te zetten. Wat voelde hij zich goed. Hij was vrij, baas over zijn eigen tijd; hij begon langzaamaan te beseffen wat dat betekende. Hij nam de tijd voor zijn ontbijt, liep vervolgens op zijn gemak naar buiten en stak de straat over naar de bushalte.

De Pool stond iedere dag vroeg op om in het kamertje achter de zaak maté te drinken en paperassen door te nemen. Zijn moeder bleef thuis en deed de boodschappen; daarna ging ze ook naar de zaak en als er klanten waren, hielp ze haar tweede man een handje. Met een beetje geluk waren ze niet thuis. Toen hij uitstapte zag hij dat zijn moeder de stoep stond te vegen. Cris mompelde gedag en vloog vóór ze iets terug kon zeggen met drie treden tegelijk de trap op; hij liep door de keuken en de ruimte die dienstdeed als eetkamer en vervolgens naar boven, zijn kamer in. Op het balkon lagen de verkoolde resten van de doos. Hij pakte een plastic zak, een stoffer en wat oude tijdschriften en papieren, veegde alles bij elkaar en stopte het in de zak, die hij dichtknoopte en in één moeite door buiten op de stoep zette. Toen hij de keuken weer in kwam vroeg zijn moeder: ‘Wat ben je aan het doen?’ Maar hij liep onverstoorbaar door naar zijn kamer. Dit keer meende hij het, eens zien of ze in staat was om zoiets simpels te begrijpen. Hij zou nooit meer met de Pool onder één dak leven. Al kwam hij om van de honger. Hij trok zijn kleerkast open, daar hing het blauwe pak – het goedkoopste van heel Once[11], zijn witte overhemd en enige das. De dag dat hij het in een etalage op de pop had zien hangen, was hij verbaasd geweest dat een pak van zo’n mooie snit zo goedkoop was. Toen hij de winkel in ging en het de verkoper aanwees, zag hij dat het van achteren van boven tot onder met spelden bij elkaar werd gehouden. Het stond hem goed, of misschien vond hij dat omdat het de eerste keer was dat hij zichzelf in een pak zag, in ieder geval niet omdat de verkoper het zei. Die idioten dachten dat hun klanten geloofden wat ze hun allemaal op de mouw speldden om iets verkocht te krijgen, zeker bij een pak, want ze werkten op commissiebasis en verdienden maar een hongerloontje. Daarom hield hij van zijn werk: hij kocht importgoederen en verkocht ze aan de deur, in winkels of kiosken. Een baas? Had hij niet. Ook de Armeniër, de groothandelaar-importeur, niet want als hij wilde kocht hij bij een ander in. In tegenstelling tot andere verkopers ging hij niet door het stof voor zijn klanten. Wilt u iets kopen? Ja? Fijn: dan liet hij zien wat hij in zijn koffer had. Wilt u niks, even goede vrienden. Tot ziens. Zijn moeder was hem gevolgd en stond in de deuropening naar hem te kijken. ‘Waar ga je heen?’ vroeg ze nu. ‘Dat laat ik nog wel weten’, antwoordde Cris zonder haar aan te kijken. Hij trok de kleine bruine koffer met monsters van de importartikelen onder het bed vandaan. Hij schoof de monsters opzij, legde zijn grijze rugzak plat op de bodem en daarbovenop het pak, een trainingspak, ondergoed, het overhemd en de stropdas, en zijn oude bruine schoenen, die hij verfoeide. Hij pakte op de tast de boeken die Mentasti hem had geleend, de paar kaarten die de ramp hadden overleefd, zijn spiraalbloc, en de cassettebandjes van de enige plank in zijn kast. Hij rommelde in laden en besloot uiteindelijk toch alles weg te gooien: hij wilde niet terugkomen om iets te halen. Hij pakte zijn spaargeld, vijftig peso, en stopte het in zijn spijkerbroek. Tot slot haalde hij de foto’s uit de la van zijn nachtkastje en legde ze in de blocnote. Hij sloot de koffer. Wat hij het ergste vond, wat echt pijn deed, lag daar, aan zijn voeten, in stukken: de walkman, de avond tevoren vertrapt. Hij inspecteerde hem, maar hij was niet meer te redden: ook de koptelefoon was stuk. Zijn moeder deed alsof ze de bloempotten goed zette. Nu kwam ze achter hem aan de trap af. ‘Waar ga je heen? Heb je geld?’ ‘Ja’, zei hij, terwijl hij snel de keuken uit liep en de trap af naar de voordeur. ‘Wacht, Cris, hier …’ zei zijn moeder achter hem, ze kwam achter hem aan, maar hij was al bijna op straat en draaide zich niet om. Hoewel hij een voorsprong had, kon ze nog net zeggen, bijna schreeuwen: ‘Laat weten waar je bent … en of je iets nodig hebt.’ Hoe had hij zo achterlijk kunnen zijn om te geloven dat zijn moeder aan zijn verjaardag zou denken. Ze konden doodvallen, zij, haar Pool en hun kogellagers. Ze zouden maar wat blij zijn dat de kamer vrijkwam. Wie weet verhuurden ze hem wel.

Op straat zag de lucht er nog steeds dreigend uit. Achter de stoffige etalageruit van de winkel lagen ventilatorriemen, koppelingen, sturen, doosjes met bougies en tientallen kabels kriskras door en op elkaar. Het geheel werd bekroond door het silhouet van zijn over de toonbank gebogen stiefvader. Hij begon uit alle macht te fluiten. Op de hoek kocht hij om te wisselen een krant en stapte hij in de bus.

Bij ieder huizenblok dat de bus passeerde, voelde hij zich beter. Een mager, chagrijnig mens dat alleen zat, keek naar hem. Wat? Had hij soms iets van haar aan? Hij schonk haar zijn krankzinnigengrijns en ze wendde haar hoofd af. Het was ijskoud, hij begroef zijn handen in de zakken van zijn jack. Nu ging hij methodisch te werk; in regel nummer vier zei René dat voor het onderzoeken van de waarheid der dingen de Methode nodig is. Hij was zonder nadenken begonnen, maar nu volgde hij de stappen, paste hij de Methode toe. René twijfelde aan alles en begon helemaal opnieuw. Ook hij twijfelde overal aan: zijn moeder, zijn vaders dood, zijn huis, school. Hij maakte schoon schip en begon opnieuw. Eerste stap: uitgevoerd. Hij moest in vorm blijven, zorgen dat hij steeds helder en alert was. Als iemand hem ooit zou vragen welk personage uit de geschiedenis hij graag had gekend zou hij onmiddellijk antwoorden: Descartes. Mentasti had hem niet voor niets gevraagd voor de filosofiecursus die hij zou geven wanneer hij terug was uit Bolivia, en een maand geleden was hij naar de voorbespreking geweest, zo had zijn leraar het genoemd: ‘de voorbespreking’. Hij had zich er niet op zijn gemak gevoeld, maar er moest een reden zijn waarom zijn leraar hem had uitgenodigd (‘dat je net hierin uitblinkt’, had hij gezegd), waarom hij die brief naar hem thuis had gestuurd. Hij onderdrukte de lach die hij voelde opkomen en schoof onrustig heen en weer. Even later bedacht hij dat hij al die tijd nog niet één keer aan Melisa had gedacht. Zodra we ophouden aan vrouwen te denken, domineren ze ons niet meer. Hij noteerde de gedachte in zijn mentale aantekenboekje dat als titel droeg ‘persoonlijke filosofie’. Hij ging onderuit zitten en voelde of zijn geld nog in zijn broekzak zat. Hij zou moeten lenen bij de Armeniër tot hij zichzelf kon bedruipen. Tevreden wierp hij een blik op de andere passagiers; alleen jammer van de walkman ‘… ik verdrink, ik verzuip, gloe-gloe! … verdronken door mijn trouwe spook, boe-boeee…’ Magere Pereda, Mariano, dikke Di Tomassi; ze stonden nu allemaal op het punt om bij wiskunde naar binnen te gaan. Die gedachte ontlokte hem opnieuw een triomfantelijk lachje. Op dat moment sloeg de bus op Ángel Gallardo af richting Díaz Vélez. Hij keek naar de rij hoge platanen in het park en de zijgevel van het Natuurhistorisch Museum dat achter hem uit het zicht verdween. In een opwelling besloot Cris dat hij hier, in de omgeving van het Parque Centenario, een kamer zou gaan zoeken.

[10]De laatste bus naar Finisterre – Último bondi a Finisterre (‘Laatste bus naar Finisterre’) is een album van de Redondos de Ricota.

[11]Once – Wijk vol goedkope winkels in Buenos Aires.