Leif Davidsen

Aan de vooravond

Vertaald uit het Deens door Ingrid Hilwerda

Uitgeverij De Geus

breda 2011

Oorspronkelijke titel Min broders vogter, verschenen bij Lindhardt og Ringhof Forlag

Oorspronkelijke tekst © Leif Davidsen, 2010

Published by agreement with Leonhardt & Høier Literary Agency a/s, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Ingrid Hilwerda, via het Scandinavisch Vertaal- en Informatiebureau Nederland, en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Peter Stoltze, Stoltze design

isbn 978 90 445 2152 8

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Geschiedenis is een gemeenschappelijk weiland,

waarop alles en iedereen hooi kan oogsten.

Spaans gezegde

volgens de historicus Antony Beevor

Proloog

Ze zijn er allemaal. De premier, de Amerikaanse ambassadeur, het nieuwe bestuur, de uitgenodigde journalisten en de hele familie, en dat allemaal ter ere van mij. Tevens mijn huidige, jongere model van een echtgenote die er met haar achtenvijftig jaar probeert uit te zien als iemand van achtenveertig, mijn twee nog in leven zijnde eerdere echtgenotes, die net als ik nu oud zijn, ook al had ik ze uitgekozen toen we nog jong waren, mijn nog in leven zijnde kinderen en vele kleinkinderen; en ik zit in mijn rolstoel vriendelijk naar hen allemaal te knikken, terwijl ik denk aan mijn enige echte liefde, Irina, die ik voor me zie alsof het de dag van gisteren was dat we elkaar ontmoetten, en niet lang geleden in 1937.

Met de luide stem die mensen opzetten als ze met oude mensen spreken, vertelden ze me dat de koningin straks komt om me de orde met het Dannebrogskors op te spelden. Die heb ik natuurlijk al een keer gekregen. Nu krijg hem met alle toeters en bellen. Misschien is het wel een andere orde. Ik heb niet geluisterd. Ik knikte en toonde mijn dankbaarheid dat de majesteit persoonlijk zou komen. Geheel uitzonderlijk. Buiten het protocol. Vanwege mijn bijzondere positie zou ze aanwezig zijn in mijn grote, heerlijk geurende zomertuin. Ze zal gaan luisteren naar mijn wereldberoemde koor, Mads Meyers Koor, dat ik mijn hele leven al sponsor, en zich misschien verbazen over het feit dat ze drie oude liederen uit de Spaanse Burgeroorlog en een tango uit Buenos Aires zullen zingen. De dirigent was verbluft dat ik dat eiste, want waar moest hij de bladmuziek vinden, en waarom nu? Maar aangezien ik voor de muziek betaal, bepaal ik het repertoire. Ik heb jarenlang zelf in het koor gezongen, maar toen ik geen vertrouwen meer had in mijn stem, ben ik ermee opgehouden.

Ik ben erg oud en ik wil het liefst dood, maar ik zit hier welwillend te knikken en te luisteren naar de toespraken over mijn grote inzet tegen de Duitsers en voor het Deense bedrijfsleven en Denemarken, en ik denk dat ze niet weten dat de basis voor dit alles berust op een misdaad en dat ik altijd de behoefte heb gehad om het verhaal voor mijn dood te vertellen.

En nu is het moment daar.

Ik heb mensen in Argentinië, Spanje en het Rusland van Stalin vermoord. In Argentinië om mijn eigen huid te redden toen mijn pik me in de problemen had gebracht. In Spanje was ik waarschijnlijk enkel op eigen gewin uit en in Rusland deed ik het voor Irina. Daarvoor krijg ik geen orde, linten en sterren opgespeld. Die krijg ik voor mijn inzet tijdens de oorlog, waarvan ze dachten dat die voortkwam uit moed, maar in werkelijkheid was het uit woede over het onrecht in het leven. Ik heb in het belang van het vaderland diverse Deense landverraders en twee Duitsers geliquideerd. Ik was de koelbloedigste informant die de verzetsbeweging ter beschikking had. De man zonder angst, noemden ze mij. Omdat ze wisten dat ik niet bang was om dood te gaan, omdat de gedachte aan mijn broer me pijnigde, zoals die mij in mijn dromen nog steeds pijnigt. Ik was niet bang om dood te gaan, omdat ik in het hiernamaals verenigd zou worden met Irina zoals de geliefden uit Teruel.

Mijn verdiensten tijdens de oorlog maken een held van mij, omdat moord toch geen moord is, zoals de Bijbel en de school ons leerden.

Ik heb iedereen die ik ken om mij heen, maar ik mis vooral mijn broer, die bezield en slim was en in het goede van de mens geloofde, en ik mis mijn zus bijna net zo erg. Ze stierf vele jaren geleden een genadige dood, toen haar hart het plotseling begaf, en verder is er het onmogelijke, sentimentele gemis van Irina.

Mijn broer was knap, verfijnd en edel, en de mythe over hem groeide met de dag in mij. Hij was de kunstenaar en de idealist die vertrouwen had in een zaak. Hij was een persoon zonder slinksheid … of toch? Of werd hij gewoon nooit zo oud dat hij slinks kon worden? Hij geloofde erin dat hij iets kon betekenen voor anderen. Hij was bereid om te moorden en te sterven voor het goede en voor wat volgens hem de waarheid was. Of misschien was dat alleen zo totdat hij die shit in Aragón meemaakte.

Zijn lot is het lot van de twintigste eeuw. In mijn eeuw groeit de bloeddorst onder het mom van de opmars van de ideologieën en onthult de ware natuur van de mensheid.

De vele mensen op deze mooie dag in juni zijn hier om mijn verjaardag te vieren. Ze willen de dinosaurus zien voordat het te laat is. Ze gedragen zich als gieren en snateren als eenden over het feit dat de majesteit mij persoonlijk heeft geschreven, maar ze weten niet dat wanneer de dag is afgelopen, ik hier niet meer zal zijn. Ik denk vol verlangen aan de revolver, die in mijn bureaulade ligt. Hij wacht op me. Hij heeft sinds Albacete en Cartagena op mij gewacht, waar hij mij begeleidde op mijn reis naar zowel rijkdom als verdoemenis.

Hij was trouw en zeker. Hij werkte. Ik had hem meegenomen uit Argentinië en ik had hem bij me naar Spanje en het ijskoude Moskou. Een Smith & Wesson-trommelrevolver uit 1908. Betere hebben ze er nooit gemaakt. Het is gewoon rechtvaardig dat de revolver, waarmee ik landverraders heb geliquideerd, ook de revolver is die afrekent met mij.

Ik knik, kijk om mij heen en weet wat ze denken. Ze denken aan wat ik in mijn testament heb geschreven, omdat ze weten dat ik ondanks alles in geleende tijd leef, maar ze hoeven zich geen zorgen te maken. Ik zal voor hen allemaal zorgen. Meyer Industries is een solide bedrijf van wereldformaat. Financiële crises kunnen komen en gaan. Ik heb het bedrijf geleid volgens de ouderwetse opvatting dat er altijd een kroon meer in de kassa moet zitten wanneer de dag is afgelopen dan toen de dag begon. Ik heb me nooit aan speculaties overgegeven en heb mij nooit laten lokken door de lichtvoetige sirenen van de inhaligheid. Ik ben nooit om te kopen geweest door de beloftes van kruiperige bankdirecteuren voor gemakkelijke leningen en het verleidelijke gebrek aan moraal van de kapitaalfondsen.

Toch ben ik een oplichter in levenden lijve. In de dood wil ik het rechtvaardige doen.

Ik laat een goedlopende Deense firma na met de reputatie dat we geld geven aan goede doelen, immigranten in Denemarken een baan verschaffen en in de buitenlandse afdelingen fatsoenlijke omstandigheden bieden voor zowel de goed als de minder goed bedeelden. Ik heb het Mads Meyers Fonds gefinancierd dat cultuur heeft ondersteund, heeft betaald voor de mooie pleinen in de stad wanneer de overheid er geen geld voor had, en dat duizenden jonge begaafde Denen naar het buitenland heeft gestuurd om daar een felbegeerde opleiding te volgen. Nieuwe culturele instituten dragen de naam Meyer, en het verblijf aan enkele van ’s werelds meest vooraanstaande conservatoria wordt mogelijk gemaakt door beurzen van het Mads Meyers Fonds. Ik ben in de beste betekenis van het woord een filantroop geweest, en mijn kraag hangt zwaar van de medailles van verdienste van dankbare landen.

Elk jaar worden de overvloedige prijzen van het fonds in een grootse show op televisie uitgereikt aan kunstenaars uit binnen- en buitenland. Bekende mensen vechten om een uitnodiging, en dat draagt bij aan de hoge kijkcijfers van de show.

Als het een aflaat is, dan is het een aflaat die blijdschap heeft gegeven, maar hij zal mij geen toegang geven tot de Hof van Eden.

Ik laat veel geld na.

Wanneer ik een paar woorden moet uitspreken met mijn nog steeds vaste bariton, die slechts een beetje trilt vanwege de slijtage die in de loop der jaren is ingetreden, zal ik het houden bij banaliteiten met een vleugje sarcasme en de dwaasheid van de tijd doorboren, zoals waar ik beroemd of berucht om ben.

Het andere verhaal kunnen ze lezen wanneer mijn advocaat, Henry, mijn papieren vrijgeeft. Ik heb de laatste jaren van mijn leven besteed aan het vertellen van mijn verhaal en dat op een cd-rom gebrand, die in een geheime bankkluis ligt. Bovendien heb ik het cyberspace in gestuurd op een gecodeerd domein, dat alleen Henry kent. De nabestaanden kunnen het verhaal niet verwijderen, ook al zullen ze dat vast proberen. Zelfs Henry weet niet dat ik een van mijn meest begaafde kleinkinderen, de kleine Karl, die zo op mij lijkt dat ik me in hem kan spiegelen, het bestand heb laten coderen zodat het over precies negentig dagen naar een grote uitgeverij en twee kranten wordt gestuurd.

Ik kan me het meeste nog wel herinneren. In elk geval wat de moeite van het herinneren waard is.

Ik zit hier in mijn rolstoel naar het gezelschap in de tuin te kijken en geef netjes antwoord aan de mensen die mij met een glimlach op hun lippen en luide stemmen komen feliciteren, maar ik ben niet aanwezig.

Ik had Denemarken verlaten, maar moest terugvluchten toen de grond in Argentinië me te heet onder de voeten werd. Ik ben geboren in het jaar 1912, het jaar dat de Titanic tegen een ijsberg voer en zonk, en het eerste dieselschip van de werf van Burmeister & Wain koers zette naar Groot-Brittannië. Ik stam uit een ver verleden dat de meeste mensen zijn vergeten en waar ze zich niet om bekommeren, maar dat ik me zo glashelder kan herinneren.

Ik zie de jonge man die ik was voor me als de dag van gisteren. Ik zie mijn broer voor me. Ik zie mijn zus voor me, alsof ze naast me staat. Ik zie Irina voor me. Ik zie Joe Mercer voor me, en ik zie natuurlijk Svend voor me, mijn makker uit de oorlog, moge God zijn communistische ziel genadig zijn. Ik kan me mijn enorme zelfvertrouwen en arrogantie herinneren. Ik was ervan overtuigd dat de wereld om mij draaide, en dat andere mensen op aarde waren gezet om mij tevreden te stellen.

Ik zie de jonge versie van Magnus Meyer wakker worden in zijn geboorteplaats op nog maar vijfentwintigjarige leeftijd, maar overtuigd van het feit dat zijn levenswijsheid groot was. Wat hij had meegemaakt in Argentinië had hem gevormd, maar hij moest terugkeren, en daarmee gaf het leven hem andere troeven in handen dan de troeven die hij verwacht had te krijgen.

Ik ben vandaag de dag een gerespecteerd burger, maar dat is slechts een vermomming. Ik zal mijn aandeel aan de duivel moeten betalen. Dat is alleen maar eerlijk. Toch verzoek ik God om vergeving zonder de hoop te hebben verhoord te worden. Ik heb mijn verhaal verteld en meer valt er niet te zeggen. Het is zoals ik het me herinner en ik heb een goed geheugen. Ik heb zijn brieven en dagboeken bewaard. Ik heb belangrijke papieren en aantekeningen bewaard. Ik heb in de loop der jaren geld gespendeerd aan het vinden van sleutelpersonen en onderzoekers de archieven in gestuurd.

Ik wil liever geen langdurige juridische strijd na mijn dood, dus ik heb het verhaal verteld zodat het gedeeltelijk als fictie kan worden gelezen.

Het is misschien niet de gehele waarheid, maar het is mijn waarheid en het definitieve testament van Magnus Meyer.

Deel 1 - Jutland, nazomer 1937

Jutland, nazomer 1937

En de Heere zeide tot Kaïn: Waar is Habel, uw broeder?

En hij zeide: Ik weet het niet; ben ik mijns broeders hoeder?[1]

Genesis 4:9

[1] De vertaling van het citaat is overgenomen uit de Statenvertaling.

1

Op een bijzonder warme en mooie nazomerdag laat in augustus 1937 wordt Magnus Meyer wakker in zijn geboorteplaats. Hij is de dag ervoor aangekomen en heeft overnacht in Hotel Dania en staat na het ontbijt op het plein de geur van de nazomer op te snuiven, zwaar en zinnelijk en toch iel en koel na de hete jaren in Argentinië. Hij gunt het zichzelf om gewoon even stil te staan en de omgeving op zich in te laten werken. De stad is herkenbaar en toch vreemd. Hij hoort de trappelende hoeven van de paarden die de melkwagen trekken, ruikt de geur van cokes die wordt opgeslagen voor de komende winter, en hij ziet het kamermeisje in het appartement boven de bank het raam openen en ijverig schoonmaken, terwijl ze een voor hem onbekend liedje zingt. Het is een klein stadje. De voetgangers begroeten elkaar vriendelijk wanneer ze langs de sierlijke voorgevels van de winkeltjes lopen. Hij voelt zich op zijn gemak. Hij voelt zich goed en is eraan toe om dit stukje van de wereld opnieuw te veroveren, om het allemaal in zijn geest en zijn lichaam op te nemen en gewoon te genieten van de ochtend in zijn oude stad, voordat hij erdoorheen langs het meer naar het Kuurbad loopt.

Het is een flinke wandeling, maar het weer is zo goddelijk en eerlijk gezegd is hij zich ervan bewust dat hij opvalt naast die trieste, depressieve Denen in hun grijze werkkleding en met vettige petten of ouderwetse hoeden op. Hij is een flaneur en geniet ervan. Hij loopt rond met een rechte rug in zijn lichte, goed zittende kleding, die de kleermaker in het stoffige zijstraatje in Buenos Aires voor hem heeft genaaid. Aan zijn voeten draagt hij de elegante Italiaanse schoenen die hij op Fifth Avenue in New York heeft gekocht, en op zijn hoofd de lichte panamahoed, die precies zo schuin zit, zoals een dandy from overseas een elegante hoed behoort te dragen. Hij ruikt de geur van zijn eigen aftershave, die zich zo mooi vermengt met de dwarrelende rook van zijn dagelijkse Cubaanse ochtendsigaar, en hij neemt vol blijdschap de blikken in ontvangst die de vrouwen die hij onderweg tegenkomt hem toewerpen.

Hier komt een jonge man van de wereld, een reiziger, iemand vol energie, een man zonder bekommeringen in een tijd waarin iedereen zich zorgen maakt. Hier komt een man die terugkeert naar zijn geboorteplaats, wijzer, rijker en zelfverzekerder dan zij die achterbleven en nu een burgerlijk leven leiden met hun vrouw en kinderen of door de depressie in de lange rij werklozen staan. Zouden ze hem herkennen als ze hem zagen? Dat betwijfelt hij. Hij kan zijn fysionomie niet ontkennen – die is ook goed genoeg, heeft hij al van diverse vrouwen vernomen – maar zijn lichaam is tegenwoordig groter en beter getraind, zijn lichte snorretje geeft zijn gezicht karakter, maar vooral zijn houding, zijn manier van staan en doen, geeft hem een andere en meer zelfverzekerde uitstraling, waardoor hij onherkenbaar is in zijn geboorteplaats. Je ziet er niet alleen maar uit. Het gaat om de manier waarop je eruitziet. De manier waarop je je gedraagt.

Hij heeft het van Inés geleerd. ‘Je bent niet wie je bent, je bent wie je verkiest te zijn’, had ze gezegd en hij kan zich haar kleine borsten herinneren en de zachte mond die hem kuste. Hij had nooit verwacht dat seks zo kon zijn. Zonder schuld, gewoon genot. Urenlange wederzijdse bevrediging en genoegen.

Daar denkt hij allemaal aan terwijl hij in de zonneschijn loopt. Aan de last die mensen in zijn geboorteplaats met zich meedragen. Aan hun voortdurende overpeinzingen over zonde en schuld. Over dat de kleine huizen bijna overstromen van schaamte. Ze weten niet, denkt hij arrogant, zoals alleen een jonge man kan denken, dat je lichaam aanleg heeft voor zo veel blijdschap en vreugde.

‘Nu gedraag je je eindelijk net zo goed, zelfverzekerd en macho als je eruitziet’, had Inés gezegd, enkele dagen nadat ze hem had verleid. ‘Je ziel zit niet meer gevangen, maar heeft zich rechtmatig in je lichaam genesteld.’

Hij kan zich herinneren hoe zijn voeten op een geheel andere wijze de aarde hadden geraakt, en hoe de tonen in zijn hoofd hem het gevoel gaven dat hij vloog, en ’s nachts droomde hij niet meer over de chef-arts.

De jonge man, die de dag ervoor zijn koffer naar zijn kamer in Hotel Dania had gedragen, heet Jens en is de zoon van Schoenmaker-Hans, weet hij. Hij zat twee klassen onder Meyer. Er was niet het geringste teken van herkenning te bespeuren geweest. Dat ze ooit op hetzelfde schoolplein in dezelfde stad hadden gespeeld, kwam als onmogelijk op hem over.

Hij heeft niet aangekondigd dat hij terug zou komen. Hij weigert het woord ‘thuis’ te gebruiken. Hij is er nog niet aan toe zijn vader te ontmoeten, ook al is het onvermijdelijk.

Marie heeft hem geschreven en met haar wil hij eerst praten. Haar brief bereikte hem in New York. Ze wist natuurlijk dat hij Argentinië had verlaten. ‘Was gevlucht’ is eigenlijk een betere omschrijving. Marie is de enige die zijn wisselende adressen had gekregen met het strikte bevel dat ze die niet aan de chef-arts mocht geven.

Hij moest het land uit. De armen van Don Pedro waren te lang. Meyer wilde niet trouwen. Dolores had nooit met haar broer moeten praten, die hem nooit had moeten opzoeken. Er had niets anders opgezeten dan te doen wat hij had gedaan. Het was hij of de broer. Don Pedro had zijn zoon niet moeten sturen. Don Pedro en Meyer hadden een overeenkomst kunnen bereiken, dat weet hij zeker. Ze respecteerden elkaar. De broer haatte hem, ook al waren ze hun relatie begonnen als beste vrienden. Er was jaloezie in het spel gekomen. De broer vond het niet fijn dat Don Pedro moeite had om te verbergen dat hij liever Magnus Meyer als zijn zoon en erfgenaam zag dan de luie zoon die zijn vrouw hem had geschonken.

Hij begint bijna te zweten als hij eraan terugdenkt, ook al is de Deense zonneschijn mild en droog. Hij ziet het bloed en de verblufte blik van de broer op zijn netvlies, toen de kogel hem met een doffe klap in de borst trof. Daardoor had Don Pedro noch Meyer een keus.

Hij hoeft niet te zweten. Hij is gewend aan warmte. Het is dan wel een zonnige dag in zijn geboorteplaats, maar hij geniet van de onderliggende koelte, die de schaduwen brengen met de eerste zweem van het najaar, die hem langs het meer naar het Kuuroord volgt. Hij loopt om de paardenvijgen en de gaten in de weg heen, en houdt de weinige auto’s in de gaten die door de straten rammelen, totdat hij buiten de stadskern komt en het Kuuroord ziet staan dat tevens het huis is waarin hij is geboren. Het ligt erbij zoals hij het zich herinnert, omheind door de grote beukenbomen. De bladeren zijn grijsgroen, stoffig en hangen nog bijna allemaal aan de bomen. Het grote witte huis dat hoop uitstraalt voor de patiënten, zorgt ervoor dat zijn hart even sneller gaat kloppen. Ze denken dat het een ziekenhuis is, maar het is een gevangenis. Het is een plek waar met de directe lichamelijk straf te leven viel, terwijl de koude geestelijke marteling erger was en je er voortdurend van bewust maakte dat als de kans zich voordeed, je die moest grijpen om ervandaan te vluchten.

Hij staat even stil, rookt een sigaret, probeert zijn gedachten weg te drukken, gooit de peuk op de grond en loopt naar de poort. Het is koel in de duistere ontvangstruimte van de hoofdingang, waar de portier, die nieuw is en hem daarom niet herkent, de hoofdverpleegkundige laat komen.

‘Goedendag, juffrouw Jørgensen’, zegt hij.

‘Goedendag, Magnus Meyer. U bent in de stad, begrijp ik.’

Juffrouw Jørgensen heeft hem vijf jaar lang niet gezien, maar ze fronst slechts licht haar borstelige wenkbrauwen en zegt na de formele begroeting en een korte ongemakkelijke pauze dat meneer de chef-arts patiënten heeft en dat juffrouw Marie met een groep kuurgasten naar het openluchtbad is, aangezien het weer zo heerlijk is. En de jonge Mads, ja, dat is natuurlijk een andere zaak … Hier neemt hij een vleugje onzekerheid waar en misschien angst door een speling van de tijd, maar hij is onder de indruk van haar zelfbeheersing. Ze steekt haar hand niet uit en ze glimlacht niet. Je geeft geen hand aan een brutale aap.

Ze probeert het te verbergen, maar hij kan moeiteloos de vragen aflezen aan de ogen waarmee ze hem aankijkt, maar ze is te gezagsgetrouw en te beleefd om ze te stellen. Waarom is de verloren zoon teruggekeerd? Wat wil hij? Zal de onvrede weer zijn intrede doen? Zal de harmonie die zo belangrijk is voor de genezing van de fysieke en psychische klachten opnieuw verstoord worden? Ze zal het tegen zijn vader zeggen, zodra de mogelijkheid zich voordoet.

Ze werken al bijna dertig jaar samen. Ze is lang en slank, heeft een platte borst en een geprononceerd haviksgezicht dat er niet mooier op wordt door het hoofddoekje waarmee ze haar grijzende haar bedekt. Ze is de hoofdverpleegkundige en de rechterhand van zijn vader, en ze helpt hem met het leiden van het Kuurbad met een militaire precisie die de pedante aard van de chef-arts aanspreekt. Ze ruikt zoals altijd naar zwavel en carbolzuur, naar genezende modder en elektroshocks, een geur die onlosmakelijk is verbonden met zijn jeugd en die hem overal ter wereld terugstuurt naar het gevreesde land van zijn kindertijd als hij slechts een van de ingrediënten op zijn omzwervingen tegenkomt.

Ze kijkt naar hem. Ze is misschien enigszins verbaasd dat hij er representatief uitziet in het lichte zomerpak met de zijden stropdas die hij in New York had gekocht, waarna hij op de boot stapte die hem terugbracht naar Europa. De stropdas zit recht en hij heeft zich grondig geschoren. Ze kijkt naar zijn kleding, die iets beter zit dan de kleding bij de meeste mensen in het door de crisis getroffen Denemarken, en naar de hoed die hij beleefd in zijn hand houdt. Hij is iets langer dan zij. Ze bekijkt hem en hij kan zien dat ze het zeer tegen haar wil in waardeert wat ze ziet, maar dat ze tegelijkertijd wenst dat hij uit haar ogen verdwijnt, omdat ze zich alle conflicten en de voortdurende chaos kan herinneren die hij veroorzaakte. De knul heeft eigenlijk nooit de genialiteit van zijn vader begrepen. Net als dat hij nooit heeft begrepen dat genialiteit een prijs heeft, die de minder begaafden zouden moeten betalen – en bij voorkeur met een zekere blijdschap, in elk geval met dankbaarheid.

‘Ik logeer in Hotel Dania’, zegt Magnus. ‘Wilt u dat tegen mijn vader zeggen?’

‘Zoals u wenst. Maar de komende uren heeft de chef-arts patiënten. Dr. Krause uit Hamburg begeleidt hem’, zegt ze, zonder dat de laatste zin hem iets zegt. Maar ze spreekt hem in elk geval aan met ‘u’. Het is waarschijnlijk voor het eerst dat ze die aanspreekvorm tegenover hem heeft gebruikt. Ze heeft zijn luiers verschoond en ze heeft nooit nagelaten om hem duidelijk te maken dat hij dat niet moest vergeten.

Het is warm, maar ze zweet niet onder de lange, witte jurk met het blauwe, gesteven schort. Er hangt een rust en een koele efficiency om haar heen. ’s Ochtends krijgen patiënten en kuurgasten diverse wetenschappelijke behandelingen en kuren die zijn vader heeft ontwikkeld. Kuren die een combinatie zijn van elektroshocks, zoute baden, kruiden en geheime genezende processen die jichtklachten kunnen verhelpen, het podagra dat door weelde is veroorzaakt, mentaal letsel aan een broos gemoed. Een verblijf in het kuuroord van zijn vader is zeer in trek bij de meer welgestelden uit het hele land, maar hij ontvangt ook graag de minder bedeelden als hun ziektebeeld voldoende complexiteit vertoont – een woord dat volgens Meyer tot de lievelingswoorden van de chef-arts behoort.

Magnus heeft sommige patiënten in de ligstoelen in de tuin zien liggen waar ze een zonnekuur krijgen en hij ziet hen voor zich in de vele kamers in het Kuuroord, liggend in warme baden, ingepakt in naar zwavel ruikende modder of tijdens een behandeling met geïoniseerd water. Maar het enige geluid in de tuin komt van zoemende insecten en de lichte voetstappen van een enkel paar efficiënte klompen op het linoleum in een lange gang.

‘Weet u waar ik mijn zus kan vinden, juffrouw Jørgensen?’

Ze kijkt hem weer even aan, waarna ze antwoordt: ‘Zoals ik zei: ze heeft een groep patiënten meegenomen naar het nieuwe bassin in het natuurgebied Tinnet Krat. De chef-arts onderzoekt het zwemwater dat uit de bron van de Gudenå wordt gehaald en dat daarom niet door mensen beïnvloed is, dus niet verontreinigd. De chef-arts onderzoekt de mogelijke invloed van dit zwemwater op de behandeling van psoriasis.’

Hij hoort de woorden van de chef-arts doorschemeren in de preek, maar hij zegt alleen: ‘Ik volg het niet helemaal …’

Ze kijkt hem aan met die blik die hem als kind bang maakte. Een blik vol verachting voor de lage intelligentie van andere mensen. Alleen die van de chef-arts kan zich meten met de hare.

‘Nee, natuurlijk niet. Het is zoals gezegd bij de bron van de Gudenå. Zo’n vijftig kilometer hiervandaan, in zuidelijke richting. Juffrouw Meyer is meteen na het ontbijt met chauffeur Klausen en de patiëntenbus vertrokken. Het is vrij ver, maar voor de wetenschap moet je offers brengen.’

‘De bron van de Gudenå?’

‘Dat zei ik. En als u mij nu wilt verontschuldigen. Het is tijd om enkele kuren af te ronden. Ik zal de groeten overbrengen aan de chef-arts.’

Hij zet zijn hoed op, groet de schaduw en loopt terug naar het station, waar hij weet dat het kleine taxibedrijf Kurts Lillebil zich bevindt en hij vraagt of hij naar het bassin bij de bron van de Gudenå gereden kon worden. Lille-Kurt is zelf onderweg, maar zijn vrouw Signe knikt verbluft wanneer ze hem ziet, hem misschien herkent en een andere chauffeur haalt die tegen de meneer zegt dat het een lange reis is en dat het daarom niet echt goedkoop zal zijn. Hij is gedrongen en heeft onder de versleten pet grote vlekken in zijn gezicht. Meyer knikt alleen maar en vindt niet dat hij iets hoeft uit te leggen over de eindeloze afstanden op de pampa en over de rekening in New York, met daarop de winst uit Argentinië en het goede salaris dat hij in New York verdiende. De auto is een mooie Studebaker, groot en ruim, zodat Magnus zijn lange benen op de achterbank kan strekken.

Het Deense landschap ligt er zacht en glooiend bij, de oogst is van de akkers gehaald en sommige zijn al geploegd. Toch liggen ze er groen en weelderig bij, alsof het woord ‘droogte’ onbekend is in de Deense taal. Overal zijn paarden voor ploegen of eggen gespannen. De boeren nemen hun pet af en staren de mooie auto na die langs komt rijden met een heer op de achterbank. De ooievaars zijn vertrokken en de spreeuwen zijn zich aan het verzamelen, ziet Meyer en hij realiseert zich opnieuw dat de afstanden zo kort zijn en het landschap zo netjes en mooi.

Hij denkt aan de grote, open vlaktes in Argentinië, de vochtige bergen in het noorden en het heetgebakerde, stinkende leven in de sloppenwijken van Buenos Aires en hij kijkt met enige toegeeflijkheid naar zijn vaderland met de slingerende wegen, de huisjes en de ordelijkheid, die zelfs bij de armste mensen lijkt te heersen. Er zit een kern van waarheid in het liedje. Hij neuriet ‘Op de grote stille heide’ en de chauffeur glimlacht hem in de achteruitkijkspiegel toe. Hij is een van de weinigen die er geen behoefte aan heeft om een gesprek te beginnen.

Voor het eerst voelt hij een spontane blijdschap dat hij weer thuis is. Thuis? Is Denemarken echt thuis? Dit armetierige boerenlandje waar de premier op de Kerstman lijkt, wat misschien toepasselijk is omdat het land de wereldwijde crisis op een bijzonder gemoedelijke manier aanpakt, terwijl landen in de buurt op het randje van de revolutie staan of hebben gestaan. Ze genieten in stilte. Iedereen zorgt voor zichzelf en het lijkt alsof de wereld buiten niet bestaat. Ze slaan zich wel door de crisis heen. Dat doen ze altijd. Er is geen reden tot klagen. God weet het toch het beste en je bent niet op aarde gezet om te klagen.

Ver naar het zuiden woedt de oorlog. Een verre broederoorlog; die heeft hem naar huis geroepen, omdat de oorlog een realiteit is geworden in zijn familie. Daar gaat het om. Het hart van het gezin, de maatslag zelf, dat geraakt is. De tijd staat een ogenblik stil. Het lijkt alsof hij een moment weer kind wordt en zijn moeder hoort roepen dat hij binnen moet komen voor het avondeten. De korte herinnering wordt veroorzaakt doordat hij een glimp opvangt van een vrouw in een lange jurk met een gebloemd schort die haar hand opsteekt en naar een meisje roept. Hij hoort het duidelijk door het open autoraampje. De glimlach van het meisje is mooi en breed, maar dan verdwijnt ze op het moment dat de auto de hoek om rijdt.

Het had zijn moeder kunnen zijn die had geroepen. Het kleine meisje had ook Marie kunnen zijn met haar mooie glimlach en vertrouwen in de hele wereld. De herinnering is zo sterk dat hij even niet weet of hij wakker is of dat hij droomt. Hij neemt zijn hoed af, veegt zijn voorhoofd droog en begrijpt niet waar die plotselinge angst vandaan komt.

De chauffeur zet hem een stukje van de badplaats vandaan af en pakt een krant wanneer Meyer hem vraagt te wachten, waarna hij een heuveltje op loopt.

Er zijn veel mensen buiten met het mooie weer. Hun zwarte fietsen staan opgesteld als een rij soldaten. Even moet hij stilstaan, verbaasd over het verbluffende schouwspel dat zich ontvouwt in de heuvels tussen de bronnen van de rivieren Gudenå en Skjernå. Wat had de verder zo zwijgzame chauffeur gezegd? Dat ene boer Clausen rond 1931 Tinnet Badeland met overheidssubsidie had gebouwd, omdat hij had gezien dat enkele van zijn knechten zich wasten in de trog van het vee met water uit de bron van de Gudenå. Dat was een goed en lucratief idee geweest, denkt Magnus, terwijl hij uitkijkt over de ongeveer driehonderd mensen die in het groene, glooiende landschap rond vijf bassins door elkaar krioelen.

Hij moet een kroon betalen aan een man bij het kleine paviljoen, dat reclame maakt voor koffie en ijs, waarna hij de trap naar de badplaats af mag lopen. Daarnaast is een soort primitieve glijbaan van geschaafde vurenhouten planken gebouwd, waarvan kinderen naar beneden glijden op gewassen mestzakken, die in een stapel onder aan de glijbaan liggen. Ze gillen verrukt, terwijl Meyer even stilstaat op de trap en het tafereel aanschouwt.

Er zijn vier ronde bassins en één vierkant bad, waarin een springplank is gemonteerd. Hij ziet hoe de knechten in grote slobberende zwembroeken indruk proberen te maken op de meisjes met hun grollen en sprongen, en ervoor zorgen dat het water over de rand van het bassin klotst. Hun witte bovenlichamen lichten fel op in de zon in tegenstelling tot hun door de zon gebruinde armen, die ontbloot zijn geweest tijdens het werken op het veld. Moeders en kinderen vermaken zich in het kleinere bassin, waar ze pootjebaden. Het lijkt erop dat de patiënten van de chef-arts zich in het zwembassin zelf ophouden. Een paar kinderen zitten in een bootje in een ander rond bassin. Het bootje wordt rondgetrokken door een stang, die blijkbaar is vastgemaakt aan een aantal kettingen. Het is een merkwaardige plek, denkt hij en zijn oog valt op een lange, blonde vrouw, die achter een verkleedscherm van grof uitgehouwen vurenhouten palen vandaan stapt. Ze houdt een kind aan de hand en loopt rond met een erotische charme in het strakke badpak, wat ze volgens hem zelf niet in de gaten heeft. Hij denkt aan Dolores. Ze heeft hetzelfde figuur. Hij ziet de blonde vrouw naar het kinderbassin lopen en hij drukt zijn gedachten aan het verleden weg.

In plaats daarvan denkt Meyer aan Don Pedro’s waterinstallatie op de veehouderij. Hier hebben ze vast hetzelfde systeem. Het water uit de Gudenåbron wordt met een hevelsysteem naar een of twee bassins op de heuvel verplaatst. Hier wordt het door de zon verwarmd, waarna het naar de zwembassins wordt geleid. Het is een eenvoudig, maar effectief systeem. Het proces intrigeert Meyer. Hij heeft geen formele opleiding, maar hij houdt van de ingenieurkunst.

Meyer interesseert zich voor technische systemen en nieuwe manieren om techniek toe te passen. Hij weet dat hij gevoel heeft voor het doorzien van technische problemen en het vinden van andere, verrassende oplossingen waaraan niemand eerder heeft gedacht. Dat talent ontdekte hij in Argentinië, waar niemand vroeg naar je opleiding, maar werd gekeken naar wat een jonge man kon.

Er wordt voldoende druk in het water gecreëerd dat er ook een paar mooie fonteinen ontstaan, die tegelijkertijd dienstdoen als drinkplaatsen.

Tussen de fonteinen staat een kleine zonnewijzer. Daar ontdekt hij zijn zus Marie tussen de badende en zonnende mensen. Ze is een jaar ouder dan hij. Je kunt haar niet over het hoofd zien, knap, lang en slank met een levendigheid die eigenlijk alleen maar schijn is, omdat haar gemoed, zoals haar vader dat altijd zegt, moeizaam is en ze depressieve neigingen heeft. De verholen zwaarmoedigheid kwam na het overlijden van hun moeder in 1929 door een gevaarlijke griep, waar zelfs de chef-arts machteloos tegenover stond. Na de dood van zijn echtgenote veranderde de kilte van de chef-arts voor altijd in kou. Hij verdrong zijn pijn met de mechanische effectiviteit die zwaarlijvige dames aantrekt, omdat ze het gevoel hebben dat die is gebaseerd op de hoogste wetenschap.

Maries haar is bruin en vanaf het hoge, rechte voorhoofd achterover gekamd, zodat de modieuze zachte krullen over haar witte kraag vallen. Hij ziet de slimme speld die het haar op z’n plek houdt. Ze heeft nooit veel make-up gebruikt. Ze draagt haar uniform. De lange wijde rok en de overhemdbloes die ondanks de warme nazomerdag helemaal tot haar hals is dichtgeknoopt en op zijn plaats wordt gehouden door de speld van de Deense Ziekenzorgraad. Ze heeft hem niet gezien, dus hij kan haar ongestoord bekijken.

Ze is in de vijf jaar dat hij is weggeweest niet veranderd. Die vijf jaar zijn in elk geval op afstand spoorloos aan haar voorbijgegaan. Ze heeft nog steeds een erotische aantrekkingskracht waarvan ze zich niet bewust is, denkt hij, maar hij drukt die gedachten snel weg. Zo denk je niet over je zus, maar hij begrijpt niet dat ze nog steeds niet getrouwd is als je kijkt naar de hartstochtelijke vonk, die duidelijk alleen aangewakkerd hoeft te worden. Misschien is ze niet meer alleen. Wie weet? Ze heeft niet geschreven over een vriend of een man in de brief die hij ontving, en die er de oorzaak van is dat hij nu hier in de zonneschijn naar haar staat te kijken.

De volgende keer dat ze jarig is, zal ze vast zevenentwintig jaar worden, maar het valt hem op dat ze niets van een mevrouw over zich heeft. Ze neemt een paar snelle, lichte passen om een zwaarlijvige man die moeite heeft om uit het middelste bassin te komen, beter in de gaten te kunnen houden.

Ze heeft vast geen reden gevoeld om over zichzelf te schrijven, het ging tenslotte om Mads. Haar brief was zakelijk, bijna koel en een verzoek om hulp. Hij kent haar. Je altijd toegenegen zus, zoals ze haar brieven aan hem ondertekent. Is ze dat? Is hij haar toegenegen jongere broer? En het nakomertje Mads dan, van wie ze allebei onvoorwaardelijk hielden toen ze opgroeiden?

Magnus Meyer steekt een sigaret op en het licht schittert in zijn horloge; ze draait zich om, glimlacht naar hem en loopt met haar lichte danspasjes op hem af. Dan blijft ze staan en houdt haar hand boven haar ogen, alsof ze er zeker van wil zijn dat het echt Magnus is die bij de steile trap staat en naar haar kijkt. Hij neemt zijn hoed af en zwaait ermee en blijft glimlachen, terwijl hij snel naar haar toe loopt.

2

Magnus Meyer voelt het lichaam van zijn zus en dat gevoel is hem onbekend, evenals zijn aanraking dat voor haar is. Ze komen niet uit een gezin waar lichamelijk contact gebruikelijk is en al helemaal niet in het openbaar. Het is een korte omhelzing en ze staan een moment erna als vreemden tegenover elkaar in de zonneschijn, en Magnus heeft het gevoel dat de wereld om hen heen stilstaat, alle geluiden verdwijnen. De badende mensen staan stil in een wazig licht, alsof ze allemaal zwijgende modellen op een zomerschilderij zijn. Het onwerkelijke gevoel duurt slechts een ogenblik. Marie verbreekt het ongemakkelijke gevoel, wanneer ze zegt: ‘Ik zag je roken. Heb je misschien ook een sigaret voor mij?’

‘Ik wist niet dat je rookte.’

‘Er zijn vast veel dingen die je niet van mij weet. Meer dan vijf jaar is een hele tijd.’

Haar stem is helder. Ze wordt altijd gevraagd om voor te zingen bij familiebijeenkomsten of in de kerk, maar ze doet het niet graag. Of deed? Wat weet hij over haar? Hij heeft in die vijf jaar vier brieven gekregen, brieven die gingen over koetjes en kalfjes, afgezien van de laatste, waarin ze haar wanhoop en onmacht niet kon of wilde verbergen. Het was geen gewone brief, maar een smeekbede om hulp. Hij heeft hem bij zich, hij voelt hem in zijn binnenzak branden. Hij haalt het sigarettenetui tevoorschijn en biedt haar een sigaret aan, neemt er zelf een en steekt ze voor hen allebei op. Ze rookt een beetje onzeker, vindt hij, maar ze inhaleert de rook toch ervaren genoeg tot diep in haar longen en sluit een moment genietend haar ogen. Er hangt een plukje tabak aan haar lippen. Ze doet een stap naar achteren en kijkt hem met de ogen van een oudere zus aan: ‘Virginia, toch?’

Hij knikt.

‘Je bent een man geworden, broertje. Je bent helemaal volwassen geworden.’

Ze lacht meisjesachtig en raakt voorzichtig en verrassend genoeg zijn snor aan. Hij lacht ook en pakt haar hand vast.

‘Jij bent niets veranderd.’

Ze trekt haar hand terug en neemt een trekje, waarna ze zegt: ‘Zoals ik al zei. Er zijn veel dingen die je niet van mij weet. Heb je vader gesproken?’

‘Nog niet. De chef-arts had patiënten. Ik heb juffrouw Jørgensen gesproken.’

‘Dat verbaast me niet.’

‘De chef-arts had patiënten’, herhaalt hij en hij gaat verder: ‘En hij maakte een ronde met ene dokter Krause.’

‘O ja. Vaders kleine nationaal-socialist uit Hamburg.’

‘Heeft de chef-arts eindelijk een standpunt gevonden dat bij zijn mentaliteit past?’

‘Ach, broertje, begin nou niet weer’, zegt ze met een scherpere stem dan waarschijnlijk de bedoeling was geweest en om de wanklank te laten vergeten, pakt ze schertsend zijn hoed af en zegt: ‘Neem je hoed af voor je zus. En nee, vader en juffrouw Jørgensen zijn gewoon zeer geïnteresseerd in de theorieën van dokter Krause over het ras-afhankelijke ziekteverloop. Over het weerstandsvermogen tegen bepaalde ziektes dat sommige rassen sterker hebben dan andere. In het zuiden vinden ze dat van die rassen immers erg belangrijk. Heb je daar tijdens je reizen niets over gehoord?’

Hij glimlacht wanneer hij haar ironische toon aan het einde hoort en zegt: ‘Jazeker. Andere landen hebben ook kranten. Het bericht over de opkomst van stampende laarzen in Duitsland heeft de overkant van de Atlantische Oceaan bereikt.’

‘Wanneer ben je gekomen?’ vraagt ze.

De zon brandt op zijn kortgeknipte haar met de rechte scheiding. Haar ogen zijn groen in plaats van de blauwe die Magnus heeft. Mads heeft de kleur ogen en het donkerblonde haar van zijn zus, die ze van hun moeder hebben geërfd, terwijl dat van Meyer lichter is, zoals dat van zijn vader vóór de ziekte en het overlijden zijn moeder. Het haar van de chef-arts werd binnen een jaar helemaal wit. Marie heeft regelmatige trekken met smalle rechte lippen en zeer witte tanden, en ze glimlacht veel zoals ook nu, maar de glimlach verdwijnt snel, wanneer hij zegt: ‘Gisteren. Ik logeer in Hotel Dania.’

‘Het is beter dat je thuis komt overnachten. Je had toch kunnen bellen. We hadden gisteravond al samen kunnen praten. Ik heb zo lang op je gewacht.’

Ze ontdekt dat ze met zijn hoed in haar handen staat en geeft hem een beetje ontredderd terug.

‘Ik denk erover na’, zegt hij en hij volgt haar blik naar de badende mensen, die in de gaten lijken te hebben dat ze de laatste dag van de zomer beleven.

Er zijn zo veel onuitgesproken woorden tussen broer en zus. Ze komen uit een familie waar beslissende woorden nooit het daglicht bereiken, omdat ze de waarheid niet tegen elkaar durven te zeggen, denkt hij. Alleen Mads is anders, is altijd al anders geweest. Hij zei wat hij dacht en voelde, ongeacht de consequenties. De kilte na het overlijden van hun moeder in het huis waar ze opgroeiden leek zijn ziel niet bevroren te hebben, maar hoe zit het met de afgelopen vijf jaar? Een jongen kan erg veranderen tussen zijn zestiende en eenentwintigste.

‘Het is beter dat je thuis komt logeren’, herhaalt ze en ze kijkt naar haar sigaret. ‘Het is zwaar voor vader. Hij probeert het niet te laten merken, maar dat lukt hem niet. Het zou er ook vreemd uitzien als je in een hotel overnacht.’

‘Dat is waarschijnlijk het grootste probleem.’

‘Doe nou niet zo verbitterd, Magnus. Dit is niet het juiste moment.’

Ze kijkt omlaag en hij volgt haar blik. Het gras is geel geschroeid en alsof ze zijn gedachten kan lezen, probeert ze banaal afstand te nemen van de onhandigheid die tijdens hun ontmoeting overheerst – een ontmoeting die zich niet heeft afgespeeld zoals een hereniging zou moeten.

‘Het herfstweer is zo goddelijk geweest’, zegt ze.

Hij glimlacht, pakt haar hand zacht vast en zegt: ‘Okay, zus. Maar laten we nu eerst afwachten.’

Ze lacht opnieuw, een beetje geforceerd, en zegt: ‘Okay! Wat is dat nou? Kun je je moedertaal niet meer spreken?’

‘Okay is hetzelfde als allright, alleen dan op een andere manier.’

‘Allright, wat klink je Amerikaans. Ik dacht dat je vooral in Argentinië was geweest.’

‘Twee jaar in de Verenigde Staten, ruim drie jaar in Argentinië. Je weet toch dat ik langere tijd in de Verenigde Staten ben geweest? Wat vind ik het heerlijk om je weer te zien’, zegt hij.

‘Insgelijks. Zeer insgelijks. Ik heb je gemist. Vier brieven in vijf jaar, Magnus. Zo behandel je je familie toch niet? Mads was er kapot van toen je vertrok. Je hebt zijn hart in duizend stukjes verbrijzeld.’

‘Ik kon niet anders.’

‘Maar toch’, zegt ze alleen en ze laat zijn hand los, kijkt om zich heen, besluit dan haar peuk te laten vallen, waarna ze zich gracieus omdraait op haar praktische platte schoenen met de brede gespen en naar de rand van het bassin roept dat de bus over een half uur vertrekt. Ondanks de glimlach klinkt haar stem fel. Hij ziet hoe de patiënten van middelbare leeftijd bijna synchroon hun hand opsteken als teken dat ze het bevel hebben gehoord. Het geluid van spetterend water en een overdreven geroep uit het bassin met de springplank bereikt hen en vermengt zich met een plotseling geluid van een kind, dat geschrokken huilt.

Ze draait zich om en vraagt: ‘Hoe is Argentinië? Hoe is de grote wereld? Word je zo netjes van reizen? Je bent een echte heer geworden. Je hebt vast een boel te vertellen.’

Hij lacht om en met haar, en het lijkt alsof de zon op een andere manier verwarmt, en de stemmen van de badende mensen worden lichter en vrolijker, omdat hij ziet dat zij ook blij is. Blij dat hij is teruggekomen. Blij dat ze niet alleen is. Blij omdat hij haar altijd hielp en altijd haar kant koos.

Hij verpest het door te zeggen: ‘Waarom is hij weggegaan?’

‘Niet hier.’

‘En dan nog wel de oorlog in. Terwijl je dat van hem juist niet verwachtte. Mads zou nog geen vlieg kwaad doen. Hij schreef gedichten, was zo gevoelig en huilde snel. Weet je dat niet meer? Hij vond het zo erg als er ook maar de kleinste onrust en angst in de familie of op school was. Het slaat nergens op. Niemand kan in zo’n korte tijd zo veranderen.’

‘Daarover en over andere dingen moeten we praten, maar niet hier. Ik ben verantwoordelijk voor de patiënten. Ik kan er nu niet aan denken.’

Haar woorden sterven weg, maar het is te laat en ze wendt zich om en buigt haar hoofd. Hij draait haar rond en trekt haar naar zich toe. Ze sputtert wat tegen, maar geeft zich snel over en hij houdt haar vast, terwijl hij haar laat huilen. Ze verbergt haar gezicht tegen zijn schouder. Hij kijkt naar het bassin waar de patiënten verbluft en enigszins verschrikt naar hun kleine Florence Nightingale kijken, die hun de rug heeft toegekeerd en door een onbekende man wordt omhelsd. De zwaarlijvige man in het donkere zwempak maakt aanstalten om uit het bassin te klimmen en naar hen toe te komen, maar Meyer houdt hem en de anderen op afstand door een paar keer met zijn hoed te zwaaien en hun een geruststellende glimlach toe te zenden, die duidelijk moet maken dat alles onder controle is.

Het merkwaardige bootje dat in het bassin verderop werd rondgetrokken, ligt nu stil. Een forse man met een slobberende broek en een overhemd met korte mouwen rommelt aan de trekstangen. Twee kleine kinderen zitten stil in de boot naar hem te kijken. De blonde vrouw loopt langs Magnus en Marie, en probeert niet naar hen te staren. Ze buigt zich over de fontein en drinkt gulzig. Van dichtbij ziet Magnus dat ze ouder is dan hij aanvankelijk dacht, maar haar lichaam vindt hij toch nog erg aantrekkelijk. Ze veegt haar mond af en loopt verder. Uit haar nog steeds natte mond vallen druppels in het gele gras.

Marie trekt zich los, snottert een beetje en veegt haar ogen droog met een wit zakdoekje dat ze uit de ene zak van haar rok pakt. Samen met de overhemdbloes is het een heel verpleegstersuniform. Ze snuit haar neus en uit de andere zak haalt ze een envelop waaruit ze de brief pakt, die ze hem zonder een woord geeft. Magnus krijgt een raar gevoel in zijn maag wanneer hij de nette letters ziet die Mads bijna vanaf de eerste dag op school schreef, en hij leest:

4 maart 1937

Mijn eigen lieve zus Marie,

Wanneer je dit leest, ben ik vertrokken. Je moet er niet al te verdrietig om zijn, maar probeer me te begrijpen. Het is niet hetzelfde als met Magnus dat ik het huis of mijzelf ontvlucht, zoals hij. Ik vind het laf van hem dat hij er zomaar vandoor ging, ook al is hij mijn broer, maar ik heb het hem allang vergeven. Het is vijf jaar geleden en misschien klopt het dat de tijd alle wonden heelt. Ik begrijp nu dat hij niet zozeer voor vader vluchtte als wel voor zichzelf …

Maar ik vlucht nergens voor. Ik vertrek met opgeheven hoofd naar iets wat groter is dan ikzelf, omdat het noodzakelijk is. Ik kan niet langer stilzwijgend toekijken terwijl het onrecht het recht platwalst en onschuldige mensen sterven door de kogels van de tirannen. Juist wij, die leven onder goede omstandigheden, hebben de plicht om aan de mensen te denken voor wie het lot veel ongunstiger is.

In Spanje wordt een strijd gestreden die beslissend wordt voor ons. Dat weet ik zeker. Je weet dat ik de oorlog nauwlettend heb gevolgd en dat ik vanaf de eerste dag steeds meer geschokt raakte en dat mijn hart klopt voor de wettige republiek. Ik kan hier niet langer thuiszitten en toeschouwer zijn. Het is niet voldoende om petities naar de pers te sturen. Denemarken en de overige landen laten op de meeste schandelijke wijze het vrije, strijdende Spanje in de steek met hun huichelachtige non-interventiepolitiek, terwijl Duitsland en Italië de fascistische rebellen bewapenen. Ons eigen parlement heeft bijvoorbeeld onlangs besloten tot het aannemen van het schandelijke verbod om naar Spanje te mogen reizen. Alleen de Sovjet-Unie van Stalin treedt met rechte rug en met behoud van het moreel van de menselijkheid op en helpt Spanje.

Ondanks de huichelarij van onze regeringen stromen jonge mannen uit Europa en Amerika toch Spanje binnen om zich te voegen bij de Internationale Brigades. Ik moet mijn pen neerleggen en het geweer oppakken. Ik moet samen met gelijkgezinde kameraden het ‘No pasarán’ voor de poorten van Madrid inzetten. Ik weet dat je zult zeggen dat het tegen mijn natuur is. Ik weet dat Magnus en jij altijd hebben gevonden dat het verwende nakomertje gewoon een lief jongetje was, dat al begon te huilen als hij zag hoe een vlinder wanhopig met zijn vleugels tegen een ruit klapperde.

Misschien ben ik dat ook wel, maar ik vraag je begrip te hebben wanneer ik zeg dat ook al is het werk als dichter nog steeds belangrijk voor mij, het leven nu van mij eist dat ik mijn ideeën enorm op de proef ga stellen. Misschien ben ik niet moedig, maar ik moet en zal mijn angst overwinnen en bid dat ik het niet laat afweten op het beslissende moment in de strijd.

Mijn lieve zus. Je moet je geen zorgen maken. Ik zal je schrijven. Ik wil je vragen om vader van mijn besluit op de hoogte te brengen. Ik weet dat hij mij niet zal begrijpen. Hij zal waarschijnlijk zijn handen van mij aftrekken en nooit meer mijn naam noemen, zoals hij ook nooit meer de naam Magnus in de mond neemt. Daarmee kan ik leven als jij mij maar begrijpt en van me houdt, mijn lieve Marie. Je moet sterk zijn voor ons beiden.

Wanneer je dit leest, zit ik op een schip dat vanuit Esbjerg koers heeft gezet naar Frankrijk. Ik ben samen met twee goede kameraden. Mijn gedachten vliegen door de lucht en ik weet zeker dat ze jou thuis zullen bereiken en dat je ze zult voelen als een aanraking van de vleugels van een engel. Wees sterk en moedig, Marie. Ik weet dat je dat kunt, dus ik zal mijn best doen om het ook te zijn.

Je altijd toegenegen broer

Mads

Magnus geeft haar de brief terug. Ze vouwt hem zorgvuldig op en steekt hem weer in de envelop. Ze kijken elkaar niet aan.

‘Hij zei alleen dat hij een paar dagen op bezoek zou gaan bij een vriendin in Aalborg.’

‘Hij is oud genoeg.’

‘Hij is eigenlijk nog niet meerderjarig en wat hij doet is illegaal.’

‘Vindt de chef-arts.’

‘Dat is ook zo, maar dat is het minst belangrijke.’

‘Hij heeft mij nooit geschreven’, zegt Magnus en hij steekt het bekraste etui met sigaretten naar haar uit, maar wanneer ze haar hoofd schudt, pakt hij er zelf ook geen nieuwe sigaret uit.

‘Hij was verdrietig, Magnus.’

‘Ik heb hem geschreven.’

Ze kijkt hem verbaasd aan.

‘Dat heeft hij mij niet verteld’, zegt ze.

‘Dat maakt toch niet uit. Hij is een dwaas. Een idealistische dwaas. Je moet de oorlog van anderen niet uitvechten. Een man heeft genoeg aan zijn eigen gevechten.’

Ze kijkt hem aan en zegt met een nieuwe intensiteit in haar stem: ‘Ik kan het maar niet uit mijn hoofd zetten dat kleine Mads daar in die oorlog zit. Hij is zo ziek geweest, Magnus. Hij heeft tyfus gehad, zoals ik je al schreef. Ik denk dat hij weer beter is. Een week geleden is er een nieuwe brief gekomen. Hij moet terug naar het front. Kleine Mads! Terug naar het front? Dat kan toch niet. Je moet hem ophalen, of hij dat nu wil of niet. Ik kan de gedachte niet verdragen dat hij misschien zal sneuvelen.’

Het zijn veel zinnen en hij ziet de tranen opnieuw opwellen in haar ogen.

‘Kom, zus. Het komt vast goed.’

‘Nee. Het komt niet goed. Wil je hem alsjeblieft gaan ophalen? Je bent zo bereisd. Je bent de enige die ik ken van wie ik weet dat hij het kan. Je bent sterk en moedig. Ik zal me zorgen om je maken, maar niet deze allesverterende angst. Jij kunt het. Wil je er alsjeblieft voor zorgen dat ons broertje weer thuiskomt, Magnus?’

Ze pakt zijn beide handen beet en het maakt haar niets uit dat iedereen naar haar kijkt. Hij kijkt in haar groene ogen. Hij heeft zijn besluit allang genomen, dus waarom zegt hij het niet gewoon? Magnus wil nu eenmaal altijd instinctmatig zijn gevoelens, gedachten en plannen voor zichzelf houden. Alleen op die manier kan hij overleven, dus hij zegt: ‘Ik heb een van de auto’s van Kurts Lillebil gehuurd. Rij met mij terug, dan kunnen we het erover hebben.’

‘Dat kan ik toch niet. Ik ben verantwoordelijk voor de patiënten. Ik moet met hen terugrijden in de patiëntenbus. Luister nou naar wat ik zeg, Magnus. Wil je me in godsnaam beloven dat je hem gaat ophalen? Ik kan de gedachte niet verdragen dat hij daar is, dat hij dood kan zijn, terwijl jij en ik hier van de zon genieten.’

‘Dat doe ik. Ik zal wel naar Spanje gaan om te vragen of hij terug wil komen. Maar wat als hij dat niet wil?’ zegt hij en hij is verbaasd over het definitieve in zijn uitspraak.

Ze droogt opnieuw haar tranen, lacht en zegt: ‘Natuurlijk wil hij dat, Magnus. Mads aanbidt jou. Dat weet je toch. Hij heeft altijd gedaan wat jij zei. Hij is naar de oorlog vertrokken omdat jij ons in de steek had gelaten. Hij …’

Ze stopt wanneer ze ziet dat hij zich gekwetst voelt.

‘Dus het is mijn schuld?’

‘Nee. Zo bedoelde ik het niet. Nee, natuurlijk niet, maar je hebt zijn hart gebroken.’

‘Dat heeft Mads me ook niet geschreven’, zegt hij.

‘Nee. Dat klopt.’

‘Mads gelooft in het goede in de mens’, zegt Magnus.

‘Ik weet niet waarin Mads gelooft, maar ik weet wel dat hij veel te jong is om te sterven. En je hebt me net beloofd hem op te gaan halen. Daar ben ik heel blij om. Ik zeg tegen vader dat je vanavond met ons mee-eet. Zullen we zeven uur zeggen? Je mag wel vroeger komen als je dat wilt. En je logeert bij ons, toch?’

Hij glimlacht alleen naar haar, ze kijkt hem onzeker aan en pas wanneer hij knikt, draait ze zich om en loopt met snelle passen naar het bassin om haar patiënten op te halen als een kloek die voor haar kuikentjes moet zorgen. Ze draait zich een paar keer om en glimlacht naar hem. Haar passen zien er licht uit, waardoor hij zich schaamt, omdat hij zo gemakkelijk een belofte deed.

Magnus Meyer steekt een nieuwe sigaret op en loopt naar de trap zonder ook maar één keer om te kijken.