Jesper Bengtsson

Aung San Suu Kyi

Strijd voor de vrijheid in Birma

Vertaald uit het Zweeds door Ceciel Verheij

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

Oorspronkelijke titel Aung San Suu Kyi: En kamp för frihet, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Jesper Bengtsson, 2010, herziene uitgave 2011

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Ceciel Verheij en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Stuart Isett/Polaris/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2153 5

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voor Linnea en Ruth

‘Het grootste offer dat ik bracht was als moeder afstand te doen van mijn zonen, maar ik wist dat er mensen waren die veel meer hadden moeten opgeven. Het spreekt voor zich dat ik die keuze niet lichtvaardig heb gemaakt, en toch heb ik het besluit zonder voorbehoud of twijfel genomen. Niettemin wou ik dat ik er voor mijn kinderen had kunnen zijn, al die jaren. Ik had zo veel liever samen met hen geleefd.’

– aung san suu kyi, geciteerd in het boek Järnfjäril

1. ‘Ik heb me altijd vrij gevoeld’

Vijftien jaar zijn verstreken sinds ik voor het eerst naar Birma ging, en als ik eraan terugdenk realiseer ik me dat het min of meer toevallig was dat ik die reis maakte. Mijn toenmalige vriendin was een jaar daarvoor in het land geweest om een ontwikkelingsproject op te zetten en sindsdien praatte ze over bijna niets anders meer dan Birma. Ze vertelde hoe mooi het er was, maar ze beschreef ook de schrijnende armoede en de wrede dictatuur. Een keer was zij met een reisgenoot naar de universiteit in Rangoon gegaan, de plek waar veel demonstraties en studentenprotesten tegen de onderdrukking hadden plaatsgevonden. Toen ze de kantine binnenkwamen stonden de aanwezige studenten op en liepen weg, uit angst dat iemand hen met twee westerlingen zou zien praten. Slechts één man bleef achter in de kantine: hij droeg een wit overhemd en een donkere zonnebril, en op zijn voorhoofd stond als het ware het woord ‘veiligheidsdienst’ gestempeld. Een andere keer hadden ze de taxi naar het huis van Aung San Suu Kyi aan University Avenue 54 genomen om haar te horen spreken. Indertijd hield ze iedere zaterdag bij de toegangspoort van haar huis een toespraak. Een paar honderd Birmezen had zich buiten de poort op straat verzameld en veiligheidsagenten cirkelden als haviken om hen heen, non-stop met hun camera’s in de weer om iedereen te fotograferen die was gekomen om steun te betuigen aan de democratiseringsbeweging en haar leider.

Toen ik al die verhalen hoorde was het voor mij duidelijk. Ik moest er zelf naartoe. Ik was indertijd werkzaam als freelance journalist, ik had het een en ander van Europa gezien en was onder andere in Sarajevo geweest ten tijde van de belegering in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw. Maar Zuidoost-Azië was voor mij onbekend terrein.

Binnen een paar dagen zat ik er al tot over mijn oren in. Mijn ontmoetingen met activisten voor de democratie, met studenten in ballingschap in Thailand, met jonge mannen en vrouwen van inheemse afkomst en met gewone mensen op straat die over hun dagelijks leven wilden vertellen, overtuigden mij van de betekenis van wat er in Birma gaande is. Niet alleen vanwege het land en de mensen zelf – al zou dat op zich al reden genoeg zijn – maar ook vanwege het belang van de ontwikkelingen daar voor de rest van de wereld. Als je Birma bestudeert, ontdek je allerlei relaties met fundamentele hedendaagse politieke en sociale kwesties. Hoe kunnen we in gesloten en door despoten geregeerde naties democratische processen op gang helpen? Hoe kan een staat die ooit zo veelbelovend was en volop rijkdommen bezat, zo volkomen naar de verdoemenis gaan? Hoe ga je in een postkoloniale wereld om met etnische conflicten? Welke invloed zal China als opkomende macht hebben op de internationale relaties en vredesprocessen?

Het is niet gezegd dat je in Birma antwoord krijgt op deze vragen, maar ze leven er wel. Ze worden dagelijks gesteld, en dat in een land waar sinds 1962 een van de wreedste militaire dictaturen ter wereld heerst.

Toen ik in het midden van de jaren negentig voor het eerst naar Birma reisde, waren het niet zozeer dit soort theoretische kwesties die mij bezighielden; ik was meer onder de indruk van de armoede. Begin februari 2011 keerde ik weer terug naar Rangoon en toen merkte ik hoe weinig er sinds mijn eerste bezoek was veranderd. Het asfalt in het centrum van Rangoon heeft nog altijd dezelfde diepe scheuren, de huizen in de binnenstad staan er nog even krakkemikkig en vervallen bij, en de kinderen die op straat bij de rijke westerlingen bedelen om wat kyats zijn nog iets opdringeriger dan vijftien jaar terug.

Eén ding is echter wel veranderd: naast de armoede is er overduidelijk meer rijkdom. In dat opzicht heeft de militaire junta succes geboekt. In het begin van de jaren tachtig zette de junta de liberalisering van de economie in gang, en probeerde op die manier hetzelfde te bereiken als China (een open economie gecombineerd met een staat die volledige macht heeft over de politiek). Dit beleid had tot gevolg dat een kleine elite steenrijk werd terwijl het overgrote deel van de bevolking in extreme armoede voortleefde. In Rangoon en Mandalay zie je vandaag de dag op straat regelmatig buitenlandse investeerders en ondernemers rondlopen, vooral Chinezen en Thai, maar ook Europeanen en Amerikanen. Birmese gezinnen die nauwe banden hebben met de militaire en politieke elite van het land leven in extreme welvaart en wonen in kolossale villa’s in de buitenwijken van de grote steden.

Tijdens een ritje met de taxi van het centrum van Rangoon naar het hoofdkwartier van de nld-partij (de National League for Democracy) waar Aung San Suu Kyi zit, krijg je beide werkelijkheden te zien: de bedelaars, de vrouwen die op kleedjes op het trottoir hun eten zitten klaar te maken, werknemers die de koloniale gebouwen van nieuw metselwerk voorzien, maar ook de pas gerenoveerde villa’s rondom de Shwedagon-pagode en alle luxehotels voor de toeristen en zakenlui.

In vergelijking met die luxe gebouwen ligt het nld-hoofdkwartier er zo bescheiden en teruggetrokken bij dat je het pas opmerkt als je goed en wel voor de ingang staat. Het kantoor is boven een meubelzaak gevestigd en bestaat uit een ontvangstruimte, de werkkamer van Aung San Suu Kyi, en daartussenin een kleine ruimte met een paar tafels en stoelen voor mensen die een afspraak met haar hebben. Een smalle trap verbindt de bovenverdieping met een lokaal naast de meubelzaak. Die ruimte wordt gebruikt voor vergaderingen van nld-aanhangers, voor plaatselijke partijbijeenkomsten, voor overleg met advocaten die de nld steunen of voor het drinken van een kop thee of het eten van wat rijst met curry.

Terwijl ik de taxi betaal, valt mijn oog op twee mannen die aan de overkant van de straat in het theehuis zitten. Een van de twee pakt zijn camera tevoorschijn, richt die op mij en neemt een paar foto’s. Een kennis van me die Aung San Suu Kyi een paar weken vóór mij had opgezocht, had mij al voor de veiligheidsdienst gewaarschuwd. Vanaf de vrijlating van Aung San Suu Kyi, begin november 2010, hebben agenten zich pal tegenover het nld-hoofdkwartier geïnstalleerd. Van daaruit fotograferen ze alle westerse bezoekers met de bedoeling iedereen in kaart te brengen om hun vervolgens in de toekomst geen inreisvisum meer te geven. Dat risico loop ik als ik haar bezoek: niet meer naar Birma kunnen reizen zolang de militairen aan de macht zijn. Ik weet van journalisten die zich vermomden met petjes en zonnebrillen in de hoop zo onherkenbaar te blijven, maar voor mij heeft dat meer iets weg van een halfslachtige poging tot burgerverzet. Mocht de veiligheidsdienst mij op foto’s weten te identificeren en mijn naam hebben achterhaald wanneer ik in de toekomst opnieuw een visum aanvraag, dan heb ik gewoon pech gehad. Je kunt niet alles hebben in het leven.

Ik loop door de deur naar de benedenruimte van het hoofdkwartier, en kom in een mensenmenigte terecht – heel anders dan de voorgaande keren dat ik hier was, toen de autoriteiten de nld met harde hand onderdrukten en Aung San Suu Kyi in huisarrest zat. Maar ondanks het feit dat het regime nog altijd evenveel repressie uitoefent, heeft Suu Kyi’s vrijlating van een paar maanden eerder de democratiseringsbeweging onmiskenbaar een nieuwe impuls gegeven.

Ik bestel een kopje groene thee bij een vrouw die ook T-shirts en theekoppen verkoopt met afbeeldingen van Aung San Suu Kyi. In afwachting van onze ontmoeting neem ik plaats in een wiebelige plastic stoel.

Het heeft me heel wat moeite gekost dit punt te bereiken. Voor mijn vertrek uit Zweden had ik contact met een kennis in Thailand die werkt voor de Birmese democratiseringsbeweging in ballingschap. Hij had Aung San Suu Kyi’s assistent in Birma benaderd om een ontmoeting te regelen. Eerst kreeg ik bericht dat het niet mogelijk was. ‘The Lady’ was net ziek geweest en nog niet in staat journalisten te ontvangen. Vervolgens diende zich toch opeens een mogelijkheid aan. Twee Zweedse parlementariërs, Olle Thorell en Urban Ahlin, hadden weliswaar een ontmoeting gepland maar niet op tijd een visum geregeld. Ik kon die vrijgekomen tijd benutten en op die manier toch een interview houden.

Ik kocht onmiddellijk een ticket naar Rangoon. Die kans wilde ik niet laten lopen. Gedurende de vijftien jaar dat ik me met de Birmakwestie heb bezig gehouden, was het me nog nooit gelukt haar te ontmoeten. De keren dat ik Birma had bezocht zat zij in huisarrest en mocht ze geen contact met de buitenwereld hebben, en al helemaal niet met een westerse journalist. De eerste uitgave van dit boek schreef ik tijdens de laatste zeven jaar van haar huisarrest. Naast een reeks schriftelijke bronnen baseerde ik me op interviews die ik in de loop der jaren met familieleden, vrienden en collega’s van haar had gehouden.

Eindelijk zou ik mijn interview kunnen afnemen. Eenmaal in Rangoon aangekomen, bleek echter dat er een vergissing was gemaakt. Mijn afspraak was niet ingepland. De tijd die voor de twee Zweedse parlementariërs was vrijgehouden, was inmiddels ingevuld met vergaderingen. ‘Het spijt me zeer,’ zei de Birmese jongedame van de receptie bij de trap naar het kantoor op de eerste verdieping, ‘maar u zult nog zeker twee weken moeten wachten op een nieuwe afspraak. The Lady is ziek geweest en nog niet in staat interviews te geven.’

Zo lang kon ik niet wachten. Ik had maar een week de tijd.

Gelukkig was ik op eventualiteiten voorbereid en om die reden had ik in Rangoon nog een aantal andere afspraken met interessante gesprekspartners gemaakt. Maar toch, terwijl ik mezelf ervan probeerde te overtuigen dat het niet zo erg was dat het interview niet doorging, voelde ik me net als Assepoester die zichzelf in haar torenkamer probeert te overtuigen dat een bal eigenlijk stomvervelend en oersaai is. Feit is dat het voelde alsof ik een dreun op mijn kop had gekregen. Ik had haar zo graag zelf eens willen spreken, om te horen hoe het was weer vrij te zijn, hoe ze de perioden in huisarrest had ervaren, hoe het er nu in Birma voorstond. Bespiegelingen van anderen had ik al. Juist die van haar ontbraken nog.

Ik werd weer wat optimistischer toen het me alsnog lukte een interview te houden met U Win Tin, de 81-jarige dichter en nld-politicus die twintig jaar in vrijwel totale afzondering gevangen had gezeten. Hij vertelde over zijn leven in gevangenschap, over de gedichten die hij op de muren van de isoleercel schreef, hoe hij en zijn kameraden cursussen gaven aan medegevangenen over burgerlijke ongehoorzaamheid, en hoe ze een illegale gedetineerdenkrant maakten waarvan ze maar één exemplaar hadden dat van cel naar cel werd doorgesmokkeld zodat de gevangenen hem ’s nachts bij kaarslicht konden lezen. Na afloop van ons gesprek beloofde hij te proberen een interview met Aung San Suu Kyi te regelen.

Drie dagen, een paar uur wachten en een flink aantal koppen groene thee verder moet ik met U Thein Oo, de assistent van Aung San Suu Kyi, naar de eerste verdieping meelopen. Ik neem plaats in de wachtruimte. De blauwe verf op de muren en het dak bladdert er van ouderdom en door het vocht helemaal af. Het ziet ernaar uit dat de lokalen al sinds de Britse koloniale tijd niet meer zijn gerenoveerd. ‘U mag verder komen’, zegt U Thein Oo. Ik sta op, er gaat een deur open, en opeens sta ik oog in oog met een van ’s werelds meest beroemde en bewonderde vrouwen.

De meeste journalisten die Aung San Suu Kyi ontmoeten, schrijven over haar uiterlijk. Ik had me vast voorgenomen om dat níét te doen, maar blijk daar onmogelijk omheen te kunnen. Ze is 65 jaar oud en van de afgelopen 21 jaar heeft ze 15 jaar in huisarrest gezeten. Ze heeft heel wat doorstaan. Niettemin ziet ze eruit als een vrouw van vijfenveertig, en even bruisend van energie als vroeger. De Birmezen, die zich na haar vrijlating in november 2010 met zijn honderden, mogelijk zelfs met zijn duizenden, buiten het nld-hoofdkwartier hadden verzameld om naar haar toespraak te luisteren, waren dezelfde mening toegedaan. ‘Ze heeft meer meegemaakt dan menigeen in een heel leven maar ziet eruit alsof ze net is teruggekomen van veertien dagen vakantie’, zei een buitenlandse diplomaat die als waarnemer bij de gebeurtenis aanwezig was.

We nemen plaats op een houten bank in haar kantoor. Haar lichaamshouding is kaarsrecht en tegelijk ontspannen, een resultaat van uren en dagen meditatie. Ik vraag haar naar haar energieke en opvallend goedgehumeurde uitstraling.

‘Zo verwonderlijk is dat niet’, zegt ze met een ironische glinstering in haar ogen. ‘De militairen hebben mij zeven jaar laten uitrusten, dus nu heb ik volop energie voor mijn werk.’

Dat is nog eens een manier om tegen een periode aan te kijken die de meeste mensen als volstrekt zinloos zouden hebben ervaren. Het is typerend voor haar manier van denken. Ze heeft al die jaren overleefd door de afzondering juist te omarmen en zich te richten op de positieve in plaats van de onmiskenbaar negatieve kanten ervan.

‘Ik heb me altijd vrij gevoeld’, zegt ze. ‘Ik heb altijd kunnen zeggen en denken wat ik wil. Als mijn advocaten me kwamen opzoeken kon ik letterlijk alles met ze bespreken.’

Ze ziet de sceptische uitdrukking op mijn gezicht en vervolgt:

‘Zoals ik het zie zijn er twee niveaus van vrijheid. Het eerste niveau heeft betrekking op je eigen manier van denken. Als je je vrij voelt, bén je vrij. Als je anderen gelegenheid geeft jouw gedachten en gevoelens te bepalen dan krijgen die steeds meer macht over je. Het tweede niveau heeft betrekking op je omgeving. Is de samenleving waarin je leeft vrij? Het antwoord op die vraag is in mijn geval beslist nee. Birma is geen land waar mensen vrij kunnen leven.’

Ik heb diezelfde visie op innerlijke vrijheid ook van andere gevangenen in Birma gehoord. Om de perioden van langdurige afzondering mentaal vol te houden moet je voor jezelf iets vinden waar jouw bewakers niet bij kunnen komen, een ruimte waar je zelf de macht over hebt. Op het moment dat je jezelf als slachtoffer gaat zien, ben je verloren.

Om diezelfde reden had Suu Kyi zich tijdens die jaren dat ze in huisarrest zat een strenge discipline opgelegd. Iedere ochtend stond ze om vijf uur op en begon ze met mediteren, vervolgens ging ze een boek lezen en maakte ze een wandeling door de tuin, en dit deed ze iedere dag stipt op dezelfde tijd. Na eerdere perioden van huisarrest heeft ze uitvoerige beschrijvingen gegeven van haar minutieus geplande dagen. Ik vraag haar of haar leefstijl de afgelopen zeven jaar hetzelfde was gebleven.

‘Als ik gedisciplineerd leef, voel ik me sterker en krijg ik meer rust’, zegt ze. ‘En als een huisarrest zo lang voortduurt, heb je allebei hard nodig. Maar deze laatste periode van huisarrest ben ik enigszins van mijn schema afgeweken. Ik had gezelschap van twee vrouwen die bij mij thuis werkten, en zij bleken niet in staat mijn strenge discipline vol te houden.’

Ik ontmoet Aung San Suu Kyi in een periode waarin de politieke geografie in het Midden-Oosten en Noord-Afrika als gevolg van revoluties en volksopstanden volledig op haar kop wordt gezet. Uit angst voor uitbreiding van die opstanden stelt het Birmese regime alles in het werk om zo veel mogelijk informatie achter te houden. Kranten en media zijn zo zwaar gecensureerd dat daarmee vergeleken de oude Sovjetkrant Pravda een soort WikiLeaks is. Ze publiceren niets over het Tahrirplein in Caïro of de opstanden in Tunesië. Niets over protesten in Syrië of Jemen. Maar Aung San Suu Kyi is ervan overtuigd dat de informatie toch wel doorsijpelt. Dankzij internet en andere digitale media is het vandaag de dag onmogelijk de bevolking in onwetendheid te houden over wat elders in de wereld gebeurt.

‘Hoe totalitair een regime ook is,’ zegt ze, ‘mensen horen toch wel wat er in Egypte gebeurt. Mensen achterhalen de feiten. Het is een enorm verschil met toen ik zeven jaar geleden vrijkwam. Toen waren de communicatiemiddelen nog lang niet zo ontwikkeld.’

Ik vraag of ze overeenkomsten ziet tussen de protesten in Egypte en de massademonstraties in Birma van 1988. De junta sloeg die destijds met grof geweld uiteen en doodde vele duizenden activisten. De protestgolf leidde ertoe dat zij, op een leeftijd van 43 jaar, haar kalme leven als academica en moeder in Oxford achter zich liet en zich opwierp als leider van de democratiseringsbeweging.

‘Er zijn zeker overeenkomsten’, zegt ze. ‘Mensen hebben op een bepaald moment schoon genoeg van onderdrukking en dictatuur. Het is een kwestie van tijd. Maar je moet niet vergeten dat er een proces van jaren is vooraf gegaan aan wat we op dit moment in Egypte zien gebeuren. Dat vindt niet zomaar opeens plaats, ook al lijkt het dat de bevolking nu van de ene op de andere dag in opstand komt. In Egypte heeft het leger ervoor gekozen zich afzijdig te houden. Dat is precies het tegenovergestelde van wat er in Birma in 1988 en tijdens de Saffraan Revolutie in 2007 gebeurde.’

De vorige keer dat Aung San Suu Kyi vrij was, gedurende een periode van bijna twee jaar tussen 2002 en 2003, mocht ze ook vrijuit door het land reizen en politieke bijeenkomsten organiseren. De nld zette verschillende tournees door het land op touw en overal verzamelden zich duizenden mensen om naar haar te komen luisteren – een bewijs dat de strategie van de junta om haar te marginaliseren had gefaald. Ook nu is ze naar eigen zeggen zonder beperkende voorwaarden vrijgelaten door de junta; ze mag vrijuit het hele land doorreizen en overal politieke bijeenkomsten organiseren. Nu zijn er voorheen ook dergelijke toezeggingen gedaan, maar vervolgens riep de junta haar een halt toe op het moment dat haar immense populariteit een bedreiging begon te vormen voor de eigen machtspositie. Als ik haar ontmoet, heeft ze de grenzen van haar herwonnen vrijheid nog niet op de proef gesteld.

‘Ik heb het sinds mijn vrijlating erg druk gehad,’ vertelt ze, ‘dus ik heb simpelweg nog geen tijd gehad het land in te gaan. Ik heb veel journalisten zoals jij te woord gestaan met als gevolg dat ik nog niet aan reizen ben toegekomen’, zegt ze met weer zo’n ironische, ietwat schalkse blik in haar ogen.

Het zijn vanzelfsprekend niet alleen journalisten geweest die haar sinds haar vrijlating hebben opgezocht. De Financial Times, de Guardian, Al Jazeera, Time, en kleinere tijdschriften als Illustre en zelfs het Zweedse Ordfront hebben al interviews met haar gepubliceerd. Daarnaast hebben ook heel wat diplomaten, politici, medewerkers van organisaties en gewone Birmezen in de wachtruimte voor haar kantoor gezeten. Ze heeft ontmoetingen gehad met vertegenwoordigers van diverse politieke groeperingen en etnische minderheden.

Afgaand op haar eerste commentaren na haar vrijlating was ze deze keer duidelijk meer zoekende, en er minder zeker van welke weg de juiste was in de nieuwe politieke context. Op één beslissend punt was haar koers nog hetzelfde: ze eiste een dialoog.

‘Ik wil overleg met de militairen’, had ze in haar eerste toespraak buiten het nld-hoofdkwartier gezegd. ‘Er moet een dialoog komen tussen het regime, de democratiseringsbeweging en de etnische minderheden.’

Ze was van mening dat zijzelf en de nld eerst bij het volk te rade moesten gaan om te kunnen bepalen welke weg de partij moest inslaan.

‘Pas daarna kunnen we bepalen wat onze strategie wordt. Ik wil luisteren naar alle democratische krachten in het land.’

Die laatste opmerking was een directe verwijzing naar de omstandigheid dat de democratiseringsbeweging inmiddels onderling verdeeld was geraakt over de algemene verkiezingen die de junta in november 2010 had uitgeschreven. Sommige democratische partijen hadden ervoor gekozen aan de verkiezingen deel te nemen, zoals de National Democratic Force (ndf) die onder meer door voormalige nld-leden was opgericht. De nld en ook een aantal andere grote partijen die de etnische minderheden vertegenwoordigden, hadden ervoor gekozen de verkiezingen te boycotten. Aung San Suu Kyi vertelt dat ze een ontmoeting had gehad met een aantal vertegenwoordigers van de ndf, die echter slechts op persoonlijke titel waren gekomen en niet namens de partij. Mogelijk gaf juist die bijeenkomst er de aanzet toe dat de ndf een paar weken later verdeeld raakte, en degenen die voorheen al lid waren van de nld weer naar die partij terugkeerden.

Sinds haar vrijlating heeft Aung San Suu Kyi zich ook beziggehouden met een andere kwestie waar ze zich al sinds haar doorbraak op het Birmese politieke toneel aan het eind van de jaren tachtig voor inzet: de etnische conflicten. Ze deed onder meer het voorstel de junta, de democratiseringsbeweging en de etnische minderheden in een nieuwe Panglon-conferentie om de tafel te brengen. Panglon is een stad in Centraal-Birma waar Suu Kyi’s vader, de vrijheidsheld Aung San, in de jaren veertig van de vorige eeuw de etnische minderheden ertoe overhaalde in een federale staat op te gaan, waarbij de aan de landsgrenzen gelegen deelstaten een aanzienlijke mate van zelfbestuur zouden krijgen. Vele groepen hadden te kennen gegeven dat een nieuw ‘Panglon-verdrag’ cruciaal was voor de oplossing van Birma’s problemen.

Aung San Suu Kyi herhaalde ook nog een van haar andere steeds terugkerende thema’s: dat ze ondanks de lange perioden van huisarrest geen haat koesterde tegen degenen die haar gevangen hielden. Ze wilde praten met de generaals en was niet uit op wraak. Ze bleef keer op keer herhalen dat ze hen als mensen respecteerde, ook al was ze kritisch over hun daden.

Een opmerkelijke visie, als je bedenkt dat de persoon die dit zegt vijftien van de afgelopen twintig jaar in afzondering heeft geleefd. En des te meer opmerkelijk omdat de junta haar decennialang heeft proberen af te schilderen als een wraaklustige, dogmatische oproerkraaier.

Als ik haar in februari 2011 in Rangoon ontmoet, is ze bijna drie maanden vrij. Het opmerkelijkste gevolg van deze laatste vrijlating was dat het de democratiseringsbeweging een hernieuwde impuls gaf om mensen te mobiliseren. Vlak voor mijn interview hield de nld een conferentie met het centrale partijcomité. Onmiddellijk erna zou Aung San Suu Kyi een ontmoeting hebben met een paar honderd jongeren die uit heel Birma bijeen waren gekomen om een nieuwe jongerenbeweging op te zetten.

‘Ik was gedurende mijn huisarrest natuurlijk een tijdje afwezig, dus ik kan het niet goed beoordelen,’ zegt ze, ‘maar ik geloof dat er op dit moment weer meer activiteit op gang is gekomen. De dag na mijn vrijlating zei ik dat ons doel was nu weer een nieuw netwerk in het land op te bouwen, en dat gebeurt inmiddels. Niet iedereen zal lid worden van de nld, maar er zijn heel veel kleine groepjes in de samenleving die nu contact met ons zoeken. Zij willen deel uitmaken van het netwerk van de democratiseringsbeweging.’

Hoewel Aung San Suu Kyi hoopvol gestemd lijkt, houdt ze toch een slag om de arm. Die les heeft iedereen in Birma de laatste decennia geleerd. De Birmezen hebben een aantal hoopvolle momenten meegemaakt, maar ook veel teleurstellingen te verwerken gekregen waarbij hun dromen in stukken werden geslagen.

‘Mijn wens voor de nabije toekomst is dat we verder kunnen gaan met het opbouwen van onze organisatie en meer veranderingen teweeg kunnen brengen dan tot op heden is gelukt. Het enige dat ik in ieder geval kan zeggen is dat we hard blijven doorwerken. Ik hoop dat de internationale gemeenschap ons zal blijven steunen en dat jullie je niet laten misleiden door oppervlakkige veranderingen op het Birmese politieke toneel.’

De laatste opmerking was gericht tegen die stemmen in de internationale gemeenschap die ervoor pleitten dat de wereld de deur naar Birma moet openen, zelfs als de militairen aan de macht blijven. In aanloop naar de schijnverkiezingen in 2010 betoogde een aantal buitenlandse zakenlui en diplomaten dat de verkiezingen weliswaar niet de schoonheidsprijs verdienden maar in ieder geval wel een stap in de richting van een echte democratie waren. Degenen die hoopten op veranderingen in Birma zouden volgens hen het spel met de junta moeten meespelen en nauwere contacten moeten aangaan met de partijen die ervoor kozen wel aan de verkiezingen deel te nemen. Een strategie die de nld en Aung San Suu Kyi zeer zeker zou marginaliseren.

Tijdens ons gesprek komt duidelijk naar voren dat Aung San Suu Kyi weinig fiducie in zo’n benadering heeft. Er is inmiddels een nieuw parlement aangetreden en er is een burgerregering die voor de vorm de plaats van de militaire junta heeft ingenomen. Maar de schijnverkiezingen leverden de aan de junta gelieerde asdp-partij maar liefst 80 procent van de parlementszetels op. Slechts vier van de dertig ministers in de nieuwe regering hadden géén militaire achtergrond. Bovendien richtte voormalig juntaleider Than Shwe een ‘Hoogste Raad’ op die naast de grondwettelijke politieke instituties kwam te staan en hij benoemde zichzelf meteen tot voorzitter. Een gewiekste manier waarop de vroegere machthebbers vanachter de schermen de Birmese politiek naar hun hand kunnen blijven zetten.

‘Ik sluit niet uit dat al deze processen tot iets positiefs leiden,’ zegt Aung San Suu Kyi, ‘maar het is te vroeg om uitspraken te doen over de gevolgen op lange termijn. Iedere Birmees kan op willekeurig welk moment worden opgepakt. Dit houd ik ook voor aan degenen die zeggen dat er in Birma voortgang is geboekt. Het is volkomen willekeurig wie ze de volgende keer zullen arresteren. Zulke omstandigheden verwacht je niet bepaald in een land dat zegt democratisch te zijn.’

Uiteraard is ze zich terdege bewust van de risico’s die ze loopt. Terwijl dit boek geschreven wordt is ze nog steeds vrij, maar ze kan ieder moment weer worden gearresteerd.

‘Ik ben niet bang,’ zegt ze, terwijl ze met haar handen over de bloemen in haar haren strijkt, ‘in ieder geval niet in die mate dat ik me laat beperken in mijn doen en laten. Maar ik weet donders goed dat ze me opnieuw kunnen oppakken en dat wil ik proberen te vermijden. Tijdens het huisarrest is het moeilijk om met mensen te werken en te communiceren.’

Huisarrest of niet, het enige waar de militairen absoluut zeker van kunnen zijn is dat ze niet zomaar van haar afkomen. Ze blijft voor iedereen die een ander Birma voor ogen heeft de bindende kracht, en om die reden vreest de junta haar meer dan wat dan ook. Ze heeft het vermogen allerlei politieke en etnische groeperingen in Birma bij elkaar te brengen en daarmee vormt ze een enorme bedreiging voor hun machtspositie. Ze is zozeer politiek omstreden dat het inmiddels zelfs taboe is haar naam uit te spreken. Op straat in Rangoon hebben mensen het over ‘The Lady’. In de staatsgecensureerde kranten geven ze haar allerlei weinig flatteuze namen, maar doorgaans noemen ze haar ‘Miss Michael Aris’ of ‘de vrouw die vroeger met een buitenlander was getrouwd’.

Aung San Suu Kyi’s symbolische, welhaast iconische betekenis reikt echter tot ver over de Birmese grens. De eerste keer dat ze werd gearresteerd was in 1989, vlak voor de val van de Berlijnse Muur en de ineenstorting van het Sovjetcommunisme. In 1991 ontving ze de Nobelprijs voor de Vrede en sindsdien geldt ze wereldwijd als symbool voor de internationale strijd voor democratie en mensenrechten.

Ze kreeg dezelfde status als Nelson Mandela tijdens het apartheidsregime in Zuid-Afrika, en tussen beiden bestaan veel overeenkomsten. Ze worden allebei in eigen land als de meest charismatische politicus beschouwd. Ze hebben allebei een groot deel van hun leven in gevangenschap doorgebracht. En van beiden werden tijdens hun strijd voor vrijheid bovendien grote persoonlijke offers gevraagd. Toen Aung San Suu Kyi de eerste keer huisarrest kreeg opgelegd waren haar zonen Alexander en Kim zestien en twaalf jaar oud. Sinds die tijd hebben ze Suu Kyi slechts af en toe kort kunnen bezoeken, en de laatste jaren zelfs helemaal niet meer. Haar man, Michael Aris, overleed in 1999 aan kanker zonder dat ze afscheid van elkaar hebben kunnen nemen. Hoewel Aung San Suu Kyi meerdere malen de keus kreeg het land te verlaten heeft ze dat steeds geweigerd, want ze wist heel goed dat de junta, zolang die aan de macht bleef, haar geen toestemming zou geven terug te keren. Dan was ze gedwongen tot een leven in ballingschap.

Al die jaren hebben activisten over de hele wereld zich voor haar ingezet. Artiesten als Madonna, u2 en rem hebben op verscheidene albums nummers aan haar gewijd. Nobelprijswinnaars als Václav Havel en Desmond Tutu gaven via artikelen, rapporten en politieke campagnes blijk van hun steun.

Ondanks alle aandacht, alle krantenartikelen, televisieprogramma’s en mooi klinkende akkoorden is Aung San Suu Kyi voor de meeste mensen eigenlijk louter een symbool gebleven, een spiegel waarop welhaast elke droom of verwachting kan worden geprojecteerd. Maar wie is nou eigenlijk de vrouw achter dat beeld? Wat zijn Aung San Suu Kyi’s beweegredenen en wat maakt haar voor de buitenwereld zo interessant? Wat betekent zij voor Birma’s mogelijkheden zich te ontworstelen aan de greep van de dictatuur? Wat is het dat haar drijft jaar in jaar uit te blijven strijden tegen de junta, ondanks de enorme beproevingen, ondanks het feit dat de junta haar afgezonderd houdt van haar kinderen en vrienden?

Uiteindelijk verlaat ik het nld-hoofdkwartier. De fotografen aan de overkant van de straat nemen nog een paar laatste foto’s en ik kijk hen recht aan, in een halfslachtige poging tot burgerlijke ongehoorzaamheid. Ook wat dit betreft hebben collega’s en kennissen mij tips gegeven wat ik moet doen. ‘De plek meteen verlaten, je blik afwenden en snel in een taxi springen’, raadde een van hen mij aan. ‘Zorg ervoor dat je niet wordt achtervolgd als je weggaat’, waarschuwde een ander. Maar ik zie helemaal niemand op de straat, laat staan een achtervolger. Het is midden op de dag. Het asfalt zindert van de hitte en alle verkeer lijkt van de aardbodem te zijn verdwenen. Ik vraag de chauffeur me naar een restaurant in het centrum van de stad te brengen. Ik moet aan de slag, mijn aantekeningen van het interview uitwerken.

Ik realiseer me dat ik, ondanks alle problemen vooraf, uiteindelijk geluk heb gehad dat ik haar heb kunnen ontmoeten. In al die jaren dat ik over Birma heb geschreven was een interview met Aung San Suu Kyi ondenkbaar. Nu voelde het vreemd eindelijk de persoon te ontmoeten over wie ik al zo vaak had geschreven, wier vrienden en kennissen ik had geïnterviewd en wier leven wereldwijd zo veel belangstelling wekte. Ik ben me ervan bewust dat het niet aan mij is daarover te oordelen, maar in mijn ogen was het een geslaagde ontmoeting. Mijn indruk van Aung San Suu Kyi klopte helemaal met het beeld dat ik uit boeken en interviews van haar had gekregen.

Dit boek is geen complete biografie van Aung San Suu Kyi. Voor een dergelijk project zou zij om te beginnen zelf haar eigen beeld moeten kunnen geven van gebeurtenissen, plaatsen en ontmoetingen. Het boek is grotendeels geschreven in een periode waarin zij in huisarrest zat. Het interview dat ik in februari 2011 met haar hield, ging in hoofdzaak over het Birma van nu en de situatie sinds haar meest recente vrijlating, en slechts in zeer beperkte mate over haar persoonlijke leven. Feit is dat ze hierover in de interviews die ze de afgelopen maanden heeft afgegeven überhaupt weinig loslaat.

Een complete biografie is ook nu nog niet mogelijk aangezien haar nog zo veel te doen staat. Mochten de militairen hun hechte greep op Birma verliezen, dan zal zij een prominente rol spelen bij de opbouw van een nieuwe staat en bij het geleidelijke proces van omschakeling naar een nieuwe politieke cultuur. Die hoofdstukken van haar leven liggen nog open.

Met dit boek wil ik niettemin een beeld geven van een van de meest interessante politieke persoonlijkheden van onze tijd. Van haar familie en haar jeugd in Azië en Europa, van haar politieke opvattingen en van haar tijd als politica in Birma.

Dit is een relaas over Aung San Suu Kyi en Birma, maar het begint met geen van beide. Het begint in mei 2009, met een 53-jarige Amerikaan die het plan had opgevat het Inyameer over te zwemmen.

2. De zwemmer

In een droom had God hem benaderd. John had het heel duidelijk voor zich gezien. Hij zag zichzelf een donker meer overzwemmen en vlak bij een wit stenen huis weer aan wal komen. Gehuld in de nachtelijke duisternis had hij voor een deur gestaan. In dat huis bevond zich een vrouw die hij moest zien te beschermen tegen een moordaanslag.

Die droom liet zich gemakkelijk duiden. Hij was namelijk een paar maanden eerder al een keer bij dat huis geweest. Toen was hij weggestuurd, maar nu móést en zou hij ernaartoe. Als hij dat niet deed zou hij het zichzelf zijn leven lang kwalijk nemen. Twee jaar daarvoor had hij gedroomd dat zijn zoon Clint bij een motorongeluk om het leven zou komen, maar destijds had hij dat signaal genegeerd. Toen Clint een paar weken later bij precies zo’n ongeval omkwam, viel het hem des te zwaarder het verlies te verwerken vanuit de gedachte dat hij die tragedie mogelijk had kunnen voorkomen.

Er brak na dat ongeval een zware, duistere periode aan. Hij nam zich vast voor nooit meer diezelfde fout te maken. En zo kwam het dat hij op een dag op zijn buik in een rioolbuis lag, helemaal doorweekt en besmeurd met modder, ergens in een buitenwijk van Rangoon. Hij was zojuist door het oog van de naald gekropen. Over de weg langs het meer liepen namelijk twee geüniformeerde en gewapende bewakers te patrouilleren. Ze waren hem voor de opening van het riool gepasseerd en hij had zich nog net op tijd voorover in de blubber kunnen laten vallen. Hij sloop tijgerend verder, een techniek die hij dertig jaar eerder in dienst had geleerd. De buis was vijf meter lang en helde enigszins naar beneden af. Hoe dichter hij bij het uiteinde kwam, hoe hoger het water kwam te staan. Na enkele minuten slaagde hij erin het koele water van het Inyameer te bereiken. Even klonk er gespetter toen hij met de twee volgepakte plastic zakken die hij bij zich had in het water terechtkwam, maar verder was het stil.

Hij begon te zwemmen en merkte al gauw dat het ondiep was. Hij liep een paar stappen, maar dat ging moeizaam vanwege de zelfgemaakte kartonnen zwemvliezen die hij even tevoren op zijn sandalen had vastgeplakt.

Op dat moment merkten de soldaten hem op. Dat wil zeggen, ze zagen plastic zakken zachtjes op de golven deinen. Hij verschool zich achter de zakken. Een van de soldaten raapte een steen op en gooide die in zijn richting. Hij kwam vlak voor zijn gezicht in het water terecht. En nog een steen, en nog een. Ze mikten op de plastic zakken, alsof ze eropuit waren die te laten zinken. Ze hadden niet in de gaten dat er zich achter die zakken een westerling verborgen hield.

Langzaam probeerde hij zich op de deining van de golven mee te verplaatsen. Opeens stopten de soldaten met gooien. Ze draaiden zich om en liepen weg. Het gevaar was geweken.

Het duurde een poos voor hij zijn bestemming bereikte. Hier en daar was het meer zo diep dat hij toch moest zwemmen. Toen hij eenmaal het huis ontwaarde, met zijn karakteristieke witte en door vocht aangetaste stenen omheining, wist hij dat hij op de juiste plek was aangekomen. De laatste meters waadde hij door het water met de bungelende plastic zakken onder zijn armen. Hij was moe en bang dat hij te veel lawaai maakte. Maar het was zo donker dat de bewakers voor het huis hem niet konden zien. Een klein trappetje leidde naar een terras. De vorige keer dat hij hier was, had het huispersoneel hem weggestuurd. Hij mocht niet binnenkomen en had dus ook zijn belangrijke mededeling niet kunnen overbrengen. Het enige wat hij gedaan had, was een paar boeken over de mormoonse kerk overhandigen. Hij had zich nog weleens afgevraagd of de vrouw des huizes die gelezen zou hebben. Of ze de boodschap ter harte had genomen.

Alles verliep naar verwachting: de serredeur zat niet op slot. Hij opende die zachtjes en behoedzaam, en opeens stond hij in het huis. In het donker zag hij twee vrouwen die hem aanstaarden. Ze leken stomverbaasd, om niet te zeggen gechoqueerd, door wat ze zagen.

Het was 4 juni 2009, om vijf uur ’s ochtends. John Yettaw had zojuist zijn droom verwezenlijkt. Hij was Aung San Suu Kyi’s huis aan het Inyameer in Rangoon binnengedrongen.

Het is nog altijd niet duidelijk wat de 53-jarige mormoon uit het Amerikaanse Missouri nou eigenlijk wilde bereiken met zijn bezoek aan ’s werelds bekendste en meest gerespecteerde politieke gevangene. Toen John die nacht in mei uit het Inyameer opdook, had Aung San Suu Kyi veertien van de twintig voorgaande jaren in huisarrest gezeten, en de laatste zes jaren was ze zelfs volledig van de buitenwereld afgesloten geweest. Slechts een handjevol mensen was tot dan toe bij haar thuis geweest: twee huishoudelijke hulpen (de vrouwen die John Yettaw bij zijn binnenkomst had aangetroffen), haar arts, een contactpersoon van de democratiseringsbeweging, en een enkele keer een afgevaardigde van de internationale gemeenschap.

Mogelijk beschouwde Yettaw zichzelf als de held die Aung San Suu Kyi zou komen bevrijden. In de twee zwarte plastic zakken had hij onder andere twee zwarte chadors meegenomen – Perzische gewaden die het lichaam tot op de knieën bedekken. Yettaw had het plan dat hij en Aung San Suu Kyi zich zouden vermommen zodat ze het huis via de voordeur zouden kunnen verlaten. Hij moet er verder niet bij stil hebben gestaan dat de bewakers wel erg vreemd zouden opkijken als er opeens twee moslimvrouwen tevoorschijn kwamen uit het huis waar zich Birma’s zwaarst bewaakte politieke gevangene bevond.

John Yettaw mocht een paar uur in de gang op de grond slapen, maar toen het ’s avonds donker was werd hij weggereden. De volgende dag werd hij opgepakt in een warenhuis in de binnenstad van Rangoon; kennelijk hield de veiligheidsdienst hem al een tijdje in de gaten en wachtte men het juiste moment af om hem te arresteren. Niet lang daarna werden ook Aung San Suu Kyi en haar beide huishoudelijke hulpen opgepakt.

Voor de militaire junta kwam Yettaws zwemtocht als een geschenk uit de hemel. Aung San Suu Kyi’s laatste huisarrest, dat in mei 2003 was ingegaan, zou namelijk enkele dagen later eindigen en volgens de Birmese wet kon de junta haar niet langer vasthouden tenzij een rechtbank haar opnieuw zou veroordelen. Haar vrijlaten was uitgesloten. De situatie in Birma was te precair en de machtspositie van de militaire junta stond op het spel.

Nog geen twee jaar eerder, in het najaar van 2007, hadden de boeddhistische monniken met hun demonstraties – de Saffraan Revolutie – wereldwijd de aandacht weten te vestigen op de gewelddadigheden van de junta. Deze omvangrijke burgerprotesten braken uit nadat het regime de subsidie op benzine, gas en andere brandstoffen had stopgezet, waardoor de prijzen in één klap verdubbelden. Van de ene op de andere dag zagen mensen zich gedwongen hun hele maandinkomen aan brandstof te besteden. Op dat moment kwam de onrust naar boven die al jaren onder de oppervlakte aan het gisten was. Ondanks pogingen van de junta de economie voor wereldhandel open te stellen, stonden belangrijke sectoren nog altijd onverminderd onder strenge staatscontrole. Voor alle export en import waren vergunningen nodig, en dat bracht een enorme papieren rompslomp en corruptie met zich mee. De handel in rijst was volledig in handen van bedrijven die direct dan wel indirect onder staatstoezicht stonden. Het vervoer naar de buurlanden werd bemoeilijkt door de zeer slechte staat van de wegen en spoorwegen en er heerste een tekort aan vrijwel alle basisproducten. Als bezoeker van Birma kon je onmogelijk om de armoede heen.

Met andere woorden, er was in september 2007 al een sterke voedingsbodem voor de protesten. De wereld volgde wekenlang hoe duizenden monniken uit protest tegen decennia van geweld de straat opgingen, en keek vol afschuw toe toen de junta de opstand hardhandig en effectief neersloeg. Het geweld leidde tot massale internationale protesten. Zowel de Verenigde Staten als Europa verscherpten de sancties tegen Birma en voor het eerst kwam de crisis in Birma ter sprake in de vn-Veiligheidsraad. Tot dan toe hadden China en Rusland alle pogingen om de druk op het militaire bewind op te voeren weten te blokkeren. Nu eiste de Veiligheidsraad stopzetting van het geweld en een dialoog tussen junta en oppositie.

Maar terwijl de junta veinsde bereid te zijn met Suu Kyi te onderhandelen gebeurde er in de praktijk niets. De eisen van de vn liepen stuk op een houding van arrogantie en stilzwijgen, en de wereldorganisatie had verder geen mogelijkheden haar eisen kracht bij te zetten.

Nog geen jaar later, op 2 mei 2008, bereikte de cycloon Nagris de Birmese kust. Grote delen van de dichtbevolkte Irrawaddydelta kwamen onder water te staan. Achteraf is het verbijsterend te lezen hoe de westerse media verslag deden van wat een extreme natuurcatastrofe zou blijken te zijn. Zelfs in Rangoon, dat op aanzienlijke afstand van het hevigst getroffen gebied ligt, waren bomen met wortel en al uit de grond gerukt. Hele wijken stonden op instorten. Op University Avenue 54, bij het Inyameer, hadden stormvlagen het dak van Suu Kyi’s huis afgerukt.

Toch deden de media het voorkomen alsof er weinig schade was. Op 5 mei berichtte de Daily Mail dat er door de cycloon ‘minimaal 350 mensen’ waren omgekomen. Drie dagen later schreven de westerse media, zich baserend op gegevens van de junta, dat de cycloon aan circa achtduizend mensen het leven had gekost. Een paar weken later lekte de waarheid uit. Het dodental was tot zeker 145.000 opgelopen en meer dan twee miljoen mensen waren dakloos geworden.

De militaire junta besefte dat een natuurcatastrofe van dergelijke omvang grote politieke consequenties kon hebben en deed er alles aan de ware omvang van de ramp te verhullen. Aanvankelijk weigerde men bij de reddingswerkzaamheden internationale hulp toe te laten. Later accepteerde men die wel, maar bepaalde buitenlandse hulpmedewerkers mochten het land niet in. De militairen confisqueerden een aanzienlijk deel van de hulpgoederen, en boden de getroffen bevolking voedsel en geld aan in de vorm van ‘leningen’. Het resterende deel van de hulpgoederen gebruikten ze als propagandamiddel, waarbij de junta zelf met de eer streek voor de verstrekking van voedsel, tenten en medische hulpgoederen. Uiteindelijk erkende de junta de situatie zelf niet aan te kunnen en liet alsnog hulporganisaties toe. Ondanks het feit dat het dodental alsmaar bleef stijgen, kregen hulporganisaties maandenlang geen toegang tot de zwaarst getroffen gebieden. De junta was doodsbenauwd dat het aanvaarden van buitenlandse hulp als een teken van zwakte zou worden opgevat. Het was van belang dat de bevolking het idee had dat de hulp van de junta afkomstig was, anders zou de catastrofe weleens tot een nieuwe volksopstand kunnen leiden.

Terwijl de reddingswerkzaamheden in volle gang waren en miljoenen Birmezen knokten om te overleven, zette de junta haar plannen door om een referendum over herziening van de grondwet te houden. Jarenlang had de junta aan het voorstel gewerkt en naar eigen zeggen zou het in Birma een democratiseringsproces in gang zetten. In feite ging het om een schijndemocratie. De militairen zouden in de toekomst verzekerd zijn van vijfentwintig zetels in het parlement en personen die met een buitenlander getrouwd waren of waren geweest zouden zich niet langer kandidaat mogen stellen voor een politieke functie. Die paragraaf sloeg direct op Aung San Suu Kyi, die in 1972 met de Engelsman Michael Aris was getrouwd. Bovendien had de grondwet nog altijd geen federaal karakter, een belangrijke eis van de etnische minderheden. Zij streefden naar een grote mate van zelfbestuur, maar het voorstel van de junta kwam erop neer dat de belangrijkste politieke sectoren nog altijd onder centraal overheidsgezag zouden vallen.

Nadat alle stemmen waren geteld, claimde de junta in alle ernst dat 99 procent van de Birmezen zijn stem had uitgebracht en dat meer dan 90 procent vóór de nieuwe grondwet had gestemd. De wereld reageerde schamper, maar dat liet de generaals koud.

Kort daarop kondigde de junta aan dat er verkiezingen zouden worden gehouden in Birma, of Myanmar, zoals ze het land zelf noemde. De bevolking zou een parlement mogen kiezen, maar de generaals manipuleerden de verkiezingscampagne zo dat ze aan de macht konden blijven. Aung San Suu Kyi vormde een bedreiging voor hun zorgvuldig uitgedachte plan. Ze was te populair. De junta voorzag dat als Suu Kyi werd vrijgelaten, de verkiezingen ze weleens door de vingers zouden kunnen glippen. Dat was namelijk de vorige keer, in 1990, ook gebeurd: toen had Aung San Suu Kyi’s partij, de nld, meer dan tachtig parlementszetels weten te veroveren.

Om die reden buitte de junta Yettaws zwemtocht uit om Suu Kyi voor twee zaken aan te klagen: ten eerste had ze de huisarrestregels geschonden door John Yettaw haar huis binnen te laten, en ten tweede had ze een wet overtreden die stelt dat je mensen buiten de eigen familiekring niet zonder speciale toestemming bij je thuis kunt laten overnachten.

De zaak werd door een militaire rechtbank behandeld. De junta wilde grote volksprotesten koste wat kost vermijden, en maakte om die reden gebruik van een rechtszaal in de onbekende Inseingevangenis. De zaal had een vieze stenen vloer en een dak, maar geen wanden. De twee rechters zaten voor in de ruimte op stoelen met twee meter hoge, versierde rugleuningen. Het leek alsof ze beiden op een troon zaten. Links van hen zaten Yettaw en zijn advocaat, en rechts van hen de advocaten van Aung San Suu Kyi. Er was in de rechtszaal geen geluidsopnameapparatuur, geen gerechtssecretaris, er waren geen wetboeken, kortom niets wat erop wees dat er een rechtszaak zou plaatsvinden. Aung San Suu Kyi arriveerde kort voor aanvang van het proces. Ze was gekleed in een lichtpaarse blouse en een gestreepte longyi (een Birmese sarong) en ze droeg haar haren in een staart.

‘Iedereen zegt dat ze zo’n indrukwekkende verschijning is, dus ik was er helemaal op ingesteld dat het alleen maar kon tegenvallen’, zo vertelt de Zweedse diplomate Liselott Martynenko Agerlid die als waarnemer bij het proces aanwezig was. ‘Maar toen ze daar over die betonnen vloer binnen kwam lopen, straalde ze een en al charisma uit.’

Ze praatte en lachte met haar advocaten en richtte zich vervolgens tot het publiek. Ze sprak met een rustige, kalme stem. De buitenlandse toehoorders moesten dicht om haar heen gaan staan om haar te kunnen horen te midden van het gekakel van kippen, het verkeerslawaai buiten en het regengekletter op het golfplaten dak. Ze dankte de aanwezigen voor hun komst en vroeg hun ook aan hun regeringen haar dank over te brengen. De aanwezigheid van andere landen was belangrijk, ongeacht wat de uitkomst van het proces was.

Aung San Suu Kyi werd, evenals haar beide huishoudsters, tot drie jaar gevangenisstraf veroordeeld. Op direct bevel van juntaleider Than Shwe werd de straf daarop verminderd tot een voortzetting van haar huisarrest met nog eens achttien maanden. Yettaw werd tot zeven jaar dwangarbeid veroordeeld, onder meer voor ‘illegaal zwemmen’. Als westerling en Amerikaans staatsburger hoefde hij zich echter geen zorgen te maken. De Amerikaanse senator Jim Webb kwam speciaal voor hem naar Rangoon om over zijn vrijlating te onderhandelen, en kort daarop kwam hij vrij. John Yettaw kon gewoon naar huis terugkeren, naar zijn vrouw en kinderen in Falcon, Missouri.

Met Suu Kyi’s veroordeling hadden de militaire leiders alle gelegenheid de verkiezingen van een jaar later voor te bereiden. Met Aung San Suu Kyi in huisarrest kon niets hen meer hinderen de laatste stappen van hun plan te volbrengen. Formeel zou de macht aan een burgerregering worden overgedragen maar in wezen zouden de militairen alle touwtjes in handen blijven houden. Een episode was bijna afgesloten. Een proces dat in de praktijk al aan het eind van de jaren tachtig een aanvang had genomen, toen Aung San Suu Kyi naar Birma terugkeerde.