Kristien Hemmerechts

Haar bloed

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door het vu medisch centrum, Amsterdam

© Wit Zand bvba, 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Rhea Anna

isbn 978 90 445 2154 2

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Bijsluiter

Er was in die dagen een hemelsbreed verschil tussen binnen en buiten. Buiten liep de temperatuur op tot vijfendertig graden en kleurde de stad oranje. In de parken van Amsterdam hielden mensen in oranje T-shirts, met oranje pruiken en oranje nagellak barbecues. Of ze dronken bier op een terras waarboven oranje slingers gespannen waren. Zelfs de drank en het eten waren soms oranje gekleurd. Kilometers verder, in Zuid-Afrika, won het Nederlandse elftal wedstrijd na wedstrijd van het wereldkampioenschap voetbal. Op zondag 11 juli om half negen ’s avonds werd de finale gespeeld. Spanje won en het oranje verdween uit het straatbeeld.

Ook in het ziekenhuis van de Vrije Universiteit aan de De Boelelaan werd de match gevolgd. In het restaurant op de benedenverdieping staarde een zee van mensen in witte jassen naar het televisiescherm. Het was niet het moment om een hartaanval te krijgen. Op de derde verdieping, waar de afdeling hematologie is ondergebracht, stonden televisietoestellen aan. Iemand had oranje vlagjes opgehangen. Veel sfeer bracht dat niet. Om te beginnen was de hitte niet voelbaar. De afdeling kent geen klimaat. De temperatuur verandert er nooit; de ramen blijven potdicht. Niemand komt er voor zijn plezier. Er wordt geen bier gezopen, er worden geen feestjes gebouwd, geen overwinningsliederen gezongen. Toch is het geen oase van rust. Een mierenhoop, noemde een verpleegster het. Helemaal ongelijk kon ik haar niet geven. Overdag rinkelen de telefoons constant. Mensen lopen in en uit. Er wordt veel gepraat. Gekwekt, noemde ik het soms bij mezelf.

Van 20 juni tot 20 juli 2010 logeerde ik in een vreemd huisje in het Westergasfabriekpark. Mijn bed stond onder een dak van golfplaat. Ook ’s nachts bleef de hitte er hangen. Ik sluimerde eerder dan ik sliep. Dikwijls stond ik dan maar op en reed op mijn vouwfiets naar het ziekenhuis. Ik liep er door de verlaten gangen en verbaasde me over de onwezenlijke stilte. Of ik lag te luisteren naar Anouk of Marco Borsato, die optraden in het park. Op een nacht brak een onweer los. Kletsnatte mensen stroomden onder mijn raam, weg van het park en van de regen. Had Anouks stem de hemelsluizen opengezet? Of was het die van Borsato?

‘Buiten’ was er overal veel volk. En dat volk gedroeg zich als een massa: allemaal naar hetzelfde concert, allemaal supporteren voor dezelfde ploeg, allemaal picknicken in hetzelfde park. Ik keek naar die massa, waar ik me geen deel van voelde, en ik wist dat ook die massa een deel moest worden van het boek waarvoor ik research deed. Een boek over bloed. En ook de sudokupuzzels die ik maakte wanneer ik te lamlendig was om te lezen of te fietsen of naar het ziekenhuis te gaan, moesten een rol spelen.

Mensen willen bijzonder zijn. Ze noemen zichzelf individuen. Tegelijkertijd zoeken ze de massa op. Niet allemaal doen ze het, maar vrij veel mensen doen het wél. Waarom? Om zichzelf te verliezen, of om zichzelf te zijn? Om aan de groep een identiteit te ontlenen? Hoe uniek is dat ‘zelf’, die identiteit?

Die massa’s, die de stad bezetten, verwarden me een beetje. En ze doen het nog altijd. Kun je alleen dan van een massa spreken wanneer de leden van de massa een zekere overeenkomst vertonen? Moet er sprake zijn van homogeniteit? Sluiten mensen zich bij gelijkgezinden aan? Of is er ruimte voor diversiteit? En hoe groot is die ruimte dan?

Zijn wij allemaal anders of zijn wij eigenlijk allemaal min of meer gelijk? Of gelijkend?

Wie voor het eerst in China komt, heeft de indruk dat alle Chinezen op elkaar gelijken. Het oog is nog niet getraind om de verschillen in de Chinese fysionomie te onderkennen. Misschien zouden we altijd met zo’n ongetraind oog naar de mensheid moeten kijken.

Hoe uniek is ons bloed? Niet erg uniek, als je bedenkt dat we het aan elkaar kunnen doorgeven, ook aan mensen die geen bloedverwanten zijn. En toch is het bloed van geen twee mensen identiek. Er zijn overeenkomsten en er zijn verschillen. Wat weegt het zwaarst?

De ene keer denk ik dat we veel te veel belang aan de verschillen hechten, of die nu van fysieke of psychische aard zijn, van seksuele of politieke, van biologische of culturele. We bedenken er namen voor, en die plakken we op mensen en op de hokjes waarin we hen stoppen. De andere keer denk ik: wat zou de wereld zijn zonder verschil?

Gelukkig hoeven romanschrijvers geen antwoorden te formuleren. Ze stellen vragen. Ze roepen personages in het leven aan wie ze elk een kant van de medaille toewijzen. Zo ziet Titus Serfonteyn in zijn bloed het bewijs van zijn uniciteit; hij is niet zoals andere mensen en hij wenst dat ook niet te zijn. Zijn vriend Pieter Kalhorn voelt zich door zijn bloed met de hele mensheid verbonden. Hij is zich sterk bewust van wat in het Engels ‘our common humanity’ wordt genoemd. Die overstijgt verschillen van welke aard dan ook. Vindt hij.

Toen ik de opdracht kreeg me door een verblijf op de afdeling hematologie tot het schrijven van een boek te laten inspireren, werd me carte blanche gegeven. Er was slechts één voor de hand liggende beperking: ik moest de privacy van de patiënten respecteren. Verder mocht ik schrijven wat ik wilde. Ik mocht overal komen en met iedereen praten. En ik praatte met iedereen: met patiënten, met hun familie, met verpleegkundigen, met fysiotherapeuten, met radiologen, met hematologen, met de schoonmaakploeg, met de mensen die het eten opdienen, met de psychologe … Ik kreeg het gevoel – ongetwijfeld absoluut onterecht – dat ik het ziekenhuis beter kende dan wie ook. Ik praatte met de laagste echelons en ik had toegang tot de hoogste. Ik merkte dat aan de doorstroming tussen de twee hard werd gewerkt, maar dat die desondanks niet altijd optimaal verliep. Ik fantaseerde over een nieuwe functie: die van doorstroomcoördinator. Misschien kan die rol inderdaad aan een schrijver worden toevertrouwd. Schrijvers kunnen goed luisteren. Dat hoort bij hun vak.

Over de soms gebrekkige communicatie tussen hoog en laag is niets in de roman terechtgekomen. Heel snel al was het me duidelijk dat ik niets negatiefs wenste te melden. Ik was vooral onder de indruk van de gigantische inzet van alle personeelsleden voor de patiënten; van het koppige gevecht om de kanker klein te krijgen. En ook de moed van de patiënten maakte diepe indruk. Hun bereidheid door de hel te gaan om te kunnen leven. De meeste mensen willen leven. Geen prijs is te hoog.

Vanuit mijn Belgische perspectief sprongen me drie dingen in het oog: de zelfredzaamheid die van de patiënten werd verwacht, de rationele aanpak, en de grote openheid. Wat het eerste betreft: in Nederland moet je flink zijn, zelfs op een afdeling hematologie, waar in sommige fasen van de behandeling niet veel overblijft van een mens. Soms dacht ik: kunnen ze niet iets meer ‘tutten’, iets meer pamperen? Ook een ziekte, zo vernam ik, is een life event. Je moet die als een uitdaging zien en er op een goede manier mee omgaan. Dat houdt in dat je niet op je bed ligt te jammeren. Je behoudt de controle. Je bent niet zielig. Geen zelfmedelijden en ook geen verbittering. Je blijft rationeel. Soms dacht ik: geen berg is voor een Nederlander te hoog, geen probleem te complex. Over elk aspect van de ziekte was grondig nagedacht en overlegd, en vervolgens waren inzichten in regels vertaald en in protocollen vastgelegd. In een van die protocollen stond blijkbaar dat er een schrijfster op de afdeling mocht komen rondlopen en dat zij met iedereen mocht praten en alle besprekingen mocht bijwonen en inzage kreeg in mappen en dossiers. Ik heb van die openheid volop gebruikgemaakt. Ik heb bij besprekingen gezeten waar in elke zin termen vielen die ik niet kende. Ik noteerde ze, ik zocht hun betekenis op, ik bestookte artsen met vragen, ik las handboeken en websites. Langzaam maar zeker begon ik er iets van te begrijpen. Fascinerende werelden gingen voor me open.

In een van de schriftjes die ik met notities heb gevuld staat: de arts als God versus de arts als charlatan. De arts als de man of vrouw die nieuw leven geeft. Hij of zij schept geen nieuwe mens, maar wel nieuw bloed. Hij/zij rukt wie ten dode opgeschreven is uit de klauwen van de man met de zeis. Hij/zij geeft hem of haar een tweede leven.

Maar ook de arts als man of vrouw die het lichaam van de patiënten afbreekt in de hoop het opnieuw te kunnen opbouwen. Die gigantische schade aanricht in de hoop genezing te brengen. Ik herinner me een borst die zwol en zwol en niemand die het zwellen leek te kunnen indijken. Slijmvliezen gingen stuk, huid werd hard, patiënten hallucineerden. Niet door de ziekte, wel door de middeltjes om die te bestrijden. Er worden op een afdeling hematologie veel medicijnen toegediend. Heel erg veel. Bij sommige patiënten wordt een deurtje geplaatst om de medicijnen door te sluizen. Een Port-a-Cath heet het. Na een transplantatie krijgt een patiënt soms wel achtentwintig verschillende medicijnen mee naar huis. En die hebben allemaal hun neveneffecten.

Bij de besprekingen kwam er vaak veel giswerk aan te pas. Misschien was het dit, misschien was het dat; misschien zou dit helpen, misschien dat. Dezelfde patiënt werd door de ene ‘best pittig’ genoemd, de volgende vond dat ze ‘vegeteerde’. Ik bedacht de term hef, Human Error Factor. En ik beeldde me in dat robotten de patiënten zouden onderzoeken en de medicijnen zouden toedienen. Misschien gaat het over een halve eeuw inderdaad zo.

De arts als puzzelaar. Ook dat noteerde ik. De arts die het probleem probeert op te lossen. Die de sleutel zoekt om de code te kraken.

Hoe immens groot mijn bewondering voor hun kunde ook was, voor hun goddelijke interventie, voor hun durf, soms had het ook iets hilarisch, zeker wanneer het moment van de Grote Visite was aangebroken en alle artsen in hun witte jassen met wapperende panden van het ene bed naar het andere trokken. In kamer na kamer streken ze neer als een zwerm exotische vogels. Hoofdschuddend keken ze naar de gruwelijke dingen die hun medicijnen hadden aangericht. Of die door een schimmel waren veroorzaakt. Door een geniepige bacterie.

Op een ochtend ging ik naar het Rijksmuseum en zag er een schilderij van een piskijker, dé incarnatie van de arts als charlatan. Daar kon ik wel om glimlachen. En er hing een portret dat Rembrandt schilderde van zijn zoon Titus. Daarmee had ik een naam voor mijn hoofdpersonage. Ik schat de kans gering dat een echtpaar uit Zwelegem hun eerstgeborene Titus zou noemen, maar in een roman kan meer dan in de werkelijkheid. Ga trouwens niet op zoek naar de precieze locatie van Zwelegem. Het dorp bestaat alleen in dit boek. Vlaanderen kent een Zwevegem, een Zedelgem, een Zwevezele, een Zevenkote en een Zottegem. Maar geen Zwelegem.

Bij het schrijven van deze roman heb ik me enige dichterlijke vrijheid veroorloofd. Zo is het weinig waarschijnlijk dat Roos meteen resistent is voor imatinib, dasatinib en nilotinib. Indien ze geen personage was maar echt bestond, zou het verloop van haar ziekte meer tijd in beslag nemen. Het beschrijven ervan zou heel wat meer bladzijden tellen. Daar staat tegenover dat geen twee kankers identiek zijn. Het kan met andere woorden niet helemaal uitgesloten worden dat een vrouw van vlees en bloed met het beschreven ziektebeeld te kampen krijgt. Aangenomen mag worden dat het behoorlijk uitzonderlijk zou zijn.

Dit alles maar om te zeggen dat ik zeer erkentelijk ben voor de unieke kans die mij in de zomer van 2010 werd gegund. Graag wil ik iedereen bedanken die mijn aanwezigheid op de afdeling hematologie van het medisch centrum van de Vrije Universiteit heeft gefaciliteerd. Ik bedank alle personeelsleden voor hun impliciete vertrouwen en hun grote gastvrijheid. Ook de patiënten wil ik graag bedanken voor de vele openhartige gesprekken. Mijn bijzondere dank gaat uit naar het hoofd van de afdeling, Peter Huijgens, en zijn rechterhand Sonja Zweegman. Ondanks hun drukke agenda’s en lange werkdagen vonden zij telkens weer de tijd om mijn vaak erg naïeve vragen te beantwoorden. Grote dank ook aan Arko Oderwald, die deze opdracht heeft bedacht en vervolgens aan mij heeft uitbesteed. Hij leidt het literatuur-en-geneeskundeprogramma van de afdeling Metamedica van de Vrije Universiteit, een discipline die nog niet tot in België is doorgedrongen, maar waar ik intussen een groot bewonderaar én voorstander van ben. En ten slotte wil ik graag mijn dochter Katherine Smith bedanken. Anders dan ik heeft zij wetenschappen gestudeerd. Zonder haar hulp had ik nooit een bijzonder leerrijke introductie tot de microbiologie met succes kunnen doorworstelen. Waarmee andermaal bewezen is dat het loont om in de opleiding van je kinderen te investeren.

1

De dode man lag op de tafel. Het kleed was weggehaald, net als de spullen die erop hadden geslingerd: het vergrootglas met het benen handvat waarmee hij ellelange voetnoten had ontcijferd; de beduimelde boeken waarin die voetnoten stonden; de beker waarop Mona Lisa hem trouw had toegelachen telkens wanneer hij een slok van zijn koffie nam; de zwarte sokken die een schoonzus voor hem had gekocht en die nog niet losgeknipt waren van het kaartje met het merk, de maat en de prijs; het bord waarop zijn laatste boterham had gelegen; zijn bril; de krant; een takje gekneusde blauwe druiven. De tafel was van donker eikenhout. Elke poot vormde een sierlijke boog die eindigde in gebeeldhouwde hondennagels. Van de zes oorspronkelijke stoelen waren er maar drie over. Op een ervan lag een bordeaux kussentje. Daarop had de man meestal gezeten. Onder zijn gewicht was het platgedrukt, zodat het nog nauwelijks een kussentje kon worden genoemd.

Meer dan de helft van zijn leven had de man nu eens met mate, dan weer overdadig aan de tafel gegeten en gedronken. Hij had er met vrienden gepokerd, wanneer die in het dorp waren voor de verjaardag van een moeder of de begrafenis van een oom om wiens flauwe grappen ze als broekventje hadden gelachen. Of van een buurvrouw die voor hen wafels gebakken had. Maar vooral had hij er boeken gelezen en naslagwerken bestudeerd over de man wiens bloed in zijn aders stroomde. Hij had er voetnoten uitgeplozen en de minuscule lettertjes verwenst waarin cruciale informatie begraven lag. De jongens met wie hij als kind op het grasveld achter de kerk tegen een voetbal had geschopt, hadden een voor een het dorp verlaten om werk te zoeken dat genoeg geld in het laatje bracht voor een appartement in de stad. Of om vrouwen te ontmoeten die ze niet meer hoefden te ontmoeten wanneer ze hen beu waren ontmoet. Hij was gebleven. Hij hoorde niet thuis in het dorp, maar ook niet in de steden binnen zijn bereik. Om thuis te komen had hij de Alpen moeten oversteken, net als Hannibal eeuwen geleden had gedaan. Eerst had die de Pyreneeën overgestoken en vervolgens de Alpen.

Wanneer hij zich volgezogen had met woorden over zijn illustere voorvader en er geen lettergreep meer bij kon, had hij in zijn fantasie een machtige olifant bestegen. Op de brede rug van de logge viervoeter had hij zich over verraderlijke bergpassen laten dragen tot hij aan zijn voeten Italië ontwaarde. Zijn Beloofde Land. Het werd voor hem uitgerold als de balen stof die gewiekste marktkramers aan kieskeurige huisvrouwen probeerden te slijten. Of als het canvas waarop zijn voorvader meesterwerken geschilderd had. Hoog op zijn troon had hij de vruchtbare vallei bespeurd met daarin het huis waar híj was geboren: Leonardo da Vinci. Een man die de toekomst had gelezen én mee ontworpen. Zoon van Piero da Vinci, telg uit een notarissengeslacht, en van boerendochter Chataria, met wie Piero niet in de echt verbonden was. De beste mensen werden buiten de stalen greep van de wet geboren. Het was de natuur die haar wil opdrong. Geen honderd wetteksten konden haar aan banden leggen.

De opgebaarde man had zich niet voortgeplant. Zijn kracht zat in zijn bloed, niet in zijn sperma, dat door artsen lui werd genoemd. Wie was hij om hen tegen te spreken? Met hem stierf de bloedlijn uit. Die trok een spoor over berg en dal van het kraambed waarin Chataria de bastaard had gebaard naar de tafel met het lijk. ‘Hartaderbreuk’, constateerde de arts nuchter. En pisvlekken, maar dat zei hij niet hardop. ‘Een pijnloze dood. Vergelijkbaar met een dijkbreuk die in geen tijd de hele omgeving blank zet. Het bloed zal uit zijn hoofd wegtrekken. Over een paar uur ziet het lijkbleek. Zoals het hoort.’ De arts glimlachte tevreden. Hij hield ervan zijn dorpsgenoten met toegankelijke beelden in te lichten over de finesses van hun biologie. Andere bloedlijnen waren uit Leonardo’s geboortehuis vertrokken, maar alleen deze had de Alpen getrotseerd. Hij had koude doorstaan en ontberingen geleden. Roofzieke mensen en dieren hadden hem belaagd. De arts legde een hand op de naakte dode arm, waaruit het laatste restje lichaamswarmte koppig weigerde te verdwijnen. Ga nu maar, zei hij in gedachten. Het moet. De pisvlekken ontroerden hem meer dan hij had verwacht. In het uur van onze dood zijn we niet meer dan … Er wilde hem geen treffend beeld te binnen schieten.

Toen Titus aan de hand van zijn grootvader het huis van de dode man betrad, zag het hoofd zoals de arts had voorspeld niet langer paars. Er waren kaarsen in de kamer ontstoken en bedwelmende lelies op en rond het lijk gelegd. Het lichaam was afgekoeld. In plaats van sandalen droeg het de nieuwe zwarte sokken, die eindelijk van het kaartje waren geknipt, en schoenen die nog maar twee weken eerder waren gelapt. De haren waren gekamd. Het overhemd was helemaal dichtgeknoopt, maar de vieze broek was niet vervangen, waardoor terecht of onterecht de indruk ontstond dat het lijk niet gewassen was. De boeken over Leonardo da Vinci lagen in keurige stapeltjes op de buffetkast, die de man net als de tafel met de sierlijke poten van zijn ouders had geërfd.

Ruim zeven kilometer hadden ze afgelegd, wat veel was voor een jongen die zijn eerstecommuniekleren nog niet was ontgroeid. Telkens wanneer ze iemand kruisten, had de grootvader haltgehouden om een praatje te maken. Het nieuws had intussen iedereen bereikt. Zijn grootvader kon niemand op de hoogte brengen, hoe graag hij dat ook had gewild. Titus had de ontgoocheling van de oude man gevoeld toen duidelijk werd dat ze lang niet als eersten het lijk zouden groeten. Al wie kon, was meteen op pad gegaan. Moeders met boorlingen hadden zich met hun kind in de armen naar het huis gehaast, zieken waren uit hun bed opgestaan. Tegen de tijd dat de grootvader en zijn kleinzoon de straat van de dode man insloegen, hadden ze uit de mond van drie verschillende mensen vernomen dat Leonardo’s nazaat op de dorpel van zijn huis in elkaar was gezakt. Vermoedelijk was hij op weg naar het café. In de zak van zijn broek was een niet-gevalideerd lottoformulier ontdekt.

Op een meter van het huis bukte de grootvader zich zodat hij zijn kleinzoon recht in de ogen kon kijken.

‘Niet bang zijn, Titus.’

‘Ik ben niet bang.’

‘Zo hoor ik het graag.’

De ogen van de oude baadden in een vochtig waas, waardoor het leek alsof hij permanent treurde. Over de dood van Titus’ vader, bijvoorbeeld, toen Titus nog niet zindelijk was. Sindsdien probeerde hij als een vader voor het ventje te zijn, al voelde hij zich voor die rol te oud. En ook Titus vond zijn opa oud. Soms werd hij door schaamte overvallen wanneer hij hem aan de schoolpoort tussen de jonge ouders zag staan. Dan ergerde hij zich aan zijn vader omdat die gestorven was. Het gebeurde dat zijn tengere lichaam van machteloze woede trilde. En later op zijn kamer gooide hij de foto tegen de grond die zijn moeder op zijn nachtkastje had gezet. Verblind door tranen greep hij een glasscherf en sloot hem in zijn hand.

‘In de man die we zo meteen zullen zien, Titus, zit het bloed van een van de grootste genieën ooit. Als iemand die wil laten herrijzen, moet hij vertrekken van dit bloed.’

‘Kan dat?’

‘Alles kan waarin mensen geloven. Op voorwaarde dat ze het geloven. Het begint met geloof. Echt geloof. Sommige mensen hebben geloofd dat de mens naar de maan zou reizen. Hebben ze gelijk gekregen?’

Titus knikte.

‘Waarin geloof jij, Titus?’

‘In mama.’

‘Dat is goed.’

Zijn grootvader kuste hem, al deed het pijn aan zijn hart dat de jongen zijn vader niet noemde. Jongens hadden een vader nodig, anders ontwikkelden ze geen stevige ruggengraat. Hij tilde zijn kleinzoon op om op de bel te drukken, hoewel de voordeur openstond. Hard en krachtig galmde de bel. De grootvader zette Titus op de grond en nam hem bij de hand. In het huis riep iemand dat ze naar binnen mochten komen.

‘Goed kijken, Titus.’

Aan de dorpel viel niet te merken dat er nauwelijks zes uur eerder een man was bezweken. De dijkbreuk had zich louter inwendig afgespeeld.

Voor ze de weg terug naar huis aanvatten, gingen ze het café binnen waar op de dode man werd geklonken. Titus kreeg een glas oranje limonade met een rietje.

‘Hij is je tweede dode’, zei zijn opa. ‘Wie was de eerste?’

Titus hield op met zuigen. ‘Mijn papa.’

‘Juist, jouw papa.’ Hij streek de jongen over het haar. ‘Heb je daarnet goed gekeken?’

Titus knikte.

‘Je zult Leonardo’s nazaat niet vergeten.’

De jongen reageerde niet. Hij dacht aan de welving van de buik, de vlekken op de grijze broek, de wasbleke vingers, de bruine lippen, de spitse adamsappel, de grote rechteroorlel waarop een vliegje was geland. Fluisterend had hij gevraagd of de dode hen kon horen. Zijn grootvader had geantwoord dat een dood lichaam niets meer kon. Het was niet meer de persoon die had geleefd. Daarom werd het begraven. Iets anders kon je er niet mee doen. Ook het bloed was dood. Het had zich uit de kransslagader gestort en over het hele lichaam verspreid. Het kon niet meer worden afgetapt of opgevangen. Nooit zou het zijn geheim prijsgeven.

‘Waar is het?’ had de jongen gevraagd.

‘Wat?’

‘Het bloed.’

‘Overal.’

Titus had begrepen dat dit het antwoord was waarmee hij zich tevreden moest stellen. Het bevredigde hem niet. Bloed was rood, maar het lijk zag even bleek als de kaarsen in de kandelaars. Waar was het gebleven? Loste bloed op wanneer iemand stierf? Verloor het zijn kleur?

‘Leonardo da Vinci was de grootste’, zei de grootvader, die geen benul had van de vragen die hij bij zijn kleinzoon had losgeweekt. ‘Hij zag de eenheid in de veelheid. Da Vinci verloor zich niet in details. Mensen noemen hem een uitvinder, maar hij was geen uitvinder. Alles was al uitgevonden. Zelfs toen, in zijn tijd, eeuwen en eeuwen geleden. Heb jij ooit van de Renaissance gehoord?’

Titus schudde zijn hoofd.

‘En van de Middeleeuwen?’

‘Merlijn de tovenaar leefde in de Middeleeuwen. En Arthur. En de Ridders van de Ronde Tafel.’

‘Dat is waar. Maar toen werd Leonardo geboren en het was afgelopen met de Middeleeuwen. Overal werd het licht aangeknipt. Gedaan met de duisternis! En weet je hoe dat kwam? Leonardo zag wat er was. De wereld werd niet opnieuw geboren of geschapen, maar wel voor het eerst gezien. Daar is lef voor nodig. Heb jij lef, Titus? Ken jij het woordje “lef”?’ Titus’ grootvader glimlachte zoals oudere mensen doen wanneer ze zich wijzer voelen dan de erg jonge, al is dat geen verdienste. Hij gaf de jongen een tik op zijn blozende rechterkaak om de hiërarchie tussen hen te onderstrepen. ‘Alles is uitgevonden, Titus, maar niet alles is gevonden. Of ontdekt.’ Hij pakte zijn zakdoek en snoot zijn neus. Daarna snoot hij de neus van zijn kleinzoon. ‘Leonardo was een ontdekker. Hij zag dat de mens een vogel is zonder vleugels. Dus gaf hij hem vleugels. En kijk, de mens vliegt.’

‘In een vliegtuig.’

De grootvader besloot de opmerking van de wijsneus te negeren. Het ging hem om de les.

‘Het vliegen bestond als mogelijkheid. Leonardo heeft het gevonden. Gezien. Je moet goed kijken, Titus. Geef je ogen de kost. Als je niet kijkt, kun je niets zien. En als je niets ziet, kun je niets vinden. Je moet durven kijken. Lef is durf. Wie niet durft, niet wint. Zeg me: wat heb je vandaag gezien?’

‘Een dode man’, zei Titus. En pisvlekken, maar dat zei hij niet.

‘Een dode man vol met bloed. Goed bloed. Ken jij het verschil tussen goed en slecht bloed?’

De jongen knipperde met zijn ogen, wat hij altijd deed wanneer hij het antwoord schuldig bleef.

‘Slecht bloed is bloed van iemand die niet wil deugen. Een dief. Een leugenaar. Een lafaard. Kortom, een zwakkeling. Heb ik jou goed bloed gegeven, Titus?’

De jongen knikte.

‘Zijn wij sterk?’

Opnieuw knikte hij.

‘Ook in moeilijke omstandigheden? Wanneer we tegenwind krijgen? Staan wij stevig in onze schoenen ook wanneer niemand ons steunt? Blijven wij alleen overeind?’

Titus bleef knikken, hoewel zijn moed nog nooit was getest. Ook zijn opa had zelden voor hete vuren gestaan, al zag hij zichzelf graag als een eenzame held.

‘Zo wil ik het horen.’ Met de achterkant van zijn hand veegde de grootvader het bierschuim van zijn lippen. ‘Jij bent mijn bloedverwant. Begrijp je dat? Door ons bloed zijn wij aan elkaar verwant.’ Ontroering maakte zich van hem meester. En ook diepe dankbaarheid. Stel je voor dat je naar je graf moest zonder nabestaanden!

‘Het zoontje van de laatste keizer van Rusland had goed bloed, maar het was ziek. Goed bloed kan ziek zijn. En slecht bloed kan gezond zijn. Daarom is waakzaamheid geboden. Ga nooit op de schijn af, Titus. Schijn bedriegt. Heb je een zakdoek?’

Titus viste zijn zakdoek uit zijn broekzak. Er kleefde bloed aan van toen hij zich laatst aan een scherf had gesneden. Zijn moeder had het gebroken glas bij elkaar geveegd, maar nog niet vervangen. Misschien had ze eindelijk begrepen dat de foto niet telkens opnieuw viel, maar op de grond werd gesmeten. Hij had het bloed uit de wond opgelikt. Toen het bleef stromen, had hij zijn zakdoek als verband gebruikt. Daarin zaten nu vlekken die zijn moeder ‘hardnekkig’ noemde. Al het wasgoed dat met bloed was besmeurd, werd in koud water geweekt voor het in de machine ging. Bij het water deed zijn moeder een schep zout. Het was zaak er snel bij te zijn, zei ze, anders gingen de vlekken er nooit meer uit. Bloed op een zakdoek was minder erg dan bloed op een shirt. Of op een broek. Zakdoeken waren daar eigenlijk een beetje voor bedoeld.

Zijn grootvader leek het bloed niet op te merken. Of hij deed alsof hij het niet zag, zoals zijn moeder deed alsof ze de littekens in zijn handpalmen niet zag. Of de bruine penseelstrepen die de korstjes er trokken. Hij legde een knoop in de vieze zakdoek en gaf hem aan zijn kleinzoon terug.

‘En ook in je oren moet je het knopen’, zei hij. ‘Hou je bezig met de essentie. Anders verspil je je tijd.’

Titus stopte de zakdoek terug in zijn broekzak. Hoelang moest hij die zo bewaren?

‘De Russische kroonprins was moedig en slim, maar zijn bloed was ziek. Daarom was zijn gezondheid zwak.’ Hij greep zijn kleinzoon bij de schouders en keek hem diep in de ogen. ‘Zijn gezondheid, Titus. Niet zijn karakter. Hij was de waardige zoon van een groot vorst. Met hem op de troon zou Rusland erbovenop zijn gekomen. Russisch zou de wereldtaal zijn geworden. Wij zouden geen bier, maar wodka drinken. Jouw naam zou Vladimir zijn, of Igor. Of Aleksej, zoals de prins. Helaas was zijn bloed ziek. Het sijpelde uit zijn aders. Het was te dun. Als hij zich verwondde, bleef het uit hem stromen. Hij mocht niet buiten spelen. Als hij zijn knie schaafde, bloedde hij dood.’

‘Dood?’

‘Dood.’ De grootvader nam zijn glas en keek naar het blonde bier. ‘Bloed mag niet te dun zijn, anders stolt het niet. Maar ook niet te dik. Anders verstopt het de aders met klonters. En ga je dood. Alles met mate, Titus. Ook dit.’ Hij tikte tegen zijn bierglas. De bazin, die het gebaar verkeerd interpreteerde, zette een verse pint voor hem neer. Titus’ grootvader hees zich overeind, terwijl hij een teken gaf dat hij het volgende rondje voor zijn rekening nam. Hij moest dringend water lozen.

Terwijl hij plaste, dacht hij aan de vieze broek van de dode man. Waarom hadden ze hem geen schone broek aangetrokken? Hing er geen in zijn kast? En als er geen in de kast hing, hadden ze er dan niet een van een buurman kunnen lenen? Besefte de man of de vrouw die hem had opgebaard niet wie daar lag? Zorgvuldig schudde hij de laatste druppel van zijn lul. Had Titus eigenlijk ooit geleerd hoe dat moest?

In het café vroeg iemand aan de jongen hoe hij heette.

‘Titus’, antwoordde Titus. Er werd gelachen. Hij staarde naar de lijnen op de binnenkant van zijn arm. Waarom zagen die blauw, en niet rood?

‘Drink er nog eentje’, riep iemand. ‘Ik trakteer.’

‘Op “Leonardo”.’

‘Op Leonardo!’

De monden zwegen terwijl de glazen erin werden leeggegoten.

‘Geef dat kind ook iets’, riep de man die het snelste dronk. Hij boerde.

‘Geen scheten laten, Staf!’

‘Dat was geen scheet! Zal ik een scheet laten? Dan zult ge het verschil wel horen.’

‘Ge bedoelt: ruiken.’

Titus sloeg zijn ogen op en keek naar de mannen. De een na de ander zette zijn lege glas op de toog neer. Ook zij zaten vol bloed. Het was overal.

Hij had honger. De limonade was niet lekker.

Jaren later leerde Titus woorden voor wat zijn grootvader hem die dag had verteld. De Russische kroonprins leed aan hemofilie. Hij had voldoende bloedplaatjes, maar het eiwit dat ervoor zorgt dat bloed stolt, ontbrak. Een tekort aan bloedplaatjes heet trombocytopenie, een woord waarvan de kennis Titus met trots vervulde, net als pancytopenie, de verdwijning van alle cellen uit het bloed, wat pijnlijk of penibel – penie-bel – is. Trombocytose betekende precies het tegenovergestelde: te veel bloedplaatjes. Je moest zo gauw mogelijk een lading zien te lozen anders ontwikkelde je een trombose. Dat rijmde.

Voor elk woord dat hij leerde, bedacht hij trucjes om het te onthouden. Hematologie, de studie van het bloed, was samengesteld uit twee Griekse woorden: logos – leer – en haima – bloed, wat hem aan heimat deed denken. Je bloed was je thuis. En ook leukemie kwam van het Grieks: leukos – wit – en opnieuw haima – bloed. Door een teveel aan witte bloedcellen verloor je bloed zijn bloedrode kleur. Dat was niet leuk.

Nog altijd waren wetenschappers ontdekkers eerder dan uitvinders. Ze bestudeerden de natuur in de hoop bruikbare principes op het spoor te komen. Ook daar bestond een duur woord voor: bestaanstheorema. Titus leerde dat elke mens met vijfduizend stamcellen geboren werd. Dat was het pakketje waarover hij beschikte. Hij stelde het zich voor als een hand kaarten die je was gedeeld. Die stamcellen volstonden niet om een mens te laten herrijzen, maar wat niet was kon komen. Voorlopig werd de mens nog altijd uit de fusie van eicel en spermacelkern geboren. Dat was zijn oercel. Zijn oerstamcel.

De grootvader had zich op meerdere punten vergist. De laatste Russische prins leed inderdaad aan hemofilie, maar de kans dat hij aan een banale schaafwond zou zijn bezweken was onbestaand. De jongen was hoe dan ook ten dode opgeschreven. Genadeloos werd zijn bloed vergoten, samen met dat van zijn ouders en lieve zussen. Titus leerde dat het geheim van het bloed niet in het bloed zelf moest worden gezocht. Beenmerg bewaarde de sleutel. Als de dorpelingen Leonardo’s bloed hadden willen doorgronden, hadden ze de dode man op zijn zij moeten kantelen. Met een boortje hadden ze in zijn heup moeten prikken om wat beenmerg op te zuigen. Een levende mens moest eerst plaatselijk worden verdoofd, maar de dode zou er geen hinder van hebben ondervonden. Met een beetje geluk zouden ze een hematopoëtische stamcel hebben gevangen, de moedercel van alle bloedcellen. Ze zouden de vangst niet hebben kunnen bewijzen. Hematopoëtische stamcellen zijn berucht om hun listen en schuwheid. Liever dan zich te laten zien, transformeren ze zich. Of ze verkiezen de dood. Nog nooit heeft een sterveling ze onder een microscoop kunnen observeren. Maar ze bestaan. En ze kunnen worden gevat. Met geduld. En doorzettingsvermogen. Met listigheid die de hunne overtreft. En vervolgens kunnen ze in een ander lichaam worden geïnjecteerd. Om daar nieuw bloed te maken.

Titus’ grootvader kon onmogelijk zijn bloed aan zijn kleinzoon hebben gegeven. Als enige in de familie had Titus bloedgroep AB. Daarin was hij een beetje uniek. Zijn grootvader had O en zijn moeder had A. Die A had zij van háár moeder gekregen en aan hem doorgegeven. De B in Titus’ bloedgroep kwam van zijn vader, die hem van zíjn moeder had. Titus’ bloed was door zijn oma’s gevormd. Zijn opa had daarbij geen rol gespeeld. En ook zijn andere opa niet, die dood was en begraven. Titus was de eerste in wie A en B verenigd waren. De combinatie kwam zelden voor. Hij had uitzonderlijk bloed.

De voorspelling van zijn grootvader kwam uit: Titus vergat de dode man niet. Het lijk maakte zich van de tafel los. Vrij en ongebonden zweefde het in zijn geheugen. Het hart begon opnieuw te kloppen. Het wekte het lusteloze bloed en zweepte het door de verkalkte aderen. De dode kaken begonnen te blozen, de penis richtte zich nieuwsgierig op. Het hart verspreidde een rode gloed, de aderen lichtten op in roze en blauwe tinten. Ook de vaderloze jongen aan de hand van zijn grootvader zweefde daar. In hem bleef tegen beter weten in de overtuiging leven dat een mens aan zijn bloed kon worden gekend. Het was goed of het was slecht. Bloed was de essentie. Eén druppel volstond om een mens te laten herrijzen. Niet het hart was de kern, maar het bloed dat door dat hart werd voortgestuwd. De mens wás zijn bloed.

De ogen van de jongen sperden zich steeds verder open; zijn oren werden almaar spitser. Hoe hard hij ook zijn best deed, hij kon het bloed niet peilen van het lijk dat naast hem zweefde. Samen met het lijk zat hij in een bel, die niemand kapot kon spatten. Zonder die tocht om de laatste groet te brengen aan de afstammeling van de beroemde man zou alles in zijn leven anders zijn gelopen. Het bezoek was de stamcel. De kiem.

Het kind is de vader van de man, en dat kind was dankbaar om het goede bloed dat het van zijn opa had geërfd. Het was goed bloed en het was gezond bloed. Net als zijn opa werd hij niet door kwaaltjes geplaagd. Zijn lichaam was niet atletisch en ook niet beresterk, maar het functioneerde zoals het hoorde. Het at, het verteerde, het groeide, het sliep, het kakte, het piste, het bewoog, het hoorde, het zweette, het zag, het ademde, het dronk. Geruststelling zaaide onrust. Wat gezond was, kon ziek worden. Wat goed was, kon bederven. Wat je had, kon je verliezen.

Hij verloor zijn grootvader, maar in zijn bloed leefde de man verder. Daarom had zijn grootvader zich voortgeplant, opdat hij zou blijven bestaan. In hem. In Titus. De kleinzoon op wie hij zijn hoop had gericht.

Ik ben een huis, dacht Titus soms. Mijn aderen zijn een huis.

Ook zijn vader had daar een kamer.

Anders dan ze zijn moeder hadden beloofd, kwamen de grootvader en het kleinkind niet voor donker thuis. Titus voelde hoe het kille vocht uit de weilanden opsteeg en zijn neusgaten binnendrong. In de donkere contouren van het lome vee vermoedde hij bloeddorstige monsters. De zuigkracht van het natte land wekte sluimerende angsten. De donzige haartjes op zijn rug stonden overeind. Wat gebeurde er als hij de weg verliet? Zijn maag gromde en zijn hoofd was licht. Hij struikelde en moest door zijn grootvader overeind geholpen worden. Nauwelijks enkele passen verder viel hij op zijn knie. Hij schreeuwde het uit van de pijn. Warm, kleverig vocht stroomde over zijn been. Zou het zijn sok bereiken? Als het bloed stolde, werd het een zwarte streep op zijn been. Die zou hij wegkrabben zoals hij de korstjes in zijn handpalmen wegkrabde. Bloedstolsel zou onder zijn nagels komen te zitten. Maar zou zijn bloed wel stollen? Was het gezond? Twijfel woekerde in zijn hoofd. Elke vraag riep een nieuwe op. Was hij waardig? Slim? Zouden mensen op een dag naar zíjn bloed komen kijken? Nu daagde het besef dat ook hij zou doodgaan. Dan zou híj roerloos liggen als een wassen pop. Op een tafel? In een bed? Op de straat? Misschien zou hij jong sterven zoals zijn vader had gedaan. Hij wilde niet opgebaard liggen in een vieze broek. Hoe kon hij dat verhinderen? Hij trok aan zijn oorlel en sloeg op zijn rechterkaak. Hij duwde zijn nagels in zijn handpalmen. Dit lichaam dat fietste en voetbalde en sprong, zou in een graf worden gelegd. Híj zou in een graf worden gelegd. De dood loerde overal. Naar huis! dacht hij. Naar huis!

Koppig hield hij vol dat hij niet moe was. ‘Ik wel’, zei zijn grootvader, die zich beklaagde dat hij het tweede biertje had gedronken. En een derde. En een vierde. Het was hem aangeboden door een buur van de dode man die beweerde zwaarder aangeslagen te zijn dan hij had verwacht. Weigeren zou onbeleefd zijn geweest. Titus, die veel te veel limonade had gedronken, wilde van geen rusten weten. Hij hunkerde naar de veilige warmte van zijn ouderlijke huis, zijn heimat. Hij dacht aan eten en vocht tegen zijn tranen. Toen zijn opa van de weg af ging om tegen een eenzame boom te plassen, klampte hij zich aan het been van de oude vast. Urine klaterde tegen de knoestige stam. ‘Moet jij niet?’ vroeg zijn opa bezorgd. Hij moest, maar hij kon niet, niet in die verlatenheid waar hij gegrepen kon worden, door wie of wat had hij niet kunnen zeggen. ‘Zal ik je helpen?’ vroeg zijn opa, al kon hij zich niet voorstellen dat de jongen niet alleen kon pissen. Titus schudde zijn hoofd. Zijn piemel was van hem en van hem alleen. De laatste kilometer droeg de grootvader de kleinzoon op zijn schouders. De handen van de jongen rustten op zijn voorhoofd. Als een hoofddeksel. Titus beet op zijn tong om wakker te blijven. Hij proefde bloed, maar durfde het niet in te slikken. In het verleden had hij dikwijls onnadenkend op een bloedende vinger gezogen, maar hij was niet langer onnadenkend. Zijn mond vulde zich met kwijl waarvan hij wist dat het roze was gekleurd.

Voor de deur van zijn ouderlijke huis zette zijn grootvader hem op de grond zodat hij op eigen benen naar binnen kon wandelen. Hete tranen sprongen in Titus’ ogen toen hij de armen van zijn moeder om zich voelde. Hij kon geen seconde langer wachten en rukte zich uit haar omhelzing los. ‘De bril!’ riep zijn moeder hem na. Mona wist dat haar zoon die dikwijls vergat omhoog te klappen, zeker wanneer hij haast had. En hij had dikwijls haast. In het toilet ontdekte Titus dat de knoop van zijn broek was gesprongen. Kwam dat door de druk van zijn blaas? Zijn penis was klein en nietig, maar ooit zou die zich vullen met bloed, zoals de penis van het paard in de wei aan de overkant. Niet zijn kaken, maar zijn penis zou blozen. Dan zou ook hij leven kunnen verwekken.