Liu Xiaobo

Ik heb geen vijanden, ik ken geen haat

Vertaald uit het Chinees door Machteld van Dijke,

Daan Bronkhorst, Willem van Leeuwen, C. Mero,

Jane Sun en Trevira Winterbottom

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze editie is gebaseerd op de Duitse uitgave Liu Xiaobo, Ich habe keine Feinde, verschenen bij Fischer Verlag GmbH

Oorspronkelijke tekst © Liu Xiaobo en Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main, 2011

(In deze samenstelling is de tekst niet in het Chinees verschenen)

Nederlandse vertaling uit het Chinees © Machteld van Dijke, Daan Bronkhorst, Willem van Leeuwen, C. Mero, Jane Sun en Trevira Winterbottom en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Foto omslag © Stanley Joseph/Getty Images

isbn 978 90 445 2156 6

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De lege stoel

Liu Xiaobo en de internationale reactie

Op 10 december 2010 keken in het stadhuis van Oslo zo’n duizend genodigden, onder wie het Noorse koninklijk paar, naar een lege stoel. De voorzitter van het Nobelcomité plaatste daarop de oorkonde en medaille die waren toegekend aan Liu Xiaobo. ‘We betreuren het dat hij er niet bij kan zijn,’ zei hij, ‘noch zijn vrouw Liu Xia, noch zijn naaste verwanten.’ Het publiek stond op en applaudisseerde. Liv Ullman, ’s lands beroemdste actrice, las passages uit Liu’s Slotverklaring voor. Bij het gedeelte waarin hij spreekt over de liefde voor zijn vrouw veegden enkele aanwezigen tranen weg. Er zong een kinderkoor – een wens van Liu zelf, overgebracht in het enige bericht dat hij zijn vrouw uit de gevangenis had kunnen meegeven.

Diezelfde 10de december had de China Daily, de grootste Chinese krant voor buitenlandse lezers, een artikel met de kop ‘Meeste naties steunen China’s standpunt Nobelprijs’. Een zegsvrouw van het ministerie van Buitenlandse Zaken verklaarde daarin dat ‘China niet zou wijken voor externe druk met betrekking tot de veroordeelde crimineel Liu Xiaobo’. De meeste naties ‘konden niet instemmen met de foute beslissing van het Nobelcomité’ en ‘velen’ hadden dan ook geweigerd naar Oslo te komen. Dat het Amerikaans Congres had aangedrongen op Liu’s vrijlating was ‘een grove inmenging in binnenlandse aangelegenheden’. Liu was veroordeeld wegens poging tot omverwerping van de staat: ‘Hoe zou men het vinden als we opriepen tot omverwerping van de Noorse staat, alleen omdat die een paar problemen heeft?’

Die paar problemen werden er in China algauw meer. Op 19 februari 2011 verscheen de eerste anonieme internetoproep tot een Jasmijnrevolutie, geïnspireerd door het opkomend verzet in de Arabische wereld. Het Chinese protest werd zo anoniem mogelijk gehouden. Men werd uitgenodigd bijeen te komen op openbare plaatsen, liefst een buitenlandse vestiging zoals McDonald’s, Starbucks of Carrefour. Men moest dan onopvallend blijven staan of heel langzaam lopen of zelfs ‘doen alsof je helemaal niet voor de demonstratie kwam en achteloos voorbijlopen’. Er werden codes verstrekt: ‘Bestel als je bij McDonald’s of kfc naar binnen gaat standaardmenu 3.’

De voorzorgen van de Jasmijndissidenten waren terecht. Keer op keer verscheen een grote politiemacht die het trottoir afsloot, stalen hekken plaatste rondom de McDonald’s in Pekings drukste winkelstraat en iedereen oppakte die verdacht leek. Bovendien waren er vage types die, onder politieprotectie, op demonstranten insloegen. Voor Liu Xiaobo’s huis stonden grote schotten met het opschrift ‘Excuses, herstelwerkzaamheden’. Buitenlandse journalisten kregen ’s avonds bezoek van de veiligheidsdienst, die dringend verzocht niet over de protesten te rapporteren. Ze wilden de verlenging van hun werkvergunning toch niet in gevaar brengen?

International Herald Tribune, Le Monde en Nederlandse kranten berichtten natuurlijk toch. Ze schreven dat er alleen al in Peking 180.000 man politie en 560.000 ‘veiligheidsvrijwilligers’ waren geronseld. Ze noemden de namen van meer dan 55 mensen die vanwege het Jasmijnprotest gearresteerd waren. Ze schreven over Mao Hengfeng, een vrouw die tot achttien maanden ‘heropvoeding door arbeid’ was veroordeeld omdat ze voor de deur van de rechtbank geprotesteerd had tegen Liu Xiaobo’s veroordeling. Ze schreven over Jian Tianyong, een advocaat die waarschijnlijk aan de wieg stond van Jasmijn en die gedurende zijn twee maanden gevangenschap werd gemarteld. En bij ontstentenis van Liu Xiaobo richtten ze de volle aandacht op China’s een na beroemdste vrije geest, de kunstenaar Ai Weiwei.

Ai was een van de oorspronkelijke ondertekenaars van Charta 08 geweest. Zijn wereldberoemde naam gaf het manifest gewicht. Het internationale kunsttijdschrift ArtReview had hem net op plaats 13 van grootste hedendaagse kunstenaars gezet. Hij had geëxposeerd in New York, Londen, Tokio, het Groninger Museum en tientallen andere plaatsen. Ai was het zat te zwijgen. Toen de overheid in 2008 de slachtoffers van de aardbeving in Sichuan niet serieus nam, maakte hij een kunstwerk van 9.000 kinderrugzakjes die de zin ‘Ze leefde zeven jaren gelukkig in deze wereld’ spelden – het citaat was van de moeder van een omgekomen meisje. Ai had bijgedragen aan het ontwerp van het Vogelnest, het grote stadion voor de Olympische Spelen van 2008, maar verafschuwde de politieke bombarie van dat evenement. Hij was niet bang. In 2009 was hij in elkaar geslagen door politieagenten en had hij een hersenbloeding opgelopen, maar hij bleef gevleugelde uitspraken doen in interviews: ‘Zonder vrijheid van meningsuiting is er geen moderne wereld, alleen maar een barbaarse.’ Op 3 april werd Ai Weiwei aangehouden toen hij aan boord van een vliegtuig wilde stappen. Tweeënhalve maand zat hij in een ‘zwarte gevangenis’, een van de ontelbare detentiecentra die de Chinese veiligheidsdienst heeft ingericht op geheime locaties. Na vrijlating noemde hij die tijd ‘negen keer sterven in één leven’ – een Chinese zegswijze voor de hel.

Rondom Liu Xiaobo zelf werd het stiller, en dat was begrijpelijk gezien het ontbreken van nieuws. Op 20 maart organiseerden pen-clubs een wereldwijde voorlezing: op zo’n 180 plaatsen verspreid over de hele wereld werd Liu’s gedicht ‘Je wacht op mij met stof’ voorgedragen. Verschillende kunstenaars pakten het idee van de lege stoel van Oslo op. Ai Weiwei exposeerde in New York een serie zetels van marmer en de Nederlandse kunstenaar Maarten Baas ontwierp een vijf meter hoge metalen stoel.

Die laatste werd controversieel. Eerst in de Pulchri-affaire: het kunstwerk zou z’n debuut maken op de opening van een tentoonstelling in een Haagse galerie, maar omdat daar behalve prinses Máxima ook de Chinese ambassadeur was uitgenodigd, besloot Pulchri plaatsing van de stoel een dag uit te stellen. Daarna kwam ‘Speldjesgate’. De Nederlandse Amnestyafdeling had van het stoelontwerp een speldje laten maken en dat gestuurd naar de delegatie die eind augustus afreisde naar de boekenbeurs van Peking, met Nederland als aandachtsland. De Nederlandse schrijvers vonden het zinloos of infantiel om zo te protesteren en gooiden het speldje verontwaardigd in de prullenmand.

Bij sommige delegatieleden maakte het speldje wel wat los. Kader Abdolah stak in het openbaar tegenover Chinese collega’s de loftrompet over de vrijheid. Dichter des vaderlands Ramsey Nasr, die het speldje ook niet wilde, ging buiten de pers om op bezoek bij Ai Weiwei, die thuis onder permanent politietoezicht stond. ‘Mag ik dat Amnestyspeldje trouwens eens zien?’ vroeg Ai. ‘Ehm,’ zei Nasr (volgens zijn verslag in Vrij Nederland), ‘ik heb het niet bij me, maar ik zorg dat je het krijgt.’ Ai Weiwei tegen Nasr: ‘Het gaat hier in China om elementaire zaken. Waarom zijn die allemaal verboden? Waarom mag je niet vrijelijk internet gebruiken? Of Facebook, of Twitter? Waarom mogen sommige namen niet genoemd worden? […] Jij hebt je principes. Die kun je niet buigen. Want anders …’ En Nasr schrijft dat hij zich daarna ‘verschrikkelijk’ voelde. ‘Die avond in mijn hotelbed word ik verteerd door een grondeloze tristesse.’

Was de speldjescontroverse een lokaal Nederlands akkefietje, de Chinese werkelijkheid was ernstiger. Liu Xiaobo werd incommunicado gehouden. In het jaar sinds de Nobelprijs zag hij volgens onbevestigde bronnen zijn vrouw Liu Xia twee keer en mocht hij éénmaal naar buiten voor een sterfgeval in de familie. Liu Xia zat al die tijd in huisarrest, zonder internet of telefoon. Alleen haar moeder mocht haar bezoeken, maar niets over hun gesprekken zeggen. Eminente wereldburgers als Desmond Tutu en Václav Havel schreven open brieven ten bate van Liu Xia, maar het hele jaar mocht geen van de vrienden van het echtpaar contact met haar opnemen.

Huisarrest is in China een ingrijpende maatregel. Hoe ingrijpend, ondervond bijvoorbeeld Liu’s medestander Chen Guangcheng, een mensenrechtenadvocaat. Hij mocht eind 2010 na vier jaar gevangenschap naar huis, maar niet meer werken. Wie hem in zijn dorp wilde bezoeken, stuitte bij alle toegangswegen op personen die auto’s aanhielden of bezoekers mishandelden. De veiligheidsdienst zou zo’n honderd mensen daar ieder honderd renminbi per dag voor betalen – een veelvoud van het lokale inkomen.

Voor de wereldwijde verzoeken om Liu Xiaobo voortijdig vrij te laten leek de Chinese regering niet gevoelig. Een regeringswoordvoerder zei over de protesten van Amerikaanse en Europese parlementen dat die ‘moeten ophouden met hun verkeerde woorden en daden ten behoeve van Liu Xiaobo en hun arrogante en brutale houding moeten laten varen. Ze moeten respect tonen voor het Chinese volk en China’s wettige soevereiniteit.’

Liu Xiaobo had, met de hem kenmerkende kalmte, die reactie voorzien. In zijn laatste woorden tot zijn rechters zei hij: ‘Om het recht op vrijheid van meningsuiting uit te oefenen zoals dat in de grondwet staat, moet je de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een Chinese burger aanvaarden. Niets van wat ik heb gedaan was strafbaar. Maar als ik desondanks voor mijn daden word aangeklaagd, zal ik daarover niet klagen. Ik dank u.’

Amsterdam, 1 januari 2012
Daan Bronkhorst

Liu Xiaobo’s weerstand tegen de machthebbers

Na de door het nationaal-socialistische regime vervolgde Carl von Ossietzky is Liu Xiaobo de tweede persoon in de honderdjarige geschiedenis van het Nobelcomité die de Nobelprijs voor de Vrede kreeg toegekend terwijl hij in de gevangenis zat. Omdat zijn familieleden geen toestemming kregen om de Volksrepubliek China uit te reizen om in zijn plaats de prijs in ontvangst te nemen, konden de Nobelprijsmedaille en de oorkonde tijdens de feestelijke prijsuitreiking op 10 december 2010 in Oslo slechts op een lege stoel worden gelegd. Vanzelfsprekend waren zowel het verzameld publiek als ook anderen in grote delen van de wereld benieuwd naar deze dissident en auteur, aangezien hij zich lange tijd geweldloos heeft ingezet voor de bescherming van de universele mensenrechten en de fundamentele burgerrechten. Samen met anderen heeft hij, naar het voorbeeld van het Tsjechoslowaakse handvest Charta 77 van onder anderen Václav Havel, Charta 08 opgesteld. Dat laatste is een gematigd en weloverwogen document dat de principes van maatschappelijke hervorming voor een vernieuwd China voorstelt, maar dat hem desondanks op de aanklacht van ‘subversieve activiteiten’ in december 2008 in de gevangenis bracht. Precies een jaar later werd hij tot elf jaar gevangenisstraf veroordeeld. Hij kwam terecht in de gevangenis van Jinzhou in de noordelijke provincie Liaoning.

Liu Xiaobo is het meest representatieve voorbeeld van ‘vervolging van het woord’ in hedendaags China. Bovendien is hij onder de intellectuelen die in de afgelopen twee eeuwen op zoek waren naar een weg naar de moderne tijd, iemand die de hoogste prijs betaalde voor de verantwoordelijkheid die hij bewust op zich nam. Het werk van Liu Xiaobo vormt een forse stapel: in de meer dan dertig jaar van zijn schrijverschap heeft hij honderden artikelen geschreven en elf boeken uitgegeven, alsmede een verzameling gedichten. De onderwerpen zijn zeer gevarieerd: kritische commentaren op literatuur, geschiedenis, filosofie en maatschappij, vanuit een perspectief dat de Chinese en westerse cultuur vergelijkt. Die diversiteit naar vorm en inhoud wordt door vrijwel geen van zijn intellectuele tijdgenoten geëvenaard. In dit boek zijn artikelen van Liu Xiaobo over de meest uiteenlopende thema’s verzameld. Het zwaartepunt wordt daarbij gevormd door de kritische beschouwingen op de tijdgeest en de politieke commentaren die het centrale thema van zijn denken weerspiegelen: de moeizame weg die China aflegt naar de moderne tijd, van keizerrijk tot moderne constitutionele rechtsstaat.

Als goede vriend van Liu Xiaobo was de politicoloog Hu Ping een onmisbare hulp bij de samenstelling van dit deel van de teksten, waarvoor hij vanaf deze plaats hartelijk wordt bedankt. Het is zeker niet overdreven om Liu Xiaobo’s vrouw, de dichteres en fotografe Liu Xia, als literaire muze en inspiratiebron voor zijn poëtisch werk aan te duiden, want Liu Xiaobo’s gedichten draaien, afgezien van de gedichten waarin hij bloedbad van 4 juni 1989 op Tian’anmen (het Plein van de Hemelse Vrede) herdenkt, grotendeels om de periodes die hij in de gevangenis doorbracht. En ze zijn allemaal aan Liu Xia opgedragen.

Liu Xiaobo geldt als ‘ketter’ onder moderne Chinese intellectuelen. Zijn vroege werk toont duidelijk de invloed van de klassieke westerse filosofie en de Verlichting. Als onconventionele en doortastende jonge schoolverlater was hij niet alleen gefascineerd door Marx, maar ook door Nietzsche en Hegel. Dit onbekende ‘buitenbeentje’ in het Chinese literatuurbedrijf heeft de leegte die de Culturele Revolutie op cultureel gebied achterliet en de ongekende catastrofe die de heersende ideologie van het maoïsme vanaf het begin voor de Chinese maatschappij was, als een existentiële uitdaging ervaren. Maar hij heeft ook de traditionele Chinese cultuur genadeloos afgekraakt, tot schrik van vele dogmatici onder zijn vroegere collega’s.

Toen Liu Xiaobo op 25 juni 1988 zijn dissertatie verdedigde, had zich in de grote zuilenzaal van de Universitaire Lerarenopleiding van Peking een publiek van enkele honderden mensen verzameld. Onder hen bevonden zich jonge studenten en professoren van middelbare en gevorderde leeftijd. Wellicht waren ook een paar kaderleden van de Partij aanwezig. Het was een intellectueel feest, dat baanbrekend was voor Peking. Negen zeer gerespecteerde professoren werden het eens over onderstaande tekst:

De dissertatie van Liu Xiaobo, Esthetiek en vrijheid, toont vanuit een relatief breed perspectief, waarin filosofische, antropologische, psychologische en sociologische aspecten met elkaar worden verbonden, de verhoudingen tussen esthetiek en menselijke vrijheid.

Het werk toont een creatieve onderzoeksgeest. De schrijver heeft de theorieën van zijn voorgangers goed opgenomen in zijn onafhankelijk denken en deze uitgewerkt.

De dissertatie toont bij een reeks van vragen, zoals die van de psychische mechanismen en van de transcendente essentie van esthetiek, zeer veel originaliteit, ideeënrijkdom en een sterke betrokkenheid bij het huidige tijdsgewricht.

De bewijsvoering van het werk is diepgaand en krachtig, ze toont passie en poëzie, en de stijl is van een unieke charme. Bij enkele vragen echter, zoals naar de verhouding tussen esthetisch subject en object, tussen gevoel en verstand en tussen transcendentie en begrenzing, is het werk eenzijdig en fanatiek. Hier zouden verbeteringen en verdere reflectie passend zijn.

Het proefschrift voldoet aan de promotie-eisen. De antwoorden die de kandidaat aan de promotiecommissie gaf waren bevredigend. De negen leden van de commissie stemmen dan ook unaniem in met het verlenen van de graad van doctor in de letteren aan de heer Liu Xiaobo.

Het proefschrift was onder de noemer van ‘esthetiek’ een schreeuw om geestelijke bevrijding van een jonge man die bekneld zat in een volledig gedeprimeerde en gedeformeerde maatschappij. De oudere intellectuelen begrepen dat heel goed en toonden daarvoor begrip – wat is ontroerender dan een dergelijke scène?

Nadat hij de traumatische belevenissen van 4 juni 1989 en de vuurdoop van herhaaldelijke gevangenschappen had doorstaan, heeft Liu Xiaobo niet meer op deze wijze geprotesteerd, maar heeft hij met de nuchterheid van een observator twintig jaar lang het hervormingsbeleid gevolgd. Zijn speciale aandacht gold de transformatie van de Chinese maatschappij in een pluralistisch, heterogeen en zichzelf tegensprekend, ja, zelfs misvormd kunstwerk. Zijn gedachten doorliepen een proces van loutering en rijpende reflectie. Liu Xiaobo besefte hoe belangrijk Kants concept van de ‘verlichting’ en ‘kritiek van de rede’ zou kunnen zijn voor de Chinese maatschappij, die in een geestelijke chaos gevangenzat. Hij putte daarbij niet alleen uit ideeën van westerse filosofen en wetenschappers als Kant, Foucault en Isaiah Berlin, maar onderzocht en verwerkte ook de pragmatische Anglo-Amerikaanse en Europese politiek van bijvoorbeeld Abraham Lincoln, Martin Luther King, Václav Havel, theorieën van het liberalisme en economische theorie zoals van F.A. von Hayek. Niet in de laatste plaats lieten christelijke elementen van westers-ethische en politiek-filosofische tradities diepe sporen na in zijn geestelijke heroriëntatie.

De laatste jaren heeft China een steile economische groei doorgemaakt, maar het politieke conservatisme en de morele achteruitgang begonnen Liu Xiaobo te kwellen. Hij heeft erop gewezen dat ‘juist de oppervlakkige bloei van de Chinese hervormingen’ de verkeerde kant op gaat, want ‘het doel van de hervormingen is niet de bevrijding van de mens en de welvaart van het volk, maar nationale opbloei en versterking van de staat’. De weg van hervormingen is in China momenteel niet die van een rechtsbeweging waarbij de burgermaatschappij in de voorhoede vecht, maar een verheerlijkingsbeweging op zoek naar een nieuwe redder en verlosser. Het resultaat van deze ontwikkeling is daarom een beheersing van alle terreinen van de wetenschap, politiek en maatschappij. Achter dit ‘economische wonder’ staat het ‘wonder’ van een verval van het politieke systeem, van toenemende maatschappelijke onrechtvaardigheid, morele neergang, verspilling van bronnen voor de toekomst – allemaal nauwelijks beheersbare gevolgen waarvan de economische en mensenrechtelijke kosten heel moeilijk te schatten zijn.

In een van zijn geschriften zet Liu Xiaobo uiteen dat de modernisering van China ‘op een dwaalspoor zit’. Eerst geloofde men tijdens de hervormingsbeweging aan het einde van de Qingdynastie ‘dat de institutionele regels van de 4-Meibeweging slecht zouden zijn, dat ons politiek systeem slecht zou zijn en ook dat onze cultuur minderwaardig zou zijn. Met als resultaat dat men in de tweede helft van de 20ste eeuw niet koos voor het model van het Anglo-Amerikaanse liberalisme, maar voor het despotisme van de Sovjet-Unie, wat uiteindelijk uitgroeide tot een afschuwelijke mensenrechtenramp.’

Waarheen voert China’s weg vandaag de dag? Liu Xiaobo laat duidelijk zien dat de toekomst en hoop van China liggen in de spontane ontwikkeling van de verbinding tussen burgerinitiatieven. Door de ontwikkeling van krachten binnen de burgermaatschappij en de uitbreiding van haar speelruimte wordt een beweging in de richting van een politieke democratisering in gang gezet, of zelfs afgedwongen. Hieruit ontstaat een vrije, democratische rechtsstaat die zijn bijdrage kan leveren aan wereldvrede en de naleving van de mensenrechten. Al vele jaren geleden heeft Liu Xiaobo gezien hoe de burgerrechten werden opgewaardeerd en daarmee hoe de privileges van de overheid afnamen, gepaard aan de groei van allerlei burgerinitiatieven – een dynamiek die voor de Chinese burgermaatschappij ‘een stuk hemel’ opende. Er vinden steeds nieuwe arbeidersstakingen en demonstraties plaats. Er zijn talloze acties van de beweging voor weiquan, de rechtsbescherming voor burgers. Er is op het platteland gemeentelijk zelfbestuur ontstaan, met navenante inkrimping van de partijmacht. Hoe de ontwikkeling van het internet en daarmee het ontwaakte vrijheidsbewustzijn van de bevolking van officiële zijde ook wordt geboycot, gefilterd, geblokkeerd en onderdrukt, de spontane, weerbare en authentieke burgerbeweging kan niet meer worden gestuit. Die trends in de maatschappelijke ontwikkeling van China komen in de essays duidelijk tot uitdrukking. De lezer zal vaststellen dat Liu Xiaobo geen profeet is, maar een precieze waarnemer en analyticus.

Voor Liu Xiaobo waren de gebeurtenissen op Tian’anmen in de dagen rond 4 juni 1989 een keerpunt. Hij was een van de ‘vier edelen van Tian’anmen’ en een van de belangrijkste deelnemers van de toenmalige beweging. In zijn ‘Monoloog van een overlevende van de ondergang van de wereld’ uit 1992 [niet opgenomen in deze bundel; red.], kort na zijn eerste periode van gevangenschap, onderwerpt Liu Xiaobo zijn eigen rol en gedrag aan een strenge, kritische zelfbespiegeling. De mate van openheid is verbijsterend; een dergelijke ‘biecht’ is in de Chinese literatuur uiterst zeldzaam. Liu had grote moeite met de zelfverloochening waartoe hij, na zijn hongerstaking in gevangenschap, werd gedwongen in een schriftelijke ‘schuldbekentenis’ voor niet-begane ‘misdaden’. Hoewel hij kritisch is ten opzichte van het verzet van 1989 bestaat er geen twijfel over dat hij het onderschrijft en zich er emotioneel mee identificeert. De nachtmerrie van 4 juni had een enorme impact op zijn latere leven, voelen, denken en schrijven. Liu Xiaobo heeft de steun aan de Moeders van het Plein van de Hemelse Vrede en de nagedachtenis aan de Tian’anmenbeweging tot een belangrijk bestanddeel van zijn schrijven gemaakt. Toen Liu Xia hem het nieuws overbracht dat hem de Nobelprijs voor de Vrede was toegekend, was de eerste zin die hij in tranen uitbracht: ‘Het is voor de doden van 4 juni.’

Liu Xiaobo is deelnemer aan de maatschappelijke bewegingen, woord en daad vormen bij hem een eenheid. Telkens wanneer de machthebbers de rechten van een enkeling of van een zwakkere groep schonden, zoals die van dissidenten, vertegenwoordigers van de burgerrechtenbeweging, aanhangers van de Falun Gong, dorpsbewoners en in slavernij levende kinderen, heeft hij niet alleen naar zijn pen gegrepen en onthullende en kritische artikelen geschreven, hij heeft ook veelvuldig open brieven gepubliceerd en handtekeningenacties geïnitieerd, zich voor gerechtigheid ingezet en de slachtoffers ondersteund. Ook bij Tibet en het vraagstuk van de etnische minderheden houdt hij consequent vast aan de maatstaf van rechtmatigheid en rede. In een artikel over de verkiezing van Obama uit hij zelfs de opvatting dat ‘de uitstekende internationale reputatie en het grote gezag van de dalai lama bij de Tibetanen’ er mede toe hebben geleid dat steeds meer Han-Chinezen het boeddhistische geloof aannemen. ‘Als het regime van de Chinese communisten genoeg politieke wijsheid bezit en de Han-Chinezen genoeg tolerantie, dan zullen ze de dalai lama verzoeken president te worden en daarmee de angel uit de kwestie Tibet halen.’

Een dergelijke combinatie van tolerantie, openheid en visie is zeldzaam bij Chinese intellectuelen en het verklaart ook waarom Liu Xiaobo pacifist is. Zijn geloof in geweldloosheid berust op wijze inzichten en op een goedheid en verdraagzaamheid met bijna religieuze trekken. Een dergelijke filosofische geesteshouding is voor Liu Xiaobo echter niet alleen een persoonlijke belijdenis, maar ook een voorwaarde voor de mogelijke bevrijding van ideologische dwang, op zoek naar morele vernieuwing van de Chinese politiek. In zijn concept van orde als beleefde spanning tussen macht en geest, die op vreedzame wijze binnen de maatschappij in evenwicht te brengen is, is hij ook buiten China een alleszins representatieve figuur.

Liu Xiaobo zal vrijkomen in 2020, als hij 65 jaar is. In zijn carrière als auteur lijken dat elf verloren jaren te zijn. Maar ik verwacht dat Liu Xiaobo niets berouwen zal en met innerlijke rust en gelatenheid deze lange periode zal doorstaan. Wat zei Socrates ook alweer voordat hij in de gevangenis de gifbeker dronk: ‘Ik zal gaan, jullie zullen blijven, ik weet niet wat beter is.’ Liu Xiaobo mag niet schrijven in de gevangenis, maar hij kan nadenken. Zijn gedachten zijn zoals het beroemde hemelse paard dat door de lucht galoppeert: ze zijn vrij en geven hem de gelegenheid dagelijks bij zijn geliefde Liu Xia te zijn. Hij kan naar de sterrenhemel kijken en over tien jaar zullen wij hem weerzien: als heilige, als boeddha of gewoon als Liu Xiaobo, zoals hij zelf altijd graag wil zijn, zonder zichzelf te hoeven verloochenen. Is dat niet een vorm van geluk?

Tienchi Martin-Liao, samensteller

Politiek onder Chinese voortekenen

Het spirituele landschap van de posttotalitaire periode

De posttotalitaire periode van na 1978 kenmerkt zich doordat de heersers tijdens de crisis van hun legitimiteit nog steeds uit alle macht vasthouden aan de dictatuur. Tegelijkertijd wordt de dictatuur onder het volk niet meer erkend en neemt de effectiviteit van hun heerschappij met de dag af. Gestaag ontstaat een zich als een olievlek uitbreidende volkssamenleving die, hoewel ze nog onmachtig is om het bestaande systeem ingrijpend te veranderen, er toch voor zorgt dat de economie en waarden van de samenleving met de dag gevarieerder worden. Kortom, de volkssamenleving vreet zich een weg door de verstarde politieke eenkennigheid zoals druppels water een steen doorboren.

In concreto is posttotalitair China in een tijdperk van cynisme gekomen. Men gelooft nergens meer in, er is een breuk tussen woord en daad en het hart gelooft niet meer wat de mond zegt. Mensen (met inbegrip van topambtenaren en partijleden) geloven de officiële hoofdlijn niet langer en verwisselen oprechtheid voor winstbejag. In de privésfeer schelden, klagen en de draak steken met het Grootse-Heldere-Ware en de topambtenaren is voor het volk al een gezelschapsentertainmentspecial geworden. En bij publieke gelegenheden is de overgrote meerderheid nog steeds in jubelstemming, geheel in de trant van het Volksdagblad, onder invloed van de beloften en dreigementen van de gevestigde belangen. Deze welbespraakte privéscheldpartijen en holle, afgedwongen politieke retorica maken het standaardrepertoire van de Chinezen uit.

De elite binnen het systeem heeft een gespleten persoonlijkheid. Bij de mensen van jonge en middelbare leeftijd die binnen het systeem succesvol zijn, uit die gespletenheid zich over het algemeen als een soort verzetsheldensyndroom. Bij openbare gelegenheden houden ze zich aan het boekje en laten ze geen steek vallen die hun vlucht door de rangen in gevaar zou kunnen brengen. Maar tijdens privédiners tappen ze uit een heel ander vaatje: ‘Hoewel ik aan het hof zit en jij in de wildernis willen we diep van binnen allebei hetzelfde. Alleen onze methodes verschillen. Jij schreeuwt het uit buiten de poort en ik hol het systeem van binnen uit …’ Ze doen je zogenaamd intern nieuws uit de doeken, analyseren de richting van de politiek, wijden je in in de persoonlijke eigenaardigheden van alle leden van de allerhoogste regionen, wie van hen het meest verlangt de Chiang Ching-kuo [hervormingsgezinde Taiwanese president] van het Chinese vasteland te worden, en ze zullen opzienbarende plannen voor de vreedzame evolutie van China met je delen … Ze zijn ervan overtuigd dat de grootste drijvende kracht achter het succes van de vreedzame evolutie van hen komt, de liberale stroming binnen het systeem van hen die ‘gedwongen zijn te vechten voor de vijand, maar eigenlijk loyaal zijn aan de dynastie.’ Hoe hoger het ambt dat ze bekleden, hoe beter ze zich camoufleren en hoe dieper ze zich weten in te graven, hoe effectiever ze in de toekomst zullen zijn als ze zich aansluiten bij de aanval van buiten, zeggen ze. Deze ambtenaren zijn het er allemaal over eens: er zijn veel mensen in het systeem met ideeën en wat deze mensen doen draagt eindeloos veel meer bij aan politieke hervormingen dan wat de oppositie van buiten het systeem kan doen. Elke keer als ik met hen praat, heb ik het gevoel dat bijna elk van hen beschikt over de verziende ambitie, de dikke huid en het politieke vernuft van een Gorbatsjov. Misschien heb ik in mijn jeugd te veel revolutionaire films gezien en zit het gif te diep, tot op het punt waarop ik me meer dan eens verbeeld dat ze verzetshelden zijn die zich dankzij hun vindingrijkheid diep achter de gelederen van de vijand hebben weten te nestelen.

Dit syndroom beperkt zich niet tot ambtenaren, maar is alomtegenwoordig in journalistieke, educatieve, culturele en economische kringen. Bekenden die na 4 juni 1989 zeer succesvol in zaken gegaan zijn, trakteren me om de zo veel tijd op een riant banket. Telkens spreken ze honderduit over de wereldpolitiek en zweren ze met volle overtuiging: ik ben niet in zaken gegaan voor het geld maar om in de toekomst iets groots teweeg te brengen. Ze opperen van alles om geld verdienen sociaal relevant te maken. Ten eerste participeren ze zo direct in de vermarkting en de privatisering die de economische steunpilaren van de politieke democratisering zullen zijn. Ten tweede bieden deze entrepreneurs zo steun aan vrienden in nood en bouwen ze financiële reserves op voor de toekomstige terugkeer in de politieke arena van de uitgesloten oppositie. Het derde en belangrijkste argument is dat ze menen dat de revolutie van de rijken de minst kostbare is, want de markt heeft hun geleerd de kosten en baten nauwkeurig te berekenen. Ze zullen absoluut geen revolutie wagen die veel vergt en weinig opbrengt. Als rijken al politiek actief zijn, is het percentage dat gewelddadige revolutie aanmoedigt nihil en is de kans het grootst dat ze stapsgewijze vreedzame evolutie promoten.

Bovendien houden de rijken dan wel niet van de huidige politieke doctrines van de Drie Vertegenwoordigingen en de Nieuwe Drie Principes van het Volk, maar ze ergeren zich er ook niet aan. Dat is omdat deze theorieën nog altijd adequater zijn dan de revolutionaire leer van Mao Zedong en de Vier Hoofdprincipes van Deng Xiaoping. Er zijn zelfs mensen die menen dat ze de eerste stap omvatten van het communistische regime, weg van het wantrouwen van de menselijke aard en op weg naar vermenselijking. Wat hen betreft is ook de boterzachte massacultuur die de bikkelharde hoofdlijn verpakt, altijd nog beter dan de onverbloemde naaktheid en de getrokken degens van politieke slogans.

Het meest tragische van de wijdverspreide corruptie is dat deze vorm van cynisch overleven de volgende generaties corrumpeert.

Tijdens de zuiveringen na 4 juli 1989 zijn velen uit de Partij ontslagen en nog meer zijn uit eigen beweging opgestapt. Lange tijd nam het aantal mensen dat partijlid wilde worden af. Maar na ruim een decennium gedwongen amnesie en het opkopen van steun neemt het aantal jongeren dat partijlid wil worden weer gestaag toe. Om de Communistische Partij aantrekkelijker te laten lijken voor de jeugd heeft het huidige regime de afgelopen jaren bij de verjaardag van de Partij op 1 juli de officiële media laten benadrukken dat het aantal jongeren dat zich uit eigen beweging aanmeldt bij de Partij een vlucht neemt, vooral de stijging van partijleden onder studenten op universiteitscampussen wordt voor het voetlicht gebracht. Volgens berichten van de Chinese Centrale Televisie ligt het percentage van universiteitsstudenten dat partijlid wil worden boven de zestig procent. Dat cijfer correspondeert precies met de resultaten van een ander onderzoek dat circuleert in de media. Maar liefst vijfenzestig procent van de jongeren steunt de Communistische Partij. Deze toename van partijlidmaatschap en steun voor de Partij heeft, als we deze berichten analyseren, z’n basis in een ommezwaai van idealisme naar realisme. Deze propaganda heeft het niet over de doelstellingen van de Partij of over communistische idealen, en al helemaal niet over de vechtlust van de Partij. Nee, ze gaan er met een grote boog omheen om uit te komen bij de grote historische verdiensten, van Mao Zedongs verkondiging ‘het Chinese volk is nu opgestaan’ tot ‘het Chinese volk is welvarend geworden’ onder Deng Xiaopings bewind, culminerend in de Drie Vertegenwoordigingen en de Nieuwe Drie Principes van het Volk. De bedoeling van zulke propaganda is om het publiek te vertellen dat de Communistische Partij van na de opendeurpolitiek een in het oog springende staat van dienst heeft – het land is sterker en machtiger en zijn inwoners zijn welvarender – en dat de Partij daarom aantrekkelijk is voor studenten.

Lezers twijfelen misschien aan de juistheid van de cijfers in de officiële media. Maar een beetje begrip van de jeugd van tegenwoordig neemt alle twijfel weg. De generatie na die van 4 juni 1989 is doordrongen van onbezorgde middelmatigheid en pragmatisme. Ze verspillen geen tijd aan diepgravende gedachten, de verheffing van de mensheid, de politiek van de Qing- en Mingdynastieën, literaire overpeinzingen en transcendentale waarden; ze staan in het leven met een pragmatische en opportunistische houding. Ze willen een ambt bekleden, rijk worden of emigreren, houden van trends, jetsetconsumptie en het coole imago van popsterren en geven zich over aan computerspellen en onenightstands. Want nog voordat de jongere generatie onafhankelijkheid heeft kunnen verwerven, hebben de kleine omgeving van het gezin en de grote omgeving van de samenleving haar al ondergedompeld in privileges en geldbelustheid.

De communistische indoctrinatie heeft gebroken met de geschiedenis en generaties zonder geheugen voortgebracht. Sinds de Communistische Partij aan de macht kwam, heeft de Volksrepubliek een hele reeks aan onvoorstelbare rampen meegemaakt, maar in het geheugen van de generatie na 4 juni 1989 staat geen pijnlijke herinnering in het geheugen gegrift, geen ervaring met systematische onderdrukking en de politiestaat. Ze zijn alleen doordrongen van ‘kijk vooruit naar geld’ en ‘macht is geld’. Onbewust zijn ze gevormd door ‘het doel heiligt de middelen’ en hun grote voorbeelden zijn mensen die plotsklaps stinkend rijk zijn geworden en popsterren. Dus kijken ze altijd verveeld om zich heen als het over historisch leed en de duistere kant van de sociale werkelijkheid gaat. Ze menen dat al dat gedoe over de Antirechtsencampagne, de Grote Sprong Voorwaarts, de Culturele Revolutie en ‘4 juni’ steeds maar weer de overheid bekritiseert en de samenleving in een negatief daglicht stelt … waar kan dat toch goed voor zijn? Op basis van hun eigen welvarende leven en allerlei informatie uit de officiële media zullen ze onderbouwen dat de Volksrepubliek enorm vooruitgegaan is.

Naar de buitenwereld toe een held, intern een lafaard, is dat dan geen teken van het ontbreken van een ethisch geweten? De huidige jongeren zijn over het algemeen enig kind en dus de spil van het huishouden. In de volksmond worden ze ook wel ‘kleine keizers’ genoemd. Van jongs af aan hebben ze een luizenleventje dat hen afschermt van het bloed, zweet en tranen van hun ouders en de onderklasse. Ze worden egocentrisch en ontberen inlevingsvermogen. Als ze toegelaten worden op de universiteit worden ze helemaal de oogappel van de familie en de trots van de samenleving. Kortom, ze worden door hun gezin vertroeteld tot absolute egoïsten en door de samenleving voorbereid op een ratrace om jetsetconsumptie te kunnen genieten. Het merendeel van de topstudenten die uit boerendorpen komen, is niet geïnteresseerd in hoe ze eraan bij kunnen dragen dat de boerenbevolking niet meer gediscrimineerd wordt en aan de armoede kan ontsnappen. Nee, hun doel is na hun afstuderen een succesvolle stedeling te worden, een mens boven andere mensen, om voor altijd afstand te doen van de generaties die het wrede boerenlot hebben gedragen. Deze gedachtegang van universiteitsstudenten die van het platteland komen is ook niet meer dan logisch.

De afgelopen jaren is het nationalisme onder het Chinese volk zelfs nog manischer dan dat van de overheid. De jonge generatie uit haar sociale betrokkenheid vooral via nationalisme, dat vooral gericht is tegen Amerika, Japan en een onafhankelijk Taiwan. Het spionagevliegtuigincident tussen China en Amerika; de Chinese prostituees in Zhuhai voor Japanners; het zogenaamde vernederingsincident door Japanse uitwisselingsstudenten op de China Northwest University; president Koizumi’s bezoeken aan het Yasukuni-altaar; de Chinese Zhao Yan die door de Amerikaanse politie in elkaar geslagen werd; de finale van het Aziatisch kampioenschap voetbal tussen Japan en China … allemaal ontsteken ze de collectieve woede van jonge patriotten, die van een mug een olifant maken. Online worden nationalistische uitspraken steeds gewelddadiger. Met extreme verwensingen en stoere taal roept de jonge generatie op tot strijd en het brengen van offers aan de natie. En toch, zelfs de meest volhardende patriotten laten zich niet van hun opportunistische overlevingswijze afbrengen. Spreek niet over de algehele stilte bij gruweldaden van overheidswege, zelfs als ze een sociale misstand voor hun ogen zien gebeuren kiezen ze het hazenpad. Verlamd inlevingsvermogen en gebrekkig gevoel voor rechtvaardigheid zijn algemene sociale aandoeningen geworden. Niemand bekommert zich om ouderen die op straat onwel worden. Niemand redt een boerenmeid die uitglijdt en in het water valt. Niemand staat op als wegpiraten een bus overvallen en een passagier verkrachten, ook al zit de bus vol met mannen in de kracht van hun leven. Als lefgozertjes twee meisjes de handen boeien en honderden meters met hen over straat paraderen, gaat iedereen er nieuwsgierig omheen staan, maar niemand steekt ook maar een vinger uit … Dit soort hartverscheurend nieuws is schering en inslag in de Chinese media. Zelfs de Chinese Centrale Televisie bericht er geregeld over.

Dit is het nationalisme van de jongeren van de Volksrepubliek: de mond vol van heldendaden, maar als het erop aankomt laf. Toen een paar jaar geleden president Bill Clinton naar China kwam en een lezing gaf aan de Universiteit van Peking was er een studente die heel nationalistische en onvriendelijke vragen stelde. Inmiddels is ze getrouwd met een Amerikaan. Dit soort theatrale verhalen draaien vanzelfsprekend een tijdje mee in het nieuwscircus. Maar het echte drama is dat deze hypocrisie de jongeren niet aanzet bij zichzelf te rade te gaan. Heel gemakkelijk schelden ze en vervolgens gaan ze net zo makkelijk naar Amerika als uitwisselingsstudent. Terwijl ze Amerika uitschelden zijn ze oprecht verontwaardigd, maar als ze in het vliegtuig naar Boston zitten lopen ze over van geluk. Een paar dagen geleden las ik een bericht gepost door een netizen die zich ‘leonphoenix’ noemt: ‘Ik hou van Amerikaanse producten en films. En ook van Amerika’s vrijheid. Ik bewonder Amerika’s welvaart en macht. Maar nog vaker schreeuw ik samen met vele anderen: “Weg met de Yankees”, want dat is de instinctieve en ook noodzakelijke reactie van de underdog.’ Onder een pseudoniem heeft deze internetter de essentie van het cynisch geworden ‘patriottisme’ verwoord.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat een aantal universiteitsdocenten met liberale sympathieën uitroepen dat over de gehele jaren negentig de indoctrinatie van de overheid nergens zo effectief geweest is als op de universiteiten.

Zodoende heeft de jonge generatie een cynische houding ten opzichte van het partijlidmaatschap. Het aantal lidmaatschapsaanvragen van universitaire studenten stijgt naar het oude niveau, maar in feite zijn overtuigde communisten net als feniksveren en eenhoornhorens, net zo zeldzaam dus als het aantal jongeren dat nee durft te zeggen tegen de systematische beestachtigheid in hun directe omgeving. Ik weet niet of de studente van de Universiteit van Peking die met een Amerikaan getrouwd is, partijlid is. Als ze het niet is, mogen we haar niet model laten staan voor de levenshouding van jonge Chinezen in de Volksrepubliek. Als ze het wel is, zijn haar manier van zich presenteren tijdens de studiejaren en de keuzes die ze na haar afstuderen maakte een schoolvoorbeeld van de levenshouding van de jeugd.

‘Het rationalisme van de homo economicus’ is een misvormde en wijdverspreide levenswijze waarbij het vergroten van het persoonlijke gewin de kern vormt. Welwillend geformuleerd is het het ontwaken van de persoonlijke winstgerichtheid, platter gezegd is het een leven als geldwolf. Ze melden zich opgewekt aan bij de Partij maar geloven niet in het communisme, ze zitten vol van anti-Amerikaans patriottisch vuur terwijl ze allerlei trends nastreven die door Amerika bepaald worden … maar het aller-, allervreemdste is dat ze vinden dat er geen enkele innerlijke tegenstrijdigheid is in dit gedrag, en dat ze zich zelfs nog minder bekommeren om ethische verantwoordelijkheid. Zolang ze zich er zelf goed bij voelen en er voordeel van hebben, vinden ze zelf dat elke keuze briljant is.

Universiteitsstudenten weigeren allemaal tegen de stroom in te zwemmen en daar zijn de spontane aanmeldingen bij de Partij dan ook het hoogst. Het doel daarvan ligt niet in devotie aan het idealisme, maar is gestoeld op de persoonlijke ambitie. Want in communistisch China is het altijd handig om partijlid te zijn, wat je ook gaat doen als je afgestudeerd bent. Bovendien hebben sociologische onderzoeken naar de beroepskeuzes van universiteitsstudenten in de afgelopen jaren uitgewezen dat studenten het liefst solliciteren naar een baan in het yamenhof van Partij en overheid. Zodra ze het hebben over de motivatie om partijlid te worden klinken ze in de verste verte niet als de oubollige partijtoespraken, maar komt hun woordenstroom voort uit pragmatisme.

Een derdejaarsstudent die eens met rood aanlopend gezicht met mij discussieerde zei: ‘In China moet je, als je wat wilt bewerkstelligen, wel partijlid worden. Alleen dan kun je een ambtelijke carrière hebben, heb je een vinger in de pap en krijg je iets voor elkaar. Wat is er zo verschrikkelijk aan het partijlidmaatschap? Wat is er mis mee dat ambtenaren soms rijk worden? Pas als je jezelf en je familie een onbezorgd leven bezorgt, kun je meer betekenen voor de samenleving dan al die anderen.’

Hoewel de overtuigingen van deze twee groepen als dag en nacht lijken te verschillen, is de overlevingswijze van de Communistische Partij dezelfde als die van de jonge studenten. Eenieder die vertrouwd is met het succesverhaal van de Chinese Communistische Partij ziet de overeenkomsten in één oogopslag. Beide vereren het ‘winst maken boven alles’ en ‘het doel heiligt de middelen’ van het opportunisme en beide verhouden zich tot medemensen met motto’s als ‘doen alsof je neus bloedt’, ‘hielen likken’, ‘degene die me melk geeft is mijn moeder’ en ‘grootse mannen zijn meedogenloos’. Deze cynische levenswijsheden zonder transcendentale aspiraties en zonder absoluut ethisch minimum zijn, als je de duizenden jaren van Chinese geschiedenis op de keper beschouwt, eigenlijk nooit echt veranderd. De teloorgang van de zogenaamde communistische idealen van de maoïstische periode in de tijd van de pragmatische ‘poezenleer’ (‘het doet er niet toe of een kat wit of zwart is, als-ie maar muizen vangt’) van Deng Xiaoping wordt gezien als een van de belangrijkste verschillen tussen deze periodes. Maar in feite draaiden al Mao’s handelswijzen om het vergaren van macht. Als er al sprake was van het hoog houden van idealen en een minimum van rechtvaardigheid, dan weerhield Mao’s hoge toon over het bevrijden van de gehele mensheid hem er niet van om met gebruik van alle middelen mensen te vermorzelen, en met een uitgestreken gezicht te verkondigen dat om de wereld rood te kleuren een derde van de mensheid opgeofferd zal worden.

Met andere woorden, onder de universiteitsstudenten die zich uit eigen beweging bij de Partij aanmelden en de intellectuele elite, alsmede onder de ambtenaren binnen het systeem en de ondernemers die in zaken zijn gegaan, is er bijna niemand die het heersende systeem op ethische gronden echt steunt en toch draagt al hun feitelijke gedrag bij aan het bestendigen van dat systeem.

Het gevoel onbekommerd te leven tussen gespleten persoonlijkheden doordrenkt de samenleving en onderschrijft haar algehele schizofrenie. Roddels, politieke folksongs en schuine moppen zijn het spektakel geworden van de Volksrepubliek na 4 juni 1989. Ze bieden mensen een uitlaatklep voor hun onvrede en tegelijkertijd helpen deze ontspanningsbijbels om tijdens diners de sfeer lekker los te maken. China is aangekomen in een tijdperk waarin met alles de draak wordt gestoken. Naast allerlei gala’s en entertainmentprogramma’s op televisie en een verscheidenheid van komedies en sketches vormt de corruptie van de heersers en het ambtelijke apparaat de grootste inspiratiebron voor folksongs en moppen. Bijna iedereen kan een schuine politieke mop vertellen. Bijna elke stad en elk dorp heeft eigen, wijdverspreide satirische volksliedjes. Moppen en volksliedjes zijn de ware publieke taal van de Volksrepubliek, een taal die in een verfrissend contrast staat met die van de door de ambtenarij gecontroleerde publieke media. Als je alleen maar de informatie van de publieke media tot je neemt, waan je je in de hemel. Als je je slechts baseert op privégesprekken, denk je dat dit hier de hel is. De eerste beziet alles door een roze bril en de laatste is duister alsof de morgen nooit aan zal breken.

Deze uitwisseling van vertelsels onder het volk kan alleen verspreid worden op persoonlijke leest en in kleine kring. De expliciete en impliciete verboden van de overheid hebben een formeel achterkamertjessysteem geconstrueerd. In achterkamertjes verdelen hoge piefen de bezittingen van de natie en beramen ze politieke samenzweringen. Tegelijkertijd zijn de door het terroriserende bewind geschapen informele achterkamertjes het podium voor de nieuwtjes die privé circuleren. Daar geeft het volk uiting aan zijn onvrede en vindt het kortstondige momenten van geluk. De mensen in beide soorten achterkamertjes houden zich aan dezelfde regels, namelijk de onuitgesproken regels van het formele systeem.

De cynici leven met deze enorme contrasten, maar hebben niet het gevoel dat er iets wringt. Het bewind van de Partij wordt in de privésfeer uitgespuugd maar het regime zit nog steeds stevig in het zadel. Hoge communistische ambtenaren genieten eindeloos veel aanzien, terwijl ze door het hele volk in privé vervloekt worden. Alle privédiners zijn entertainmentshows die draaien om frustraties spuien en moppen tappen, waarbij de verteller bijvoorbeeld speelt dat hij de machthebber is. Terwijl de onderklasse de gevoelens van leed, onrecht en onvrede echt van binnen voelt, zijn de frustraties van de profiterende klasse in de huidige pikorde (hoge piefen, allerlei elites en yuppen) een bron van zelfgenoegzaam vermaak aan de pokertafel en tijdens diners. Zeuren en gein trappen hebben allang de scherpte van sabel en speer verloren en ook hun ware ethische kracht. Hun werking eindigt met het diner en ze veranderen geen spat aan dat andere theater, dat mensen bij publieke gelegenheden opvoeren. Deze vorm van volksvermaak hoort in dezelfde categorie als drugs, want hij heeft de macht der verlamming. Mensen verliezen zich in het wonderschone geluid van het schudden van de mahjongstenen, het verdelen van de speelkaarten en het drinkgelag aan de dinertafel, en consumeren leed, duisternis en onvrede bij de vleet. En nadat ze even gelachen hebben blijft alles gewoon lekker zoals het was. Als er gelogen moet worden, lieg je, als er een vuil klusje opgeknapt moet worden, stroop je je mouwen op, om in het juiste kamp te komen zijn alle middelen geoorloofd …

Het spirituele landschap van de Volksrepubliek in de posttotalitaire periode is zowel gespleten als verenigd. De scheuringen tussen het gedrag binnen en buiten het systeem, het officiële taalgebruik en de taal onder de mensen, de publieke standpunten en privégesprekken, de tragische realiteit en de komische voorstellingen lijken op een breekpunt aangekomen te zijn. Maar in plaats van te barsten vallen deze scheuringen op miraculeuze wijze samen met de cynische overlevingswijze. Leed wordt verwerkt tot sketches ter volksvermaak, opgekropte onvrede wordt getransformeerd tot verlamming en politieke satire degenereert tot een voorstelling in kleine kring. Behalve achteroverleunen en consumeren rest er niets dan het misvormde rationalisme van de homo economicus: de gewetenloze vergroting van het persoonlijke gewin.

15 september 2004, thuis in Peking
Bron: Vrijlating (boek)