Henning Mankell

Kennedy’s brein

Uit het Zweeds vertaald door Carole Post van der Linde

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Europese Commissie in het kader van het programma Cultuur 2000

Oorspronkelijke titel Kennedys hjärna, verschenen bij Leopard Förlag

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 2005

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Eerste Nederlandstalige editie © Carole Post van der Linde en De Geus bv, Breda 2007

Deze uitgave © De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Lena Modigh / Glasshouse Images / hh

isbn 978 90 445 21795

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De catastrofe kwam in de herfst en trof haar zonder waarschuwing. Hij liet geen schaduwen achter, bewoog zich volstrekt geluidloos. Zij had geen idee wat er op het punt stond te gebeuren.

Het was alsof ze in een donkere steeg in een hinderlaag gelopen was. Maar de waarheid was dat ze gedwongen werd de ruïnes te verlaten, naar een werkelijkheid te gaan waar ze zich eigenlijk nooit om bekommerd had. Ze werd met een enorme kracht een wereld in geslingerd waar niemand erg geïnteresseerd was in opgravingen van Griekse graven uit de bronstijd.

Ze had diep in haar stoffige leemkuilen geleefd of zich over gebroken vazen gebogen, die ze in elkaar had proberen te zetten. Ze had van haar ruïnes gehouden en nooit gezien dat de wereld om haar heen op instorten stond. Ze was een archeoloog die van het verleden naar een graf ging waarvan ze nooit gedacht had dat ze ernaast zou staan.

Er waren geen voortekenen. De tragedie was de tong uitgesneden. Zij kon haar geen waarschuwing toeroepen.

De avond voordat Louise Cantor naar Zweden reisde om deel te nemen aan een seminar over de lopende opgravingen van graven uit de bronstijd, liep ze een diepe snee in haar linkervoet op door een scherf aardewerk in haar badkamer. Het bloedde erg, het stukje aardewerk stamde uit de vierde eeuw voor Christus en het bloed dat over de grond stroomde maakte haar misselijk.

Ze bevond zich in Argolis op de Peloponnesus, het was september en de opgravingen van dat jaar zouden binnenkort beëindigd worden. Ze voelde al zwakke windvlagen, die de voorbodes waren van de komende winterkou. De droge warmte met zijn geur van krenten en tijm zou spoedig verdwijnen.

Ze stopte de stroom bloed en knipte een pleister af. In haar gedachten kwam plotseling een herinnering naar boven.

Een roestige spijker die dwars door haar voet gegaan was, niet de voet die ze nu opengesneden had, maar de andere, haar rechtervoet. Ze was vijf of zes geweest, de bruine spijker was recht in haar hiel gedrongen, had het vlees en de huid kapotgemaakt, alsof ze op een doorn gespietst was. Ze had gebruld en gedacht dat ze nu dezelfde pijn doorstond als de man die voorin in de kerk hing, waar ze soms haar eenzame enge spelletjes speelde.

We worden door zulke scherpe doorns gekweld, dacht ze terwijl ze het bloed van de gebarsten tegels afveegde. Een vrouw leeft altijd in de buurt van al die punten, die wat ze probeert te beschermen pijn willen doen.

Ze hinkte naar het deel van het huis dat haar werkplek en slaapkamer was. In een hoek had ze een krakende schommelstoel en een platenspeler. De schommelstoel had ze cadeau gekregen van de oude Leandros, de nachtwaker. Leandros was er als arm, maar nieuwsgierig kind bij geweest toen de Zweedse opgravingen in de buurt van Argolis in de jaren dertig begonnen waren. Nu sliep hij als nachtwaker bij de Mastosheuvel de hele nacht diep. Maar iedereen die deelnam aan het werk kwam voor hem op. Leandros was een bezwering. Zonder hem zouden alle toekomstige middelen voor verdere opgravingen in gevaar zijn. Leandros was op zijn oude dag, met het recht van de ouderdom, een tandeloze en vaak behoorlijk vieze beschermengel geworden.

Louise Cantor ging op de schommelstoel zitten en bekeek haar gewonde voet. Ze glimlachte bij de gedachte aan Leandros. De meeste Zweedse archeologen die ze kende waren ontstellend goddeloos en weigerden de verschillende overheidsinstanties op een andere manier te zien dan als hindernis voor het voortzetten van de opgravingen. Een paar goden die al lang hun betekenis verloren hadden, konden nauwelijks invloed hebben op wat er gebeurde bij de verre Zweedse overheidsinstanties, waar diverse archeologische begrotingen verworpen of ingewilligd werden. De bureaucratie was een wereld van tunnels met in- en uitgangen, maar met niets daartussenin, en de besluiten die uiteindelijk bij de warme Griekse opgravingen neerploften, waren vaak ontzettend moeilijk te begrijpen.

Een archeoloog graaft altijd met twee genaden, dacht ze. We weten nooit of we vinden wat we zoeken, of zoeken naar wat we willen vinden. Als het lukt, is de genade groot. En we weten nooit of we goedkeuring krijgen en genoeg geld om verder te gaan met door te dringen in de prachtige werelden van ruïnes, of dat de uier plotseling besluit op te drogen.

De toekennende overheidsinstanties te beschouwen als koeien met grillige uiers was haar persoonlijke bijdrage aan het archeologische jargon.

Ze keek op de klok. In Griekenland was het kwart over acht, in Zweden een uur vroeger. Ze pakte haar telefoon en toetste het nummer van haar zoon in Stockholm in.

De telefoon ging over zonder dat iemand opnam. Toen het antwoordapparaat startte, luisterde ze met gesloten ogen naar zijn stem.

Het was een stem die haar rustig maakte. ‘Dit is een antwoordapparaat en je weet wat je doen moet. Ik herhaal het in het Engels. This is an answering machine and you know what to do. Henrik.’

Ze liet haar boodschap achter. ‘Vergeet niet dat ik naar huis kom. Ik moet twee dagen in Visby zijn om over de bronstijd te praten. Daarna kom ik naar Stockholm. Ik hou van je. Tot spoedig. Ik bel misschien later nog een keer. Zo niet, dan laat ik iets van me horen uit Visby.’

Ze haalde de aardewerkscherf waar ze haar voet aan gesneden had. Een van haar naaste medewerkers, een ijverige studente uit Lund, had hem gevonden. Het was een stukje keramiek zoals miljoenen andere stukjes, het was een stukje Attisch aardewerk en ze vermoedde dat het van een kruik was die gemaakt was vlak voordat de rode kleur begon te domineren, vroeg in de vijfde eeuw voor Christus, dacht ze.

Ze hield ervan met stukjes keramiek te puzzelen, zich een geheel voor te stellen dat ze misschien nooit zou kunnen reconstrueren. Ze zou het Henrik cadeau doen. Ze legde het op de ingepakte koffer, waarvan het slot erop wachtte gesloten te worden.

Zoals gewoonlijk voelde ze zich voor haar vertrek rusteloos. Ze vond het moeilijk zich tegen haar groeiende ongeduld te verzetten en besloot haar plannen voor die avond te wijzigen. Totdat ze zich aan de aardewerkscherf had gesneden, was ze van plan geweest een paar avonduren te gebruiken om te werken aan het artikel over de Attische keramiek dat ze voorbereidde. Nu deed ze de lamp op het bureau uit, zette de platenspeler aan en liet zich weer in de schommelstoel zakken.

Zoals gewoonlijk wanneer ze naar muziek luisterde, begonnen buiten in het donker de honden te blaffen. Ze waren van haar naaste buurman Mitsos, die vrijgezel was en mede-eigenaar van een graafmachine. Hij was ook degene die het huisje bezat dat zij huurde. De meesten van haar medewerkers woonden in Argolis zelf, maar zij had ervoor gekozen in de buurt van de opgravingen te verblijven.

Ze was al bijna in slaap gevallen, toen ze opschrok. Ze voelde plotseling dat ze de nacht niet alleen wilde doorbrengen. Ze zette het geluid zachter en belde Vassilis. Hij had beloofd haar de volgende dag naar het vliegveld in Athene te brengen. Aangezien het vliegtuig van Lufthansa naar Frankfurt erg vroeg ging, moesten ze al om vijf uur in zijn auto stappen. Ze wilde niet alleen zijn in een nacht waarin ze toch onrustig zou slapen.

Ze keek op de klok en bedacht dat Vassilis nog op zijn kantoor was. Een van hun weinige ruzies was over zijn werk gegaan. Ze vond nog steeds dat ze zich ongevoelig gedragen had toen ze zei dat accountant het brandbaarste beroep moest zijn dat er was.

Ze kon zich nog precies herinneren wat ze gezegd had, iets gemeens dat niet zo bedoeld was.

‘Het brandbaarste beroep dat er is. Zo knetterdroog en levenloos dat het ieder ogenblik vanzelf kan gaan branden.’

Hij was verbaasd geweest, misschien verdrietig, maar vooral boos. Op dat moment had ze ingezien dat hij zich niet alleen om haar seksleven bekommerde. Hij was een man met wie ze haar vrije tijd kon delen, hoewel of juist omdat hij helemaal niet in archeologie geïnteresseerd was. Ze was bang geweest dat hij zo gekwetst was dat hij hun relatie zou verbreken. Maar ze had hem ervan kunnen overtuigen dat ze maar een grapje gemaakt had.

‘De wereld wordt geregeerd door kasboeken’, had ze gezegd. ‘Kasboeken zijn de liturgie van onze tijd, accountants onze hogepriesters.’

Ze toetste het nummer. De telefoon ging over. In gesprek. Ze schommelde zachtjes in de stoel. Ze was Vassilis toevallig tegengekomen. Maar waren alle belangrijke ontmoetingen in het leven geen toevalligheden?

Van haar eerste liefde, de roodharige man die op beren joeg, huizen bouwde en lange periodes in melancholie kon wegzakken, had ze een lift gekregen toen ze een vriendin in Hede bezocht had en de boemeltrein naar Sveg gemist had. Emil was in een oude vrachtwagen aan komen rijden, ze was zestien jaar geweest en nog niet in staat de wijde wereld in te gaan. Hij had haar thuisgebracht. Dat was in 1967 geweest, aan het begin van de winter. Ze waren een halfjaar bij elkaar gebleven voordat ze zich uit zijn reusachtige omhelzing kon losmaken. Ze was toevallig in een vliegtuig van Londen naar Edinburgh naast Aron komen zitten, met wie ze getrouwd was en die de vader van Henrik was geworden en die haar haar naam had laten veranderen van Lindblom in Cantor. Ze had een beurs van de universiteit gekregen om deel te nemen aan een seminar over de klassieke archeologie. Aron was op weg naar Schotland om te vissen, en daar boven in de lucht, hoog boven de wolken, waren ze met elkaar aan de praat geraakt.

Ze duwde de gedachten aan Aron weg, ze wilde niet boos worden en draaide het nummer nog een keer. Nog steeds in gesprek.

Ze vergeleek de mannen die ze na haar scheiding tegenkwam altijd met Aron, ze deed het niet bewust, maar ze had een mentaal meetlint waarop Aron geregistreerd stond, en iedereen die ze onder de loep nam, werd te kort of te lang, te saai of te onbegaafd gevonden; kort gezegd: Aron ging er steeds met de zege vandoor. Ze had nog steeds niemand gevonden die de herinnering aan hem kon uitwissen. Dat maakte haar wanhopig en razend, het leek wel alsof hij nog steeds haar leven beheerste, hoewel hij niets meer over haar te zeggen zou moeten hebben. Hij had haar bedrogen, hij had haar besodemieterd en toen dat op het punt stond uit te komen, was hij gewoon verdwenen, als een spion die, wanneer hij ontsluierd dreigt te worden, uitwijkt naar zijn geheime werkgever. Dat was voor haar een vreselijke schok geweest, ze had er geen idee van gehad dat hij naast haar andere vrouwen had. Een was zelfs een van haar beste vriendinnen, net als zij archeoloog, die haar leven wijdde aan het graven naar een Dionysostempel op Thassos. Henrik was nog heel jong geweest, zij had een tijdelijke baan gehad als docent aan de universiteit, terwijl ze probeerde over het gebeurde heen te komen en haar in duigen gevallen leven op te lappen.

Aron had haar verpletterd, zoals een plotselinge vulkaanuitbarsting een gemeenschap, een mens of een vaas kon verpletteren. Ze dacht vaak aan zichzelf als ze met haar scherven aardewerk bezig was en probeerde een geheel voor te stellen dat ze nooit zou kunnen reconstrueren. Aron had haar niet alleen in stukken geslagen, hij had ook een deel van de scherven verborgen om het voor haar moeilijker te maken weer een identiteit te creëren, als mens, als vrouw en als archeoloog.

Aron had haar zonder voorteken verlaten, er was slechts een brief met een paar slordig geschreven regels geweest, waarin hij haar vertelde dat hun huwelijk voorbij was. Hij kon het niet meer aan, hij vroeg om vergeving en hij hoopte dat ze hun zoon niet tegen hem zou opzetten.

Daarna had ze zeven maanden niets van hem gehoord. Uiteindelijk kwam er een brief die in Venetië verstuurd was. Ze kon aan het handschrift zien dat hij dronken was geweest toen hij hem geschreven had. Een van die geweldige dronken buien van Aron, waarin hij zich kon laten gaan, een constante roes met toppen en dalen die wel meer dan een week kon duren. Nu schreef hij haar terwijl hij sentimenteel was en medelijden met zichzelf had. Toen pas realiseerde ze zich dat het echt afgelopen was. Ze wilde hem wel, maar ook weer niet terug, maar ze durfde niet, omdat ze wist dat hij haar leven weer zou kunnen vernielen. Ze had gedacht dat een mens één keer in zijn leven een ruïne kon worden en weer herrijzen. Maar niet twee keer, dat was te veel. Daarom antwoordde ze dat hun huwelijk voorbij was. Henrik was er, ze moesten zelf maar uitzoeken wat voor band ze in hun leven wilden hebben, zij zou er niet tussenkomen.

Er ging bijna een jaar voorbij voordat hij weer iets van zich liet horen. Toen kwam hij naar haar toe in de vorm van een krakende telefoonlijn uit Newfoundland, waar hij zich teruggetrokken had met enkele gelijkgestemde computerexperts, die een sekteachtig netwerk gevormd hadden. Hij had haar in vage bewoordingen verteld dat ze bezig waren uit te zoeken hoe er in de toekomst gearchiveerd moest worden, als elke menselijke ervaring in enen en nullen veranderd was. Microfilms en archiefruimtes hadden voor de verzamelde menselijke ervaring geen betekenis meer. Nu was het de computer die moest garanderen dat de mens in een bepaald tijdperk geen leegte achterliet. Maar kon je garanderen dat de computers in de magische demi-monde waarin hij leefde, niet hun eigen ervaringen gingen scheppen en die opsloegen? De telefoonlijn was krakerig, ze begreep niet veel van wat hij zei, maar hij was in ieder geval niet dronken en hij had geen medelijden met zichzelf.

Hij wilde een lithografie hebben van een havik die een duif doodde, een prent die ze in het begin van hun huwelijk gekocht hadden toen ze toevallig een galerie binnengelopen waren. Ze stuurde de litho een week later op. Ongeveer tegelijkertijd begreep ze dat hij weer contact had opgenomen met zijn zoon, al gebeurde dat heimelijk.

Aron bleef in de weg staan. Soms wanhoopte ze of ze ooit zijn gezicht zou kunnen uitvegen en het meetlint kon kwijtraken waarmee ze andere mannen mat en dat ertoe leidde dat ze vroeg of laat afgekeurd, afgewezen werden.

Ze draaide het nummer van Henrik. Iedere keer dat de oude pijn van de relatie met Aron opdook, moest ze Henriks stem horen om niet door bitterheid getroffen te worden. Maar ze werd weer ontvangen door het antwoordapparaat en ze zei dat ze niet van plan was nog een keer te bellen voordat ze in Visby was.

Ze voelde altijd een kinderachtige ongerustheid als hij niet opnam. Enkele seconden lang stelde ze zich ongelukken, branden, ziektes voor. Daarna werd ze weer rustig. Henrik was voorzichtig, nam nooit onnodige risico’s, ook al reisde hij veel, al zocht hij vaak het onbekende op.

Ze liep het erf op om een sigaret te roken. Vanuit het huis van Mitsos hoorde ze een man lachen. Het was Panayiotis, zijn oudere broer, die lachte. Panayiotis, die tot verdriet van zijn familie geld had gewonnen in de toto en daarmee een schaamteloze financiële voorwaarde voor zijn luie leven gecreëerd had. Ze glimlachte bij die gedachte, zoog de rook in haar longen en bedacht afwezig dat ze met roken zou ophouden op de dag dat ze zestig werd.

Ze was alleen in het donker, de sterrenhemel helder, de avond mild, zonder koude windvlagen. Tot hier ben ik gekomen, dacht ze. Van Sveg en het melancholieke binnenland van Härjedalen naar Griekenland en de graven uit de bronstijd. Van de sneeuw en de kou naar de warme en droge olijfboomgaarden.

Ze maakte de sigaret uit en liep het huis weer in. Haar voet deed zeer. Ze bleef staan, onzeker over wat ze moest doen. Daarna belde ze Vassilis nog een keer. De lijn was niet meer in gesprek, maar niemand nam op.

Vassilis’ gezicht vloeide in haar verbeelding meteen samen met dat van Aron.

Vassilis bedroog haar, hij beschouwde haar als een bestanddeel van zijn leven dat hij kon missen.

Jaloers draaide ze het nummer van de telefoon die hij in zijn zak had. Geen gehoor. De Griekse vrouwenstem vroeg haar een boodschap achter te laten. Ze beet op haar tanden en zei niets.

Daarna deed ze haar koffer dicht en besloot op dat moment om de relatie met Vassilis te verbreken. Ze zou het kasboek afsluiten, het dichtdoen, op dezelfde manier als ze haar koffer dichtgedaan had.

Ze ging languit op het bed liggen en keek naar de stille ventilator aan het plafond. Hoe had ze überhaupt een relatie met Vassilis kunnen hebben? Plotseling was dat onbegrijpelijk, ze voelde weerzin tegen alles, niet tegen hem, maar tegen zichzelf.

De ventilator was stil, de jaloezie verdwenen, en buiten in het donker zwegen de honden. Zoals ze altijd deed als ze voor een belangrijke beslissing stond, sprak ze zichzelf in gedachten met haar naam toe.

Dit is Louise Cantor, herfst 2004, dit is haar leven, zwart op wit, of liever rood op zwart, wat de gebruikelijke kleurencombinatie is op de fragmenten van urnen die wij opgraven uit de Griekse aarde. Louise Cantor is vierenvijftig jaar oud, ze schrikt niet als ze haar gezicht of haar lijf in een spiegel bekijkt. Ze is nog steeds aantrekkelijk, mannen zien haar, al kijken ze niet om. En zij zelf? Naar wie kijkt zij om? Of keert zij haar blik slechts naar de aarde, die haar nog steeds aanspoort om te zoeken naar de bedoelingen en afdrukken van het verleden? Louise Cantor heeft een boek gesloten dat Vassilis heet, het wordt nooit meer geopend. Hij krijgt niet eens toestemming om Louise Cantor morgen naar het vliegveld van Athene te brengen.

Ze stond op van het bed en zocht het nummer van een plaatselijk taxibedrijf. Ze praatte met een hardhorende vrouw en slaagde erin haar opdracht schreeuwend door te geven. Daarna kon ze alleen maar hopen dat de auto ook echt zou komen. Omdat Vassilis had afgesproken dat hij er om halfvier zou zijn, bestelde ze de taxi om drie uur.

Ze ging aan haar bureau zitten en schreef een brief aan Vassilis. Het is afgelopen, het is voorbij. Alles heeft een einde. Ik voel dat ik op weg ben naar iets anders. Neem me niet kwalijk dat je onnodig hebt moeten rijden om me op te halen. Ik heb geprobeerd te bellen. Louise.

Ze las de brief door. Had ze spijt? Soms had ze dat. Ze had in haar leven veel afscheidsbrieven geschreven die nooit verstuurd waren. Maar deze keer had ze geen spijt. Ze stopte de brief in een envelop, plakte die dicht en liep in het donker naar de brievenbus, waar ze hem met een wasknijper vastmaakte.

Ze dommelde een paar uur op haar bed, dronk een glas wijn en staarde naar de pot slaaptabletten zonder te kunnen beslissen.

Toen de taxi in het donker arriveerde, was het drie minuten voor drie. Ze stond buiten bij het hek te wachten. De honden van Mitsos blaften. Ze zonk op de achterbank en deed haar ogen dicht. Pas toen kon ze slapen, toen de reis begonnen was.

Bij het aanbreken van de dag kwam ze bij het vliegveld. Zonder dat ze het wist, naderde ze de grote catastrofe.

2

Toen ze haar koffer had ingecheckt bij een van de ’s ochtends nog vermoeide werknemers van Lufthansa en op weg was naar de veiligheidscontrole, gebeurde er iets wat grote indruk op haar maakte.

Naderhand dacht ze dat ze het misschien als een voorteken, een waarschuwing had moeten beschouwen. Maar dat deed ze niet, ze merkte slechts een vrouw alleen op, die op de stenen vloer zat met haar bundels en koffers, ombonden met touwen. De vrouw huilde. Ze zat volkomen roerloos, haar gezicht naar binnen gekeerd, ze was oud, de ingevallen wangen vertelden dat er veel kiezen ontbraken. Misschien kwam ze uit Albanië, dacht Louise Cantor. Er zijn veel Albanese vrouwen die hier in Griekenland werk zoeken, ze doen van alles omdat iets beter is dan niets en Albanië een meedogenloos arm land is. Ze had een sjaal om haar hoofd, de sjaal van de eerbare oudere vrouw, ze was geen moslim, en ze zat op de grond te huilen. De vrouw was alleen, het leek alsof ze op dit vliegveld aan land gespoeld was, omringd door haar bundels, alsof haar leven in duigen was gevallen en er nu slechts een berg waardeloze wrakstukken over was.

Louise Cantor bleef staan, mensen met haast botsten tegen haar op, maar ze bleef staan alsof ze zich schrap zette tegen een harde wind. De vrouw tussen de bundels op de grond had een bruin, gegroefd gezicht, haar huid leek wel een gestold lavalandschap. Er was een bepaalde schoonheid in het gezicht van de oude vrouw, waarin alles was afgeslepen tot een dunne huid over haar botten, waarin alle gebeurtenissen van het leven geregistreerd stonden. Er liepen twee uitgedroogde rimpels van haar ogen naar haar wangen, die zich nu met de tranen van de vrouw vulden.

Ze begiet een mij onbekend verdriet, dacht Louise Cantor. Maar iets van haar zit ook in mij.

De vrouw richtte plotseling haar hoofd op, een kort ogenblik ontmoetten hun blikken elkaar en ze schudde langzaam haar hoofd. Louise Cantor zag het als een teken dat haar hulp, wat die ook had kunnen inhouden, niet nodig was. Ze haastte zich verder naar de veiligheidscontrole, baande zich een weg langs de duwende mensen, joeg door een wolk die naar knoflook en olijven rook. Toen ze zich omdraaide, was het alsof er een gordijn van mensen dichtgetrokken was, de vrouw was niet meer te zien.

Louise Cantor had een dagboek waarin ze vanaf haar vroegste jeugd de gebeurtenissen placht op te schrijven waarvan ze dacht dat ze ze nooit vergeten zou. Dit was zo’n moment. Terwijl ze haar handtas op de band van de veiligheidscontrole legde, haar telefoon in een blauw plastic bakje deed en door de magische barrière liep die slechte mensen van goede scheidde, formuleerde ze in gedachten wat ze zou schrijven.

Ze kocht een fles Tullamore Dew voor zichzelf en twee flessen retsina voor Henrik. Daarna ging ze bij de uitgang zitten en ontdekte ze tot haar irritatie dat ze haar dagboek in Argolis had laten liggen. Ze kon het voor zich zien, het lag op de rand van de tafel bij de groene lamp. Ze pakte het programma van het seminar en maakte aantekeningen op de achterkant.

‘Huilende oude vrouw op het vliegveld van Athene. Een gezicht alsof ze eigenlijk een menselijke ruïne was, na duizenden jaren door een nieuwsgierige, opdringerige archeoloog opgegraven. Waarom huilde ze? Die universele vraag. Waarom huilt een mens?’

Ze deed haar ogen dicht en dacht na over wat er in de bundels en de kapotte koffers gezeten had.

Leegte, dacht ze. Lege koffers, of gevuld met as van oude, gedoofde vuren.

Toen het vliegtuig werd omgeroepen, werd ze met een ruk wakker. Ze had een plaats aan het gangpad, naast haar zat een man die vliegangst leek te hebben. Ze besloot te slapen tot Frankfurt, ze zou pas ontbijten op het stuk naar Stockholm.

Toen ze op Arlanda kwam en haar koffer had gevonden, was ze nog steeds moe. Ze verheugde zich altijd op een reis, maar hield niet van het reizen zelf. Ze had het idee dat ze op een dag tijdens een reis door paniek getroffen zou worden. Daarom had ze al jaren een potje kalmerende tabletten bij zich voor als het paniekogenblik aangebroken was.

Ze zocht naar de terminal vanwaar het binnenlandse vliegtuig vertrok, leverde haar koffer in bij een iets minder vermoeide vrouw dan ze in Athene getroffen had en ging zitten wachten. Via een deur die werd geopend, werd ze getroffen door een windstoot van de Zweedse herfst. Ze bedacht rillend dat ze, als ze in Visby was, van de gelegenheid gebruik moest maken om een trui van Gotlandse wol te kopen. Gotland en Griekenland hadden de schapen gemeenschappelijk, dacht ze. Als Gotland olijfboomgaarden had gehad, was het verschil klein geweest.

Ze overwoog of ze Henrik zou bellen. Maar hij sliep misschien, hij maakte van de nacht vaak een dag, hij werkte liever bij sterrenlicht dan in de zonneschijn. In plaats daarvan draaide ze het nummer van haar vader in Ulvkälla bij Sveg, aan de zuidelijke oever van de Ljusnan. Hij sliep nooit, ze kon hem op ieder moment van een etmaal bellen. Ze had hem er nooit op kunnen betrappen dat hij sliep als ze belde. Zo kon ze zich hem ook uit haar jeugd herinneren. Ze had een vader die Klaas Vaak afgewezen had, een reus van een man die zijn ogen altijd open had, altijd wakker was, klaar om haar te verdedigen.

Ze draaide het nummer, maar hing op toen de telefoon over begon te gaan. Ze had hem op dit moment niets te zeggen. Ze stopte de telefoon in haar tas en dacht aan Vassilis. Hij had geen boodschap op haar mobieltje achtergelaten. Maar waarom zou hij? Ze voelde een steek van teleurstelling. Ze duwde die meteen weg, er was geen ruimte voor spijt. Louise Cantor kwam uit een familie waar men geen spijt had van genomen beslissingen, ook al waren die geheel mislukt. Je hield vast aan de goede herinneringen, ook bij het gemeenste spel.

Toen het vliegtuig op het vliegveld buiten Visby neerplofte, woei het hard vanaf zee. Terwijl ze zich gebogen het luchthavengebouw in haastte, kreeg de wind vat op haar jas. Er stond een man met een bordje die haar ontving. Tijdens de rit naar Visby zag ze aan de bomen dat de wind zo hard was dat die de meeste blaadjes zou losrukken. Er vindt een veldslag tussen de jaargetijden plaats, dacht ze, een veldslag die vanaf het begin beslist is.

Het hotel heette Strand en lag op een heuvel bij de haven. Ze kreeg een kamer zonder uitzicht op het plein en vroeg de receptioniste teleurgesteld of ze kon ruilen. Er was een andere kamer, die kleiner was, maar die uitzicht aan de juiste kant had en toen ze in die kamer kwam, keek ze bewegingloos door het raam naar buiten. Wat zie ik? dacht ze. Wat hoop ik dat er buiten zal gebeuren?

Ze had een terugkerende bezwering. Ik ben vierenvijftig. Tot hier ben ik gekomen, waar ben ik nu naar op weg, waar houdt de weg op?

Ze zag een oude dame met haar hond tegen de winderige heuvel op zwoegen. Ze voelde zich meer als de hond dan als de dame in de felrode jas.

Iets voor vier uur ’s middags liep ze naar de hogeschool, die bij het water lag. Het was maar een klein eindje en ze had tijd om langs de verlaten haven te lopen. Het water sloeg tegen de stenen pieren. Het had een andere kleur dan de zee langs het Griekse vasteland en de eilanden. Het is hier wilder, dacht ze. Rauwer, een jonge zee die ongerust een mes trekt tegen de eerste de beste boot of havenpier.

De wind was nog steeds hard, nu misschien met iets meer windstoten. Een veerboot was door de havenmond op weg naar zee. Ze was een punctueel mens. Het was net zo belangrijk niet te vroeg te komen als niet te laat. Een vriendelijke man met het litteken van een hazenlip ontving haar bij de deur. Hij was een van de organisatoren, stelde zich voor en zei dat ze elkaar eerder ontmoet hadden, vele jaren geleden, maar ze kon zich hem niet herinneren. Ze wist dat iemand herkennen een van de moeilijkste menselijke kunsten was. Gezichten veranderen, vaak onherkenbaar. Maar ze lachte naar hem en zei dat ze zich hem heel goed herinnerde.

Ze kwamen bijeen in een onpersoonlijke collegezaal. Ze waren met tweeëntwintig personen en ze deden hun naambordjes op, dronken koffie en thee en luisterden daarna naar een Letse doctor Stefanis, die het seminar in hakkelend Engels inleidde door te vertellen over recente vondsten van minoïsch aardewerk die opvallend moeilijk te determineren waren. Ze begreep niet wat er zo moeilijk vast te stellen was, minoïsch aardewerk was minoïsch aardewerk, punt uit.

Ze merkte al snel dat ze niet luisterde. Ze was nog steeds in Argolis, omgeven door de geur van tijm en krenten. Ze bekeek de mensen die rond de grote ovale tafel zaten. Wie luisterde, wie waren er net als zij deels door henzelf ontvoerd naar een andere werkelijkheid? Ze kende niemand rond de tafel, behalve dan de man die beweerde dat hij haar in het verleden een keer ontmoet had. Het waren mensen uit de Scandinavische en de Baltische landen en een paar veldwerk verrichtende archeologen, zoals zijzelf.

Doctor Stefanis hield plotseling op, alsof hij zijn slechte Engels niet langer kon verdragen. Na het vriendelijke applaus ontspon zich een korte en uiterst rustige discussie. Na een paar praktische mededelingen over de volgende dag werd het begin van het seminar afgesloten. Toen ze op weg was het gebouw te verlaten, vroeg een onbekende man haar te blijven omdat een fotograaf van een plaatselijke krant een foto wilde maken van wat toevallig samengedreven archeologen. Hij schreef haar naam op en daarna kon ze de harde wind in vluchten.

Ze viel op het bed in haar kamer in slaap en toen ze haar ogen opendeed, wist ze eerst niet waar ze was. Haar telefoon lag op tafel. Ze moest Henrik bellen, maar besloot te wachten tot ze gegeten had. Op het plein koos ze op goed geluk een richting en ze kwam terecht in een kelderrestaurant met weinig gasten, maar met goed eten. Ze dronk een paar glazen wijn, voelde opnieuw onvrede omdat ze haar verhouding met Vassilis beëindigd had, en probeerde zich daarna te concentreren op de lezing die ze de volgende dag zou houden. Ze dronk nog een glas wijn en ging in gedachten na wat ze zou zeggen. Ze had het opgeschreven, maar omdat het een oude voordracht was, kende ze hem bijna uit haar hoofd.

Ik zal spreken over de zwarte kleur van de klei. Het rode ijzeroxide wordt tijdens het bakken in de oven zwart door gebrek aan zuurstof. Maar dat is de laatste fase van het bakken, tijdens de eerste fase wordt het rode ijzeroxide gevormd, de urn wordt rood. Het rood en het zwart hebben hun oorsprong in elkaar.

De wijn had zijn uitwerking op haar, haar lichaam werd warm, haar hoofd werd gevuld door golven die heen en weer rolden. Ze betaalde de rekening, liep de vlagerige wind in en bedacht dat ze al naar de volgende dag verlangde.

Ze draaide het nummer van het appartement in Stockholm. Daar was nog steeds alleen een antwoordapparaat. Het gebeurde wel dat Henrik een speciale boodschap voor haar opnam als het belangrijk was, een boodschap die ze met de hele wereld deelde. Ze zei dat ze in Visby was, dat ze onderweg was. Daarna belde ze zijn mobiele telefoon. Ook daar kreeg ze geen gehoor.

Er ging een vage ongerustheid door haar heen, een rimpeling die zo vluchtig was dat ze het bijna niet merkte.

Die nacht sliep ze met het raam op een kier. Tegen middernacht werd ze een keer wakker door enkele aangeschoten jongens, die schreeuwden over een losbandig meisje dat voor hen onbereikbaar leek.

De volgende dag om tien uur hield ze haar lezing over de Attische klei en de consistentie daarvan. Ze sprak over de rijke aanwezigheid van ijzer en vergeleek de rode kleur van het ijzeroxide met de kalkrijke klei uit Corinthe en de witte of zelfs groene keramiek. Na een aarzelende inleiding – verscheidene deelnemers hadden de avond ervoor duidelijk lang en laat en met veel wijn gedineerd – slaagde ze erin hen geïnteresseerd te krijgen. Ze sprak zoals ze van plan was, precies vijfenveertig minuten, en ze kreeg een stevig applaus toen ze afsloot. Tijdens de erop volgende discussie kreeg ze geen vragen die lastig waren, en toen de onderbreking voor de koffiepauze kwam, voelde ze dat ze de reis niet voor niets gemaakt had.

De harde wind was afgenomen. Ze nam haar kop koffie mee naar de tuin en balanceerde die op haar knie toen ze op een bank ging zitten. Haar telefoon zoemde. Ze was er zeker van dat het Henrik was, maar zag dat het nummer uit Griekenland kwam en dat het Vassilis was. Ze aarzelde en besloot niet te antwoorden. Ze durfde het risico niet te nemen dat ze in een uitputtende ruzie terechtkwam. Daar was het nog te vroeg voor. Als hij wilde, kon Vassilis onverdraaglijk zeurderig zijn. Ze zou snel genoeg naar Argolis teruggaan en dan zou ze hem opzoeken.

Ze stopte haar telefoon weer in haar tas, dronk haar koffie op en besloot plotseling dat het welletjes was. Degenen die de rest van de dag zouden spreken, hadden vast veel interessants te zeggen. Maar ze wilde nu niet langer blijven. Toen ze het besluit genomen had, pakte ze haar koffiekopje op en zocht naar de man met het litteken op zijn bovenlip. Ze zei dat een vriend plotseling ziek geworden was, dat het niet levensbedreigend was maar wel zo ernstig dat ze gedwongen was haar deelname af te breken.

Later zou ze die woorden vervloeken. Ze zouden haar achtervolgen, ze had de wolf geroepen en de wolf was gekomen.

Maar op dat moment scheen de herfstzon op Visby. Ze keerde terug naar haar hotel, kreeg hulp van de receptionist bij het overboeken van haar ticket en vond een plaats in een vliegtuig dat om drie uur vertrok. Dat gaf haar de tijd om een wandeling langs de stadsmuur te maken en ze ging twee winkels in om handgebreide truien te passen zonder dat ze er een vond die haar stond. Ze lunchte bij een Chinees restaurant en besloot Henrik niet te bellen maar hem te verrassen. Ze had een eigen sleutel bij zich en hij had haar gezegd dat ze altijd kon binnenkomen. Hij had geen geheimen voor haar.

Ze was ruim op tijd op het vliegveld. In een plaatselijke krant bekeek ze de foto die de fotograaf de dag ervoor gemaakt had. Ze scheurde de bladzij uit en stopte die in haar tas. Daarna kwam er een bericht dat er een technisch probleem was met het vliegtuig waarmee ze zou reizen. Ze zou moeten wachten op een vervangend vliegtuig, dat al uit Stockholm op weg was.

Ze raakte niet geïrriteerd, maar voelde haar ongeduld toenemen. Omdat er geen ander vliegtuig was waarop ze kon overboeken, liep ze het luchthavengebouw uit om een sigaret te roken. Ze had er nu spijt van dat ze niet met Vassilis gepraat had, ze had net zo goed een woede-uitbarsting kunnen aanhoren van een man die in zijn ijdelheid gekwetst was en niet kon accepteren dat nee nee was.

Maar ze belde niet. Het vliegtuig vertrok bijna twee uur later en het was kwart over vijf toen ze weer in Stockholm was. Ze nam direct een taxi naar Henriks woning op Söder. Ze kwamen in een file terecht vanwege een verkeersongeluk, het leek wel alsof een hoop onzichtbare krachten haar tegenhielden, haar iets wilden besparen. Maar dat wist ze natuurlijk niet, ze voelde alleen haar ongerustheid groeien en dacht dat Zweden in veel opzichten op Griekenland was gaan lijken, met muurvaste files en voortdurende vertragingen.

Henrik woonde in de Tavastgatan, een stille straat achter de drukste straat van Söder. Ze probeerde of de toegangscode van de ingang nog dezelfde was als de vorige keer, de slag bij Hastings, 1066. De deur ging open. Henrik woonde boven in het gebouw en had uitzicht op platte daken en kerktorens. Hij had tot haar grote schrik ook verteld dat als hij op de smalle balustrade voor een van zijn ramen balanceerde, hij het water van het Strömmen net kon zien.

Ze belde twee keer aan. Daarna maakte ze de deur open. Ze merkte dat het in de woning bedompt rook.

Op dat moment werd ze bang. Er was iets mis. Ze hield haar adem in en luisterde. Vanuit de hal kon ze in de keuken kijken. Er is hier niemand, dacht ze. Ze riep dat ze er was. Maar niemand gaf antwoord. Haar ongerustheid verdween. Ze hing haar jas op en schopte haar schoenen uit. Er lag geen post of reclame op de grond onder de brievenbus. Henrik was in ieder geval niet op reis. Ze liep de keuken in. Geen serviesgoed in de gootsteen. De kamer was ongewoon netjes, het bureau leeg. Ze deed de deur naar de slaapkamer open.

Henrik lag half onder het dekbed. Zijn hoofd rustte zwaar op het kussen. Hij lag op zijn rug, zijn ene hand hing naar beneden naar de grond, de andere hand lag open op zijn borst.

Ze begreep meteen dat hij dood was. In een waanzinnige poging om zich te bevrijden van dat besef, schreeuwde ze het uit. Maar hij bewoog niet, hij lag in zijn bed en was er niet meer.

Dat was op vrijdag 17 september. Louise Cantor viel in een afgrond die zich zowel in als buiten haar lichaam bevond.

Daarna rende ze het appartement uit, nog steeds schreeuwend. Wie haar gehoord had, zei later dat het klonk als een dier dat jankte in nood.

3

Uit de chaos maakte zich een enkele grijpbare gedachte los. Aron. Waar was hij? Was hij er überhaupt nog? Waarom stond hij niet naast haar? Henrik was hun gemeenschappelijke creatie en daar kon hij zich niet aan onttrekken. Maar Aron kwam natuurlijk niet, hij was weg zoals hij altijd weg geweest was. Hij was als dunne rook die ze niet kon grijpen of waartegen ze niet kon leunen.

Naderhand had ze eigenlijk geen herinneringen aan die eerste uren, ze wist alleen wat anderen haar vertelden. Een buurvrouw had haar deur opengedaan en haar gevonden toen ze op de trap gestruikeld was en bleef liggen. Later was er een stroom mensen gekomen, politieagenten en mannen van de ambulance. Ze was naar het appartement gebracht, al spartelde ze tegen. Ze wilde niet meer naar binnen, ze had niet gezien wat ze gezien had. Henrik was gewoon buiten, hij zou spoedig thuiskomen. Een vrouwelijke agent met een kinderlijk gezicht had haar arm gestreeld, ze was als een vriendelijke oude tante geweest die probeerde een meisje te troosten dat gevallen was en een knie geschaafd had.

Maar ze had het vel op haar knie niet bezeerd, ze was verpletterd omdat haar zoon dood was. De vrouwelijke agent herhaalde haar naam, ze heette Emma. Emma was een ouderwetse naam die weer modern geworden was, dacht ze verward. Alles kwam terug. Ook haar eigen naam, die vroeger vooral door de rijken en voornamen gebruikt was, was nu door de lagen van de maatschappij heen gesijpeld en kon door iedereen gebruikt worden. Haar vader Artur had haar naam gekozen en op school was ze ermee gepest. In die tijd was er een koningin in Zweden die Louise heette, ze was heel oud en leek op een weggekwijnde boom. Haar hele jeugd had ze haar naam gehaat, tot die geschiedenis met Emil voorbij was, ze zich uit de berenomhelzing bevrijd had en kon weggaan. Toen werd de naam Louise plotseling een bijzonder voordeel.

De gedachten wervelden door haar hoofd en agente Emma zat haar over haar arm te strelen alsof ze de maat van de catastrofe sloeg, of de tijd zelf was die voorbijging.

Een van de weinige dingen die ze zich kon herinneren zonder dat iemand haar eraan herinnerde of haar de details vertelde, was dat ze een ervaring had. De tijd was als een vaartuig dat zich verwijderde. Ze stond op de kade en de klokken van het leven tikten steeds langzamer. Ze was achtergelaten, buitengesloten van wat er gebeurde. Niet Henrik was dood, maar zij.

Zo nu en dan probeerde ze te ontsnappen, zich los te rukken van de vriendelijk strelende politieagente. Men zei later dat haar geschreeuw hartverscheurend was. Uiteindelijk had iemand haar gedwongen een pil in te nemen die haar bedwelmde en doezelig maakte. Ze herinnerde zich hoe alle mensen die de woning binnengedrongen waren zich langzaam waren gaan bewegen, als in een film die met het verkeerde aantal beelden per minuut vertoond werd.

Tijdens het neerstorten in de afgrond had ze ook verwarde gedachten over God gedacht. Ze had nooit echte gesprekken met Hem gevoerd, tenminste niet sinds ze tijdens haar tienerjaren een hardnekkige religieuze obsessie had doorgemaakt. Een klasgenootje was op een besneeuwde winterochtend vlak voor Lucia op weg naar school doodgereden door een sneeuwploeg. Het was de eerste keer dat de dood zo dicht bij haar serieus insloeg. Het was een dood die naar natte wol rook, een dood die ingebed lag in winterkou en diepe sneeuw. Haar lerares had gehuild – alleen dat was al een afgrijselijke aanslag op de idylle, die strenge lerares in huilen te zien uitbarsten als een in de steek gelaten, angstig kind. Op de bank waar het dode meisje gezeten had, had een brandende kaars gestaan. Dat was toevallig de bank naast die van haar geweest. Nu was haar klasgenootje dood, de dood betekende niets anders dan weg zijn. Het angstaanjagende, later huiveringwekkende was dat de dood zo toevallig toesloeg. Ze begon zich in gedachten af te vragen hoe dat zo kon en ze begreep plotseling dat ze die vraag misschien stelde aan een man die God genoemd werd.

Maar Hij antwoordde niet, ze probeerde allerlei trucjes om Zijn aandacht te trekken, ze richtte een klein altaar op in de hoek van de houtschuur, maar geen innerlijke stem antwoordde op haar vragen. God was een afwezige volwassene, die alleen tegen een kind sprak als het Hem behaagde. Ze ontdekte ten slotte dat ze eigenlijk ook niet in een God geloofde, misschien was ze hoogstens verliefd op God, een geheime verliefdheid, als op een onbereikbare jongen, een paar jaar ouder dan zijzelf.

Daarna was er in haar leven nooit een God geweest, niet vóór nu, maar ook deze keer sprak Hij niet tegen haar. Ze was alleen. Alleen zij was er en de strelende agente en alle mensen die met zachte stem praatten, die zich langzaam bewogen en naar iets leken te zoeken wat weg was.

Er trad een plotselinge rust in, alsof er een geluidsband doorgeknipt was. De stemmen om haar heen waren weg. In plaats daarvan hoorde ze gefluister in haar hoofd, dat keer op keer herhaalde dat het niet waar was. Henrik lag te slapen, hij was niet dood. Hij kon gewoon niet dood zijn. Ze was immers gekomen om hem te bezoeken.

Een politieman, zonder uniform, met vermoeide ogen, vroeg haar voorzichtig mee te gaan naar de keuken. Later begreep ze dat dat gebeurd was zodat ze niet zou zien dat Henrik weggedragen werd. Ze gingen aan de keukentafel zitten, met haar vlakke hand voelde ze de kruimels die er lagen.

Henrik kon gewoon niet dood zijn, de broodkruimels lagen er immers nog!

De politieman zei zijn naam twee keer voordat ze zijn woorden begreep. Göran Vrede. Ja, dacht ze. Ik voel absoluut geen vrede als wat ik weiger te geloven toch waar blijkt te zijn.

Hij stelde vragen waarop zij antwoordde met het stellen van eigen vragen, die hij op zijn beurt beantwoordde. Het leek alsof ze in een cirkel om elkaar heen liepen.

Maar het enige wat zeker was, was dat Henrik dood was. Göran Vrede zei dat er niets was wat op invloed van buiten wees. Was hij ziek geweest? Ze antwoordde dat hij nooit ziek was, kinderziektes waren gekomen en gegaan zonder een spoor na te laten, hij had zelden of nooit last gehad van besmettingen. Göran Vrede maakte aantekeningen op een klein blokje. Ze keek naar zijn dikke vingers en vroeg zich af of ze gevoelig genoeg waren om de waarheid te vinden.

‘Iemand moet hem gedood hebben’, zei ze.

‘Er zijn geen tekenen van uitwendig geweld.’

Ze wilde protesteren, maar kon het niet. Ze zaten nog steeds in de keuken. Göran Vrede vroeg of ze iemand had die ze kon bellen. Hij gaf haar een telefoon en ze belde haar vader. Als Aron er niet was om zijn verantwoordelijkheid te nemen, moest haar vader zijn plaats innemen. De telefoon ging over zonder dat hij opnam. Misschien was hij in het bos om zijn beelden uit te hakken. Dan hoorde hij de telefoon niet. Maar als ze hard genoeg schreeuwde, kon hij haar dan horen? Op dat moment nam hij op.

Toen ze zijn stem hoorde, begon ze meteen te huilen. Het leek alsof ze terug in de tijd rende en in het hulpeloze wezen veranderde dat ze ooit geweest was.

‘Henrik is dood.’

Ze kon horen hoe hij ademde. Hij had berenlongen die enorme doses zuurstof nodig hadden om ze te vullen.

‘Henrik is dood’, zei ze weer.

Ze hoorde hoe hij iets siste, misschien zei hij ‘goeie god’, of vloekte hij.

‘Wat is er gebeurd?’

‘Ik zit in zijn keuken. Ik ben hier gekomen. Hij lag te slapen in bed. Maar hij was dood.’

Ze wist niet meer wat ze moest zeggen en gaf de telefoon aan Göran Vrede, die opstond, alsof hij zijn deelname betuigde. Pas toen ze zijn verslag hoorde, besefte ze dat Henrik echt dood was. Het waren niet alleen maar woorden of inbeelding, een macaber spel van indrukken en haar eigen ontzetting. Hij was echt dood.

Göran Vrede beëindigde het gesprek.

‘Hij zei dat hij had gedronken en niet kon rijden. Maar hij zou een taxi nemen. Waar woont hij?’

‘In Härjedalen.’

‘En hij neemt een taxi? Het is wel vijfhonderd kilometer!’

‘Hij neemt een taxi. Hij hield van Henrik.’

Ze werd naar een hotel gebracht waar iemand een kamer voor haar gereserveerd had. In afwachting van Arturs komst waren er de hele tijd mensen bij haar, meestal in uniform. Ze kreeg nog meer kalmerende pillen, misschien sliep ze wat, dat kon ze later niet meer helemaal op een rijtje krijgen. Henriks dood werd die eerste uren door een mist omgeven.

De enige gedachte die ze de avond dat ze op de taxi met Artur zat te wachten kon vasthouden, was dat Henrik ooit een mechanische hel gemaakt had. Waarom ze zich juist dat herinnerde, wist ze niet, het was net of alle inwendige planken met herinneringen naar beneden gestort waren en alles op de verkeerde plaats terechtgekomen was. Welke gedachte of herinnering ze ook probeerde te grijpen, er kwam steeds iets onverwachts in haar hand.

Die keer was Henrik vijftien of zestien geweest. Ze was net bezig met haar proefschrift over het verschil tussen de Attische graven uit de bronstijd en de begrafenispatronen in Noord-Griekenland. Het was een periode geweest van twijfel over de steekhoudendheid van haar proefschrift, slapeloosheid en onrust. Henrik had zich rusteloos en nijdig gedragen, hij had het niet-doorgegane afzetten tegen zijn vader op haar gericht en zij was bang geweest dat hij in een vriendenkring terecht zou komen waarin drugs en het verwerpen van de maatschappij de drijfkrachten waren. Maar alles was voorbij gewaaid en op een dag had hij haar een plaatje laten zien van een mechanische hel in een museum in Kopenhagen. Hij zei dat hij die wilde zien en ze merkte onmiddellijk dat hij het niet zou opgeven. Ze had voorgesteld om er samen heen te gaan. Het was vroeg in het voorjaar, ze zou in mei promoveren en had een paar dagen rust nodig.

De reis had hen nader tot elkaar gebracht. Voor het eerst waren ze over de verhouding moeder-kind heen gestapt. Hij werd volwassen en eiste van haar dat zij ook volwassen was in haar relatie met hem. Hij was vragen gaan stellen over Aron en zij had eindelijk serieus over de heftige passie verteld, waarvan het enige goede was dat hij eruit ontstaan was. Ze probeerde niet slecht over Aron te praten, ze wilde zijn leugens en zijn voortdurende uitvluchten om de verantwoordelijkheid te nemen voor het kind dat ze verwachtte niet onthullen. Henrik had aandachtig geluisterd, zijn vragen benadrukten dat hij ze lang voorbereid had.

Ze brachten twee winderige dagen in Kopenhagen door, glibberden in de sneeuwbrij door de straten, maar ze vonden de mechanische hel en het leek alsof ze in triomf in het doel van hun expeditie geslaagd waren. De hel was in het begin van de achttiende eeuw gemaakt door een onbekende meester, of misschien eerder door een gek, en was niet groter dan een poppenkast. Je kon veren opwinden en daarna zien hoe blikken duivels wanhopige mensen opaten die van een stang boven in de hellekist naar beneden vielen. Daar waren opgepoetste vlammen van geelkleurig metaal en een opperduivel met een lange staart, die ritmisch bewoog tot de veren de bewegingen tot een punt gebracht hadden waarop alle kracht verdwenen was en alles stilstond. Ze wisten een museumbediende met zeuren zover te krijgen dat hij de veren opwond, hoewel het eigenlijk niet mocht, de mechanische hel was breekbaar en heel waardevol. In de hele wereld bestond niets soortgelijks.

Het was daar dat Henrik besloten had een eigen mechanische hel te maken. Ze had niet gedacht dat hij dat serieus meende. Ze had er bovendien aan getwijfeld of hij genoeg technische kennis had om de noodzakelijke constructie te kunnen maken. Maar drie maanden later had hij haar op een avond gevraagd in zijn kamer te komen en daar had hij een bijna exacte kopie getoond van wat ze in Kopenhagen hadden gezien. Ze was erg verbaasd geweest en overvallen door een bitterheid jegens Aron, die niet geïnteresseerd was in wat zijn zoon kon.

Waarom dacht ze daar nu aan, nu ze met de wakende politiemensen op Artur wachtte? Misschien omdat ze toen een innerlijke dankbaarheid gevoeld had omdat Henrik er was en haar leven een betekenis gaf waar geen promoties of archeologische opgravingen aan konden tippen. Als het leven zin had, dan kwam dat door een mens, had ze gedacht, niets anders dan een mens.

Nu was hij dood. En zij was ook dood. Ze huilde bij vlagen, die als regenbuien kwamen, hun inhoud uitstortten en daarna snel weer verdwenen. De tijd had helemaal geen betekenis meer. Ze wist niet hoe lang ze gewacht had. Vlak voordat Artur kwam, dacht ze dat Henrik haar nooit zou onderwerpen aan de ergste pijn, hoe moeilijk zijn leven ook was. Ze stond ervoor in dat hij zijn leven nooit zelf zou beëindigen.

Wat bleef er dan over? Iemand moest hem gedood hebben. Ze probeerde dat tegen de agente te zeggen die bij haar was. Even later kwam Göran Vrede de hotelkamer in. Hij ging moeizaam in een stoel tegenover haar zitten en vroeg waarom. Waarom wat?

‘Waarom denk je dat hij om het leven gebracht is?’

‘Er is geen andere verklaring.’

‘Had hij vijanden? Was er iets gebeurd?’

‘Ik weet het niet. Maar waarom zou hij anders sterven? Hij is vijfentwintig.’

‘We weten het niet. Er zijn geen tekenen dat er iets gebeurd is.’

‘Hij moet vermoord zijn.’

‘Er is niets wat daarop wijst.’

Ze bleef aanhouden. Iemand moest haar zoon gedood hebben. Het was een brute, wrede moord. Göran Vrede luisterde met het aantekenblok in zijn hand. Maar hij schreef niets op en dat ergerde haar.

‘Waarom schrijf je niet?’ schreeuwde ze plotseling uit wanhoop. ‘Ik zeg je toch wat er gebeurd moet zijn!’

Hij sloeg het blok open, maar schreef nog steeds niet.

Op dat moment kwam Artur de kamer binnen. Hij was gekleed alsof hij net van een regenachtige jacht teruggekomen was en diep en langdurig door eindeloze moerassen gelopen had. Hij had rubberlaarzen aan en een oude leren jas, die ze zich uit haar jeugd kon herinneren, de jas die zo sterk naar tabak en olie rook, en naar andere dingen waarvan ze nooit kon bepalen wat die waren. Zijn gezicht was bleek, zijn haar in de war. Ze vloog op en klemde zich aan hem vast. Hij zou haar kunnen helpen met het kwijtraken van de nachtmerrie, zoals zij, toen ze klein was, in zijn bed kon kruipen als ze ’s nachts wakker werd. Ze legde alles bij hem. Even dacht ze dat wat er gebeurd was, inbeelding was. Daarna merkte ze dat hij was gaan huilen en toen stierf Henrik voor de tweede keer. Nu wist ze dat hij nooit meer wakker zou worden.

Niemand kon haar lang troosten, de catastrofe was een voldongen feit. Maar Artur dwong haar mee te gaan, in zijn wanhoop toonde hij besluitvaardigheid. Hij wilde het weten. Göran Vrede dook nog een keer op. Zijn ogen waren rood en deze keer pakte hij zijn aantekenblok helemaal niet. Artur wilde weten wat er gebeurd was en het leek wel alsof Louise durfde te luisteren nu hij in de buurt was.

Göran Vrede herhaalde wat hij eerder gezegd had. Henrik had uitgekleed in bed gelegen, hij had een blauwe pyjama aangehad en was waarschijnlijk minstens tien uur dood geweest toen Louise hem vond.

Het duidelijkst was dat niets vreemd leek. Er waren geen aanwijzingen voor een misdaad, geen tekenen van een gevecht, inbraak, een plotselinge aanval of dat er überhaupt iemand in de woning was geweest die er iets mee te maken had dat Henrik in bed was gaan liggen en overleden was. Er was geen afscheidsbrief die op zelfmoord kon duiden. Waarschijnlijk was er iets in hem geknapt, een bloedvat in zijn hoofd, een aangeboren hartafwijking die nooit eerder ontdekt was. De artsen zouden uiteindelijk de waarheid onthullen als de politie de zaak overgedragen had.

Louise registreerde de woorden, maar er begon meteen iets in haar te knagen. Er klopte iets niet. Henrik praatte tegen haar al was hij dood, hij vroeg haar voorzichtig en oplettend te zijn.

Toen Göran Vrede opstond en wegging, was het al ochtend. Artur had gevraagd of ze alleen konden zijn. Hij tilde Louise op het bed, ging naast haar liggen en pakte haar hand.

Plotseling ging ze rechtop zitten. Ze had vat gekregen op wat Henrik wilde zeggen.

‘Hij sliep nooit in een pyjama.’

Artur stapte van het bed en ging op de grond staan.

‘Ik begrijp niet wat je bedoelt.’

‘Die politieman zei dat Henrik een pyjama aanhad. Ik weet dat hij nooit pyjama’s droeg. Hij had er een paar, maar hij droeg ze nooit.’

Hij keek haar niet-begrijpend aan.

‘Hij sliep altijd naakt’, ging ze verder. ‘Dat weet ik zeker. Hij heeft verteld dat hij nooit met iets aan sliep. Het begon ermee dat hij naakt sliep met het raam open, om zich te harden.’

‘Ik geloof niet dat ik begrijp wat je bedoelt.’

‘Iemand moet hem gedood hebben.’

Ze zag dat hij haar niet geloofde. Toen kon ze er niet in volharden. Ze had te weinig kracht. Ze moest wachten.

Artur ging op de rand van het bed zitten.

‘We moeten contact zoeken met Aron’, zei hij.

‘Waarom moeten we met hem praten?’

‘Hij is Henriks vader.’

‘Aron heeft zich nooit iets van hem aangetrokken. Hij was weg. Hij heeft hier niets mee te maken.’

‘Maar hij moet het toch weten.’

‘Waarom?’

‘Zo is het gewoon.’

Ze wilde protesteren, maar hij nam haar in zijn armen.

‘Laten we het niet moeilijker maken dan het is. Weet je waar Aron is?’

‘Nee.’

‘Hadden jullie echt geen contact met elkaar?’

‘Geen enkel.’

‘Helemaal niet?’

‘Hij belde een enkele keer. Een enkele brief.’

‘Je weet toch wel ongeveer waar hij woont?’

‘Australië.’

‘Is dat alles wat je weet? Waar in Australië?’

‘Ik weet niet eens of het klopt. Hij groef de hele tijd nieuwe holen, die hij weer verliet als hij rusteloos werd. Hij was net een vos die geen adres achterlaat.’

‘Hij moet te vinden zijn. Weet je waar in Australië?’

‘Nee. Hij schreef ooit dat hij in de buurt van een zee wilde wonen.’

‘Australië is omgeven door zee.’

Hij zei niets meer over Aron. Maar ze wist dat Artur het niet zou opgeven voordat hij alles gedaan had om hem te vinden.

Zo nu en dan sliep ze en als ze wakker werd, was hij altijd naast haar. Soms praatte hij aan de telefoon, of zachtjes met een politieagent. Ze luisterde niet meer, de vermoeidheid had haar bewustzijn zo samengeperst dat ze geen details meer kon onderscheiden. Er was alleen pijn en de uitgerekte nachtmerrie die haar niet wilde loslaten.

Ze wist niet hoeveel tijd er verstreken was toen Artur zei dat ze naar Härjedalen zouden gaan. Maar ze verzette zich niet, volgde hem naar een auto die hij gehuurd had. Ze reden zwijgend naar het noorden, hij koos de kustweg, niet zoals hij normaal deed de slingerende weg door het binnenland. Ze passeerden Ljusdal, Järvsö en de Ljusnan. Bij Kolsätt vertelde hij plotseling dat daar ooit een pont geweest was. Voordat de bruggen gebouwd waren moest je met je auto op de pont de rivier over als je naar Härjedalen wilde.

De herfstkleuren waren fel. Ze zat achter in de auto en staarde naar het kleurenspel. Toen ze hun bestemming bereikten, sliep ze en hij droeg haar het huis in en legde haar neer.

Hij ging naast haar op de rode bank zitten, die aan alle kanten gerepareerd was en die er altijd geweest was.

‘Ik weet het’, zei ze. ‘Ik heb het al die tijd geweten. Ik weet het zeker. Iemand heeft hem gedood. Iemand heeft hem en mij gedood.’

‘Jij leeft’, zei Artur. ‘Jij leeft absoluut.’

Ze schudde haar hoofd.

‘Nee’, zei ze. ‘Ik leef niet. Ik ben ook dood. Wat je ziet is iemand anders dan ik. Wie dat is, weet ik nog niet. Maar alles is anders geworden. En Henrik is geen natuurlijke dood gestorven.’

Ze stond op en liep naar het raam. Het was donker, de straatlantaarn voor het hek scheen zwak en zwaaide zachtjes in de wind. Ze kon haar gezicht in het raam weerspiegeld zien. Zo had ze er altijd uitgezien. Donker, halflang haar, een scheiding in het midden. Blauwe ogen, smalle mond. Ook al was alles in haar veranderd, haar gezicht was hetzelfde gebleven.

Ze keek recht in haar ogen.

In haar was de tijd weer gaan lopen.