Henning Mankell

Het oog van de luipaard

Vertaald uit het Zweeds door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Leopardens öga, verschenen bij Ordfront Förlag, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1990

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2005

Published by agreement with Ordfront Förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Copenhagen

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Winfried Wisniewski/zefa/Corbis

isbn 978 90 445 2181 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2007

#

Hij ontwaakt in de Afrikaanse nacht en verbeeldt zich opeens dat zijn lichaam uiteen is gespat. Opengereten, alsof zijn ingewanden zijn geëxplodeerd, en het bloed over zijn gezicht en borstkas stroomt.

In het donker tast hij verstijfd van angst naar de schakelaar, maar als hij die omdraait komt er geen licht en hij bedenkt dat de stroom weer is uitgevallen. Onder het bed zoekt zijn hand naar een zaklantaarn, maar de batterijen zijn leeg en hij blijft in het donker liggen.

Het is geen bloed, dwingt hij zichzelf te denken. Het is malaria. Ik heb koorts, het zweet wordt uit mijn lichaam geperst. Ik heb nachtmerries, nachtmerries door de ziekte. Tijd en ruimte heffen elkaar op, ik weet niet waar ik ben, ik weet niet eens of ik leef...

Insecten kruipen over zijn gezicht, gelokt door het vocht dat uit zijn poriën naar buiten dringt. Hij bedenkt dat hij moet opstaan om een handdoek te zoeken. Maar hij weet dat zijn benen hem niet houden, hij zou dus moeten kruipen en misschien niet in staat zijn het bed weer te bereiken. Als ik nu doodga, wil ik in ieder geval in mijn bed liggen, denkt hij, en hij voelt de volgende koortsaanval opkomen.

Ik wil niet op de grond doodgaan. Niet naakt, terwijl de kakkerlakken over mijn gezicht kruipen.

Hij klemt zijn vingers rond het natte laken, bereidt zich voor op een aanval die heftiger zal zijn dan de vorige. Zwak, met een stem die nauwelijks draagt, roept hij in het donker om Luka, maar afgezien van de zingende cicaden in de Afrikaanse nacht blijft alles stil.

Hij zit misschien buiten voor de deur, denkt hij wanhopig. Daar zit hij misschien te wachten tot ik doodga.

De koorts komt aanrollen door zijn lichaam als plotseling opstekende stormgolven. Zijn hoofd brandt alsof er duizenden insecten in zijn voorhoofd en slapen hebben geprikt. Langzaam wordt hij uit het bewustzijn getrokken, meegezogen in de onderaardse gangen van de koortsaanval, waar de verwrongen gezichten uit de nachtmerries even oplichten tussen de schaduwen.

Ik kan nu niet doodgaan, denkt hij en hij omklemt het laken om zich vast te houden aan het leven.

Maar de zuigkracht van de malaria-aanval is sterker dan zijn wil. De werkelijkheid wordt opengekliefd, in stukken die nergens passen. Opeens denkt hij dat hij op de achterbank van een oude Saab zit die onbemand door de oneindige Norrlandse bossen jaagt. Wie voor hem zit kan hij niet zien, enkel een zwarte rug, zonder nek, zonder hoofd.

Het is de koorts, denkt hij weer. Ik moet volhouden, steeds bedenken dat het alleen maar koorts is, anders niet.

Opeens merkt hij dat het is gaan sneeuwen in de kamer. Witte vlokken vallen over zijn gezicht en het wordt meteen koud om hem heen.

Nu sneeuwt het in Afrika, denkt hij. Dat is vreemd, dat hoort eigenlijk niet. Ik moet een schop zien te krijgen. Ik moet sneeuwruimen, anders raak ik hier ingesneeuwd.

Weer roept hij Luka, maar niemand geeft antwoord, niemand komt. Luka ontslaan, ja, dat is het eerste wat hij zal doen als hij deze koortsaanval overleeft.

Bandieten, denkt hij verward. Die hebben natuurlijk de elektriciteitsleiding doorgesneden.

Hij luistert en meent hen te horen sluipen aan de andere kant van de huismuur. Met zijn ene hand grijpt hij de revolver die hij onder zijn hoofdkussen heeft liggen, dwingt zichzelf overeind tot zit en richt het wapen op de buitendeur. Om het op te tillen moet hij het met beide handen vasthouden, en vertwijfeld beseft hij dat hij niet genoeg kracht in zijn vinger heeft om de trekker over te halen.

Ik zal Luka ontslaan, denkt hij woedend. Hij heeft de elektriciteitsleiding doorgeknipt, hij heeft de bandieten hierheen gelokt. Ik moet niet vergeten hem morgen te ontslaan.

Hij probeert een paar sneeuwvlokken te vangen met de loop van de revolver, maar ze smelten voor zijn ogen.

Ik moet mijn schoenen aantrekken, denkt hij. Anders vries ik dood.

Hij spant zich tot het uiterste in, buigt zich over de rand van het bed en zoekt met zijn ene hand, maar daar ligt alleen de dode zaklantaarn.

De bandieten, denkt hij versuft. Die hebben mijn schoenen gestolen. Ze zijn hier al binnen geweest, terwijl ik sliep. Misschien zijn ze er nog...

Hij schiet de kamer in. Het schot schalt in de duisternis en de terugstoot werpt hem terug in de kussens.

Opeens voelt hij zich kalm, tevreden bijna.

Het is Luka natuurlijk die overal achter zit. Híj heeft samengespannen met de bandieten. Híj heeft de elektriciteitsleiding doorgeknipt. Maar nu hij ontmaskerd is, heeft hij geen macht meer. Hij wordt ontslagen, weggejaagd van de farm.

Ze krijgen me niet, denkt hij. Ik ben sterker dan het hele stel bij elkaar.

De insecten blijven in zijn voorhoofd steken en hij is vreselijk moe. Hij vraagt zich af of de dageraad nog ver weg is, en hij beseft dat hij moet slapen. De malaria komt en gaat, daar heeft hij nachtmerries van. Hij moet zichzelf dwingen onderscheid te maken tussen wat hij zich verbeeldt en wat werkelijk is.

Het kan niet sneeuwen, denkt hij. En ik zit niet op de achterbank van een oude Saab die door lichte Norrlandse zomerbossen stuift. Ik ben in Afrika, niet in Härjedalen. Ik ben hier al achttien jaar. Ik moet mijn gedachten op een rijtje houden. De koorts verlokt me in oude herinneringen te gaan zitten wroeten, ze naar de oppervlakte te halen en maakt dat ik mezelf voor de gek hou door te denken dat ze echt zijn.

Herinneringen zijn dode dingen, albums en archieven die op lage temperatuur bewaard dienen te worden achter deugdelijke sloten. Ik moet bij mijn positieven blijven. Door de koorts verlies je je innerlijke kompas. Dat moet ik niet vergeten. Ik ben in Afrika en ik ben hier al achttien jaar. Dat was niet de bedoeling, maar daar is het wel op uitgelopen.

Hoe vaak ik malaria heb gehad, weet ik niet. Soms zijn de aanvallen heftig, zoals nu, andere keren lichter, een schaduw van koorts die vlug over mijn gezicht voorbijtrekt. De koorts verleidt, wil me weglokken, het laten sneeuwen hoewel het meer dan dertig graden boven nul is. Ik ben nog steeds in Afrika; al die tijd ben ik hier gebleven nadat ik in Lusaka uit het vliegtuig ben gestapt. Ik had een paar weken zullen blijven, maar het is langer geworden, en dat is de waarheid, niet dat het sneeuwt.

Hij ademt heftig en voelt hoe de koorts in hem rondwervelt. Hem terugvoert naar het beginpunt, naar die vroege ochtend achttien jaar geleden, toen hij voor de eerste keer de Afrikaanse zon op zijn gezicht voelde.

Uit de mistflarden van de koortsaanval breekt opeens een moment van grote helderheid door, een landschap met scherpe en zuivere contouren. Hij veegt een grote kakkerlak weg die met zijn voelsprieten zijn neusgat aftast en hij ziet zichzelf staan in de deuropening van het grote straalvliegtuig, boven aan de voorgereden trap.

Hij herinnert zich hoe in zijn eerste beleving van Afrika de zonnestralen het beton van het platform helemaal wit maakten. En dan de geur, een beetje bitter, als een onbekend kruid of een houtvuur.

Zo was het, denkt hij. Dat moment kan ik exact weergeven, zolang ik leef. Het is achttien jaar geleden. Veel van wat er daarna is gebeurd, ben ik vergeten. Voor mij werd Afrika een gewoonte. En ik heb ingezien dat ik me nooit helemaal op mijn gemak voel op dit gekwelde en geteisterde continent... Ik, Hans Olofson, ben eraan gewend geraakt dat ik niet meer dan brokstukken van dit continent kan behappen en begrijpen. Maar vanuit die nadelige positie heb ik volhard, ik ben gebleven, ik heb een van de vele talen geleerd die hier worden gesproken, ik ben werkgever van meer dan tweehonderd Afrikanen.

Ik heb geleerd dit merkwaardige leven te verdragen, waarin je je geliefd en tegelijkertijd gehaat voelt. Iedere dag sta ik oog in oog met tweehonderd zwarte mensen die me zouden willen vermoorden, mijn strot doorsnijden, mijn geslachtsdelen offeren, mijn hart opeten.

Na achttien jaar ben ik nog steeds iedere keer dat ik wakker word verbaasd dat ik leef. Iedere avond controleer ik mijn revolver, laat het magazijn tussen mijn vingers ronddraaien, controleer of niemand de patronen heeft vervangen door lege hulzen.

Ik, Hans Olofson, heb geleerd de grootste eenzaamheid te verdragen. Nooit eerder ben ik omringd geweest door zo veel mensen die mijn aandacht, mijn besluiten verlangen, maar die me tegelijk in de gaten houden in het duister, onzichtbare ogen die mij wachtend, afwachtend volgen.

Het duidelijkst herinner ik me echter hoe ik achttien jaar geleden op Lusaka International Airport uit het vliegtuig stapte. Naar dat moment keer ik steeds terug, om moed te putten, kracht om vol te houden; het punt waarop ik nog wist wat ik van plan was...

Tegenwoordig is mijn leven een zwerftocht door de dagen, die gekleurd worden door onwerkelijkheid. Ik leef een leven dat van mij noch van iemand anders is. Ik slaag noch faal in wat ik mezelf opleg te doen.

Ik verbaas me voortdurend over wat er eigenlijk gebeurd is. Wat heeft me ooit hierheen gevoerd, de lange reis vanuit het afgelegen, altijd ondergesneeuwde hartje Norrland, naar een Afrika dat mij nooit heeft geroepen? Wat is het in mijn leven dat ik nooit heb begrepen?

Het meest raadselachtige is dat ik hier al achttien jaar ben. Ik was vijfentwintig toen ik Zweden verliet, nu ben ik drieënveertig. Mijn haar begon lang geleden te grijzen, mijn baard – ik kan me er maar niet toe zetten hem af te scheren – is al helemaal grijs. Drie tanden ben ik kwijtgeraakt, twee onder en één linksboven. De ringvinger van mijn rechterhand is een stompje vanaf het eerste vingerkootje, en bij tijd en wijle heb ik pijn in mijn nieren. Uit mijn voeten peuter ik regelmatig witte maden die onder de huid gedrongen zijn. De eerste jaren was ik amper in staat zulke operaties uit te voeren met een gesteriliseerd pincet en een nagelschaar. Nu grijp ik een roestige spijker of een mes dat toevallig in de buurt ligt en snij de parasieten eruit die in mijn hielen leven.

Soms probeer ik de vele jaren in Afrika te zien als een rimpeling in mijn leven, iets waarvan ooit zal blijken dat het eigenlijk nooit heeft bestaan. Als een hallucinerende droom die uiteen zal spatten wanneer ik er eindelijk in slaag dit leven achter me te laten. Ooit moet deze rimpeling in mijn leven worden gladgestreken...

Tijdens de koortsaanvallen wordt Hans Olofson tegen onzichtbare riffen gegooid die zijn lichaam openrijten. Even stilt de storm en schommelt hij op de golven en voelt hoe hij snel verandert in een ijsklomp. Maar juist als hij denkt dat de kou zijn hart heeft bereikt en zijn laatste hartslag heeft bevroren, steekt de storm weer op en slingert de koorts hem nogmaals tegen de brandende riffen.

In de onrustige, aan flarden gescheurde dromen die als demonen in zijn innerlijk razen, keert hij altijd terug naar de dag dat hij naar Afrika kwam. De witte zon, de lange reis die hem naar Kalulushi voerde, naar deze nacht, achttien jaar later.

Als een boosaardig wezen, zonder nek, zonder kop, staat de koortsaanval voor hem. Met zijn ene hand houdt Hans Olofson krampachtig de revolver vast, alsof deze zijn laatste redding is.

De malaria-aanvallen komen en gaan.

Hans Olofson, ooit opgegroeid in een somber houten huis aan de oever van de Ljusnan-rivier, schudt en rilt onder zijn natte lakens.

Uit de dromen maakt zich het verleden los, een weerspiegeling van het verhaal dat hij nog steeds ooit hoopt te begrijpen...

#

Door de sneeuwstorm keert hij terug naar zijn jeugd.

Het is hartje winter 1956, vier uur ’s nachts, en de kou kreunt en wrikt aan de balken van het oude houten huis. Toch is het niet dit geluid dat hem wekt, maar een aanhoudend geschraap en geprevel uit de keuken. Hij wordt zo plotseling en onvoorbereid wakker als alleen een kind kan, en hij weet meteen dat het zijn vader is die weer aan het schrobben is. Gekleed in een blauwgestreepte pyjama met donkerbruine vlekken van pruimtabak, geitenwollen sokken aan zijn voeten, al doornat van het boenwater dat hij furieus over de vloer gooit, jaagt zijn vader zijn demonen door de winternacht. De twee spitshonden heeft hij vastgeketend bij de houtschuur. Hij heeft halfnaakt buiten in de kou aan de bevroren kettingen staan rukken, terwijl het boenwater langzaam warm werd op het fornuis.

En nu schrobt hij, een verbeten aanval op het vuil dat alleen voor hemzelf zichtbaar is. Hij gooit met het kokende water naar spinnenwebben die plotseling opvlammen langs de wanden, smijt een hele emmer in de schouw, in de vaste overtuiging dat zich daar een hele kluwen gevlekte slangen verstopt.

Dat ziet hij vanuit zijn bed, een twaalfjarige jongen, met de wollen deken opgetrokken tot over zijn kin. Hij hoeft niet op te staan en over de koude vloerplanken te sluipen om te gaan kijken wat er aan de hand is. Hij weet het toch wel. Door de deur hoort hij het geprevel, het nerveuze lachen, de vertwijfelde woede-uitbarstingen van zijn vader.

Het gebeurt altijd ’s nachts.

De eerste keer dat hij wakker was geworden en naar de keuken sloop, was hij vijf of zes jaar oud. In het flauwe schijnsel van de keukenlamp met de beslagen bol had hij zijn vader rond zien plassen in het boenwater, zijn bruine haar wild uitstaand. En hij had begrepen, zonder het onder woorden te kunnen brengen, dat hijzelf onzichtbaar was. Er was een ander beeld dat zijn vader in beslag nam wanneer hij de schrobber voortjoeg. Hij zag iets wat alleen hij kon zien, en dat boezemde de jongen angst in, meer angst dan wanneer zijn vader plotseling een bijl boven zijn hoofd zou hebben geheven.

Terwijl hij in bed ligt te luisteren weet hij ook dat het de komende dagen stil zal zijn. Zijn vader zal roerloos in bed blijven liggen, totdat hij uiteindelijk opstaat en zijn grove werkkleding aantrekt om naar het bos te gaan, waar hij voor Iggesund of Marma Långrör houthakt.

Geen van beiden, de vader niet en de zoon evenmin, zal met een woord over het nachtelijke boenen reppen. Voor de jongen in bed trekt het weg als een boosaardige luchtspiegeling, tot hij op een nacht wederom wakker wordt van zijn vader die zijn demonen aan het wegschrobben is.

Maar nu is het februari 1956, Hans Olofson is twaalf jaar oud, en over een paar uur zal hij zich aankleden, een paar boterhammen naar binnen werken, zijn ransel pakken en zich in de kou naar school begeven.

Het donker van de nacht is een gespleten figuur, zowel vriend als vijand. Uit het zwarte kan hij nachtmerries en ongrijpbare verschrikkingen omhooghalen. De kramp van de balken in de ijzige kou verandert in vingers die naar hem grijpen. Maar de duisternis kan ook een vriend zijn, waarin je je gedachten de vrije loop kunt laten over wat gaat komen, dat wat ze ‘toekomst’ noemen.

Hij stelt zich voor hoe hij dit eenzame houten huis aan de rivier voor de laatste keer verlaat, hoe hij over de brug over de rivier rent, verdwijnt onder de gewelfde overspanning, de wereld in, eerst richting Orsa Finnmark.

Waarom ben ik ik? denkt hij.

Ik en niemand anders?

Hij weet precies wanneer die cruciale gedachte voor het eerst bij hem opkwam.

Dat was op een lichte zomeravond geweest, hij had gespeeld in de verlaten steenfabriek achter het ziekenhuis. Ze hadden zich opgedeeld in vrienden en vijanden, hadden het spel niet nader gepreciseerd, en beurtelings de raamloze, half ingestorte fabriek aangevallen en verdedigd. Ze speelden er vaak, niet alleen omdat het verboden was, maar ook omdat het ingestorte gebouw eindeloos wisselende coulissen bezat. De identiteit van het gebouw was verloren gegaan, maar hun spelletjes gaven de ruïne steeds een ander gezicht. De vervallen fabriek was weerloos, de schaduwen van de mensen die er ooit hadden gewerkt waren niet langer aanwezig om het gebouw te beschermen. Degenen die speelden heersten er. Slechts sporadisch kwam er een tierende ouder zijn kind wegsleuren uit het wilde spel. Er waren schachten waar je in kon vallen, verrotte traptreden waar je doorheen kon zakken, ovendeuren die verroest waren en waar handen en benen in bekneld konden raken. Maar degenen die speelden kenden de gevaren, vermeden ze, hadden alle veilige routes door het oneindige gebouw onderzocht.

En het was daar, op een lichte zomeravond terwijl hij zich had verstopt achter een roestige, ingezakte steenoven, wachtend tot hij gevonden en gevangen zou worden, dat hij zich voor de eerste keer had afgevraagd waarom hij was wie hij was en niet iemand anders. De gedachte had hem opgewonden en geschokt tegelijk. Het was alsof er een onbekend wezen in zijn hoofd was gekropen en hem het wachtwoord van de toekomst had toegefluisterd. Van nu af aan zouden alle gedachten, het denken zelf, als een stem zijn die van buiten kwam, in zijn hoofd kroop, zijn boodschap achterliet, en vervolgens weer haastig verdween.

Die keer had hij zijn spel onderbroken, was weggeglipt van de andere kinderen, verdwenen tussen de dennenbomen die de dode steenfabriek omsingelden en naar de rivier gelopen.

Het was stil in het bos, de zwermen muggen hadden dit handelsstadje, dat op een plek aan de rivier lag waar deze op zijn lange reis naar de zee een bocht maakte, nog niet ingenomen. Een kraai krijste zijn eenzaamheid uit in de top van een kromme den en klapwiekte vervolgens weg over de heuvelrug, waar Hedevägen zich naar het westen slingerde. Het mos veerde onder zijn voeten, hij was opgehouden met spelen, en op weg naar de rivier veranderde alles. Zolang hij zijn eigen identiteit niet kende, slechts één van de velen was, had hij een tijdloze onsterfelijkheid met zich meegedragen, het privilege van ieder kind, de diepste zin van het kind-zijn. Maar op het moment dat de onbekende vraag waarom juist hij degene was wie hij was zijn hoofd binnenkroop, werd hij een bepaalde persoon en daarmee sterfelijk. Nu had hij zichzelf bepaald, hij was wie hij was, hij zou nooit een ander worden. Hij besefte dat het zinloos was zich te verzetten. Hij had nu een leven voor zich, één enkel leven, waarin hij zou zijn wie hij was.

Bij de rivier ging hij op een steen zitten en keek naar het bruine water dat langzaam naar zee stroomde. Een roeiboot schuurde aan een ketting en hij besefte hoe simpel het was te verdwijnen. Uit het handelsstadje, maar nooit bij zichzelf vandaan.

Lange tijd zat hij aan de rivier en kwam tot zichzelf. Alles had grenzen gekregen. Hij zou weer spelen, maar nooit meer op dezelfde manier als voorheen. Het spel was een spelletje geworden, meer niet.

Hij klautert over de stenen langs de oever tot hij het huis kan zien waar hij woont. Hij gaat op de kluit van een ontwortelde boom zitten die geurt naar regen en aarde en kijkt naar de rook die uit de schoorsteen kringelt.

Tegen wie zal hij zijn grote ontdekking vertellen? Wie kan hij in vertrouwen nemen?

Hij kijkt weer naar het huis. Zal hij op de kierende deur van de benedenverdieping rechts kloppen en vragen of hij Eierkarlsson kan spreken? Vragen of hij in de keuken mag komen, waar het altijd naar aangekoekte reuzel, natte wol en kattenpis ruikt? Met Eierkarlsson kan hij niet praten. Die praat met niemand, hij sluit zijn deur alsof hij een eierschaal van ijzer om zich heen sluit. Hans Olofson weet alleen dat hij gemeen en stijfkoppig is. Hij fietst langs de boerderijen rond het handelsstadje en koopt eieren op, die hij vervolgens aflevert bij verschillende kruideniers. Hij handelt zijn zaken in de vroege ochtend af, en de rest van de dag brengt hij door achter zijn gesloten deur.

Het stilzwijgen van Eierkarlsson is kenmerkend voor het huis. Het hangt als een nevel over de verwaarloosde aalbessenstruiken en het gemeenschappelijk aardappelveldje, het portaaltje en de trap naar de bovenverdieping waar Hans Olofson samen met zijn vader woont.

Evenmin kan hij zich indenken dat hij vrouw Westlund, die naast Eierkarlsson woont, in vertrouwen neemt. Ze zou hem in haar borduursels en piëtistische boodschap wikkelen en niet naar hem luisteren, maar hem meteen haar heilige woorden toeslingeren.

Rest hem alleen de kleine zolderverdieping die hij met zijn vader deelt. Rest hem alleen naar huis te gaan en te praten met zijn vader, Erik Olofson. Hij is geboren in Åsmele, ver van dit koude gat midden in de Zuid-Norrlandse melancholie, het handelsstadje dat verborgen ligt in het hartje van Härjedalen. Hans Olofson weet hoeveel pijn het zijn vader doet zo ver van de zee te moeten leven, zich tevreden te moeten stellen met een traag stromende rivier. Hij begrijpt met de intuïtie van een kind dat een man die zeeman is geweest niet kan gedijen waar dicht en grijs bevroren bos de open horizonten bedekt. De zeekaart aan de keukenmuur, met de vaarwateren rond Mauritius en Réunion, waar een glimp van de oostkust van Madagaskar zichtbaar is aan de verbleekte rand, en de zeebodem waar op sommige plaatsen de onvoorstelbare diepte van vierduizend meter staat aangegeven; die kaart herinnert voortdurend aan een zeeman die helemaal verkeerd is terechtgekomen, die erin geslaagd is aan land te spoelen waar niet eens een zee is.

Op de plank boven het fornuis staat een driemaster onder een glazen stolp. Decennia geleden meegenomen uit een duister Indiaas winkeltje in Mombasa, gekocht voor één enkele Engelse pond. In dit door kou beheerste deel van de wereld waar het ijskristal groeit en niet de jacaranda, heeft men elandenschedels en vossenstaarten als snuisterijen aan de muur hangen. Hier moet het ruiken naar natte gummilaarzen en vossebessen, niet naar de verre geuren van de zoute moessonzee en opgebrande houtvuren. Maar de driemaster staat daar op zijn plank boven het fornuis, met de dromerige naam Céléstine. Hans Olofson heeft lang geleden besloten dat hij nooit met iemand zal trouwen die Céléstine heet, dat zou verraad zijn, aan zijn vader, aan het schip, en aan zichzelf.

Hij vermoedt ook een duister verband tussen de driemaster onder zijn stoffige stolp en de steeds terugkerende nachten waarin zijn vader zijn razernij wegschrobt. Een zeeman ziet zichzelf aan land gespoeld in een Norrlands oerbos, waar geen bakens zijn die zich laten peilen, geen zeediepten om te meten. Hans Olofson vermoedt dat de zeeman met een afgekapte jammerkreet vanbinnen leeft. En wanneer het verlangen te groot wordt, komen de flessen op tafel, de zeekaarten worden uit de kist in het halletje gehaald, de wereldzeeën opnieuw bevaren, en de zeeman verandert in een wrak dat zijn verlangen weg moet boenen, de zinsbegoochelingen in alcohol oplossend.

De antwoorden bevinden zich altijd aan de overzijde.

Zijn moeder die verdween, op een dag zomaar weg was. Zelf was hij nog zo klein dat hij zich niets kan herinneren, van haar niet en van haar vertrek niet. De foto’s die achter de radio in vaders onafgesloten logboek liggen, en haar naam, Mary, is het enige wat hij van haar kent.

De twee foto’s geven hem een gevoel van dageraad en kou. Een rond gezicht met bruin haar, het hoofd een tikje scheef, misschien een eerste aanzet tot een glimlach. Op de achterkant van de foto’s staat ‘Atelier Strandmark, Sundsvall’.

Soms stelt hij zich haar voor als een boegbeeld op een schip dat schipbreuk heeft geleden in een zware storm op de zuidelijke zeeën en nu rust op de bodem in een vierduizend meter diep zeegraf. Hij stelt zich haar onzichtbare mausoleum voor, ergens op de zeekaart die aan de keukenmuur hangt. Misschien voor Port Louis, of in de buurt van de riffen voor de oostkust van Madagaskar.

Ze wilde niet. Dat is de verklaring die hij krijgt. Wanneer zijn vader bij zeldzame gelegenheden haar vertrek aanroert, gebruikt hij altijd dezelfde woorden.

Iemand die niet wil.

Haastig, onverwachts is ze verdwenen, dat begrijpt hij. Op een dag is ze weg, met een koffer. Iemand heeft haar op de trein zien stappen, richting Orsa en Mora. Finnmark heeft zich rond haar verdwijning gesloten.

Die verdwijning roept enkel een woordeloze vertwijfeling bij hem op. En hij neemt aan dat zij de schuld delen, hij en zijn vader. Ze deugden niet. Ze werden achtergelaten, zonder ooit nog een teken van leven te krijgen.

Hij weet ook niet zeker of hij haar mist. Zijn moeder bestaat uit twee foto’s, niet uit een mens van vlees en bloed, die lacht, kleren wast en de deken tot zijn kin optrekt wanneer de winterkou door de wanden van het huis binnendringt. Het gevoel dat hij heeft is meer een angst. En daarbij de schaamte onwaardig bevonden te zijn.

Hij besluit al vroeg de verachting over te nemen die het fatsoenlijke handelsstadje als ketens rond de weggelopen moeder hangt. Hij is het eens met de fatsoenlijken, de volwassenen. Ingesloten in de ijzeren greep van het fatsoen leven ze hun gezamenlijke leven in het huis waar de balken hun nood uitschreeuwen tijdens de langdurige winters. Soms doet Hans Olofson alsof hun huis een schip is dat voor anker ligt in afwachting van de wind. De kettingen van de spitshonden buiten bij de houtschuur zijn eigenlijk ankerkettingen, de rivier een inham van de open zee. De zolderwoning is de kapiteinshut van het schip, de benedenverdieping is voor de bemanning. Het wachten op de wind duurt lang, maar eens zullen de ankers gelicht worden. En dan zal het huis met volle zeilen voor de wind de rivier afvaren, een laatste groet brengen waar de rivier bij het Folkpark een bocht maakt, en vervolgens voert de wind hen weg. Naar een ‘weg’ dat geen terugkeer kent.

In een onhandige poging te begrijpen, bedenkt hij voor zichzelf de enige waarschijnlijke verklaring waarom zijn vader in het verdroogde handelsstadje blijft, dagelijks zijn gereedschap pakt en zich naar het bos begeeft dat hem verhindert de zee te zien, iets in de peiling te nemen en naar verre horizonten te spieden.

Hij hakt dus het bos om. Baggert door de zware sneeuw, hakt de ene boom na de andere om, rijt de bast van de stammen en opent langzaam het landschap voor de oneindige horizonten. De aangespoelde zeeman heeft zichzelf een doel gesteld: zich weer een weg te banen naar een verre kustlijn.

Maar het leven van Hans Olofson bestaat niet alleen uit zwaarmoedige moederloosheid en het periodieke alcoholisme van een bosarbeider. Samen bestuderen ze de gedetailleerde wereld- en zeekaarten van zijn vader, gaan aan wal in havens die zijn vader heeft aangedaan en verkennen in hun fantasie samen de plaatsen die nog wachten op hun komst. De zeekaart wordt losgemaakt van de wand, uitgerold en op zijn plaats gehouden met asbakken en aan de rand beschadigde kopjes als gewichten. Het kunnen lange avonden worden, want Erik Olofson is een goed verteller. Op twaalfjarige leeftijd bezit Hans Olofson uitgebreide kennis over afgelegen plaatsen als Pamplemousse en Bagamoia, heeft hij geroken aan de diepste geheimen van de zeevaart, mystieke schepen die verdwenen zijn in hun eigen raadsel, roverkapiteins en begenadigde zeelui. De geheimzinnige wereld en het ingewikkelde regelsysteem waar handelshuizen en losse bevrachters mee moeten leven en zich naar moeten richten, heeft hij opgeslagen in zijn bewustzijn, zonder ze volledig te begrijpen, maar toch is het alsof hij heeft mogen ruiken aan een grote en cruciale bron van wijsheid. Hij kent de roetlucht van Bristol, de onbeschrijflijke modderbrij in de rivier de Hudson, de wisselende moessons in de Indische Oceaan, de verontrustende schoonheid van de ijsbergen en het geklingel van de palmbladeren.

‘Hier ruisen de bomen’, zegt Erik Olofson. ‘Maar in de tropen ruist het niet. Palmbladeren klingelen.’

Hij probeert zich het verschil voor te stellen, tikt met een vork tegen een drinkglas, maar de palmen weigeren koppig te klingelen of rinkelen. Ze ruisen nog in zijn oren, net als de sparren die hem omringen.

Maar als hij zijn onderwijzeres meedeelt dat palmen klingelen en dat er waterlelies bestaan die net zo groot zijn als de middencirkel van de ijshockeybaan voor de school, wordt hij onmiddellijk uitgelachen en uitgemaakt voor leugenaar. Bovenmeester Gottfried komt rood aangelopen uit zijn bedompte kantoortje vliegen waar hij met een fles vermout zijn afkeer wegdrinkt om les te geven, en hij trekt Hans Olofson aan zijn haar en houdt hem dreigend voor wat er gebeurt met kinderen die zich in het land der leugens begeven.

Na afloop, alleen op het schoolplein in het middelpunt van spotternij, besluit hij nooit meer iets van zijn exotische kennis prijs te geven. In dit helse gat van smerige sneeuw en houten huizen begrijpen ze niets van de waarheden die op zee gezocht moeten worden.

Roodgezwollen komt hij thuis, zet de aardappelen op en wacht op zijn vader. Is het soms op dat moment dat hij tot het besluit komt? Dat zijn leven één onafgebroken reis zal worden? Naast de aardappelpan neemt de heilige geest van het reizen hem in bezit, boven het fornuis hangen de natte geitenwollen sokken van zijn vader.

Zeilen, denkt hij. Gelapte, verstelde zeilen...

’s Avonds, als hij in bed ligt, vraagt hij zijn vader nog een keer te vertellen over de waterlelies op Mauritius. En hij slaapt in met de vaste overtuiging dat bovenmeester Gottfried zal branden in de hel wegens het niet geloven van het verhaal van een zeeman.

Nadien drinkt Erik Olofson koffie, weggezonken in de kapotgezeten stoel naast de radio. Zachtjes laat hij de ethergolven ruisen, alsof hij eigenlijk niet wil luisteren. Alsof het geruis al genoeg bericht is. De ademhaling van de zee, ver weg. De foto’s branden in het logboek. Eenzaam moet hij zijn zoon loodsen. Maar hoeveel hij ook rooit, de bossen lijken steeds dichter te worden. Soms denkt hij wel eens dat de echte grote nederlaag van zijn leven is dat hij alles maar verduurt.

Hoe lang nog? Wanneer barst hij, als een glas dat te lang verhit is?

De ethergolven ruisen en hij peinst weer waarom ze hem heeft verlaten, haar zoon heeft verlaten. Waarom deed ze als een man? denkt hij. Vaders laten in de steek, verdwijnen. Niet moeders. En al helemaal niet volgens een zorgvuldig voorbereid en uitgedacht vluchtplan. In hoeverre kun je een ander mens eigenlijk begrijpen? In het bijzonder iemand die heel dichtbij leeft, in de binnenste ringen van je eigen leven?

In het bleke schijnsel van de radio probeert Erik Olofson te begrijpen.

Maar de vragen keren terug, hangen ook de volgende avond weer aan hun haak. Erik Olofson probeert binnen te dringen in de kern van de leugen. Te begrijpen, te verduren.

Uiteindelijk slapen ze allebei, de zeeman uit Åmsele en zijn twaalfjarige zoon. De balken wringen en wrikken in de midwinterduisternis. Een eenzame hond rent langs de rivier in het maanlicht.

Maar de twee spitshonden liggen in elkaar gerold naast het fornuis in de keuken. Ruigharig, met oren die zich spitsen en weer gaan liggen als de balken knarsen en kermen.

Het huis aan de rivier slaapt. De dageraad is nog ver weg, die nacht in Zweden in 1956.

#

Zijn vertrek naar Afrika kan hij terughalen als een vaag schimmenspel.

De herinneringen die hij met zich meedraagt zijn als een bos dat ooit overzichtelijk en open was, maar dat steeds verder is dichtgegroeid. Hij heeft geen gereedschap om scheuten en rijshout in toom te houden in dit landschap. De aangroei van herinneringen gaat onophoudelijk door. Het landschap wordt steeds moeilijker te overzien.

Toch is er nog iets blijven hangen van die vroege ochtend in september 1969, toen hij al zijn horizonten achter zich liet en de wereld in vloog.

De Zweedse hemel is zwaar die ochtend. Een eindeloos tapijt van regenwolken hangt boven zijn hoofd als hij voor het eerst aan boord gaat van een vliegtuig. Wanneer hij over het platform loopt dringt er water zijn schoenen binnen.

Ik verlaat Zweden met natte sokken, denkt hij. Als ik ooit in Afrika aankom draag ik misschien wel een herfstgroet bij me in de vorm van een verkoudheid.

Op weg naar het vliegtuig had hij zich omgedraaid, alsof er misschien toch iemand zou staan om hem uit te zwaaien. Maar de grijze schaduwen op het dakterras van Arlanda hoorden niet bij hem. Zijn vertrek werd door niemand gevolgd.

Toen hij zojuist aan het inchecken was, had hij ineens zin gehad zijn ticket naar zich toe te grissen, te roepen dat het allemaal een vergissing was en vlug het vliegveld te verlaten. Maar in plaats daarvan zegt hij dankjewel als hij zijn ticket met instapkaart terugkrijgt en hem een goede reis wordt toegewenst.

Zijn eerste stop op weg naar de vreemde horizon is Londen. Daarvandaan naar Caïro, Nairobi en ten slotte Lusaka.

Hij stelt zich voor dat hij net zo goed op weg kan zijn naar een ver sterrenbeeld, Lier of een van de zwak stralende, vaste sterren in de gordel van Orion.

Over Lusaka weet hij niet meer dan dat de stad genoemd is naar een Afrikaanse olifantenjager.

Mijn opdracht is even onzinnig als bespottelijk, denkt hij. Wie ter wereld behalve ik gaat er nu naar een vreemde missiepost midden in de bush in Noordwest-Zambia, aan de andere kant van de hoofdweg naar Kinshasa en Chingola? Wie reist er naar Afrika met een vluchtige impuls als enige handbagage? Ik mis een uitgewerkt reisschema, niemand zwaait me uit, niemand komt me ophalen. De reis die ik zo dadelijk ga beginnen is een uitvlucht...

Zo denkt hij op dat moment en verder resten hem slechts schimmige herinneringen. Hoe hij in het vliegtuig zit en zichzelf krampachtig onder controle houdt. De romp vibreert, de straalmotoren loeien, de machine maakt vaart.

Met een lichte revérence neemt Hans Olofson de stap de ruimte in.

Zevenentwintig uur later, exact volgens schema, landt hij op Lusaka International Airport.

Er is uiteraard niemand om hem op te halen.