Henning Mankell

De Daisy Sisters

Vertaald uit het Zweeds door Edith Sybesma

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Daisy Sisters, verschenen bij Ordfront förlag

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 1982

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Agency, Copenhagen

Eerste Nederlandstalige uitgave © Edith Sybesma en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Luis Lemus/Condé Nast Archive/corbis

isbn 978 90 445 2182 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010

1941

1941. Het derde oorlogsjaar. Het is een vreselijk koude winter geweest, maar dat wordt nu goedgemaakt door een zomer die in het hele land lang, droog en heet is.

En daar komen ze aanfietsen, Vivi en Elna, in een land dat nog steeds niet in oorlog is. De ‘Daisy Sisters’ noemen ze zich, naar Amerikaans voorbeeld. Twee meisjes die graag zingen, moeten een naam hebben, ook al bestaat het repertoire uit Zweedse volksliedjes en suffe smartlappen. Eerst wilden ze zich de ‘Ziegler Sisters’ noemen, naar zangeres Lulu Ziegler, en toen Rosita Serrano ter sprake kwam overwogen ze of de ‘Serrano Sisters’ niet beter klonk. Elna vond van wel, maar ze gaf toe. Ze waren Älvdalen, waar ze met de trein waren aangekomen, nog maar net uit gefietst of ze was al gezwicht. Vivi heeft al laten zien dat ze koppig is.

Maar, hoe dan ook, het is zomer, zoveel is zeker, en Elna wordt straks verkracht, of bijna.

‘Bijna’, dat zegt ze zelf. Want in het diepst van haar vernedering dwingt ze zichzelf om eerlijk te zijn, hoeveel pijn dat ook doet. Heeft ze uit alle macht geschopt, gebeten en geprobeerd los te komen? Lag er echt nergens iets in de buurt waarmee ze kon slaan, een steen, wat dan ook, waar ze naartoe had kunnen kruipen terwijl hij hijgend bezig was? Iets waarmee ze hem uit zich had kunnen slaan? Bovendien is ze eigenlijk geen moment bang wanneer ze onder hem ligt. Hoe zou ze bang kunnen zijn? Hij is maar een bleke, puisterige dienstplichtige, die zelf al net zo bang is!

Twee grijze damesfietsen van het merk Monark en de wereld ligt aan hun voeten. Op de pakjesdrager hebben ze identieke bagage. Eerst een klein koffertje, daarbovenop een slaapzak en vervolgens de regenjas met touw over alles heen gebonden. Dat is alles, meer hebben ze niet nodig. Het enige verschil is dat Vivi ook nog een kleine grijze fietstas heeft, die naast het achterwiel bungelt.

Ze zijn even oud, en allebei Watervrouw. Ze zijn geboren op 22 januari en 2 februari 1924, in verschillende plaatsen. Want ze mogen zich dan wel de Daisy Sisters noemen, zussen zijn ze niet. Vivi woont in Landskrona, Elna in Sandviken. Toen Elna in de hoogste klas van de lagere school zat, kwam de juffrouw op een dag met een grijze envelop in haar hand en vroeg of iemand een correspondentievriendin wilde. Elna zei ja zonder te weten waarom. Ze had in haar leven nauwelijks eerder een hele brief geschreven. En het had weinig gescheeld of er was nu weer niets van gekomen, want toen ze naar de lessenaar was gelopen en de brief met een knicksje in ontvangst had genomen, had de juf gezegd dat ze hoopte dat haar schoonschrijven het stadium van de hanepoten zou ontstijgen. Toen had ze de brief bijna in het gezicht van de juf gesmeten en er ook nog achteraan gespuugd. Maar haar rapport zou zo al slecht genoeg worden, dus ze had zich moeten inhouden.

Thuis in de keuken van hun arbeidershuisje, waar de fabriek voor het raam opdoemt, leest ze de brief. Moeder Dagmar, die met het eten bezig is, vraagt wat ze doet, maar ze geeft geen antwoord, ze weet dat ze nu moet lezen, snel en grondig, voordat haar vader en haar twee oudere broers uit de fabriek komen, want als de brief dan op tafel ligt, zullen de vragen niet van de lucht zijn.

‘Je hebt toch geen post gekregen?’ vraagt moeder.

Op zo’n domme vraag geeft ze geen antwoord en ze leest verder. Ze leest de verbluffende brief een paar keer door.

‘Ik heet Vivi Karlsson. Ik heb een speld boven de kaart van Zweden laten vallen. Eerst kwam de kop in zee terecht, ergens bij Kvarken. Maar daar woont toch niemand? Toen heb ik hem nog eens losgelaten, toen kwam de kop op Skillingaryd terecht, maar dat klonk zo saai. De derde keer werd het Sandviken, en daarvan weet ik tenminste dat ze er een voetbalclub hebben. Ze hebben hier tegen bois gespeeld en dat ging geloof ik niet zo goed. Mijn vader werkt op de werf, hij is groot, hij is worstelaar geweest voordat hij last kreeg van zijn darmen, aambeien heet dat. Mijn moeder is huisvrouw. We wonen in een kamer met keuken, ik heb twee broers, Per-Erik en Martin. Martin vaart als matroos en Per-Erik wordt metselaar. We zijn communisten, mijn vader in ieder geval wel. Ik ken je niet, maar als je zin hebt om te schrijven, mijn adres is …’

Keer op keer leest ze de brief en probeert ze Vivi Karlsson voor zich te zien. Maar moeder begint borden en dekschalen op tafel te zetten, er klinken zware stappen op de trap en ze stopt de brief gauw weg.

Maar ze wordt niet met rust gelaten!

De aardappels zijn nog maar half geschild, de lucht van de stinksokken van haar vader en haar broers heeft haar neus nog maar net bereikt, of haar moeder begint al te kletsen.

‘Elna heeft vandaag een brief meegekregen van school.’

Vader Rune prikt met zijn vork in de lucht. ‘Wat heb je nou weer gedaan?’ bromt hij geërgerd.

Elna besluit geen antwoord te geven.

Haar broer Nils is nog maar zestien, hij heeft puistjes en ziet bijna altijd geel onder zijn neus. Hij maakt vaak ruzie met haar, maar toch mag ze hem graag, misschien juist omdat hij haar vastpakt, zich iets van haar aantrekt, ook al draait het meestal op pesten uit.

‘Ze heeft een vrijer, natuurlijk’, zegt hij en blozend werkt hij zijn eten naar binnen. En zo gaat het verder. Ze zeuren maar door over een brief die ze geen van allen hebben gezien, terwijl de haring en de aardappelen van de borden verdwijnen.

Maar Elna houdt voet bij stuk, het is haar brief, ze zegt niets.

Na de maaltijd verdwijnt haar oudste broer Arne naar de kelder om zich te wassen. Het is woensdag en hij gaat met de trein naar Gävle om te dansen in het cultureel centrum. Hij is twintig jaar, de leeftijd waarop je alles aankunt, zwaar werk en nachten doorhalen.

Nils boert en gaat op de keukenbank liggen. Hij vertikt het om zijn stinksokken uit te trekken. Haar vader gaat in de slaapkamer op bed liggen en valt meteen in slaap. Elna en haar moeder wassen af, daarna gaan ze koffiedrinken.

Aangezien niemand het over de brief heeft wanneer ze om de keukentafel koffie zitten te drinken, maakt ze van de gelegenheid gebruik om iets te vragen wat ze niet begrijpt. Ze doet net alsof de vraag iets met school te maken heeft.

‘Papa,’ zegt ze, ‘wat zijn aambeien?’

Haar vader zet grote ogen op, zijn mond zakt open en zijn kopje blijft halverwege steken. Maar in tegenstelling tot de meeste volwassenen die ze kent, draait hij niet om de hete brij heen.

‘Die zitten in je kont’, verklaart hij zakelijk. ‘Die krijg je als je een paar jaar lang stenen schijt.’

‘Niet onder het koffiedrinken’, zegt moeder. Nisse grijnst alleen maar, hij is nieuwsgierig en wil alles weten wat met de geheimen van het lichaam te maken heeft.

‘Hoezo, zitten?’ vraagt Elna.

Vader zet zijn kopje neer en knijpt in zijn neus. ‘Je weet wie Einar is? Die collega van me die boven de bakkerij woont? Die heeft dat. Hij zegt dat het net lijkt of er druiven in je reet groeien en dat hij graag zou willen stoppen met eten alleen omdat hij dan niet meer zou hoeven schijten, zo zeer doet dat.’

‘Is het nou nog niet klaar met die vieze praatjes?’ vraagt moeder, terwijl ze van tafel opstaat.

‘Als dat kind iets vraagt, moet ze toch een antwoord krijgen!’ zegt vader resoluut. ‘Vrouwen kunnen het trouwens ook krijgen als ze te hard persen bij de bevalling.’

Dan gaat moeder naar de slaapkamer en slaat de deur dicht. Maar daar trekt niemand zich iets van aan.

‘Een ziekte dus?’ vraagt Elna.

Haar vader knikt en houdt zijn kopje bij voor nog een slok koffie.

‘Kunnen flikkers dat ook krijgen?’ vraagt Nisse plotseling en bloost over al zijn puistjes.

‘Nou hou je je kop’, zegt vader scherp. Ook hij heeft zijn grenzen, en over flikkers praat je überhaupt niet.

Elna heeft het idee dat ze wel weet wat flikkers zijn. Alle gesprekken op het schoolplein in de pauze hebben haar minstens evenveel algemene ontwikkeling opgeleverd als de lange, donkere uren in het klaslokaal.

Flikkers doen het met elkaar.

En ze zouden doodgeschoten moeten worden, net als al die verdomde nazi’s, die gek van een Hitler, de communisten …

Vivi Karlsson schrijft dat haar vader communist is, misschien hun hele gezin wel, dat laatste blijkt niet duidelijk uit de brief. Elna kijkt naar haar vader, die tabak onder zijn bovenlip stopt, waar hij binnenkort geen gezonde tand meer overheeft. Ze bekijkt hem goed. Hij is sociaal-democraat, moeder ook, net als Arne. Wat Nisse is, weet niemand, maar in ieder geval geen communist. Dat zou nooit getolereerd worden. Vader Rune is een onverzoenlijke vijand. Dus kan Vivi’s vader er onmogelijk zo uitzien of zich zo gedragen als hij.

‘Ze kunnen oprotten met hun revolutie’, zegt hij. ‘Bij ons gaat het langzamer, maar dan wordt ook elk grassprietje netjes geknipt.’

Dat zegt hij altijd. Maar zo veel politiek wordt er eigenlijk bij hen thuis niet besproken. Tenzij je met politiek de voortdurende gesprekken bedoelt over de slechte tijden, de voortdurende angst voor ontslag, de beperkingen, de loonsverlagingen, kortom: het brood op de plank. Alleen als vader heeft gedronken kan hij weleens tekeergaan. Dan veranderen alle mensen om hem heen in een soort spoken die irritant veel lijken op rechtse rakkers en hun vrouwen. Dan kan hij zo woedend worden in zijn profetische ijver dat hij niet meer rustig nadenkt – wat hij normaal wel doet – het keukenraam openrukt, een pan naar buiten gooit die vervolgens met een enorme dreun op het erf terechtkomt, en een razende voordracht houdt, recht de nacht in. Als moeder het raam probeert dicht te trekken, loopt ze kans meteen een klap te krijgen, dus ze verdwijnt naar de slaapkamer en slaat de deur achter zich dicht. Dat is haar enige, eeuwige protest, om de deur achter zich dicht te slaan en onzichtbaar te worden. Een andere manier om haar woede te uiten kent ze niet. Dat heeft ze nooit geleerd.

Maar Rune drinkt niet vaak, niet eens regelmatig in het weekend. Hij doet zijn werk op de fabriek goed, gaat gehoorzaam naar de vergaderingen van de vakbond en van de partij. Hij gaat altijd achteraan zitten, ‘daar is meer frisse lucht’, zoals hij het uitdrukt, en hij zegt nooit iets, vraagt nooit het woord (Ja, misschien heeft hij dat in een grijs verleden eens gedaan toen hij lid was van de jonge socialisten, maar dat is zo onvoorstelbaar lang geleden …).

Nu is hij tweeënveertig en hij wordt al oud! Van de voortdurende wisselingen van enorme hitte naar bijtende kou heeft hij reumatiek en vaatkramp gekregen. Elke nacht moet hij eruit om met zijn benen te schudden en te schoppen om het bloed weer in beweging te krijgen. Maar aan zijn humeur mankeert nog niets, er is weinig voor nodig om hem aan het lachen te krijgen. Een schuine mop of roddels over een voorman, dat is meer dan genoeg om hem een glimlach te ontlokken. En het maakt hem niet uit dat hij tanden in zijn bovenkaak mist. Hij wordt oud, het is niet anders …

Elna lijkt op haar vader, ze heeft hetzelfde donkere haar dat alle kanten op steekt, lichtblauwe ogen en een scheve mond die iets naar links afwijkt wanneer ze lacht. Ze heeft een levendig gezicht. Ze is misschien niet zo mooi, maar ze is heel erg aanwezig.

Ze vraagt zich af hoe Rune zou reageren als ze vertelde dat ze een communistische correspondentievriendin heeft opgedaan.

Maar waar ligt in vredesnaam Landskrona? Dat moet ze eerst weten, eerder kan ze de brief niet beantwoorden.

’s Avonds rent ze de trap af naar Ester en haar gezin. Ze zijn familie van haar zonder dat ze precies weet hoe. Ester heeft een kaart boven de keukenbank hangen, en daarop zoekt ze met veel moeite de stad op die Landskrona heet.

Skåne. Wat is dat? Een provincie, maar wat nog meer? Elna staart naar de kaart en probeert iets anders te zien, mensen die zich bewegen tussen de vreemde, nauwelijks leesbare plaatsnamen, streepjes, wegen en kastelen.

Weet je waar Nils Holgersson op reed? Op een gans die schreeuwde, krijste en scheet, rijmt ze in gedachten. Daar woont Vivi dus ook …

Elna en Nisse slapen in de keuken. Arne eigenlijk ook, maar hij ontvlucht de krappe keuken zo vaak mogelijk en hij is bijna nooit thuis. Zijn verklaring luidt dat verschillende vrouwen graag een plekje voor hem vrijmaken in hun bed, maar Elna weet dat hij zich meestal oprolt op de koude vloer bij een vriend die in een van de vrijgezellenwoningen van de fabriek woont. En als hij zo veel vrouwen heeft als hij zegt, waarom zou hij dan onder de deken liggen te rukken als hij een enkele keer in de keuken slaapt en denkt dat hij als enige wakker is? Elna heeft het wel gemerkt en geprobeerd het gehijg niet te horen …

Als Nisse zwaar en regelmatig ligt te snuiven, stapt Elna stilletjes van de keukenbank, ze steekt een kaars aan en gaat bij de klaptafel zitten om Vivi een brief terug te schrijven. De kaarsvlam flakkert in de tochtige keuken, het lijkt net of het licht weg wil, of het uit de donkere keuken wil ontsnappen. Ze trekt haar voeten onder zich op de stoel, de vloerplanken zijn koud. Dan scheurt ze voorzichtig een blaadje uit haar blauwe schrift en ze slijpt haar potlood met de nagel van haar duim.

Maar wat zal ze schrijven?

Ze haalt de brief tevoorschijn en leest hem nog eens. Het handschrift is ongedurig, grote halen die in niets herinneren aan de ronde, bleke letters waar Elna altijd op zit te ploeteren. Ze heeft het idee dat het ook iets over de onbekende Vivi zegt dat haar letters hun eigen rebelse leven leiden.

Ten slotte begint ze de brief over te schrijven, het verschil is alleen dat ze over zichzelf vertelt en dat haar letters onwillekeurig rond worden als weldoorvoede biggen.

Vanaf die dag schrijven ze met elkaar. Ze wisselen niet alleen woorden en gedachten uit, die steeds vertrouwelijker worden, maar ook poëzieplaatjes, gedroogde bloemen, ansichtkaarten en krantenknipsels. Maar de jaren gaan voorbij zonder dat ze ooit op de foto komen. Ze beschrijven zichzelf in woorden en zinnen, maar foto’s worden nooit gemaakt of verzonden. Waarom niet? Dat vragen ze zich allebei af …

Kort nadat ze met hun briefwisseling zijn begonnen, gaan ze van school. Vivi schrijft dat ze als kamermeisje in het Stadshotel van Landskrona begint, nog op de middag van haar laatste schooldag. Ze moet rennen uit de kerk om niet te laat te komen. Ruim tien minuten duurt haar overgang van school naar werk. Elna heeft het beter voor elkaar, pas twee dagen na de laatste schooldag staat ze op de stoep van de villa waar ingenieur Ask van de fabriek woont en maakt ze een knicksje bij de keukendeur. Ze begint er als hulp in de huishouding. Na een paar weken veranderen hun brieven al van karakter. De gedroogde bloemen worden vervangen door een steeds intensievere uitwisseling van toekomstdromen en ze beginnen serieuze plannen te maken om elkaar te ontmoeten.

Maar in 1939 komt de oorlog, die smerige Hitler, die vijf jaar geleden al doodgeschoten had moeten worden (of in ieder geval ontmand) schreeuwt zo hard op de radio dat Elna bijna bang wordt in het donker. En in tijden van onrust durf je je baan er niet aan te geven, en al helemaal niet op reis te gaan naar een verre penvriendin. Dat laat je wel uit je hoofd. Bovendien heeft ze het best goed bij ingenieur Ask, ook al is het loon belabberd en heeft ze bijna nooit vrij.

‘Dan komt dat later nog wel’, schrijven ze aan elkaar. De oorlog kan niet eeuwig duren, vroeg of laat moet het weer vrede worden en zullen ze weer op adem kunnen komen. De oorlog kan niet eeuwig duren, net zomin als dat je je hele leven kamermeisje in een hotel of hulp in de huishouding bij een ingenieur kunt blijven. Daarvoor hebben ze te weinig tijd en zijn de dagen te kort …

‘We zien elkaar heus nog wel’, schrijven ze. Intussen blijven we dromen uitwisselen.

Maar plotseling verandert er iets. Hitlers troepen lijken onoverwinnelijk en Vivi’s brieven worden anders, korter, bijna ontwijkend. Er is iets met haar vader.

‘Het valt niet mee om communist te zijn nu’, schrijft ze ten slotte, ronduit. En Elna denkt dat ze weet hoe het zit. Ze heeft ook een heleboel gezien en gehoord, niet in de laatste plaats in huis bij de familie Ask, waar mevrouw haar bewondering voor Hitler en voor datgene wat de Nieuwe Orde wordt genoemd niet onder stoelen of banken steekt. De ingenieur zelf, iets te dik en altijd zenuwachtig, ook al heeft de oorlog de staalproductie van de fabriek alleen maar gestimuleerd, staat er daarentegen weifelend en aarzelend tegenover.

Elna hoort hem mompelen: ‘Rare jongens, gevaarlijke jongens’, wanneer ze hem ’s avonds koffie serveert in de rookkamer, waar de radio knetterend het laatste nieuws brengt over de veldtocht van de Duitse Attila tegen een schijnbaar willoze omgeving.

Behalve Zweden dan, voorlopig. Willoos, maar nog niet omgeven door de lopen van kanonnen.

Op een dag is Elna er getuige van dat een gipsen buste van Hitler uit zijdepapier wordt gehaald en op de zwarte vleugel wordt gezet in de grote kamer van waaruit je het hele fabrieksterrein kunt overzien. Achter een deur hoort ze de man voorzichtig aan zijn vrouw vragen of dat nou echt nodig is, het is ondanks alles maar een kleine gemeenschap en de huishoudelijke hulpen hebben ook ogen en oren …

Maar zijn vrouw sist als een kat die zich gebrand heeft en ingenieur Ask kruipt meteen weer in zijn schulp. Elna blijft ’s middags de Dagens Eko, uitgegeven door het twijfelachtige Manhemgenootschap, naast het kopje thee van mevrouw neerleggen.

De oorlog is zowel ver weg als heel dichtbij. Maar thuis heeft vader natuurlijk alles op een rijtje. Hebben die ellendige rotzakken geen pact gesloten met de gorilla in het Kremlin? Wat betekent dat? Stalin en Hitler die samen een dansje maken. En dat steunen de communisten! Strategie noemen ze dat! Landverraad en hoogverraad, dat is het! Dat valt verdomme toch niet te ontkennen?

Elna probeert het allemaal praktisch te bekijken. De melkwinkel bij het station wordt gedreven door de oude mevrouw Ekblom, die een decimeter hoge zwarte schoen draagt vanwege haar klompvoet. Ze heeft wit haar, is vriendelijk en altijd bereid je iets op de pof mee te geven. En ze hangt het communisme openlijk aan.

Een landverraadster?

Elna probeert te luisteren en te vragen, maar de antwoorden zijn te groot voor haar. Namen van mensen. Hess, die naar Schotland vliegt en het ene moment een gestoorde spion is (dat is de mening van mevrouw Ask) en het andere moment, in de woorden van haar vader, een ‘voor een Duitser verbazingwekkend verstandige overloper’. Himmler, München, Reichskanzlei, Obersturmbannführer, Messerschmidt, allemaal losse kreten zonder onderlinge samenhang. En moeder die haar rantsoenbonnen nerveus vasthoudt en dikke sokken breit, als een bezetene, stom, een razend breien alsof de dag des oordeels elk moment kan aanbreken.

Wat doet ze?

Nou, uiteindelijk schrijft ze een brief aan haar vriendin Vivi en vertelt eerlijk dat ze het verwarrend vindt. Een lange brief.

De verbanden, de oorzaken?

Kan Vivi het uitleggen? Begrijpt zij het?

Ze schrijven elkaar brieven, proberen elkaars gedachten te begrijpen, proberen zich de duidelijkheid en het overzicht te verschaffen die je zo ontzettend nodig blijkt te hebben in dit gecompliceerde leven.

Het wordt lente, Vivi en Elna zijn zeventien geworden en deze zomer zullen ze elkaar ontmoeten, oorlog of geen oorlog. De tijden blijven onrustig, hun ongeduld wordt te groot. De vraag is alleen hoe ze elkaar kunnen ontmoeten. Ze hebben geen van beiden iets wat je vakantie zou kunnen noemen. (Vivi loopt zelfs het risico op een opzegging als ze ook maar één dag ziek is, dat heeft ze in een verontwaardigde brief aan haar vriendin in Sandviken geschreven, na een keelontsteking die haar werkdagen tot een dubbele kwelling had gemaakt.) De weg tussen Sandviken en Landskrona is lang. Maar een paar armzalige kronen kunnen ze wel opsparen, een fiets kun je lenen en er heeft altijd wel iemand een oude slaapzak …

Het toeval helpt hen aan zowel de mogelijkheid als aan een reisdoel. Op een dag begin mei 1941, wanneer de winter zich eindelijk terug begint te trekken en een lente tevoorschijn laat komen die de verkleumde mensen aarzelend verwarmt. Op een dag waarop het ondanks alles mogelijk lijkt om weer in groen en zomervogels te geloven, gebeurt het onvoorstelbare: Rune komt de trap op stommelen, doet de deur open en zegt dat er een bericht is gekomen van een oom van hem die in Skallskog woont, ten zuiden van de rivier de Siljan. Als de kinderen van Rune zin hebben om langs te komen en hem te helpen met hooien, zijn ze welkom.

‘Die is nooit familieziek geweest’, zegt Rune geërgerd. ‘Maar nu is het zeker belangrijk. De oorlog brengt je nader tot elkaar. Nou, nou, maar het is een vrek, die kerel, dus het zal hem wel om goedkope hulp te doen zijn, zou ik denken. Misschien zijn zijn knechts opgeroepen voor dienst en staat hij voor de verbijsterende mogelijkheid dat hij zelf de hooivork moet vastpakken.’

Er is nooit veel gepraat over deze oom, de welgestelde boer uit Skallskog. En als dat al gebeurde werd hij altijd Jan Kip genoemd. Elna voelde wel aan dat er sprake was van afgunst op de rijke boer in de familie. Door gebruik te maken van gemene bijnamen kun je welgestelde parvenu’s en familieleden altijd kleiner maken …

Er is geen sprake van dat ze allemaal gaan, besluit Rune krachtig en hij duldt geen tegenspraak. ‘Maar misschien wil jij er wel naartoe, Elna. Bovendien zou het die kerel ergeren als er een meisje komt in plaats van een paar sterke jonge kerels.’

Nou, dat wil ze wel. En Rune ziet niet wat erop tegen zou zijn als Vivi meegaat. Integendeel.

‘Twee magere meiskes, dat is vast niet wat hij zich had voorgesteld’, grinnikt hij tevreden bij de kans om zijn onfatsoenlijk rijke familielid een poets te bakken.

Elna kijkt haar moeder aan. Die zegt niets, maar het lijkt alsof ze zelf ook wel mee had gewild. Maar wie vraagt haar iets? Wie denkt erbij na dat zij ook weleens een paar weken van alles af zou willen zijn?

Elna heeft geleerd dat geloof en hoop niet genoeg zijn. Integendeel, datgene wat haar lokt, dat moet ze van zichzelf met grote scepsis bekijken. Nu ook weer. Maar gek genoeg komt het allemaal goed. In een brief die overloopt van tomeloze blijdschap vertelt Vivi dat de gehate directeur van het Stadshotel waar ze werkt haar in een toestand van sentimenteel berouw na een vreselijk drinkgelag twee weken vrij heeft gegeven. Onbetaald, natuurlijk, maar daar had Vivi toch niet op gerekend. Ze zendt een dankbare gedachte naar de twee handelsreizigers die de hoteldirecteur onder de tafel gedronken hebben, waarna hij zich zo beroerd voelde dat hij boete deed door een van zijn kamerslaven het gevraagde verlof te verlenen. En Elna hoeft haar baan bij ingenieur Ask ook niet op te geven. Genadig krijgt ze voor de gevraagde periode onbetaald verlof; in de zomer gaat het gezin toch een paar weken op strandvakantie met mensen van hun eigen stand, naar de scherenkust van Stockholm.

En dus, op een dag, op een middag vlak na midzomer 1941, staat Elna op het perron in Borlänge te wachten tot de trein naar het noorden het station binnen zal komen puffen. Daar, in een van de wagons, moet Vivi zitten, haar fiets in een goederenwagon, wuivend met een rode zakdoek achter een raampje. Drie jaar hebben ze met elkaar geschreven, meer dan honderd brieven heeft Elna geteld, en nu zullen ze elkaar ontmoeten, met de trein naar Älvdalen reizen, naar de verre Noorse grens en de bergen fietsen, en daarna uiteindelijk weer naar het zuiden, naar het Ejenmeer en naar Jan Kip in Skallskog om te hooien. De eeuwigheid is plotseling, eindelijk, meetbaar. Veertien dagen lang zal hun elke ochtend opnieuw de vrijheid worden onthuld.

Elna ziet er mooi uit zoals ze daar op het perron staat met haar koffer bij haar voeten.

Een wit lint dat het donkere, weerbarstige haar in bedwang houdt, witte kniekousen, een gele jurk en sandalen. Ze is zeventien en ze ademt snel, alsof de aanblik van de toekomst haar de adem beneemt. Maar natuurlijk is ze ook zenuwachtig. Ze stelt zich voor dat Vivi, die uit het zuiden van het land komt, vast veel mooier en sterker is dan zij, die in alle nederigheid in een nietig stadje is geboren, een verzameling bouwvallige huizen rondom een fabriek, waar je de zee niet eens kunt zien, hoe hoog je ook op de kerktoren klimt.

Ze wacht, onrustig en verwachtingsvol, precies zo tegenstrijdig als de situatie vereist. (Maar had ze geweten dat ze als gevolg van deze reis een dochter zal krijgen die in een verre toekomst ongelukkig rond zal lopen door deze zelfde stad, dan had ze waarschijnlijk rechtsomkeert gemaakt, dan had ze zich uit de voeten gemaakt en was ze net zo lang over de stoffige landwegen blijven rennen tot ze thuis in Sandviken was. Maar zo is het leven niet. Toeval kun je misschien sturen en beteugelen, maar je kunt het niet voorbereiden of dwingen. De toekomst laat zich alleen maar zien als het plagerige puntje van een neus om de hoek van een gordijn.)

Daar is Vivi. Eerst de blazende en puffende locomotief, rook en gepiep, daarna plotseling een rode zakdoek die voorbijflitst achter het raampje van een derdeklascoupé, nauwelijks zichtbaar in de sissende stoom. En door dat alles heen snijdt een gil in een eigenaardig dialect.

‘Daar ben je dan, Elna!’

Vivi, Vivi Karlsson. Dochter van een werfarbeider uit Landskrona. Zo ziet ze eruit: ze heeft bijna spierwit haar, ontzettend veel sproeten, een wipneus en een donker verkleurde boventand na een nachtelijke val van de trap van de latrine. Ze is klein van stuk en spichtig. En recht voor zijn raap.

Elna klimt in de trein en laat zich op de houten bank tegenover Vivi neerploffen, waarbij haar koffer en haar slaapzak om haar benen slingeren. Ze kijken elkaar zwijgend aan tot de trein zich met een schok in beweging zet.

Ze zijn op reis. Eindelijk hebben ze elkaar ontmoet.

‘Hoi’, zegt Elna.

‘Hoi’, antwoordt Vivi.

Dan lachen ze. Ook al hebben ze elkaar nog nooit eerder ontmoet, toch weten ze nu al zo veel van elkaar. Alleen als je niets van elkaar weet is het uiterlijk van belang. Nu constateren ze snel dat ze er geen van beiden uitzien zoals ze zich hadden voorgesteld en daarmee zijn alle voorstellingen verdwenen, het gaat nu om de werkelijkheid.

Insjön, Leksand, het glinsterende water van de Siljan. Mora, en tegen de avond, de lichte zomeravond, stappen ze uit in Älvdalen en nemen hun fietsen in ontvangst. Een rustig, mals buitje begroet hen. Ze maken de deur van een eenzame, uitgerangeerde goederenwagon open en gaan daar de eerste nacht slapen. In de wagon stinkt het naar mest, maar Vivi snuffelt rond als een terriër die ergens lucht van heeft gekregen en ze vindt kranten op het stationsplein die ze op de vloer van de wagon kunnen uitspreiden. In het halfduister liggen ze te praten, soms zijn ze even stil en dan luisteren ze naar het tikken van de regen op het gewelfde dak.

De hele zomernacht praten ze, slapen hoort in een andere wereld thuis, in de oude wereld die ze achter zich hebben gelaten. Ze kruipen steeds dichter naar elkaar toe, totdat ze opeens elkaars adem kunnen voelen. Kun je nog dichter bij elkaar komen?

Tegen twee uur ’s nachts vraagt Vivi opeens of Elna nog maagd is. Ze giechelt niet eens, ze vraagt het gewoon.

Elna weet niet goed hoe ze moet antwoorden of hoe ze het moet zeggen. Ze had niet gedacht dat iemand haar dit ooit zou vragen.

Maar is ze het nou of niet? Ja, natuurlijk is ze maagd. Ze heeft nooit tijd gehad om met jongens uit te gaan. En vader Rune houdt haar continu in de gaten, zijn waarschuwende ogen volgen haar waar ze ook gaat. Hij – en niet haar moeder – heeft haar ook voorgelicht, met onbeholpen, ongesorteerde informatie. Het enige wat ze er eigenlijk van heeft begrepen is de noodzaak tot totale onderwerping aan de opgestoken vinger van de onthouding. Er heeft weleens iemand onder haar rokken mogen tasten, maar daar is het bij gebleven. Op één keer na, toen ze overrompeld werd door een pummel uit Hofors en ze zich niet zo snel kon verweren; toen voelde ze een vinger toesteken! Birger heette hij, hij werkte net op de fabriek, en hoe het zo gekomen was weet Elna haast niet meer, ze ontmoetten elkaar en knoopten een onschuldig contact aan. Ze vindt Birger aardig, hij lacht vaak en hard, is lang en heel schoon op zichzelf. Maar op een zaterdagavond toont hij zijn ware gezicht en is hij niets anders dan een wellustige jongeman, die zijn kracht gebruikt om haar te overmeesteren.

Het voelde inderdaad anders nadat die nerveuze en enthousiaste pubervinger aan het prikken was geweest! Ze heeft zelf, in het bleke schijnsel van de straatlantaarn op haar deken, terwijl genot en schaamte elkaar afwisselden, grondig gespeurd naar de gevoelens in haar onderlichaam, voorzichtig om Nisse niet wakker te maken. En die gevoelens heeft ze gevonden, pesterig, beangstigend, verleidelijk. Maar ze houdt zich in als ze met jongens uit is, of het nu pummels zijn of niet. Zwanger raken zou het einde betekenen, dan leg je je hoofd op het blok …

Ze heeft nog nooit met iemand gepraat zoals deze nacht met Vivi. Ze bloost en giechelt en krijgt bepaalde woorden nauwelijks over haar lippen; ze verwacht dat elk moment de deur van de goederenwagon opengerukt wordt en dat haar vader Rune daar staat en bulderend vraagt waar ze het in godsnaam over hebben. Hij kon hen in Sandviken helemaal horen. Maar natuurlijk komt hij niet en ze fluisteren en hikken van de lach. Tegen de ochtend kunnen ze alles met elkaar bespreken. Ook dat is een soort levenshonger, armpje drukken en je krachten meten met vooroordelen, verboden gedachten, gevaarlijke gedachten.

‘Hitler’, zegt Vivi. ‘Stel je voor dat die hier tussen ons in lag.’

Ze fantaseren een eind weg.

Ze geven hem de vreselijkste namen die ze kunnen bedenken, ze maken een zo afstotelijk mogelijk monster van hem.

Een adder, een rottend kadaver, een bruine rat met vlekken en pestvlooien in zijn staart …

Ook in dit zomerland kun je de hogepriester van de Nieuwe Orde aanvallen.

Het wordt ochtend, het is nog maar vier uur wanneer ze de goederenwagon uit sluipen, hun spullen op de fiets binden en op weg gaan. Het regent niet meer, maar het is zwaarbewolkt en guur; op de eerste heuvels trappen ze zich warm en in het zweet. Op de hobbelige landweg beginnen ze te zingen, het duurt een paar kilometer voor ze de naam Daisy Sisters hebben gevonden. Ze fietsen naast elkaar met de zon in hun rug.

God, denkt Elna. Als u bestaat, als u bestaat …

Bij Rot rusten ze, ze zetten koffie (Vivi heeft koffie bij zich, smeuïg vertelt ze dat ze die op het laatste moment nog heeft meegepikt toen haar bazin met de rug naar haar toe ging staan in de grote voorraadkast van het Stadshotel), ze delen hun beleg met elkaar, beleven hun eerste ochtend samen. Plotseling begint Vivi heen en weer te rennen over de met gras begroeide heuvel waar ze zijn gaan zitten, alleen vanwege het plezier van het heen en weer rennen.

‘In Skåne heb je alleen maar trappen’, joelt ze. ‘Als je hier valt, gaan je tanden er niet meteen aan.’

Dan laat ze zich pardoes in het gras vallen en ze gaat droogzwemmen. Wanneer ze haar gezicht optilt, is het bruin en plakkerig, ze is midden in een koeienvlaai terechtgekomen. Maar ze lacht erom en gaat zich wassen in een slootje.

Ze zijn op weg, regelrecht de zomer in.

Maar na een paar dagen kunnen ze opeens niet verder. Even ten noorden van de Gröveldalsvallen, waar ze in het noordwesten Långfjället al vaag kunnen zien, worden ze bij een brug over de Grövlan tegengehouden. De wachtpost is dik en bezweet, zijn geweer hangt als een juk over zijn schouder. Ze stappen van hun fiets en staan oog in oog met het Zweedse leger. Maar ook al lijkt de wachtpost sprekend op de acteur Sigurd Wallén, een ongelukkige Sigurd Wallén, ze voelen dat het ernst is. Aan de andere kant van de onzichtbare grens, die niet ver weg is, woedt de oorlog. De wachtpost vraagt lijzig waar ze naartoe willen en zegt dan dat ze nog een klein stukje verder mogen. Maar verder dan tot Lövåsen, aan de voet van Långfjället, mogen ze niet. En daarvandaan is het nog tien kilometer naar de grens. Ze verlaten de wachtpost en fietsen verder, maar ze zingen niet meer.

Een half ingestorte schuur wordt hun huis, een bergbeekje hun zee. Op een boerderij kunnen ze het weinige kopen dat ze op het gebied van eten nodig hebben, en ze hoeven niet eens rantsoenbonnen te tonen. In die warme zomerdagen proberen ze de oorlog te ontdekken. Maar alles is eigenaardig stil, de mensen op de verspreid liggende boerderijen voeren rustig hun verschillende bezigheden uit, op de landweg komt af en toe een zwarte auto in een wolk van stof voorbij. Misschien is dat net zo goed het gezicht van de oorlog als het gebulder van kanonnen en gierende gevechtsvliegtuigen, denken ze. Stilte, een wolkeloze hemel en een zon die oneindig langzaam van oost naar west beweegt.

Ze tasten zich een weg door de stilte, ze struinen rond, liggen te zonnebaden en te praten. Als ze later dertig zijn, wat doen ze dan, is de oorlog dan afgelopen? Hoe zullen ze er dan uitzien? In 1953? En nog eens tien jaar later, in 1963? Naar wie luisteren ze dan op zaterdagavond op de radio? En nog weer verder in de tijd, wanneer zullen ze doodgaan? Zullen ze het jaar 2000 nog meemaken? Net zoals ze over de bergen dwalen, zo maken ze ook ontdekkingstochten in hun gedachten en hun dromen. Ze laten hun voeten en hun gedachten hetzelfde spoor volgen.

Vivi droomt ervan de wijde wereld in te gaan. Waarheen weet ze niet en nog minder hoe. Elna’s dromen zijn minder groots; in Stockholm gaan wonen zou al heel wat zijn. En op een kantoor mogen werken … God, als u bestaat, meer vraag ik niet. Maar Vivi snuift. Ze zitten bij de beek en ze graaft met haar handen in de vochtige aarde naast de stroom. Zo ziet zij haar leven, probeert ze uit te leggen. Overal zit iets anders onder, iets onverwachts. Dat wil ze ontdekken, blootleggen, ze wil zien wat daar verborgen ligt. Ze meent dat het archeologie heet, maar dat weet ze niet zeker. Elna kan haar niet helpen, ze heeft nog nooit van dat woord gehoord.

Op een dag vertelt Vivi van haar vader. Hij heeft ooit een lange reis gemaakt naar een stad in Zuid-Frankrijk. Daar werd hij tegengehouden en teruggestuurd. Hij was op weg naar Spanje, naar een andere oorlog. Elna heeft erover gehoord, maar in bewoordingen die haar ongerust maken. Vader Rune heeft meermalen geschreeuwd over martelaren, dat is zijn spottende benaming voor degenen die vrijwillig aan de burgeroorlog hebben deelgenomen. Wanneer Elna dat vertelt, trekt Vivi een lelijk gezicht en schopt met haar voet in het water van de beek. Heel even denkt Elna dat ze kwaad wordt, maar dan is het alweer over. Vivi haalt alleen haar schouders op.

‘De toekomst zal uitwijzen wie er gelijk had’, zegt ze. (Dat zijn de woorden van haar vader, zijn troost wanneer het allemaal zo erg is dat het niet meer erger kan.)

Elna zou graag meer gevraagd hebben, maar ze doet het niet; ze heeft gemerkt dat Vivi gesloten en geheimzinnig wordt wanneer het over de politieke opvattingen van haar gezin en vooral van haar vader gaat. Wanneer ze vertelt van zijn afgebroken reis naar Spanje, zegt ze weinig of niets over de reden. De reis wordt gewoon een reis, spannend omdat die naar verre landen gaat en bovendien al snel wordt afgebroken. Maar het doel van de reis geeft ze niet prijs, ze zegt alleen dat hij onderweg was om zich aan te sluiten bij de internationale brigade.

‘Brigade’, wat is dat? Uit Vivi’s mond komen woorden en begrippen die aangeven dat ze veel meer ervaring heeft dan Elna. Vaak moet ze naar de betekenis vragen, maar even vaak doet ze dat niet. Ze weet niet waarom niet, maar dan voelt ze gewoon aan dat ze een vraag, een gedachte beter onuitgesproken kan laten.

Op een dag fietsen ze verboden gebied binnen. Ze doen het met opzet, dat besluit hebben ze de avond ervoor in hun schuurtje genomen. En net als altijd is het Vivi die ermee komt. Plotseling springt ze uit haar slaapzak, Elna slaapt al bijna, en ze stelt fluisterend voor om een verboden expeditie te gaan maken.

‘Ze kunnen ons hooguit tegenhouden’, zegt ze beslist. ‘En wat kunnen ze dan anders doen dan ons terugsturen? We zeggen gewoon dat we verkeerd gefietst zijn.’

Elna hoeft niet te vragen waarom Vivi zich op verboden terrein wil wagen, dat weet ze wel. Het is de grens die lokt, het punt in het landschap dat duidelijk zegt: achter mij ligt een ander land, daar is het oorlog. Ze hebben vage voorstellingen van hoe de grens eruitziet. Een hek? Een schutting? Wachttorens met kettingen eromheen? Een landschap dat snel van karakter verandert?

Even na vieren ’s ochtends fietsen ze weg op zoek naar antwoorden. Het is een vochtige nacht geweest en ze huiveren in de ochtendschemering. Het landschap is verlaten, een witte mist die laag over de grond strijkt omsluit hen en begrenst hun gezichtsveld. De weg is hard en het grind knarst onder hun rubberen fietsbanden. Vivi fietst voorop, zij is de leider van de expeditie, Elna volgt op een paar meter afstand.

Naar de grens, de stilte uit, naar de oorlog.

Maar ze komen niet ver, de grens blijft hun ontglippen. Uit de mist maken zich opeens twee jonge wachtposten los, en in tegenstelling tot de dikke brugwachter die ze op de heenweg waren tegengekomen, zijn deze twee vastbesloten, wakker en paraat ondanks het vroege uur. In de mist hebben hun gebruinde gezichten een onwerkelijke glans. Ze staan op de weg met hun geweer in de hand. Vivi doet wat ze hebben afgesproken, ze leidt haar fiets een paar meter aan de hand en vraagt in haar schelle, luide Skåns waar ze zijn. Ze zijn vast verkeerd gefietst in de mist.

Een van de wachtposten, degene die later Olle zal blijken te heten, bijgenaamd de Knuist, grijnst naar haar.

‘Hier is maar één weg’, zegt hij. ‘Hier kun je niet verkeerd fietsen.’

Elna wil het liefst zo snel mogelijk omkeren en wegfietsen, maar Vivi is iemand die meteen de koe bij de hoorns vat in lastige situaties. Ze negeert het antwoord dat ze heeft gekregen en vraagt waar ze zijn. Olle de grenssoldaat tuurt naar haar door zijn wimpers. Hij weet dat het Skåns is wat ze spreekt, hij komt zelf uit Växjö en heeft familie in Tomelilla. Hij zet een stap in haar richting en begint een snel verhoor, zoals dat hoort wanneer onbevoegden in het verboden deel van de grenszone worden aangetroffen. Vivi antwoordt, vertelt van het schuurtje en van het Stadshotel in Landskrona, en zonder zich er iets van aan te trekken dat ze de regel overtreedt die zegt dat een burger zich moet voegen naar de bevelen van een soldaat, vraagt ze of er niet toch een mogelijkheid is om de grens te zien.

Olle begint opeens te grijnzen, er gist iets in hem.

‘Jawel, hoor’, zegt hij. ‘Kom vanavond maar terug. Om zeven uur. Op deze zelfde plek.’

Vivi belooft het, ook namens Elna.

Olle zwaait met zijn geweer en ze keren om, met hun fiets aan de hand lopen ze terug over de weg waarlangs ze zijn gekomen. Na een paar honderd meter blijven ze staan. Vivi is bijna opgetogen over het feit dat de grens eindelijk bereikbaar zal worden. Maar Elna weifelt, ze is een beetje bang.

‘Wat kun je ’s avonds nou zien?’ vraagt ze.

‘Misschien zijn er schijnwerpers’, antwoordt Vivi.

‘Misschien komen ze niet’, houdt Elna vol.

‘Dan gaan we alleen’, antwoordt Vivi. ‘We hebben toch toestemming gekregen of niet? We mochten de grens zien als we om zeven uur zouden komen.’

Om zeven uur ja. Hoe moeten ze weten wanneer dat is, ze hebben geen van beiden een horloge. Maar dat wuift Vivi weg, het duurt nog minstens twaalf uur voor het zover is, dat probleem lossen ze ook nog wel op.

‘We weten niet eens hoe ze heten’, zegt Elna flauwtjes.

Vivi kijkt haar verbaasd aan. ‘Wat maakt dat uit?’ vraagt ze.

Nee, wat betekenen een paar namen? Elna haalt haar schouders op, ze vindt het zelf opeens ook een stomme vraag.

De mist trekt op, ze slaan een bijna overwoekerd pad in en duwen hun fiets een steile helling op. Ze zoeken een zwemmeertje. Het is nog steeds vroeg in de ochtend, het terrein wordt steeds onbegaanbaarder en de mist komt weer opzetten. Wanneer ze op de top van de heuvel zijn gekomen gaat het pad naar beneden, een nauw dal in. De fietsen dansen over het pad vol boomwortels, ze trappen op de rem en Vivi roept naar Elna, die zoals gewoonlijk een paar meter achter haar aan komt. Ze heeft honger, roept ze. Konden ze dit witte maar drinken …

Onder in het dal houdt het pad op bij een klein onooglijk en verweerd boerderijtje. Een laag, grijs woonhuis waarvan de splinters van de houten muren doen denken aan de stoppels van een zwerver. Een kleine stal en een latrine. Een zwart-witte koe graast op een helling, er komt rook uit de schoorsteen. De boerderij lijkt wel een spookschip in de mist, alleen de koe en de dunne rookzuil ademen leven. Ze zetten hun fiets neer en willen een liter melk kopen; brood hebben ze bij zich, in een broodtrommeltje dat Elna met haar leven als onderpand van haar oudste broer Arne heeft mogen lenen. Elna klopt op de vermolmde voordeur, ze hebben geleerd dat Vivi’s Skånse dialect bijna onverstaanbaar is voor de mensen die in de grensstreek wonen.

Er wordt niet opengedaan en Elna wijst verbaasd naar de lage ramen. De gordijnen zitten dicht. Ze vragen zich af of de boer en boerin nog slapen, maar beseffen dat dat vrijwel onmogelijk is. Er komt rook uit de schoorsteen en mensen met een koe zijn altijd vroeg uit de veren. Elna klopt nog eens, ditmaal wat harder, niet alleen met haar knokkels, maar met haar gebalde rechtervuist. Er klinkt gerammel en dan staat er een oudere man in de deuropening. Hij knikt onderzoekend, Elna maakt een knicksje en vraagt om melk. Hij geeft niet meteen antwoord, hij lijkt na te denken voordat hij een stap opzij doet en hen binnen vraagt. In het krappe keukentje zitten vier personen in het donker. Twee vrouwen en twee kinderen, een jongen en een meisje. Een van de vrouwen, de jongste, ze is een jaar of dertig, kijkt Vivi en Elna, die in de deuropening staan, geschrokken aan. De tweede vrouw, die ouder is, zit luizen uit het haar van het meisje te plukken. Het jongetje, dat nog maar een jaar of vijf, zes is, zit op de vloer en houdt zijn handen stevig om een stuk hout geklemd.

‘Ze willen alleen melk kopen’, zegt de man. ‘Een liter zullen we toch wel hebben?’

De vrouw die aan het ontluizen is kijkt van de hoofdhuid van het meisje naar de twee die in de deuropening staan. Ze knikt vriendelijk, instemmend.

‘Ja, maar niet meer dan een liter’, zegt ze. ‘Dat kunnen we niet missen.’

De man neemt hen mee naar de achterkant van het huis waar een kelder is uitgegraven op het erf. Hij vraagt voorzichtig wie ze zijn, hoe ze in dit afgelegen deel van de wereld verzeild zijn geraakt. Hij glimlacht wanneer hij Vivi Skåns hoort praten, vermoedelijk heeft hij geen idee waar ze het over heeft. Hij schenkt ruim een liter geurige ochtendmelk in de grijze melkkan die Elna hem voorhoudt. Elna betaalt vijfentwintig öre en de man stopt het muntstuk in zijn versleten beurs. Dan staan ze voor het woonhuis. De mist hangt om hen heen.

‘Ik heet Isak Fjällberg’, zegt de man op gedempte toon, alsof hij bang is dat buitenstaanders het kunnen horen. ‘Dat waren mijn vrouw en een paar Noorse vluchtelingen die jullie in de keuken zagen. Daar is niets onwettigs aan, maar jullie moeten er maar niet over praten.’

Op dat moment komt het meisje dat van haar luizen is bevrijd het erf op. Ze is een jaar of elf, twaalf. Ze gaat een paar meter van Vivi af staan en staart naar haar hoofd.

Vivi heeft een kammetje in het haar, het houdt tijdens het fietsen het haar uit haar gezicht. Bovendien is het mode, ze heeft de kam in een winkel in Landskrona gejat. Het meisje kijkt er met grote ogen naar.

‘Ze zijn vannacht overgekomen’, zegt Isak Fjällberg. ‘Ze zijn moe, later op de dag moeten ze verder. Ze hebben een week door de bossen gelopen voordat ze hier kwamen.’

Vivi is impulsief, ze heeft een gloeiende hekel aan weifelen. Ze maakt het kammetje los en geeft het aan het Noorse meisje, dat het aarzelend aanneemt. Dan maakt ze een buiginkje en holt weer naar binnen.

Buigt ze voor Vivi? Lieve help, dan moeten ze heel wat meegemaakt hebben. Want je buigt toch niet voor een gewoon meisje, de dochter van een werfarbeider? Als ze nou een prinsesje of zoiets was geweest, dan viel het nog te begrijpen, maar een gewoon meisje uit Landskrona?

Isak Fjällberg glimlacht en mompelt iets onverstaanbaars.

Vivi en Elna kijken elkaar aan. Hier in de mist hebben ze de oorlog eindelijk in het oog gekregen. Elna beseft plotseling dat dit een gebeurtenis is die ze altijd zal onthouden, zo lang als ze leeft. In ieder geval hoopt ze dat.

Ze mogen op de veranda gaan zitten ontbijten. Isak Fjällberg staat werkeloos op het erf, het lijkt wel of hij luistert. Maar hij is alleen moe. Hij is grensgids, de laatste beslissende schakel in de keten die in dit gebied, ten zuiden van Röros en ten noorden van Trysil, ’s nachts de grens met Noorwegen overgaat en Noorse vluchtelingen in veiligheid brengt, buiten bereik van de nazi’s en de gevreesde aangeversbendes.

Vivi en Elna blijven op deze eenzame boerderij in de bergen. Wanneer de mist optrekt hebben ze de gedachte al opgegeven op zoek te gaan naar een meertje om te zwemmen. Niemand lijkt hier iets op hun aanwezigheid tegen te hebben, misschien vindt Isak Fjällberg het ook wel het veiligst om hen hier te houden totdat hij in de middag de drie vluchtelingen naar het dal heeft gebracht, naar het verzamelpunt. Het meisje dat Vivi’s kam heeft gekregen, heet Toril. Terwijl haar moeder en haar broertje, die doodop zijn na de lange, angstige dagen op de vlucht, in huis uitslapen, zoekt zij Vivi en Elna op. Haar verlegenheid gaat over, ze heeft behoefte aan praten, door te vertellen raakt ze haar angst kwijt. En Isak Fjällberg vult de lege plekken in, hij ijsbeert heen en weer en wacht totdat de moeder en het jongetje wakker worden en weer genoeg energie hebben om verder te gaan. Zijn vrouw Ida laat zich vrijwel niet zien. Ze waakt over de twee slapers, die dicht tegen elkaar aan in de slaapkamer liggen, in het bed van Isak en haarzelf. Toen Noorwegen in april 1940 werd aangevallen en de vluchtelingenstroom op gang kwam, aarzelden ze geen moment, natuurlijk hielpen ze, dat sprak vanzelf. En ze hebben allebei goede contacten met hun buren aan de andere kant van de grens. Isak staat hoog aangeschreven in het grensgebied, op hem kun je vertrouwen, hij is niet bang en altijd bereid om op pad te gaan als het zijn beurt is. Soms slaapt hij nachten achtereen niet, en overdag moet hij zijn werk als houthakker doen. Alleen vandaag moet hij de vluchtelingen ook verder brengen naar het verzamelkamp; degene die dat normaal gesproken voor zijn rekening neemt, is ziek. Ida zorgt voor de vluchtelingen als ze de grens over zijn. Dan komt vaak de reactie, ze schreeuwen en storten in, worden apathisch en dan gaat de honger knagen. Niemand weet hoe ze erin slaagt al die mensen te eten te geven en zo nodig van kleren te voorzien. Zij en Isak zijn arme boeren, ze hebben geen overvloed om van uit te delen. Maar hoe ze het doet, ze krijgt het allemaal voor elkaar … En natuurlijk helpt ze kinderen van hun luizen af, waarom zouden ze door ongedierte geplaagd moeten worden? Ze hebben al genoeg meegemaakt.

Toril heeft echte Duitsers gezien. Voor Vivi en Elna is dat de grote sensatie. Het is nog maar twintig uur geleden. Ze vertelt in haar zangerige Noors (dat tot Vivi’s en Elna’s verbazing gemakkelijk te verstaan is) over het laatste, kritieke deel van de vlucht, net voordat ze het bos in zouden gaan om overgedragen te worden aan de Zweedse gids, Isak dus. In het donker moeten ze een weg over die bewaakt wordt door Duitse soldaten. Haar broertje Aage heeft rode wijn gekregen zodat hij kan slapen, rode wijn met iets erin. De Noorse gids heeft het jongetje gedragen. Maar wanneer ze op het punt staan de weg over te steken, komt er opeens een Duits troepentransport aan in een vrachtwagen en ze moeten in een sloot springen. De Duitsers hebben het tijdstip van de wisseling van de wacht veranderd en dat konden de Noorse grensgidsen nog niet weten. Beneden in de sloot begint Aage wakker te worden uit zijn slaap en zijn moeder moet zijn gezicht hard tegen haar borst duwen. In een kort, vreselijk moment ziet Toril hoe twee Duitse soldaten blijven staan op minder dan twee meter van de plek waar zij in de sloot liggen. Ze ziet de stalen helmen, de groene uniformen, ze hoort een paar scherpe opmerkingen in de gevreesde Duitse taal. Maar ze worden niet ontdekt en kunnen verdergaan. Toril heeft hen gezien en gehoord en ze heeft alle reden om bang voor hen te zijn. Ze weet dat ze hun woonplaats Hamar halsoverkop hebben moeten verlaten, aangezien haar vader ergens in de bergen zit, bij het Noorse verzet, en dat hun verteld is dat ze elk moment gegijzeld kunnen worden. Ze hadden een half uur om te vertrekken, alles hebben ze moeten achterlaten. Haar broertje mocht zijn beer niet eens meenemen.

Vivi en Elna kijken naar het bleke meisje dat van de andere kant van de grens komt. Zo ziet de oorlog er dus uit, tenminste, een stukje ervan.

Isak komt en zegt tegen haar dat ze ook moet gaan slapen. Ze moeten vanmiddag vijf kilometer lopen, heel misschien kan hij voor het laatste stukje een paard en wagen regelen. De auto die ze normaal gesproken gebruiken, is kapot. En ze kunnen niet wachten tot die gerepareerd is, hun huis is niet groot genoeg, er kunnen nieuwe vluchtelingen komen. Hij heeft van zijn contactpersoon aan de andere kant van de grens gehoord dat de Gestapo een aantal verzetscellen heeft opgerold, en dan komen de vluchtelingen altijd in grote groepen.

Toril gaat gehoorzaam naar binnen.

‘Voor hen is het nog gevaarlijker dan voor de anderen’, zegt hij ernstig. ‘Haar vader zit niet alleen in het verzet, hij is ook nog lid van de communistische partij …’

Daar heb je het weer! Elna luistert gespannen, Vivi ook. Weer dat communisme.

’s Middags brengt Isak de Noorse vrouw en de twee kinderen naar het oosten, het dal in, en Ida zwaait hen na. Toril houdt haar kam stevig vast, het is het enige wat ze nu in de wereld heeft, en dan zijn ze weg. Vivi en Elna nemen afscheid van Ida en gaan met hun fiets aan de hand dezelfde weg terug als ze gekomen zijn. Op de top van de heuvel blazen ze uit, warm en bezweet laten ze zich op het schrale gras zakken. Het is gaan waaien, maar de lucht is zacht. In het noordwesten rijzen donkere wolkenbanken op als een eigenaardig decor. Net voordat ze Isak gedag hadden gezegd, had Elna er nog aan gedacht te vragen hoe laat het was. Na een blik op de hemel zei hij dat het vier uur was. Dus resten hun nog een paar uur voordat ze terug moeten naar de wachtposten om naar de grens geëscorteerd te worden.

‘Het is zaterdag’, zegt Vivi.

Zaterdag?

Elna schrikt ervan. De tijd is voorbij gevlogen, het is al vijf dagen geleden dat ze op het station van Borlänge op haar vriendin stond te wachten. Binnenkort moeten ze de terugreis alweer aanvaarden, om hooi te gaan harken en optasten in Skallskog.

De korte tijd wordt opeens oneindig kostbaar, ze moeten er goed gebruik van maken. In een soort tijdloos spel zijn de dagen voorbijgegaan, maar nu hebben ze zo veel nachten dicht bij elkaar geslapen dat ze elkaar kennen, dat ze een basis hebben. Naakt hebben ze in beken en meertjes gezwommen, er zit geen vlekje op hun huid dat de ander niet heeft gezien. Ze hebben zich naar elkaar geschikt, hun verschillende kanten samengevlochten tot een min of meer stevig geheel.

Nu lijkt het of die stevigheid op de proef gesteld moet worden.

Ze zitten op de top van de heuvel uit te kijken over het landschap. Het is een geografisch grensland, bergen, bos en weilanden in één oogopslag. Een stukje Zweden, dat lijkt op wat ze al kenden, maar toch weer anders is, eenvormig dennenbos rond Sandviken, vlakke onafzienbare akkers rond Landskrona (behalve de Sont, natuurlijk).

Vivi krabt aan een muggenbult, peinzend, afwezig. Het ligt niet aan Elna, zo is ze gewoon. Een persoonlijkheid zonder geleidelijke overgangen, vol met abrupte wisselingen, het ene moment brutaal en uitdagend, het volgende moment ver weg in haar eigen wereldje, met alle deuren dicht, verzonken in de gedachten of droombeelden die haar aandacht hebben opgeëist. En dan is ze zomaar opeens weer terug in haar omgeving.

Zoals nu. Ze zwiept het haar uit haar gezicht (maar de kam is ze alweer vergeten, die bestaat niet meer …) en ze kijkt Elna aandachtig aan.

‘Begrijp je het nu?’ vraagt ze. ‘Begrijp je nu hoe het voor mijn vader is? Je hebt gehoord wat die man zei. Je hebt het gehoord!’

Elna staat erom bekend dat ze aardig en inschikkelijk is. Juist in dat laatste, die blijmoedige tevredenheid, stelt ze een eer. De blijmoedige slaat zijn ogen meestal neer en vermijdt op die manier besmetting met het onplezierige feit dat de wereld bijzonder onrechtvaardig is ingericht. Resultaat: blik op de grond, kromme rug, geen opstandig gemoed.

Maar is ze echt zo? Nee, natuurlijk niet. Maar haar vuur brandt onder een zwarte stolp, dat zie je niet, het valt niet op; je hoeft het dus niet in de gaten te houden en het ook niet aan een hardhandiger behandeling bloot te stellen. Maar ze heeft gemerkt dat deze vijf dagen met Vivi belangrijk voor haar zijn geweest. Ze is de beroete stolp aan het schoonvegen zodat het licht zichtbaar zal worden. Ze heeft moed gevat en heel voorzichtig ontstaat er in haar een ander beeld van de wereld dan ze voorheen had. Vivi kauwt op een grassprietje en vraagt of ze het begrijpt. Of ze wat begrijpt? Dat er verschil is tussen communisten en sociaal-democraten begreep ze eerder ook wel, dat is niet vreemder dan dat er verschil is tussen de ene mens en de andere. Maar dat het om een wezenlijk verschil gaat, dat er mensen zijn die vrijwillig kiezen voor gevaar en risico’s, dat een overtuiging iets kost, dat begint ze nu pas te ontdekken.

Vivi heeft gezegd dat ze op haar vader lijkt, en Elna weet dat zij een verkleinde uitgave is van Rune, niet in alles, dat zou niet best zijn, maar in veel opzichten wel. En zij en Vivi zijn verschillend. Wat betekent dat? Dat ze allebei dochters van de werkende klasse zijn verbindt hen, maar het is de vraag of er niet evenveel dingen zijn die hen scheiden.

‘Rune is sociaal-democraat’, zegt Elna en ze leunt met haar hoofd op haar opgetrokken knieën.

‘Als je zo zit, kan ik je onderbroek zien’, zegt Vivi met een grijns. Het is niet gemeen, maar wel een rare opmerking. Elna trekt haar jurk naar beneden en merkt dat ze zich schaamt.

Ze vindt het een rare reactie. Het is niet eens een reactie!

‘Mijn vader vindt sociaal-democraten het allerergst’, gaat Vivi verder. ‘Dat meent hij niet, de meeste van zijn vrienden en collega’s zijn socialisten. Maar hij zegt het wel. Hij is net als ik, hij kraamt van alles uit.’

Vivi gaat languit in het gras liggen en knijpt haar ogen dicht tegen de zon. Elna weet niet hoe ze moet reageren.

‘Met Rune is dat ook zo, maar dan omgekeerd’, zegt ze ten slotte. ‘Hij heeft vooral een hekel aan niet-socialistische politici. Ik ook. Jij niet?’

Vivi tilt haar hoofd op, steunt ermee op haar ene hand en kijkt haar met half dichtgeknepen ogen aan. ‘Natuurlijk’, zegt ze. ‘Maar wat kunnen we tegen hen beginnen als wij het onderling niet eens zijn?’

Wie wij? Wij kunnen het toch weleens worden? denkt Elna. Of kan dat alleen maar in brieven of tijdens een gezamenlijke fietstocht van een paar zomerdagen?

Ze begint het zich af te vragen.

Maar meer komt er niet, de zon is te warm, de prille discussie verwatert. Dat Vivi’s manier van doen, recht op de man af en vrijmoedig, sporen heeft nagelaten bij Elna is iets waar ze later nog eens over moet nadenken. Nu begint de zon te zakken aan de hemel, ze moeten zo naar de grens. Maar voor het zover is nog één opmerking van Vivi op de rustplaats op de heuvelrug.

‘Ze zijn leuk’, zegt ze.

‘Wie?’

‘Die wachtposten natuurlijk. Wie anders?’

Maar wanneer ze op de weg staan zijn het niet dezelfden van die ochtend, ze herkennen alleen Olle.

Vivi en Elna staan al een poosje te wachten op de landweg, wanneer de twee van achter een bosje opduiken. Elna krijgt het sterke gevoel dat ze hebben liggen spioneren.

‘We hebben vanavond verlof’, zegt de jongen die Olle heet, wanneer hij zich voorstelt. ‘Maar ze noemen me altijd de Knuist’, voegt hij eraan toe. Vivi heeft haar fiets in de slootkant gelegd en vraagt onbeschaamd om uitleg, nadat ze heeft verteld dat zij Vivi en Elna heten. Geen bijnamen. De Daisy Sisters, dat is iets anders, dat is een kinderlijk spel, daar heb je het niet over tegen buitenstaanders als je zeventien bent.

‘De Knuist, omdat niemand van me kan winnen met vingertrekken’, antwoordt hij, terwijl hij wijdbeens en met zijn handen in zijn zakken heen en weer staat te schommelen op de landweg. De andere jongen, een bleke, lange slungel, zegt niets. Alleen zijn voornaam, Nils.

Als stukken in een soort eindspel staan ze in het grind. In het midden Vivi en Olle – of de Knuist als hij dat nou zo graag wil – tamelijk dicht bij elkaar, op grijpafstand. Schuin achter Vivi staat Elna, en Nils staat op dezelfde manier achter Olle.

De Knuist dirigeert hen een bosweg in.

‘Mag dit wel?’ vraagt Vivi.

‘Het is zo verboden als wat’, antwoordt de Knuist. ‘We riskeren de doodstraf hiervoor. Of op zijn minst het intrekken van verlof. Maar wat zou het, verdomme …’

Vivi is naast hem gaan lopen, Elna en de bleke jongen sjokken zwijgend een paar stappen achter hen.

Elna kijkt stiekem naar hem. Hij is niet knap, hij heeft nog puistjes ook, al zijn het niet van die erge; rode puntjes, geen bulten. Hij is verlegen en gegeneerd, hij zou over zijn eigen voeten kunnen struikelen, denkt ze en daar moet ze om giechelen.

‘Wat is er?’ vraagt hij mompelend.

‘Niets’, antwoordt Elna. ‘Wat zou er moeten zijn?’

Dat laatste zou ze nooit gezegd hebben voordat ze Vivi had ontmoet, die kaatst altijd elke vraag terug. Ze geeft nooit zomaar een antwoord, maar heeft altijd een tegenvraag. Ze sjokken verder en de Knuist vertelt dat hij niets mag vertellen.

‘Als de luit opduikt, zeg dan niet dat jullie weten hoe we heten, alleen dat we nummer 34 en nummer 72 zijn. Meer niet.’

‘De luitenant’, verduidelijkt Nils. Maar dat is overbodig, zoveel weten ze wel van oorlogsjargon.

Volgens de Knuist is hun grensbewaking de belangrijkste en meest riskante van het hele land. Hij geniet ervan om niets te vertellen, om de grote geheimen alleen maar aan te duiden. Aldoor met zijn handen in zijn broekzakken.

Ze komen op een heuvel, dicht bij een groot meer dat in de verte overgaat in een donker bos.

De grens. Ergens midden op het meer. Onzichtbaar, maar desalniettemin een echte grens.

Er knerpt een roeiboot op het meer, het water versterkt het geluid van de knarsende en klagende dollen.

Meer is het niet, alleen stilte.

Elna vraagt zich af waar ze eigenlijk naar staat te kijken, wanneer iets anders opeens belangrijker wordt. Nils is ongemerkt naast haar komen staan. Bovendien heeft Olle Vivi’s hand vastgepakt, voor het eerst heeft hij een hand uit zijn broekzak gehaald.

‘We gaan zitten’, zegt de Knuist wanneer hij voelt dat hij zweethanden krijgt.

Elna duikt in elkaar zodat Nils haar hand niet kan pakken.

Maar er is geen gevaar. Ze zitten gewoon naar de zomeravondzon te kijken, die boven de boomtoppen glinstert, en daarna is het tijd om weer weg te gaan. ’s Avonds worden de muggen hardnekkiger en ze zetten stevig de pas erin. Het wordt een kort afscheid op de landweg, maar de Knuist wil betaald worden voor het escorte en de gelopen risico’s, in natura, en Vivi laat zich zoenen, maar trekt zich snel terug wanneer zijn tong te opdringerig wordt. Nils en Elna doen niets.

Ze spreken af dat ze elkaar de volgende avond weer zullen zien. Dan kunnen ze er weer een paar uur tussenuit knijpen. Vivi legt uit waar het schuurtje staat en dat was het dan.

Ze fietsen zo hard ze kunnen om warm te blijven en wisselen geen woord; alleen de rubberbanden knarsen over het grind. In het schuurtje kruipen ze snel in hun slaapzak en hijgen uit van het harde fietsen.

‘Ze waren allebei leuk’, zegt Vivi. Daarna verdraait ze haar stem en bromt met haar zwaarste basstem: ‘Puike kerels, een sieraad voor ons Zweedse leger.’ En dan vraagt ze met haar gewone stem of Elna het heeft herkend. Wie deed ze na?

Elna weet het niet.

‘Was het zo slecht?’ vraagt Vivi chagrijnig. ‘Het was Per Albin, verdorie. Luister je nooit naar de radio? Hij is nog socialist ook, je vader zal toch wel aan de radio gekluisterd zitten?’

‘Hij zegt dat het nieuws in de krant beter is’, antwoordt Elna en ze voelt dat ze geïrriteerd raakt. Ze vindt het niet prettig dat haar vader wordt beschreven als iemand die ergens aan gekluisterd zit. Ze heeft natuurlijk lange tenen, maar toch.

‘Nou?’ vraagt Vivi vanuit de diepte van haar slaapzak.

Wat zij ervan vindt?

Ja hoor, ze waren best leuk.

Morgen zien ze elkaar immers weer.

Dan is het zondag. Uiterlijk maandag moeten ze naar het zuiden karren. De tijd is kort, hun vrijheid krimpt. Maar ze hebben de grens gezien, ook al was het maar een meer met een knerpende roeiboot erop.

Ze verdwijnen in hun slaapzak, trekken hem helemaal dicht om de muggen buiten te houden en vallen in slaap.

Het is zeven uur ’s avonds, het is zondag en de twee dienstplichtigen zijn de schuur binnengekropen, met een mondharmonica en brandewijn, de eerstgenoemde van een kameraad geleend, nummer 42 Ekström, en het laatste buiten het rantsoen om stiekem gekocht bij bakker Lundström in Särna, arak, die smaakt naar de zweetsokken van de duivel, maar waar je flink dronken van wordt. Lundström is een uitkomst voor degenen die in deze omgeving de grens bewaken, hij is een fanatieke Duitslandhater, en aangezien hijzelf is afgekeurd vanwege zijn omvang en zijn platvoeten, steekt hij het Zweedse leger een hart onder de riem met zijn bakkersbrandewijn. Zo draagt hij zijn steentje bij, en hij is van plan de drank tot de laatste druppel uit te schenken, tot de dag waarop de instanties niet alleen maar mopperen over de enorme hoeveelheden arak die er in de bakkerij doorheen schijnen te gaan, maar komen controleren, of erger nog, zijn rantsoen intrekken.

Twee flessen hebben ze bij zich. Een hebben ze op de heenweg al half leeggedronken. Ze zijn aangeschoten, onder het fietsen over de landweg hebben ze schuine moppen tegen elkaar geschreeuwd. En de verdeling hebben ze de vorige avond al gemaakt, toen ze in de bosjes lagen te gluren terwijl de meisjes bij hun fiets op hun verschijnen stonden te wachten. Het hooi in de schuur is muf, maar ze hebben hier minder last van muggen dan buiten. De slungel die Nils heet, kan matig mondharmonica spelen, om de haverklap klinken er valse noten, maar als aansporing om te gaan dansen werkt het prima. Een liedje hier en een liedje daar, ze doorlopen alle stadia. Eerst een poging om eenstemmig te zingen en te laten horen dat je goed bij stem bent, daarna komen de houtskoolbranders uit de gedichten van Dan Andersson en de bossen van Luossa. Dan een poosje pure flauwekul, bosbessenstruiken en schapenwol, spinnetjes en het kleintje dat ter wereld komt. En ten slotte Taube en onbegrijpelijke swing.

Het is de bedoeling dat Vivi en Elna gaan drinken. Vivi aarzelt niet, ze klokt het naar binnen en trekt een vies gezicht. Elna pakt de fles aan die haar toegestoken wordt. Ze heeft nooit eerder gedronken, haar ervaring beperkt zich tot die keer dat ze het puntje van haar tong in Runes borrelglaasje mocht dopen. Maar het lijkt wel of Vivi eerder een brandewijnfles aan haar mond gezet heeft, zelfs de Knuist kijkt ervan op. Ze drinkt op een koppige, zelfbewuste manier. De Knuist raakt bijna iets van zijn opgepompte mannelijkheid kwijt. Weliswaar krijg je min of meer weerspannige boerenmeisjes gemakkelijker op de knieën als je ze eerst een borreltje kunt laten drinken, maar dit meisje drinkt alsof ze nooit anders gedaan heeft. Wat betekent dat?

Voor Elna is het snel afgelopen. Ze krijgt een prikkende, brandende keel, en de vlammen slaan haar uit. Ze moet onbedaarlijk lachen, terwijl ze ook heel zeker weet dat ze opeens de kunst van het mondharmonica spelen verstaat. Wanneer ze bukt om de mondharmonica te pakken valt ze voorover, maar dat maakt niet uit, de slaapzakken en het hooi zijn zacht. Er hangt een plezierig waas in haar hoofd, al wordt het wel moeilijk om haar gedachten en bewegingen onder controle te houden. Zelfs haar tong doet raar, die glibbert door haar mond wanneer ze iets wil zeggen, en dat wil ze continu. In tegenstelling tot Vivi, die voelt wanneer ze haar grens bereikt heeft en pertinent weigert die te overschrijden, heeft Elna die barrière nog niet ervaren. Als ze de fles te pakken krijgt drinkt ze, lekker is het niet, ze moet er bijna van overgeven, maar het moet erin en ze houdt het binnen.

Plotseling zijn Vivi en de Knuist opgeslokt door de duisternis in de donkerste hoek van de schuur, en wanneer Elna opeens voelt dat ze naar buiten moet, de nacht in om frisse lucht te happen, heeft de bleke Nils er niets op tegen om haar gezelschap te houden. Maar waarom trekt hij in vredesnaam een van de slaapzakken mee? Knap is hij niet, maar hij kan dus wel grappige dingen verzinnen! En natuurlijk kunnen ze wel even buiten in de zomernacht gaan liggen. Het ligt lekker, het vocht is verkoelend, en de matte zomersterren draaien als glimmende wespen aan de hemel rond. Of zijn het de lichtflitsen in haar hoofd, achter haar oogleden? Daar kan ze echt niet achter komen …

En wanneer hij koppig op haar klimt laat ze hem begaan, het zal er wel bij horen, en ze weet immers wel wanneer ze ho zegt. Maar hij neemt geen genoegen met handen, hoofd, gezicht en hals; het is niet normaal hoe hij wroet en trekt. Wanneer hij onder haar jurk komt en in haar ene borst begin te knijpen, heeft ze er genoeg van en ze rolt op haar buik. Nu lijkt het erop dat hij haar verder met rust laat, ze hoort hem naast haar in de weer, maar wat maakt haar dat uit? Het gras is vochtig en koel aan haar gezicht, eigenlijk zou ze nu moeten slapen, ze voelt dat ze belangrijke dromen kan krijgen … Maar dan ligt hij weer boven op haar, en voordat ze kan reageren heeft hij haar jurk al omhooggeschoven en haar onderbroek op haar knieën getrokken. Nu wordt ze kwaad, dit wil ze niet, maar zijn opwinding maakt hem sterk en ze moet een hele poos slaan en wrikken voordat ze erin slaagt zich om te draaien. Dan ziet ze dat hij geen broek aanheeft, zijn lid steekt onder de rand van zijn hemd uit, en het is niet bleek zoals zijn gezicht, maar blauwrood en opgezet. Hij trekt haar onderbroek helemaal uit en wrikt zich tussen haar benen. Wanneer ze zijn haar vastpakt en eraan trekt, geeft hij haar een klinkende klap in het gezicht en houdt daarna haar armen vast. Hij stoot en stoot, maar kan de goede plek niet vinden. Ze knijpt in zijn zak, zodat hij in elkaar krimpt, maar het is net of hij extra kracht krijgt van de pijn en nu heeft hij het gevonden, hij dringt zich met een gekwelde grom naar binnen, en Elna beseft dat ze verkracht wordt. De klap gloeit nog na, de drank maakt alles wazig, zowel in haar onderlijf als in haar hoofd. Ze spartelt tegen, maar ze komt niet los, hij hijgt en stoot en ze heeft het gevoel dat hij helemaal in haar maag zit. Dan schokt hij een paar keer heftig, hij kreunt en kwijlt en valt met zijn hele gewicht boven op haar. Ze slaat hem op zijn rug, maar daar trekt hij zich niets van aan, ze wurmt zich los en hij ligt uitgeteld in het gras te hijgen. Elna vindt haar onderbroek in het gras, trekt hem aan en merkt dat ze plakkerig is van onderen, maar nu heeft ze maar één gedachte: slapen. Ze pakt de slaapzak beet, wankelt naar de muur van de schuur en kruipt in de slaapzak die ze tot boven haar hoofd dichtritst. Slapen, alleen slapen. Wat gebeurd is, is niet gebeurd; morgen ziet alles er weer anders uit en moeten ze een heel eind fietsen …

’s Ochtends zijn ze weg. Wanneer Elna wakker wordt zit Vivi koffie te zetten op het kleine spiritusstelletje, het is weer een mooie ochtend en er zoemt een hommel boven hun hoofd. Ze heeft een droge mond en haar hoofd bonst.

‘Goedemorgen’, zegt Vivi. ‘Wat zie jij eruit!’

Hoezo? Ze kruipt uit de slaapzak en strompelt de schuur binnen. Ze heeft een stukje spiegel in haar tas. Wanneer ze haar gezicht ziet, herinnert ze zich de klappen en ze heeft een schram op haar wang en een blauwe plek in haar hals. Maar komt dat van een zuigende mond of van een klap? Dat zou ze niet kunnen zeggen.

Ze drinkt koffie en vraagt hoe het met Vivi gaat. Ja hoor, prima. Het was gezellig met de Knuist. (Hoewel hij wel door bleef drammen en kwaad werd toen hij zijn zin niet kreeg en ze hem niet eens wilde aftrekken. Maar goed, als hij eenmaal doorheeft dat hij haar, ondanks de brandewijn en de belofte om voor het zingen de kerk uit te zijn, niets kan laten doen wat ze niet wil, is hij wel geschikt. Ze zitten verder de hele nacht in een hoekje weggedoken.) Uiteindelijk stond Nils in de deur van de schuur en zei dat ze weer eens moesten gaan. Toen hadden zij en de Knuist Elna allang horen snurken aan de andere kant van de muur.

‘En jij dan?’ vraagt Vivi.

Elna wil er niet aan denken, het is een nare droom die vast wel zal verdwijnen zodra ze weer op de fiets zitten.

‘Ook zoiets’, zegt ze. ‘Maar hij liet me pas met rust toen ik in mijn slaapzak was gekropen.’

Vivi zegt weer dat ze het aardige jongens vindt. Elna zegt niets, ze mompelt alleen iets onduidelijks.

De week in Skallskog vliegt voorbij. Jan Kip is boos wanneer hij beseft dat Rune hem twee spichtige meisjes heeft gestuurd, hij had op een paar flinke hulpen gerekend. Dat zegt hij ook ronduit, maar dat laten Vivi en Elna niet op zich zitten, en ze sloven zich flink uit met hun harken om te laten zien dat zij verdorie ook wel kunnen werken. In de aanhoudende warmte werken ze van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat en daarna kunnen ze niet veel meer dan eten, zich een beetje wassen en slapen in de lege kamer van de knecht. Rune had het helemaal goed gezien, de zoon en de knecht van Jan Kip horen bij een grote groep dienstplichtigen die zijn opgeroepen voor neutraliteitsbewaking, en ondanks herhaalde brieven van Jan Kip naar de betrokken militaire instanties hebben ze geen verlof gekregen voor de hooioogst. Wat hij echter volstrekt niet begrijpt, is wat die arme jongens in de scherenkust van Blekinge te zoeken hebben, het ontbreekt hun totaal aan capaciteiten voor marinewerkzaamheden. Maar het leger schijnt ingericht te zijn volgens de verwarde wet van het toeval en het gerucht gaat dat boerenjongens uit hartje Lapland wachtlopen op de Kärnantoren in Helsingborg, dus wat dat betreft … Maar Jan Kip ziet na een paar dagen van grommende twijfel dat hij echt wel iets aan deze beide meisjes heeft. Het was helemaal prachtig geweest als hij ook nog had kunnen verstaan wat dat meisje uit Skåne zei, praten kan ze als de beste …

Ze krijgen het hooi onder dak zonder dat ook maar één regenbui voor oponthoud heeft gezorgd. Wanneer het werk gedaan is en ze op de fiets naar het station van Rättvik zullen gaan om daar de trein te pakken, stopt Jan Kip hun in een aanval van goedmoedigheid allebei tien kronen toe. Een flink lunchpakket krijgen ze ook mee, de groeten aan Rune en de rest van de familie, en ze moeten maar gauw eens weer komen. Je weet er immers niets van hoelang de oorlog nog zal duren, en de jongens krijgen voorlopig vast nog geen toestemming om hun eilandjes te verlaten, daar klinkt het tenminste niet naar in de korte brieven die met onregelmatige tussenpozen arriveren.

Op een ochtend om zes uur nemen ze afscheid op dezelfde plek waar ze elkaar hadden ontmoet, op het perron van Borlänge. Ze zijn gebruind en uitgerust, ondanks het harde werken in het hooi. En natuurlijk blijven ze schrijven, nog enthousiaster nu ze elkaar hebben ontmoet en hebben gemerkt dat ze elkaar aardig vinden en graag met elkaar optrekken. Ze staan op het perron en houden elkaars handen stevig vast, ze beloven elkaar dat ze brieven zullen schrijven en dat ze elkaar gauw weer zullen zien, wat er ook gebeurt, oorlog of geen oorlog.

Vivi’s trein vertrekt het eerst en Elna holt mee naast de wagon totdat het perron ophoudt, en zwaait.

Wanneer ze daarna op het houten bankje in haar eigen trein zit, tussen Borlänge en Falun, komt datgene weer boven dat ze de laatste week heeft weggestopt. Ze is ontzettend bang dat ze zwanger is geraakt. Keer op keer heeft ze de gebeurtenissen bij de schuur opnieuw doorgemaakt, en ja, wat niet mocht gebeuren is gebeurd. Ze kijkt uit het raam, over het Runnmeer, dat glinstert tussen de dennenstammen, en denkt: God in de hemel, het mag gewoon niet waar zijn …

Hoe heette hij? Nils? Maar hoe nog meer? En waar woont hij als hij niet in dienst is? Wat doet hij? Godnogaantoe, ze weet ook helemaal niets van hem …

De trein knarst en schudt. Falun, Hofors en dan is ze weer thuis.

Vijf weken later, halverwege augustus, weet ze dat ze in verwachting is.

Ze woont nu in het huis van ingenieur Ask. Direct na thuiskomst is ze bevorderd tot eerste hulp in de huishouding, aangezien haar collega Stina de benen heeft genomen tijdens het verblijf nabij Stockholm. Dat ondankbare wicht heeft het aanbod van een weduwe aan de Kommendörsgatan aangenomen – midden in Stockholm! – en is er brutaalweg vandoor gegaan. Maar op Elna vertrouwen ze natuurlijk, zij is zo meegaand en tevreden …

Een eigen kamer achter de keuken, zo krap als de box van een kalf, maar toch, een eigen kamertje. En in dat bed wordt ze elke ochtend wanhopig wakker en dan hoopt ze dat er bloed op het laken zal zitten. Maar dat zit er nooit, ze is een maand over tijd, en wanneer ze op een ochtend het ontbijt van de ingenieur klaarmaakt, moet ze opeens overgeven. Dan valt haar laatste verschansing, het ongeluk is echt, ze heeft een kindje in haar buik.

Ze doet het enige wat ze kan doen, ze schrijft aan Vivi, ze vertelt wat er voor de schuur echt is gebeurd, terwijl Vivi en de Knuist binnen zaten. Ze vertelt alles, het geweld, de klappen, de stekende pijn in haar onderlijf, de laatste pompende stoten, haar dijen die plakkerig waren na afloop, de witgele, stijve vlekken in haar onderbroek. Ze schrijft ook dat ze zich natuurlijk uit alle macht heeft verzet, maar dat hij te sterk was, en zij te dronken. En nu wordt ze niet ongesteld, ze is vast in verwachting. Of zou ze het mis kunnen hebben? Schrijf, antwoord zo snel je kunt. Ik heb alleen jou, Vivi, en verder niemand. Thuis kan ik het niet vertellen. Was je maar niet zo ver weg, ik verdrink mezelf, antwoord me, help me. Ik wil dit niet …

Nee, ze overdrijft niet. Wie moet ze in vredesnaam om raad vragen? De gedachte alleen al om het aan haar moeder of aan Rune te vertellen is beangstigend, erger dan alle nachtmerries. Ze weet dat ze meteen voor een gevallen vrouw zou worden uitgemaakt. Haar moeder zou waarschijnlijk alleen naar de slaapkamer vliegen en de deur dichtslaan, maar haar vader zou vast tekeergaan, haar slaan uit woede en schaamte en haar dan de deur uit schoppen met de woorden dat ze nooit meer terug hoeft te komen, dat ze beter nooit geboren had kunnen worden …

Ze weet toch ook niets! Over dit soort dingen praat je gewoon niet. Toen ze voor het eerst ongesteld werd, toen het daar begon te bloeden, dacht ze dat ze doodging, dat ze helemaal leeg zou bloeden. In paniek holde ze toen naar Ester, die haar hielp en vooral ook uitlegde hoe of wat. Ze gaf haar een van haar eigen maandverbanden en leerde haar hoe ze die zelf kon maken. Dat je bij mannen uit de buurt moet blijven is het enige wat ze weet. En haar broer Arne dan? Als van zijn grote verhalen over contacten met vrouwen ook maar een tiende waar is, en het niet alleen maar dromen en leugens zijn, hoeveel kinderen heeft hij dan? Hij heeft geen kinderen, dat weet ze zeker. Er is zo veel wat ze niet begrijpt …

In 1937 komt er een wet die de verkoop van voorbehoedsmiddelen toestaat, dan hoort ze erover, eerst denkt ze dat het voorhoedemiddelen zijn, maar dan hoort ze op het schoolplein hoe het echt heet. En ze heeft een keer een kapotje gezien, glibberig en doorzichtig, vies vond ze het. Moet een vrouw zo’n ding in zich hebben? Nooit!

Ze zet haar tanden op elkaar en voert haar duizenden taken uit onder het toeziend oog van mevrouw Ask. Maar de oorlog interesseert haar nu helemaal niets meer; het maakt haar niet uit waar mevrouw Ask en de bezorgde man het aan de eettafel over hebben. Als ze het over het laatste nieuws van het front hebben, wil ze het soms wel uitschreeuwen dat ze in verwachting is. Horen jullie dat? In verwachting en ik wil dat kind niet! Maar natuurlijk schreeuwt ze niet, ze zegt niets.

Voordat ze antwoord krijgt van Vivi is ze apathisch, ze kan geen zinnige gedachte denken.

Er is in haar hart alleen plaats voor een groot ‘nee’, ingepakt in een wolk van wanhoop.

Wanneer de brief van Vivi komt, rukt ze de envelop open en slaat de deur van haar meidenkamer dicht, ook al zou ze eigenlijk op de binnenplaats matten moeten kloppen. Maar dat moet maar even wachten, nu zijn alleen Vivi’s woorden belangrijk.

Vivi blijft haar verbazen. Het eerste wat ze schrijft is dat ze met haar moeder heeft gesproken, ‘want die heeft een paar keer een abortus gehad, dus zij weet er meer van dan ik!’

Het is een lange brief, een heleboel dichtbeschreven velletjes, met doorhalingen, inktvlekken en toevoegingen, en Elna is innig dankbaar wanneer het tot haar doordringt dat Vivi zich echt druk maakt om haar. En Vivi’s moeder zelfs ook!

Elna moet de brief een paar keer lezen voordat het allemaal tot haar doordringt, en daar is ze nog mee bezig wanneer mevrouw Ask zonder kloppen de deur openrukt en vraagt of brieven lezen tot Elna’s taken hoort. Elna stopt de brief in de zak van haar schort, biedt haar excuses aan en gaat snel naar de binnenplaats. Daar slaat ze zo hard op de dikke matten dat het stof opwervelt, terwijl de brief onafgebroken als een film door haar hoofd blijft draaien.

Vivi en haar moeder zijn realisten. Ze geloven niet dat het zin heeft aangifte te doen van verkrachting. Ze hebben de twee dienstplichtigen zelf uitgenodigd, ze hadden gedronken … Nee, dat gaat niet. En dan rest er niets anders dan datgene waartoe zo veel vrouwen zich elk jaar genoodzaakt zien, de illegale vruchtafdrijving.

‘Ik weet niet hoe het in Sandviken is,’ schrijft Vivi, ‘maar Gävle is een grote stad, met een haven en alles. Daar zit vast wel iemand die het kan doen. Maar let goed op naar wie je toe gaat, het kan gevaarlijk zijn. Zoek iemand die het zelf heeft laten doen en vraag het aan haar.’

Gävle? Ze klopt de matten, ze slaat er zo hard op dat ze gaat zweten. Wie kent ze in Gävle? Vivi, je bent zo ver weg … Ik red dit niet zonder jouw hulp. Ze klopt en klopt. Mevrouw Ask, die haar in de gaten houdt van achter de grote ramen van de woonkamer, knikt tevreden. Het is een flink meisje, ze ontziet zichzelf niet. Je zou het haar bijna vergeven dat ze een brief zat te lezen, als je ziet hoe ze nu aanpakt. En dat het meisje een verloofde heeft die haar schrijft is alleen maar logisch …

’s Avonds, in de eenzaamheid van haar kamertje, neemt ze haar wanhopige besluit. Het moet geheim blijven, als het uitkomt dat ze in verwachting is, snijdt ze haar keel door. Er blijft niets anders over dan Vivi’s advies op te volgen en naar Gävle te gaan. Maar ze heeft hulp nodig, ze kan moeilijk in Gävle op het station gaan staan roepen dat ze iemand zoekt die een sonde in haar wil steken. Wie moet ze het vragen, wie kan haar helpen en vertelt het niet door? Uiteindelijk komt er maar één persoon in aanmerking. En ze doet het schoorvoetend, ze kent hem zo slecht, ze weet niet hoe hij zal reageren, of ze hem kan vertrouwen. Maar ze heeft niemand anders dan hem. Arne, haar oudste broer. Hij kent Gävle, hij gaat er dansen, hij ontmoet er vrouwen, hij kan haar misschien helpen. Ze heeft geen keus en ze huilt zichzelf in slaap; ze probeert er niet meer over na te denken nu het besluit eenmaal genomen is.

Op zondag wordt er gevoetbald, Sandviken tegen Degerfors in het Jernvallenstadion. Sandviken wint met 3-1. Voor de tribune met staanplaatsen blijft Elna staan kijken of ze Arne ziet. En daar komt hij aan, niet alleen, maar met vrienden. Ze aarzelt, hij is haar al bijna voorbijgelopen, maar dan ziet hij haar en hij blijft abrupt staan. Iets in haar gezicht verraadt waarschijnlijk dat ze daar niet zomaar per ongeluk staat. Hij roept naar zijn maten dat hij even met zijn zus wil praten.

‘Ik wist niet dat je van voetbal hield’, zegt hij.

‘Ik stond op jou te wachten’, weet ze moeizaam uit te brengen. Maar dat merkt hij niet, het was een schitterende overwinning en vooral het laatste doelpunt was prachtig.

‘Een vrije trap van vijfentwintig meter’, zegt hij. ‘Precies in het linkerkruis. De keeper had het nakijken. Hij bewoog niet eens, hij stak geen vinger uit! En wat kom jij doen?’

Ze lopen naar het Storsjön en gaan op een steiger bij het meer zitten. Arne kijkt zijn zus vragend aan. Wat is er in vredesnaam met haar aan de hand?

Ze vertelt het, nadat ze hem eerst keer op keer op het hart gebonden heeft dat hij er niet over mag praten. Dat moet hij plechtig beloven. Dat doet hij natuurlijk, hij zegt toch nooit iets? Maar wat is er dan?

Ze vertelt alleen het noodzakelijkste, ze is in verwachting en ze moet van het kind af, anders pleegt ze zelfmoord. Ze heeft hulp nodig om iemand te vinden in Gävle die … Weet hij iemand? Hij kent toch zeker wel iemand? Dat moet, dat moet!

‘O, verdomme’, zegt hij. ‘Wat heb je nou weer uitgespookt? Wat zullen ze er thuis wel van zeggen?’

Thuis gaat niemand iets zeggen, want ze komen het niet te weten!

Hij heeft beloofd dat hij niets zal zeggen. En zij huilt. Hij kijkt hulpeloos om zich heen, maar er komt niemand langs, er is geen mens. Een huilend zusje op een steiger kan anders een zware last zijn voor een jongeman als hij.

Hij wil details weten, wie, waar? Maar ze schudt alleen haar hoofd, daar gaat het niet om. Ze grijpt hem bij de arm, krabt in zijn eeltige vuist en zegt dat hij haar moet helpen.

‘Ik weet niets van dat soort dingen’, zegt hij slap. ‘Ik hoor alleen weleens wat. Maar dat zijn maar praatjes.’

‘Maar een van je vriendinnen dan?’ vraagt ze smekend. ‘Je hebt er zo veel. Een van hen?’

Dan is hij eerst trots en vervolgens beledigd. Ja, natuurlijk kent hij veel meisjes in Gävle, maar hij brengt ze niet in de problemen. Hij kijkt wel uit dat hij niet jarenlang voor een kind hoeft te betalen. Maar …

Nee, ze accepteert geen gemaar. Hij moet het voor haar doen.

Hij gaat er vanavond heen, zegt hij ten slotte. Hij zal zien wat hij kan doen. Maar hoe heeft ze verdomme zo oliedom kunnen zijn om zich zo in de nesten te werken?

‘Zo dom ben ik nou eenmaal’, schreeuwt ze. Hij zegt ‘st’ en kijkt om zich heen. Lieve help, ze is compleet hysterisch. Het is toch niet het eind van de wereld …

Ze staat op en geeft haar wanhopige woorden zo veel mogelijk gewicht.

‘Ik wacht morgen op je bij de fabriek’, valt ze hem in de rede. ‘Ik verzin wel iets om vrij te krijgen. En geef papa en Nisse een grote voorsprong.’ (Dat doet haar eraan denken dat de jongen die haar in het ongeluk heeft gestort ook Nisse heette, net als haar broer. Was hem dit maar overkomen, denkt ze vals en ze huivert.)

Ja, hij belooft het, hij zal het proberen. Maar ze moet zich er niets van voorstellen. En hoe kan ze zo godvergeten stom zijn geweest om niet beter op te passen. Zich zo te laten gebruiken … En dat is dan zijn familie, verdomme!

De dag daarna glipt ze stiekem weg uit het witte huis en ze rent naar de poort van de fabriek, verstopt zich achter een laadplatform dat vol staat met cementen buizen en kijkt door de kieren hoe vader Rune en Nisse de fabriekspoort uit komen, midden in de vermoeide horde die naar de arbeiderswoninkjes kronkelt. Even later staat Arne bij haar.

‘Nou, misschien’, zegt hij.

Iemand die iemand weet die iemand weet die het heeft laten doen.

Meer kan hij nu nog niet zeggen. Maar woensdag gaat hij weer naar Gävle om te dansen en dan kan hij misschien meer aan de weet komen. Het is een rotklus die hij op zich heeft genomen, maar als je een zus hebt die zich de mannen niet van het lijf kan houden, dan moet je wel …

Die woensdag is er echt iemand die iemand kent die op haar beurt Rutan noemt, een oude arbeidster op de brouwerij die zich niet te goed voelde om de hoer te spelen toen de honger voor de deur stond. Arne zit een sapje te drinken in het danscafé tijdens een pauze, en dan noemt Viola haar naam. Maar waarom is Arne geïnteresseerd in zo iemand? Nee, hij vraagt het zomaar, nergens om, straks gaan ze weer dansen en dan maakt het niet meer uit. Maar waar woont die Rutan dan? Viola heeft plotseling geen behoefte meer aan zijn gezelschap, ze staat op om naar het toilet te gaan en haar haar te kammen. Maar volgens haar woont ze in een krot achter een van de biercafés aan de haven, Het Anker of zo …

‘Nu moet je het verder zelf opknappen’, zegt Arne wanneer hij weer door zijn zus wordt opgewacht bij de fabriekspoort. Hij vindt het een rotsituatie, hij wil er helemaal niets mee te maken hebben. Maar nu heeft hij in ieder geval gedaan wat hij kon.

De volgende dag gaat Elna naar mevrouw Ask, die in haar uitverkoren kranten zit te lezen, en gnuift om liberale en sociaal-democratische beschouwingen over het verloop van de oorlog. Moeten ze nou echt zo laf en onoprecht zijn in al hun beklemmende voorzichtigheid? Zien ze niet dat het maar één kant op kan gaan met de oorlog? En was Hitlers verrassende en tactisch superieure bliksemaanval op het Russische bolsjewistische nest niet het begin geweest van een beslissende kruistocht waar alle fatsoenlijke mensen al vijfentwintig jaar op zaten te wachten, al vanaf 1917? Nee, Zweden is waarachtig een klein land. Maar ook hier zal de Nieuwe Orde het democratische schorriemorrie wegvagen, als Hitler de tijd maar krijgt en de grote taken uitgevoerd zijn … ‘Wat wil je, meisje?’

‘Of ik een middag vrij kan krijgen’, zegt Elna met een buiginkje.

‘Maar Elna heeft toch de zondag vrij en om de week een woensdagmiddag’, antwoordt mevrouw Ask over de rand van de krant heen. Ze vindt het niet prettig als ze wordt gestoord terwijl ze de krant leest. Nu ze geen kinderen heeft gekregen, vormen de kranten de wereld waar ze haar overtollige energie in stopt. En dan wil ze niet gestoord worden, dat heeft ze uitdrukkelijk gezegd. Ja, toch?

‘Ik heb een vriendin in Gävle die zware brandwonden heeft opgelopen bij een ongeluk’, liegt Elna, die zich goed heeft voorbereid. ‘Misschien gaat ze wel dood.’

Mevrouw Ask fronst haar voorhoofd en laat de krant zakken. Brandwonden?

‘Ze zat op haar hurken voor het fornuis toen er een grote ketel water omkiepte’, gaat Elna verder. ‘Ze heeft kokend water over zich heen gekregen, over haar rug en op haar hoofd. Haar haar is verschroeid.’

Mevrouw Ask huivert en wil niet meer horen. Ze krijgt vrij, maar met de strenge vermaning dat het niet weer mag gebeuren.

‘Dank u beleefd, mevrouw Ask’, zegt Elna en ze buigt weer. Maar in haar hart verwenst ze de bleke steekneus achter haar kranten, ze vindt het vreselijk dat ze hier als een voetveeg wordt behandeld.

Wanneer ze Rutan de volgende dag ontmoet, staat ze tegenover een vijfendertigjarige vrouw die wel zestig lijkt. Een uitsmijter voor een biercafé heeft loom met zijn hand naar de binnenplaats gewuifd, waar de vrouw tussen de vuilnisbakken, de latrine en de ratten woont.

Ze klopt aan bij een scheve deur in een onverlicht portiek, een vies papiertje op de deur deelt mee dat dit de woning is van Rut Asplund (of Asklund, dat kan ze niet goed zien). Na wat geschuifel gaat de deur op een kiertje open en een vrouw met bloeddoorlopen ogen staart haar aan.

‘Wat mot je?’ vraagt ze en de dranklucht slaat Elna in het gezicht.

Dan is ze binnen. Een keuken, smerig, beroet, het enige raam vettig beslagen. Een kamer, verlicht door een kaal peertje aan het plafond. Een kamer met een paar kapotte stoelen waarvan de veren onder de beschimmelde stopplekken schommelen, bergen flessen, sigarettendoosjes, en voor de tweede keer in haar leven ziet Elna een kapotje. Maar ditmaal is het niet gebruikt, het ligt boven op een stapel kleren in een hoek van de kamer. Daar staat een onopgemaakt bed, met vieze, vlekkerige lakens en er zijn een paar matrassen tegen de muur gezet. Het is muf in de kamer, alsof die duizend jaar dicht heeft gezeten …

Verder nog iets? Ja, twee bleke, geschrokken kinderen, in een hoek weggedoken, bereid om hun jas aan te trekken en naar buiten te rennen als er herenbezoek komt. Dan moeten ze buiten blijven, op de binnenplaats of op straat, totdat ze het bezoek weer zien weggaan. Het zijn twee meisjes, een van tien en een wat jonger.

Elna wil rechtsomkeert maken en weghollen. Niet dat ze geschokt is door wat ze ziet, het is niet zo veel erger dan bij de meeste mensen. Nee, ze durft gewoon opeens niets meer. Maar ze gaat niet weg, ze blijft. Rutan stuurt haar kinderen naar buiten, ze vraagt of Elna een biertje blieft en ze wil weten waar ze voor komt.

‘Als je hoer wilt worden, moet je naar Stockholm’, zegt ze en ze schopt een ruigharige kat opzij, die onder het bed vandaan was gekropen. ‘Daar heb je op jouw leeftijd nog een kans op iets beters en hoef je niet op een stinkend halfdek liggen neuken. Al zijn zeelieden vaak de kwaadsten niet, ze betalen wat ze schuldig zijn en kunnen bovendien aan jenever komen, maar ze zijn vaak zo geil dat ze nooit tevreden zijn. En dan heb je al die buitenlanders op de schepen met hun speciale wensen die niet altijd even leuk zijn.’ Nee, ze moet naar Stockholm, als ze daar tenminste voor komt …

‘Of heeft iemand je met kind geschopt? Waarom zeg je niets? Je komt toch niet uit pure nieuwsgierigheid? Wie heeft je naar mij toe gestuurd?’

Rut is dronken. Niet zo dat ze wankelt of niet meer weet wat ze zegt, ze is gewoon net dronken genoeg om zich staande te kunnen houden. Het vieze huisje wordt er niet minder beklemmend door, de kinderen niet minder bleek, maar toch wordt het draaglijker. Maar wat wil dat arme kind nou dat tegenover haar zit? Ze ziet er tamelijk goed gevoed uit, bovendien gebruind, en haar kleren zijn heel. Waarom zou ze willen tippelen? Heeft de krankzinnige droom van geluk en een rijke man haar in zijn macht? Nee, daar lijkt ze het type niet voor. Rut heeft de mensen goed leren inschatten, anders had de een of andere gek haar allang doodgeslagen of opengereten. Nee, het meisje zal wel zwanger zijn. Ze is het gewend dat ze dan bij haar komen voor adressen en redmiddelen.

‘Nu moet je je mond eens opentrekken’, zegt Rut en ze schopt naar de kat die weer onder het bed wil kruipen waar hij zijn onderaardse leven leidt.

Wanneer Elna haar verhaal heeft gedaan en Rutans vermoedens heeft bevestigd, begint ze te huilen. Rutan trekt een vies gezicht, van huilen is ze niet gediend. Tranen zijn zo duivels waar, het enige echt ware wat er is. Ze kan het weten, ze heeft zeven kinderen van wie ze er maar één heeft hoeven begraven. Maar de vier die ze hier niet heeft, die is ze kwijtgeraakt, ze zijn door vreemden geadopteerd, ze weet niet waar ze wonen. Zeven kinderen, van vijf verschillende vaders. Alleen de twee meisjes hebben dezelfde vader, al zat er nog een jongetje tussen, het kapotje knapte op het dek van een Engels vrachtschip. Maar hoeveel abortussen en miskramen ze heeft gehad, weet ze haast niet eens meer. In ieder geval acht, dat weet ze zeker. En nu is haar baarmoeder zo kapot dat ze er niet meer kan krijgen, godzijdank niet. Het is een wonder dat ze het heeft overleefd. Ze werkt niet meer op de brouwerij, daar is ze eruit gevlogen nadat ze een keer dronken en onder de kots was komen bottelen. Haar leven is een stinkzooi; ze raakt die stank nooit meer kwijt en vecht er allang niet meer tegen. Nu staat haar maar één doel voor ogen, en dat is goed zorgen voor de twee kinderen die de instanties nog niet van haar hebben afgepakt, en hen klaarstomen voor het leven. Wat er verder gebeurt, kan haar niet schelen. Maar soms vraagt ze zich af of de specifieke stank van dit leven met haar mee zal gaan de kist in. Daar is ze bang voor, daar kan ze het ontzettend benauwd van krijgen als ze te veel heeft gedronken en dan smeekt ze wie het maar wil horen ervoor te zorgen dat ze na haar dood wordt verbrand. Ze kan de gedachte aan de stank die met haar mee zal gaan de kist in niet verdragen.

Alles, maar dat niet.

Het is net wat Rutan, de wijze hoer, zegt. Zwanger raken is voor Elna een ernstige ziekte. En ziektes moeten bestreden worden.

‘Er zijn zo veel manieren’, zegt Rutan wanneer Elna is gestopt met huilen. ‘Er zijn zo veel manieren omdat geen enkele zeker is. Bij de een kunnen kinacapsules en vijftien centiliter jenever al genoeg zijn om de vrucht af te drijven. Of kweekgras vermengd met amandelspijs. Er zijn natuurlijk ook medicamenten, maar dan moet je een recept hebben, Mangaan, Teton, en hoe die middelen ook allemaal heten, en vind maar eens een arts die ze voorschrijft en niet meteen de politie belt. Maar geen enkele manier is zeker; iets waar de een baat bij heeft, haalt bij de ander niets uit … Hoe ver ben je heen, meisje? Een maand? Nou, dat valt mee. Weet je de Österportsgatan te vinden?’

Nee, dat weet Elna niet, Rutan moet het uitleggen. ‘De heuvel op, de loods voorbij waar het naar naftaleen ruikt, daarna links en dan weer rechts. Er staat Johansson op de deur, de ingang zit aan de binnenplaats, drie keer lang en twee keer kort bellen. Ik ben zelf bij hem geweest en toen ging het goed. Maar zorg dat hij zijn handen wast en niet te dronken is. Dat hij nuchter is hoef je van hem niet te verwachten, maar hij moet wel met zijn ogen dicht zijn wijsvingers tegen elkaar kunnen zetten. Anders moet je weggaan … Wat het kost? Dat is verschillend.’

Ze weet het wel, maar ze wil haar niet onnodig bang maken. Ze komt er straks gauw genoeg achter wat voor kunsten Johansson heeft. En waarom zou ze haar van tevoren bang maken door te zeggen dat het vreselijk veel pijn doet, vooral als ze nog nooit een kind heeft gebaard? Nee, waarom zou ze het erger maken dan het al is? Dit ongelukkige wicht moet er zelf maar achter zien te komen, net als iedereen …

Hopelijk gaat het goed. Want zelfs dat is niet zeker. Je kunt een infectie krijgen of een abces, de dood ligt altijd op de loer wanneer er stiekem foetussen afgedreven moeten worden. Het had een man eens moeten overkomen, een politicus, een dominee, of wat voor hotemetoot dan ook. Had die maar eens gevoeld hoe het is, op een vieze tafel liggen met je benen wijd, terwijl een trillende dronkelap probeert raak te prikken met een smerige sonde … Dan piepten ze wel anders. Dat je kinderen met smart moet baren is nog tot daaraan toe. Maar dat je moet sterven of langzaam creperen omdat de een of andere stumper zich niet kan beheersen of niet voor het zingen de kerk uit kan zijn, daar gaat het om. Dat betekent de wet die abortus verbiedt.

Bedankt voor de hulp? Waarvoor zou je me bedanken? Betalen? Heb je geld, dan?

Wegwezen nu, en goed onthouden: linksaf en dan weer rechts, drie keer lang en twee keer kort. Niet verkeerd bellen want dan doet hij niet open. Het is immers verboden wat hij doet, dat weet je. Ga nu maar. Niet meer terugkomen … Meisje. Ik vind het zo jammer voor je, ik kan me er zo kwaad om maken, deze schurkenmaatschappij … Vort met jou en bid tot God …

Buiten botst Elna tegen een beschonken meneer aan, die een elegante hoed over zijn gezicht heeft getrokken. Hij strompelt langs haar heen en gaat bij Rutan naar binnen. Ze zit nog niet helemaal aan de grond, er komt nog af en toe een deftige meneer bij haar op bezoek. Sommige mannen vinden het opwindend om in vuiligheid en verval ontvangen te worden, om af en toe de onderwereld te bezoeken, om een echte gevallen vrouw te ontmoeten …

Drie keer lang, twee keer kort. De laatste trein naar Sandviken vertrekt al bijna, maar eerst moet ze een afspraak maken bij deze dokter.

Maar het is geen dokter die opendoet. Een kale man van een jaar of vijftig laat haar zwijgend binnen in een donkere hal. Hij draagt een zwarte ochtendjas. Elna had zich een man in een witte jas voorgesteld. Hij is ongeschoren en zijn ogen zijn flets. Is hij het echt?

Over een week kan ze komen. Hij moet er honderd kronen voor hebben. Of iets van vergelijkbare waarde. Dan jaagt hij haar weg, het is net of ze gejammer hoort achter een gesloten deur …

In de donkere augustusavond zit ze in de trein terug naar Sandviken. Tegenover haar zit een zwangere vrouw. Ze is arm, en haar buik puilt uit. Ze staart met een lege blik uit het donkere raam, misschien is ze maar een paar jaar ouder dan Elna.

Honderd kronen. Waar moet ze dat geld vandaan halen? Dat is drie keer een maandsalaris. Een voorschot vragen is haar enige mogelijkheid. Godzijdank krijgt ze haar geld niet van de steekneus, maar van de zorgelijke man. Hij kijkt haar af en toe met een weemoedige glimlach aan; als het van zijn vrouw mocht, was hij misschien zo aardig geweest als hij eruitziet.

Ze probeert niet meer aan de kale man te denken. Van alle narigheid die haar omgeeft is hij ook niet het ergste, en nu weet ze ook hoe ze zich er doorheen kan slaan.

Als ze het kind niet kwijtraakt, kan ze alleen nog maar zelfmoord plegen. Maar ze wil immers leven.

Ze kijkt uit het raam, de stations liggen ver uit elkaar. Af en toe glinsteren er lichtjes in de duisternis. De trein gaat hortend verder, de zwangere vrouw op het bankje tegenover haar verschuilt zich achter haar doffe blik.

Wanneer Elna de ingenieur koffie serveert na het avondnieuws maakt ze een buiginkje en ze stelt haar vraag. Hij kijkt haar verbaasd aan.

‘Drie maanden loon vooruit, dat is nogal wat’, zegt hij weifelend.

‘Ik zou het niet vragen als het niet nodig was’, antwoordt Elna.

‘Nee, natuurlijk niet … Ik zal erover nadenken.’

‘Ik heb het snel nodig’, zegt Elna.

Hij knikt. Hij zal er vanavond over nadenken.

Ze krijgt vijftig kronen. Hij heeft het er met zijn vrouw over gehad en een hoger voorschot is wat haar betreft uitgesloten. Elna beseft dat smeken geen zin heeft, als de steekneus haar zegje heeft gedaan, durft de ingenieur haar niet tegen te spreken. Ze neemt het briefje van vijftig in ontvangst – en buigt. Zo dankbaar, zo dankbaar. Maar waar moet ze de rest vandaan halen? Het beetje geld dat ze heeft, gaat op aan het retourtje met de trein.

Lenen van thuis? Waarvoor, gesteld al dat er geld zou zijn?

Nee, dat durft ze niet. Ze zou bekogeld worden met vragen en vader Rune is niet dom, hij zou iets vermoeden en ze zou zijn woede niet kunnen weerstaan als hij zijn vermoeden bevestigd zou willen zien.

Maar plotseling schiet haar iets te binnen wat de kale man heeft gezegd. Iets over vergelijkbare waarde … Als ze een zilveren beker had die vijftig kronen waard was, zou hij die dus aannemen. Maar ze heeft geen zilveren beker, ze heeft niets, helemaal niets!

Tijdens het afstoffen kijkt ze naar het glimmende zilveren servies achter het glas van een grote kast in de eetzaal. Ze hangt een schilderij recht dat naast de open haard hangt. Tijdens een diner heeft ze eens een opmerking over dit schilderij opgevangen. Was het nou drie- of vierduizend kronen waard? Ze weet het niet precies meer, alleen dat het een ontzaglijk hoog bedrag was. En in dit huis kan zij geen voorschot van meer dan vijftig kronen krijgen?! Alleen al in de eetzaal zou ze voorwerpen genoeg kunnen vinden om vijftig abortussen mee te betalen. En het is de vraag of ze het wel zouden merken als er een paar lepels verdwenen. Nou, vast wel, de steekneus die niets anders te doen heeft dan Hitlers successen te volgen en haar hulp achter de broek te zitten, zou het natuurlijk vroeg of laat ontdekken.

En hier staat Elna met haar stofdoek en ze vraagt zich af wat Vivi in haar plaats gedaan zou hebben. Natuurlijk zou die op de een of andere manier aan het benodigde geld hebben weten te komen …

Plotseling laait er een enorme woede in haar op, even machtig als de onderdrukte razernij die soms bij haar vader Rune bovenkomt wanneer hij drinkt. De tranen schieten haar in de ogen als ze daaraan denkt, en aan de gigantische onrechtvaardigheid in de wereld om haar heen, waarin zij de boel afstoft. Als dat de woede is die Vivi bedoelt als ze het over de politieke opvattingen van haar vader heeft, begrijpt ze die nu beter. Want nu ziet ze het. Al die porseleinen vazen, waar zij voorzichtig de stofjes van afveegt, waarom staan die in vredesnaam hier bij elkaar? Op één plek? Opeens houdt ze een paar zilveren lepels in haar hand. Die vormen het verschil tussen een ongelukkig leven – tenzij ze er een eind aan maakt met een sprong in donker water – en het tegenovergestelde, waarvan ze even een glimp heeft opgevangen tijdens de twee korte zomerweken: een leven waar je iets van kunt maken.

Maar natuurlijk steelt ze niets, zo is ze niet. Bezit is heilig, ook al is het toevallig bijzonder oneerlijk verdeeld. Niet omdat ze er tijdens de catechisatie mee om de oren is geslagen, maar omdat ze het haar moeder nog hoort zeggen: ‘Wees schoon op jezelf en wees eerlijk, dat siert je. Dat siert ons. Schoon en eerlijk, dan komt de heiligheid vanzelf …’

Vijftig kronen is alles wat ze heeft. Ten slotte ziet ze geen andere uitweg dan te hopen dat de kale man haar de rest zal laten afbetalen, ze heeft per slot van rekening een vaste baan, ze kan zelfs een werkgeversverklaring laten zien.

De avond voordat ze naar Gävle zal gaan, wast ze zich in de waskelder, ze kleedt zich helemaal uit en boent haar hele lichaam zorgvuldig schoon. Ze gebruikt niet haar gewone zeep, maar een paar flinters die ze van de badzeep van de steekneus heeft geschraapt. Ze hebben een zoete parfumgeur, die haar aan de afgelopen zomer doet denken.

Ze blijft staan met haar hand op haar buik en probeert zich voor te stellen dat daar iets zit wat een kind moet worden. En ze beseft dat ze in deze situatie zelfs niet de kans krijgt om zich af te vragen of ze het zou willen houden. Die gedachte is onmogelijk. Zo mag ze helemaal niet denken …

Ze legt schone kleren klaar en kruipt in bed. Ze begint aan een brief aan Vivi, maar na een paar regels (‘Hier ben ik weer. Morgen gaat het gebeuren …’) komt ze niet verder, de pen valt gewoon uit haar hand. Ze is bang en voelt dat ze hartkloppingen krijgt. Om niet te gaan zweten, gooit ze het dekbed van zich af, ze wil wel schoon zijn de volgende dag, dat in ieder geval. Ze doet het licht uit en ligt muisstil in het donker; ze vraagt zich af of ze tot God zou moeten bidden, die alles ten beste leidt en bestuurt. Nee, dat kan ze niet. Maar wat kan ze dan? Niets.

Helemaal niets.

Plotseling staat Nils voor haar, niet haar broer, maar die andere. Zijn broek slobbert om zijn witte benen, zijn lid staat recht naar voren en hij wil haar hebben, nu meteen.

‘Wat maakt het uit?’ vraagt hij. ‘Nu kan er immers niets gebeuren. Je kont omhoog, dan gaan we het eens van die kant proberen …’

Als hij in de buurt was geweest, had ze hem vermoord. En honderd kronen uit zijn portemonnee gehaald.

Daarna zou ze hem slachten en opeten. En gekotst hebben als een zieke kat …

Die nacht ligt ze urenlang wakker.

’s Middags neemt ze de trein naar Gävle. Hoe ze het ook probeert te voorkomen, het zweet staat onder haar oksels.