Henning Mankell

Tea-Bag

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Tea-Bag, verschenen bij Leopard

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 2001

Published by agreement with Leopard Forläg, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2003

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Reinout van den Bergh

isbn 978 90 445 2184 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de veertiende druk, 2009

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Het was een van de laatste dagen van de eeuw.

Het meisje met de brede glimlach werd wakker van de zachte regendruppels die boven haar hoofd tegen het tentdoek roffelden. Zolang ze haar ogen dichthield, kon ze zich voorstellen dat ze nog thuis was, in het dorp aan de rivier die het koude, heldere water van de bergen meevoerde. Ze kon het gevoel vasthouden zolang ze haar ogen gesloten hield. Maar zodra ze ze opendeed was het alsof ze in een lege en onbegrijpelijke werkelijkheid werd geslingerd. Dan bleef er van haar verleden niets anders over dan een spel van herinneringen waarin ze de lange vlucht die ze achter de rug had in schokkerige beelden opnieuw beleefde. Ze bleef doodstil liggen en probeerde langzaam wakker te worden, de dromen niet te verlaten zonder zich goed te hebben voorbereid. De eerste, moeilijke minuten van de ochtend bepaalden hoe haar dag zou worden. Alsof ze zich op het moment dat ze wakker werd tussen allerlei valkuilen bevond.

In de drie maanden dat ze in het vluchtelingenkamp zat had ze een ritueel ontwikkeld, er iedere dag een nieuw stukje aan toegevoegd, tot ze de beste en veiligste manier gevonden had de dag te beginnen zonder door onmiddellijke paniek gegrepen te worden. Het allerbelangrijkst was om niet van het ongemakkelijke veldbed op te springen in de valse hoop dat er juist die dag iets beslissends ging gebeuren. Er zou niets gebeuren, wist ze inmiddels. Dat was de eerste en belangrijkste les die ze had geleerd sinds ze zich aan land had gesleept op het Europese kiezelstrand waar ze was ontvangen door dreigende herdershonden en gewapende Spaanse grenssoldaten.

Vluchteling zijn betekende eenzaam zijn. Haar inzicht gold voor iedereen, onafhankelijk van waar men ooit vandaan was gekomen of wat het motief was geweest om op te breken en naar Europa te gaan. Ze was eenzaam en ze kon maar beter niet verwachten dat die eenzaamheid zou ophouden. Hij zou haar omsluiten voor een periode die waarschijnlijk erg lang zou duren.

Ze lag met gesloten ogen op het ongemakkelijke bed en liet haar gedachten voorzichtig naar de oppervlakte drijven. Hoe zag haar leven er nu uit? Bij alles wat onduidelijk en verwarrend was, had ze één houvast. Ze zat opgesloten in een vluchtelingenkamp in Zuid-Spanje nadat ze het geluk had gehad te overleven terwijl bijna iedereen verdronken was, iedereen aan boord van dat wrakke schip dat hen had overgezet vanuit Afrika. Ze herinnerde zich nog alle verwachtingen daar in dat donkere laadruim. De vrijheid had een geur, bedacht ze. Een geur die sterker werd naarmate de vrijheid nog maar enkele zeemijlen verwijderd lag. Vrijheid, geborgenheid, een leven dat niet enkel uit angst of honger of uitzichtloosheid bestond.

Het was een laadruim vol dromen geweest, dacht ze soms, maar misschien was het juister om te zeggen dat het een laadruim vol illusies was. Iedereen die daar in het donker op het Marokkaanse strand had gewacht, overgeleverd aan geldbeluste, nietsontziende mensensmokkelaars uit alle delen van de wereld, was in het nachtelijk duister naar het schip geroeid dat met gedoofde lichten op de rede lag. Zeelui die niet meer dan schaduwen waren hadden hen sissend het laadruim in gejaagd, alsof ze de slaven van de moderne tijd waren.

Maar ze hadden geen ijzeren kettingen rond hun enkels gehad, hun boeien waren hun dromen, hun vertwijfeling, al de angst die hen ertoe gedreven had op te breken uit hun hel op aarde om zich naar de vrijheid in Europa te begeven. Ze waren er zo dichtbij geweest toen de boot aan de grond liep en de Griekse zeelieden in de reddingsboten waren verdwenen, de mensen die gehurkt in het laadruim zaten aan hun lot overlatend.

Europa had ons al opgegeven nog voordat we waren aangekomen, dacht ze. Dat is iets wat ik nooit mag vergeten, wat me in de toekomst ook zal overkomen. Hoeveel er waren verdronken wist ze niet, wilde ze ook niet weten. Het gejammer, het gebroken hulpgeroep, echode nog als een bonkende pijn in haar hoofd. In het begin was ze door al die kreten omgeven geweest terwijl ze daar in het koude water lag, maar een voor een waren ze verstomd. Toen ze op een klip stuitte had er triomf in haar gejubeld. Ze had het overleefd, ze was aangekomen. Wat had ze bereikt? Waar ze van droomde, had ze geprobeerd te vergeten. In ieder geval was niets geweest zoals ze verwacht had.

Op het koude Spaanse strand had het schijnsel van plotseling oplichtende zoeklichten haar verblind, vervolgens hadden er honden aan haar gesnuffeld en soldaten met glimmende geweren hadden haar met vermoeide ogen opgenomen. Ze had het overleefd. Maar dat was dan ook alles. Daarna was er niets meer gebeurd. Ze was in een kamp ondergebracht dat bestond uit barakken en tenten, lekkende douchecabines en smerige toiletten. Aan de andere kant van het hek zag ze de zee die haar had laten gaan, maar verder was er niets, niets van al die dingen waar ze van gedroomd had.

Degenen die in het vluchtelingenkamp zaten, al die mensen met verschillende talen en kleding en verschrikkelijke ervaringen die ze met elkaar deelden, meestal in stilzwijgen, soms in woorden, hadden één ding gemeen: ze hadden niets om naar uit te kijken. Sommigen zaten al jaren in het kamp. Geen land dat hen wilde opnemen, en al hun strijd was erop gericht te voorkomen dat ze zouden worden teruggestuurd. Toen ze op een van de drie dagelijkse voedselrantsoenen stond te wachten had ze een keer gesproken met een jongeman uit Iran, of misschien was het Irak – je wist nooit zeker waar iemand vandaan kwam omdat iedereen loog, zijn echte identiteit verborg in de hoop dat het hem zou helpen asiel te krijgen wanneer een land om halfslachtige en vage redenen plotseling zijn poorten opende. De man uit Iran of Irak had gezegd dat het kamp één grote dodencel was, een lange dodengalerij waar de klok voor iedereen geluidloos tikte. Ze had begrepen wat hij bedoelde, maar geprobeerd zich te wapenen tegen de gedachte dat hij gelijk had.

Hij had haar met trieste ogen aangekeken. Dat had haar verbaasd. Sinds ze haar kindertijd was ontgroeid en een vrouw was geworden, hadden alle mannen haar bekeken met ogen die op verschillende manieren honger uitdrukten. Maar de magere man leek haar schoonheid of glimlach niet te hebben opgemerkt. Dat had haar beangstigd. Ze kon de gedachte niet verdragen dat mannen niet onmiddellijk in haar geïnteresseerd waren of dat deze lange, wanhopige vlucht vergeefs was geweest. Net als alle anderen die er niet in geslaagd waren door de mazen van het net te glippen en opgevangen werden in het Spaanse vluchtelingenkamp, koesterde ze toch de hoop dat de vlucht eens voorbij zou zijn. Op wonderbaarlijke wijze zou er op een goede dag voor ieder van hen iemand verschijnen met een papier in de hand en een glimlach op de lippen die zou zeggen: welkom.

Om niet gek te worden van de uitzichtloosheid was het zaak jezelf toe te rusten met geduld, dat had ze al vroeg begrepen. En geduld kon alleen groeien vanuit het gevoel dat er niets zou gebeuren, wanneer ze erin zou slagen alle verwachtingen de kop in te drukken. Vaak benamen mensen in het kamp zich het leven of deden daar een serieuze poging toe. Ze waren er niet voldoende in geslaagd hun verwachtingen te onderdrukken en ze bezweken ten slotte onder de last die het was te geloven dat alle dromen direct verwezenlijkt zouden worden.

Iedere ochtend, wanneer ze langzaam wakker werd, zei ze dus tegen zichzelf dat ze vooral geen enkele verwachting moest koesteren. En niet zeggen uit welk land ze kwam. Het vluchtelingenkamp was één grote gonzende bijenkorf van geruchten over uit welke landen je op het ogenblik het best kon komen om de meeste kans te maken op asiel. Het kamp leek wel een markt waar verschillende landen en asielmogelijkheden genoteerd werden op een beurs die voortdurend dramatische veranderingen onderging. Betrouwbare of langetermijninvesteringen bestonden niet.

Toen ze er net was had Bangladesh boven aan de lijst gestaan. Om een voor de vluchtelingen onbekende reden verleende Duitsland opeens asiel aan iedereen die kon bewijzen dat hij oorspronkelijk uit Bangladesh kwam. Enkele hectische etmalen lang stonden er rijen zwarten, bruinen, blanken en spleetogen voor de kantoortjes waar uitgeputte Spaanse ambtenaren achter hun bureau zaten, en ze herhaalden met grote overtuiging dat ze zich plotseling herinnerden dat ze uit Bangladesh kwamen. Op deze manier hadden minstens veertien Chinezen uit de provincie Hunan naar Duitsland weten te komen. Een paar dagen later had Duitsland ‘Bangladesh gesloten’, zo werd dat uitgedrukt, en na drie dagen onzeker afwachten verspreidde zich het gerucht dat Frankrijk bereid was een aantal Koerden op te nemen.

Ze had vergeefs geprobeerd erachter te komen waar Koerden eigenlijk vandaan kwamen en hoe ze eruitzagen. Maar ze was braaf in een van de rijen gaan staan en toen het haar beurt was om bij de ambtenaar met de rode ogen met het naamplaatje ‘Fernando’ naar binnen te gaan, had ze met haar mooiste glimlach gezegd dat ze asiel vroeg in Frankrijk omdat ze van geboorte Koerd was. Fernando had slechts zijn hoofd geschud.

‘Wat is je huidskleur?’ vroeg hij.

Ze had meteen gevaar geroken. Maar ze moest antwoord geven. De Spaanse ambtenaren hielden niet van mensen die weigerden antwoord te geven. Wat je ook zei, al waren het nog zulke leugens, alles was beter dan zwijgen.

‘Je bent zwart’, antwoordde Fernando zelf op zijn vraag. ‘En er bestaan geen Koerden die zwart zijn. Koerden zien eruit zoals ik. Niet zoals jij.’

‘Er zijn uitzonderingen. Mijn vader was geen Koerd, maar mijn moeder.’

Fernando’s ogen leken nog roder te worden. Ze bleef glimlachen, dat was haar sterkste wapen, altijd geweest.

‘Wat deed je vader in Koerdistan?’

‘Zaken.’

Fernando triomfeerde.

‘Koerdistan bestaat niet. Niet officieel in ieder geval. Daarom verlaten de Koerden namelijk hun land.’

‘Hoe kunnen ze een land verlaten dat niet bestaat?’

Fernando was niet in staat haar uit te leggen hoe een land dat niet bestond er toch was. Hij wuifde afwerend met zijn hand.

‘Ik zou je moeten aangeven omdat je liegt’, zei hij.

‘Ik lieg niet.’

Ze meende opeens een glimp van interesse in Fernando’s ogen te zien.

‘Je spreekt dus de waarheid?’

‘Koerden liegen niet.’

De interesse in Fernando’s ogen doofde.

‘Ga’, zei hij. ‘Dat is het beste wat je kunt doen. Hoe heet je?’

Op dat moment besloot ze zichzelf een andere naam te geven. Ze keek vlug de kamer rond en zag het theekopje op Fernando’s bureau.

‘Tea-Bag’, antwoordde ze.

‘Tea-Bag?’

‘Tea-Bag.’

‘Is dat echt een Koerdische naam?’

‘Mijn moeder hield van Engelse namen.’

‘Is Tea-Bag echt een naam?’

‘Hoe kan ik anders zo heten?’

Fernando zuchtte en stuurde haar met een vermoeid handgebaar weg. Ze ging de kamer uit en liet haar glimlach pas doven toen ze buiten een plekje aan het hek had gevonden waar ze alleen kon zijn.

De regen bleef op het tentdoek roffelen. Ze schoof de gedachten aan Fernando en haar mislukte poging een geloofwaardige Koerdische identiteit aan te nemen opzij. In plaats daarvan probeerde ze de onrustige en wilde dromen terug te halen die ’s nachts door haar hoofd waren gevlogen. Maar net als bij de smeulende resten van een afgebrand huis waren er slechts de onscherpe schaduwen die haar omgaven wanneer ze sliep, schaduwen die uit haar hoofd leken te kruipen, hun merkwaardige schouwspel opvoerden en vervolgens weer verdwenen in de diepe krochten van haar hersens. Ze had haar vader in elkaar gedoken op het dak zien zitten thuis in het dorp. Hij had gescholden tegen al zijn ingebeelde vijanden, gedreigd de doden levend en de levenden dood te maken; hij had daar op het dak gezeten tot hij flauwviel van uitputting en ervan afrolde en in het droge zand belandde waar Tea-Bags vertwijfelde moeder hem huilend had gesmeekt normaal te doen en op te houden met vechten tegen al die onzichtbare vijanden.

Maar het was allemaal verdwenen toen Tea-Bag wakker werd. Er was alleen dat bezoedelde beeld van haar vader op het dak. Van de andere dromen was bijna niets over, slechts een enkele geur of een glimp van mensen waarvan ze niet zeker wist wie ze waren.

Tea-Bag trok de smerige deken op tot aan haar kin. Misschien had ze zelf wel op dat dak gezeten, gegrepen door dezelfde pijn die haar vader had moeten verduren? Ze wist het niet, vond geen antwoord. De regen roffelde op het tentdoek, het zwakke licht dat door haar gesloten oogleden binnensijpelde zei haar dat het zeven uur of misschien halfacht was. Ze tastte met haar vingers rond haar pols. Daar had het horloge gezeten dat ze van de Italiaanse ingenieur had gestolen de avond voordat ze aan het laatste deel van haar lange vlucht was begonnen. Maar het was die nacht aan boord van het roestige schip verdwenen, waarschijnlijk toen ze zich wanhopig uit het laadruim omhoog had gevochten. Ze had nog steeds alleen vage herinneringen aan wat er precies gebeurd was die nacht toen het schip op een rots was gelopen en vervolgens snel gezonken. Er waren geen details, alleen haar vertwijfelde strijd en die van de andere vluchtelingen om te overleven, niet naar beneden getrokken te worden en te sterven een paar meter bij de kustlijn vandaan die de vrijheid betekende.

Tea-Bag deed haar ogen open en staarde naar het tentdoek. Ze kon mensen buiten horen hoesten of een paar woorden wisselen met elkaar in een taal die ze niet verstond. Ze kon horen dat ze zich langzaam bewogen, precies zoals ze zelf zou doen wanneer ze opstond; bewegingen die alleen mensen zonder hoop konden toebehoren. Zware, onwillige voetstappen zonder doel. In het begin had ze de dagen in het kamp geteld, gemarkeerd met een rijtje witte steentjes die ze van het strand had opgeraapt, vlak achter het hek. Maar ook dat was zinloos gebleken. De eerste tijd in het kamp had ze de tent gedeeld met twee andere vrouwen, de ene kwam uit Iran, de andere uit Ghana. Ze hadden elkaar niet kunnen uitstaan, waren niet in staat in de beperkte ruimte van de tent samen te leven. Vluchtelingen waren eenzame wezens, hun angst maakte dat ze andere mensen niet te dicht in hun buurt konden hebben, alsof het verdriet en de vertwijfeling van anderen besmettelijk waren en tot ongeneeslijke infecties konden leiden.

De vrouw uit Iran was zwanger toen ze in de tent kwam en ze huilde zich door de nachten omdat haar man tijdens de lange vlucht verdwenen was. Toen de weeën begonnen, kwamen de Spaanse bewakers met een brancard, en nadien had Tea-Bag haar niet meer gezien. Het meisje uit Ghana was van het ongeduldige soort, zo eentje die geen hek kon zien zonder dat ze er meteen overheen moest. Samen met een paar jongens uit Togo die naar Europa waren gekomen op een vlot van lege vaten die ze hadden gestolen bij een Shell-depot, had ze op een nacht geprobeerd het hek over te komen. Maar de honden en schijnwerpers hadden haar te pakken gekregen en ze was niet meer teruggekeerd in de tent. Tea-Bag vermoedde dat ze nu in het gedeelte van het grote vluchtelingenkamp zat waar degenen die een vluchtpoging hadden gedaan onder strenger toezicht stonden dan degenen die gehoorzaamden en vervielen in berusting en stilzwijgen.

Tea-Bag kwam overeind op haar veldbed. De eenzaamheid, fluisterde ze tegen zichzelf, dat is mijn grootste smart. Ik kan de tent uit gaan en onmiddellijk omringd worden door mensen, ik eet met ze, wandel langs het hek en kijk naar de zee in hun gezelschap, ik praat met ze, maar toch ben ik eenzaam. Alle vluchtelingen zijn eenzaam, omgeven door onzichtbare muren van angst. Om te overleven moet ik ophouden te hopen.

Ze zette haar voeten op de vloer van de tent en rilde van de kou die via haar voetzolen binnendrong. Op hetzelfde moment dacht ze weer aan haar vader. Hij had zijn voeten altijd stevig tegen de vloer van de hut gedrukt of in het zand van het erf wanneer zich een onverwacht probleem voordeed, of misschien enkel een gedachte waarop hij niet verdacht was geweest. Dit hoorde tot haar eerste herinneringen, de ontdekking van het raadselachtige en onverwachte dat mensen die haar na stonden plotseling tentoon konden spreiden. Later, toen ze een jaar of zes, zeven was, had haar vader haar uitgelegd dat een mens altijd moet zoeken naar vaste grond onder de voeten wanneer zorgen of onverhoedse plagen hem treffen. Wanneer ze die regel onthield zou ze nooit de controle over zichzelf verliezen.

Nu drukte ze haar voeten hard tegen het grondzeil en zei tegen zichzelf dat er ook vandaag niets van doorslaggevend belang zou plaatsvinden. Gebeurde er iets dan zou het als een verrassing komen, niet als iets waar ze onrustig op had lopen wachten.

Tea-Bag bleef lang onbeweeglijk zitten wachten om kracht te verzamelen, kracht om nog een dag door te brengen in dat kamp vol mensen die gedwongen werden te ontkennen wie ze waren en die voortdurend zochten naar een teken dat zelfs zij ergens ter wereld welkom waren. Dat er ergens deuren konden opengaan, soms slechts voor enkele uren, soms voor een paar dagen of weken.

Toen ze zich sterk genoeg voelde stond ze op, verwisselde het versleten nachthemd voor het T-shirt voorzien van een opdruk en reclametekst voor Nescafé dat ze van het meisje uit Ghana had gekregen. De tekst op het witte shirt verborg haar identiteit, dacht ze, net als de camouflagepakken die de soldaten hadden gedragen op die vreselijke ochtend toen ze tussen de hutjes in het dorp waren opgedoken en haar vader voorgoed hadden afgevoerd.

Ze schudde die gedachten vlug van zich af. Ze kon dromen dat hij op het dak zat tot hij flauwviel van uitputting en op de grond belandde. Ze kon denken aan hoe hij zijn voeten tegen de grond drukte. Maar aan zijn verdwijning kon ze alleen ’s avonds denken. Dan was ze het sterkst, vlak voor zonsondergang, een paar korte minuten waarin ze vervuld leek van bovenmenselijke krachten. Daarna was het alsof ze langzaam begon te vallen, haar hartslag daalde en haar hart probeerde het hardnekkige geklop diep in een van de geheime kamers in haar lichaam te verbergen.

Tea-Bag sloeg het tentdoek weg. De regen was opgehouden. Een vochtige nevel hing boven het kamp, de lange rijen barakken en tenten leken op modderige dieren die aan een touw stonden te grazen. Mensen bewogen zich langzaam naar een doel dat zich alleen in hun binnenste bevond, buiten het hek liepen bewakers met hun glimmende wapens en honden die voortdurend de zee afspeurden, alsof ze erop getraind waren dat het gevaar altijd daarvandaan kwam, gevaar in de vorm van wrakke schepen met laadruimen vol wanhopige mensen, vreemdsoortige zelfgetimmerde vlotten of roeiboten of zelfs losgerukte deuren die als drijfplank gebruikt werden.

Ik ben hier, dacht Tea-Bag. Dit is het middelpunt van mijn leven, ik bevind me hier in het centrum van de wereld. Er is niets achter me, misschien is er ook niets voor me. Ik ben hier, dat is alles. Ik ben hier en ik verwacht niets.

Nog een dag was aangebroken. Tea-Bag liep naar de barak waar de douches voor de vrouwen in het kamp zich bevonden. Zoals gebruikelijk stond er een lange rij. Na ruim een uur was ze aan de beurt. Ze deed de deur achter zich dicht, kleedde zich uit en ging onder de waterstraal staan. Ze herinnerde zich de nacht dat ze bijna was verdronken. Het verschil, dacht ze terwijl ze haar zwarte lichaam inzeepte, het verschil is iets wat ik eigenlijk niet kan begrijpen. Ik leef, maar ik weet niet waarvoor, en ik weet ook niet hoe het is om dood te zijn. Toen ze zich had afgedroogd en aangekleed maakte ze plaats voor de volgende vrouw in de rij, een dik meisje dat een zwarte sjaal om haar hoofd had gewikkeld zodat alleen haar ogen als twee diepe gaten zichtbaar waren. Afwezig vroeg Tea-Bag zich af of het meisje de sjaal zou afdoen onder de douche.

Ze liep tussen de rijen barakken en tenten door. Wanneer iemand haar blik ontmoette, glimlachte ze. Op een open plek onder een provisorisch dak van golfplaat haalde ze een portie eten, uitgedeeld door een paar stevige, transpirerende Spaanse vrouwen die onafgebroken tegen elkaar praatten. Tea-Bag ging aan een tafel van kunststof zitten, veegde een paar broodkruimels weg en begon te eten. Iedere ochtend was ze bang haar eetlust verloren te hebben. Soms dacht ze dat dat haar aan het leven bond, dat ze nog steeds het vermogen bezat honger te voelen.

Ze at langzaam om de tijd te laten verstrijken. Ze dacht aan het horloge dat dood op de zeebodem lag. Ze vroeg zich af of het nog liep of dat het was gestopt op het moment dat ze eigenlijk dood had moeten gaan wanneer ze net als de anderen was verdronken. Ze zocht in haar herinnering naar de naam van de Italiaanse ingenieur van wie ze het horloge had gestolen in die eenzame nacht waarin ze zichzelf had verkocht om aan geld te komen om haar vlucht voort te zetten. Cartini? Cavanini? Ze wist niet of hij zich met zijn achternaam had voorgesteld. Maar dat maakte ook niet uit.

Ze stond op van tafel en liep naar de vrouwen die met grote lepels in de enorme pannen groeven, terwijl ze met schetterende stemmen spraken. Tea-Bag zette haar bord in de afwaswagen, liep naar het hek en keek uit over de zee. Ergens ver weg in de nevel passeerde een schip.

‘Tea-Bag’, hoorde ze een stem zeggen.

Ze draaide zich om. Het was Fernando, die haar met zijn rode ogen bekeek.

‘Iemand wil met je praten’, vervolgde hij.

Ze werd meteen wantrouwig.

‘Wie?’

Fernando haalde zijn schouders op.

‘Iemand wil met je praten. Hij wil met iemand praten. Maakt niet uit wie. Dus wil hij met jou praten.’

‘Niemand wil met mij praten.’

Ze was op haar hoede, toverde haar brede glimlach tevoorschijn zodat Fernando niet te dichtbij zou komen.

‘Als je niet wilt, vraag ik wel iemand anders.’

‘Wie wil met me praten?’

Tea-Bag voelde een gevaar naderen: ze begon te hopen dat iemand haar een onzichtbare opening in het hek zou wijzen. Om zich te pantseren maakte ze haar glimlach zo breed mogelijk.

‘Iemand die van plan is over jullie te schrijven.’

‘Te schrijven?’

‘Ik neem aan dat het voor een krant is.’

‘Gaat hij over mij schrijven?’

Fernando maakte een grimas.

‘Ik vraag wel iemand anders als je niet wilt.’

Hij draaide zich om en liep weg. Tea-Bag had het gevoel dat ze een van de belangrijkste besluiten in haar leven moest nemen: aan het hek blijven staan of achter Fernando aan lopen. Ze koos het laatste.

‘Ik wil graag met iemand praten die met mij wil praten.’

‘Het is niet in je voordeel om de situatie in het kamp te bekritiseren.’

Tea-Bag probeerde te begrijpen wat hij bedoelde. De Spaanse bewakers spraken een taal waarin het belangrijke onuitgesproken tussen de woorden hing.

‘Wat is er wél in mijn voordeel?’

Fernando bleef staan, haalde een papiertje uit zijn zak en las hardop voor: ‘Tot mijn vreugde heb ik gemerkt dat de Spaanse autoriteiten onze situatie met humane welwillendheid tegemoet treden.’

‘Wat is dat?’

‘Dat is wat je moet zeggen. Iedereen die hier werkt heeft een kopie. Iemand van het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft het geschreven. Dit is wat iedereen moet antwoorden die door journalisten wordt benaderd. Jij moet dit ook antwoorden. Dat kan in je voordeel werken.’

‘Welk voordeel?’

‘Jouw voordeel.’

‘Wat betekent dat?’

‘Dat we zullen doorgaan je met humane welwillendheid tegemoet te treden.’

‘Wat betekent dat? “Humane welwillendheid”?’

‘Dat je je doel bereikt hebt.’

‘Welk doel?’

‘Het doel dat je jezelf hebt gesteld.’

Tea-Bag had het gevoel dat ze geblinddoekt ronddraaide in een cirkel.

‘Betekent dat dat ik het kamp kan verlaten?’

‘Integendeel.’

‘Wat is “integendeel”?’

‘Dat je in het kamp kunt blijven.’

‘Maar dat zou ik toch al?’

‘Je kunt teruggestuurd worden. Naar het land waar je vandaan komt. Wat dat dan ook mag zijn.’

‘Ik heb geen vaderland.’

‘Je wordt uitgewezen uit Spanje naar het land waar je je het laatst hebt opgehouden.’

‘Daar zullen ze me niet opnemen.’

‘Natuurlijk niet. Je wordt teruggestuurd, waarop wij je weer uitzetten. Je komt in wat we de “vicieuze cirkel” noemen.’

‘Wat betekent dat?’

‘Dat je rond beweegt.’

‘Rond wat?’

‘Jezelf.’

Tea-Bag schudde haar hoofd. Ze begreep het niet. En er was niets wat haar zo van streek maakte als wanneer ze iets niet begreep.

‘Ik heb gehoord van een man die beweerde dat hij uit de Centraal Afrikaanse Republiek kwam’, vervolgde Fernando. ‘Hij woont inmiddels al twaalf jaar op een vliegveld in Italië. Niemand wil hem opnemen. Aangezien er ook niemand is die zijn vliegticket wil betalen, vindt men het het goedkoopst om hem op het vliegveld te laten wonen.’

Tea-Bag wees op het briefje in Fernando’s hand.

‘Moet ik dat zeggen?’

‘Alleen maar dat. Verder niets.’

Fernando gaf haar het briefje.

‘Hij wacht in mijn kantoor.’

‘Wie?’

‘De journalist. Hij heeft ook een fotograaf bij zich.’

‘Waarom?’

Fernando zuchtte.

‘Dat hebben ze altijd.’

Buiten voor Fernando’s kantoor zaten twee mannen te wachten. De ene was klein van stuk, had rood haar en was gekleed in een flodderige regenjas. In zijn hand had hij een fototoestel. Naast hem stond een man die erg lang en mager was. Tea-Bag vond hem op een palm lijken, zijn rug was krom en hij had dik haar dat uitstond als de kroon van een palmboom. Fernando wees op Tea-Bag en liet hen alleen. Tea-Bag glimlachte. De man die op een palm leek glimlachte terug. Hij had een slecht gebit, zag ze. De andere man tilde het fototoestel op. Zijn regenjas ruiste.

‘Ik heet Per’, zei de palmman. ‘We maken een reportage over vluchtelingen. “Mensen zonder gezicht” heet de serie. Het gaat over jou.’

Iets in de manier van praten van de man maakte dat Tea-Bag niet alleen haar waakzaamheid verscherpte. Ook haar glimlach flonkerde meer dan anders. Ze was echt kwaad.

‘Ik heb een gezicht.’

De palmman die Per heette keek haar vragend aan voordat hij doorhad wat ze bedoelde.

‘We gebruiken het symbolisch. Beeldspraak. “Mensen zonder gezicht”. Mensen zoals jij, die proberen Europa binnen te komen maar die niet welkom zijn.’

Voor het eerst in al die maanden dat Tea-Bag zich in het kamp bevond voelde ze opeens de behoefte het te verdedigen, niet alleen het kamp en de bewakers met rode ogen maar ook de herdershonden, de dikke vrouwen die hun eten gaven, de mannen die de latrines leegden. Iedereen wilde ze verdedigen, zowel de vluchtelingen in het kamp als iedereen die het nooit bereikt had, die was verdronken of weggelopen of zich in uiterste vertwijfeling het leven had benomen.

‘Ik wil niet met je praten’, zei ze. ‘Niet voordat je je excuses hebt aangeboden omdat je hebt gezegd dat ik geen gezicht heb.’

Toen draaide ze zich naar de man in de regenjas die onafgebroken van positie veranderde en foto’s van haar maakte.

‘Ik wil niet dat je foto’s van me maakt.’

De man schrok en deed vlug, alsof hij een klap in zijn gezicht had gekregen, het fototoestel naar beneden. Op hetzelfde moment besefte Tea-Bag dat ze misschien een verkeerde weg was ingeslagen. De twee mannen die ze voor zich had waren vriendelijk, ze glimlachten naar haar en hun ogen waren niet rooddoorlopen van vermoeidheid. Tea-Bag besloot vlug op haar schreden terug te keren en hen zonder excuses met haar te laten praten.

‘Jullie kunnen met me praten’, zei ze. ‘En jullie kunnen foto’s maken.’

De man met het fototoestel begon meteen weer te fotograferen. Een paar kinderen die doelloos door het kamp zwierven bleven staan om te kijken wat er aan de hand was. Ik spreek voor hen, dacht Tea-Bag. Niet alleen voor mezelf maar ook voor hen.

‘Hoe is het?’ vroeg de man die Paul heette of Peter of Per.

‘Hoe is wat?’

‘Om hier te zijn?’

‘Ik word met humane welwillendheid tegemoet getreden. Dat verheugt me.’

‘Het moet vreselijk zijn om in het kamp te zitten! Hoelang ben je al hier?’

‘Een paar maanden. Of duizend jaar.’

‘Hoe heet je?’

‘Tea-Bag.’

De man die de vragen stelde had nog steeds niet gezegd of hij een deur voor haar had, een deur die hij kon openen om haar door naar buiten te voeren.

‘Sorry?’

‘Ik heet Tea-Bag. Net zoals jij Paul heet.’

‘Ik heet Per. Waar kom je vandaan?’

Voorzichtig, dacht ze. Ik weet niet wat hij wil. Hij kan een deur in de aanbieding hebben maar het kan ook iemand zijn die me terug wil sturen, die mij mijn geheimen wil ontfutselen.

‘Ik ben bijna verdronken. Er kwam iets tegen mijn hoofd. Ik kan me niets meer herinneren.’

‘Ben je bij een dokter geweest?’

Tea-Bag schudde haar hoofd. Waarom stelde hij zulke vragen? Wat was hij van plan? Ze werd weer wantrouwig, kroop in haar schulp.

‘Ik word met humane welwillendheid in het Spaanse kamp tegemoet getreden.’

‘Dat kun je toch niet menen? Je zit hier opgesloten als in een gevangenis!’

Hij heeft een deur, dacht Tea-Bag. Hij onderzoekt of ik waardig ben de deur te gebruiken. Ze moest zich beheersen om zich niet op hem te werpen en hem te omhelzen.

‘Waar kom je vandaan?’

Nu stelde zij de vragen.

‘Uit Zweden.’

Wat was dat? Een stad, een land, een naam van een deur? Ze wist het niet. Namen van landen en steden gonsden onafgebroken door het kamp als een onrustige zwerm bijen. Maar had ze de naam ‘Zweden’ ooit eerder gehoord? Misschien, ze wist het niet zeker.

‘Zweden?’

‘Scandinavië. Noord-Europa. Daar komen we vandaan. We gaan een serie artikelen schrijven over mensen zonder gezicht. Vluchtelingen die wanhopig proberen Europa te bereiken. We pleiten voor je zaak. We willen dat je weer een gezicht zult krijgen.’

‘Ik heb al een gezicht. Wat fotografeert hij anders als ik geen gezicht meer heb? Kun je glimlachen zonder tanden, zonder mond? Ik hoef geen gezicht. Ik wil een deur.’

‘Een deur? Om ergens naartoe te kunnen? Waar je welkom bent? Daarom hebben we nu juist die lange reis hierheen gemaakt. Zodat je ergens naartoe kunt.’

Tea-Bag probeerde de woorden te begrijpen die haar oren binnenkwamen. Iemand die voor haar zaak pleitte? Welke zaak? De lange man die de hele tijd leek te staan zwaaien had absoluut een deur die hij haar nog niet had laten zien.

‘We willen dat je je verhaal vertelt’, zei hij. ‘Het hele verhaal. Voorzover je het je herinnert.’

‘Waarom?’

‘Omdat we het verder willen vertellen.’

‘Ik wil een deur. Ik wil hier weg.’

‘Dat is nu precies waar ik over ga schrijven.’

Achteraf had Tea-Bag eigenlijk nooit begrepen waarom ze de zwaaiende man met al zijn vragen had vertrouwd. Maar iets had haar gezegd dat er ergens een onzichtbare deur bezig was voor haar open te gaan. Misschien had ze op haar intuïtie durven vertrouwen omdat ze met beide voeten stevig op de grond stond, precies zoals haar vader haar geleerd had, het enige wat hij haar had nagelaten. Misschien kwam het doordat de man die de vragen stelde echt geïnteresseerd leek in wat ze antwoordde. Of omdat hij geen rode en vermoeide ogen had. Ze had hoe dan ook een besluit genomen en gezegd: ‘Ja, ik wil vertellen.’

Ze waren Fernando’s kantoor binnengegaan waar het vuile theekopje haar eraan herinnerde hoe ze zichzelf haar naam had gegeven – maar daar zei ze niets over. Ze was begonnen met wat volledig waar was, dat ze ergens, in een land waarvan ze de naam was vergeten, een vader had gehad die ze niet was vergeten en die op een ochtend weggevoerd was door soldaten en nooit meer was teruggekomen. Haar moeder werd getreiterd, ze hadden tot de verkeerde groep mensen behoord toen een andere groep de macht kreeg, en haar moeder had haar aangespoord te vluchten, wat ze gedaan had. Ze liet stukken van haar verhaal weg en zei niets over de Italiaanse ingenieur en hoe ze zichzelf had verkocht om aan geld te komen om haar vlucht voort te zetten. Ze bewaarde evenveel geheimen als ze onthulde. Maar ze merkte dat ze geraakt werd door haar eigen verhaal, ze zag dat de man die een kleine cassetterecorder voor haar had neergezet ook geraakt was, en toen ze bij de vreselijke nacht in het laadruim van het zinkende schip was aangekomen, begon ze te huilen.

Ze had meer dan vier uur gepraat toen de woorden op waren. Fernando had zich af en toe in de deuropening laten zien en ze had meteen de woorden over ‘humane welwillendheid’ binnengesmokkeld in de zin die ze bezig was af te ronden. En het was alsof de man die luisterde begrepen had dat ze hem een geheim teken gaf.

Toen was het voorbij.

De man die zijn cassetterecorder inpakte had haar geen uitweg uit het kamp geboden. Maar ze had toch een deur gekregen. Een naam van een land ver weg: Zweden. Waar de mensen zowaar interesse hadden haar gezicht te zien en te luisteren naar haar verhaal. Ze besloot meteen dat ze daar naartoe zou gaan, en nergens anders heen. Zweden. Daar waren mensen die hun speurders op haar af hadden gestuurd.

Ze liep met hen mee naar het streng bewaakte hek van het kamp.

‘Heet je alleen Tea-Bag?’ vroeg hij. ‘Heb je geen achternaam?’

‘Nog niet.’

Hij keek haar verwonderd aan, glimlachend, en de man met het fototoestel vroeg een van de bewakers een foto te nemen terwijl ze allebei aan een kant van haar stonden.

Het was een van de laatste dagen van de eeuw.

In de namiddag begon het weer te regenen. Die avond zat Tea-Bag op haar bed en drukte haar voetzolen lang en hard tegen de koude vloer van de tent. Zweden, dacht ze. Daar ga ik naartoe. Daar moet ik heen. Daar ligt mijn doel.

2

Jesper Humlin, die tot de meest succesvolle schrijvers van zijn generatie behoorde, bekommerde zich meer om zijn gebruinde huid dan om de inhoud van de vaak ontoegankelijke dichtbundels die hij ieder jaar uitgaf, met als steeds terugkerende verschijningsdatum 6 oktober, de verjaardag van zijn nu zevenentachtigjarige moeder. Deze ochtend, enkele maanden na het laatst verschenen boek, bekeek hij zijn gezicht in de badkamerspiegel en constateerde dat de zonnebrand een diepte en gelijkmatigheid vertoonde die het ideaalbeeld benaderde van een man in zijn beste jaren. Een paar dagen eerder was Jesper Humlin teruggekomen van een bezoek van een maand aan de Stille Oceaan, waarvan hij twee weken had doorgebracht op de Salomonseilanden en de rest van de tijd op Rarotonga.

Aangezien hij altijd comfortabel reisde en de duurste hotels verkoos, had hij de reis niet kunnen maken als hij geen ‘Nylanderska legaat’ van tachtigduizend kronen had ontvangen. Het legaat was vorig jaar voor het eerst toegekend. De stichter was een overhemdenfabrikant uit Borås die zijn hele leven de hopeloze droom had gekoesterd dichter te worden. In bittere frustratie had hij moeten aanzien hoe zijn dromen over poëzie uitmondden in levenslang gesteggel met arrogante overhemddesigners, wantrouwige vakverenigingen en een niet-begrijpende fiscus. Zijn tijd was opgegaan aan de eeuwigdurende kringloop van beslissingen over button-downboorden, kleurnuances en stofkwaliteit. In een poging zich te verzoenen met zijn lot had hij toen een legaat ingesteld dat zou gaan naar de ‘Zweedse schrijver die er behoefte aan had een begonnen dichtwerk in alle rust te voltooien’. Jesper Humlin was de eerste laureaat.

De telefoon ging.

‘Ik wil een kind.’

‘Nu?’

‘Ik ben eenendertig. Óf we nemen kinderen, óf we zetten er een punt achter.’

Het was Andrea. Ze was anesthesieverpleegkundige en viel altijd met de deur in huis. Jesper Humlin had haar een paar jaar geleden ontmoet op een voorleesavond toen hij besloten had zijn onrustige leven als single vaarwel te zeggen en een vrouw te zoeken met wie hij kon samenleven. Andrea was aantrekkelijk met haar smalle gezicht en lange, donkere haar. Hij was direct gevallen voor haar bemoedigende woorden over zijn gedichten. Als ze kwaad op hem was, wat vaak voorkwam, verweet ze hem dat hij haar gekozen had om een geschoolde verpleegkundige in de buurt te hebben, aangezien hij in zijn hypochondrische belevingswereld constant leed aan allerlei levensbedreigende ziektes.

Hij hoorde meteen dat ze kwaad was. Jesper Humlin wilde kinderen, veel kinderen. Maar nu nog niet en misschien ook wel niet met Andrea. Maar een discussie waarin hij deze gedachten ventileerde zou hij uiteraard niet met haar aangaan. Niet door de telefoon in ieder geval.

‘Natuurlijk nemen we kinderen’, antwoordde hij. ‘Veel kinderen.’

‘Ik geloof je niet.’

‘Waarom niet?’

‘Jij bent iemand die voortdurend van mening verandert over van alles en nog wat. Behalve over dat we kinderen zullen nemen maar dat we nog moeten wachten. Ik ben eenendertig.’

‘Dat is geen leeftijd.’

‘Voor mij wel.’

‘Misschien kunnen we het er later over hebben. Ik heb een belangrijke afspraak.’

‘Wat voor afspraak?’

‘Met mijn uitgever.’

‘Als je die afspraak belangrijker vindt dan dit telefoongesprek, wil ik dat we met elkaar breken. Er zijn meer mannen.’

Jesper Humlin voelde de jaloezie opkomen en snel naar een bedreigende hoogte stijgen.

‘Welke mannen?’

‘Mannen. Maakt niet uit.’

‘Bedoel je dat je bereid bent mij in te ruilen voor wie dan ook?’

‘Ik wil niet langer wachten.’

Jesper Humlin merkte dat hij de controle over het gesprek begon te verliezen.

‘Je weet dat ik niet goed word van zulke gesprekken op de vroege ochtend.’

‘Je weet dat ik het er ’s avonds niet over kan hebben. Dan moet ik slapen omdat ik een baan heb waarin ik vroeg moet beginnen.’

Het stilzwijgen pendelde tussen hen heen en weer.

‘Wat heb je eigenlijk gedaan in de Stille Oceaan?’

‘Uitgerust.’

‘Je doet niet anders dan uitrusten! Ben je weer ontrouw geweest?’

‘Ik ben niet ontrouw geweest. Waarom zou ik?’

‘Waarom niet? Je bent het altijd.’

‘Jij dénkt dat ik het ben. Maar je vergist je. Ik ben naar de Stille Oceaan gereisd om uit te rusten.’

‘Waarvan?’

‘Ik schrijf boeken, weet je nog?’

‘Eén boek per jaar. Dat veertig gedichten bevat. Waar komt dat op uit? Minder dan één gedicht per week.’

‘Je vergeet mijn wijncolumn.’

‘Eén keer per maand. In een personeelsblaadje voor kleermakers dat niemand leest. Ík had naar de Stille Oceaan moeten gaan om uit te rusten.’

‘Ik heb je aangeboden mee te gaan.’

‘Omdat je wist dat ik toch geen vrij kon krijgen. Maar ik neem nu vrij. Ik heb namelijk iets te doen.’

‘Wat dan?’

‘Ik ga een boek schrijven.’

‘Waarover?’

‘Over ons.’

Jesper Humlin voelde zijn maag samentrekken. Van alle onweerswolken die voortdurend zijn innerlijke hemel bewolkten was de gedachte dat Andrea een meer getalenteerd auteur zou blijken te zijn dan hij, de donkerste. Telkens als ze aangaf ernst te maken met haar plannen, voelde hij zich bedreigd in zijn hele bestaan. Hij lag ’s nachts wakker en stelde zich voor dat ze juichende recensies kreeg, de hemel in geprezen werd en hem verwees naar een van de lagere regionen voor schrijvers. Wanneer haar schrijfambities de kop opstaken besteedde hij bijna al zijn tijd aan haar, kookte eten, vertelde wat een eindeloze kwelling het was te schrijven en tot nu toe was het hem gelukt haar over te halen haar plannen voor een boek opzij te schuiven.

‘Ik wil niet dat je over ons schrijft.’

‘Waarom niet?’

‘Ik wil dat mijn privé-leven met rust gelaten wordt.’

‘Wie zegt dat ik over jouw privé-leven ga schrijven?’

‘Als het boek over ons gaat, moet het over mijn privé-leven gaan.’

‘Ik zal je Anders noemen.’

‘Wat maakt dat uit?’

Jesper Humlin probeerde het gesprek een andere wending te geven.

‘Ik heb nagedacht over wat je zei.’

‘Dat je ontrouw bent geweest?’

‘Ik ben niet ontrouw geweest. Hoe vaak moet ik dat nog zeggen?’

‘Tot ik je geloof.’

‘En wanneer is dat?’

‘Nooit.’

Het leek Jesper Humlin het beste te capituleren.

‘Ik heb erover nagedacht. Echt waar.’

‘Waar heb je over nagedacht?’

‘Je hebt gelijk. We nemen kinderen.’

In haar stem klonk sterke twijfel.

‘Ben je ziek?’

‘Waarom zou ik ziek zijn?’

‘Ik geloof je niet.’

‘Ik ben niet ziek. Ik meen wat ik zeg. Ik ben een heel serieus man.’

‘Je bent kinderlijk en ijdel. Meen je het?’

‘Ik ben kinderlijk noch ijdel.’

‘Meen je het echt? Dat we niet langer zullen wachten?’

‘Ik ben hoe dan ook bereid de kwestie te overwegen.’

‘Nu klink je als een politicus.’

‘Ik ben een dichter. Geen politicus.’

‘Als we kinderen nemen kunnen we niet langer aan de telefoon praten. Ik kom naar je toe.’

‘Hoe bedoel je?’

‘Wat denk je? Als we kinderen nemen moeten we naar bed.’

‘Dat kan niet. Ik heb een afspraak met mijn uitgever.’

Andrea smeet de hoorn erop. Jesper Humlin liep terug naar de badkamer en bestudeerde zijn gezicht nogmaals in de spiegel maar hij keek voorbij de gebruinde huid, naar de warme avonden op de Salomonseilanden en Rarotonga. Ik wil geen kinderen, dacht hij. In ieder geval niet met Andrea.

Jesper Humlin zuchtte, ging de badkamer uit en pakte in de keuken een kop koffie. In zijn werkkamer nam hij een stapel recensies door van verschillende regionale kranten die zorgvuldig geselecteerd waren door degene die op de uitgeverij verantwoordelijk was voor de pr. Jesper Humlin had duidelijke richtlijnen gegeven van wat hij onder ogen wilde krijgen. Hij las enkel goede recensies, en in een ouderwetse ordner die hij in zijn bureau bewaarde becommentarieerde hij al vele jaren welke kranten en recensenten hem bleven roemen en beschouwen als ‘veruit de beste vertegenwoordiger van de rijpe poëzie aan het einde van de twintigste eeuw’.

Jesper Humlin las wat er geschreven stond, voerde zijn commentaar in, constateerde dat Eskilstuna-Kuriren hem naar zijn smaak weer een te nietszeggende bespreking had gegeven en stond op om naar het raam te lopen. Andrea’s laatste uitbarsting verontrustte hem. Het gevaar bestond dat hij binnenkort gedwongen werd te kiezen tussen haar zwanger maken of het risico lopen dat ze aan haar boek begon.

De dag verstreek terwijl hij zich wentelde in zijn onrust. Toen het zeven uur was verliet hij zijn appartement nadat hij een taxi had gebeld en goed had geluisterd of de telefoniste zijn naam herkende. Hij ging in de auto zitten en gaf de chauffeur het adres. De man achter het stuur was een Afrikaan die slecht Zweeds sprak. Geërgerd bedacht Jesper Humlin dat de chauffeur het restaurantje in Gamla Stan waar hij naar op weg was – niet om zijn uitgever te ontmoeten, dat was pas morgen – voor een andere, minstens zo belangrijke afspraak, vast niet zou weten te vinden.

Eén keer per maand ontmoette hij de even oude collega-schrijver Viktor Leander. Ze hadden elkaar leren kennen toen ze jong en nog ongepubliceerd waren en ze hadden de gewoonte elkaar eens per maand te zien om hun marktwaarde af te meten en stiekem in elkaars vijver te vissen. Hun relatie was gebaseerd op de wederzijdse wetenschap dat ze elkaar eigenlijk niet konden uitstaan. Ze concurreerden in hetzelfde marktsegment en vreesden voortdurend dat de één een briljant idee zou krijgen dat de ander in de schaduw zou stellen.

De taxichauffeur vond meteen de weg in de smalle straten van Gamla Stan en zette Jesper Humlin af, die een paar keer diep ademhaalde voordat hij de deur opende en naar binnen ging. Viktor Leander zat aan hun vaste hoektafel op hem te wachten. Jesper Humlin zag direct dat hij een nieuw pak aanhad en zijn haar langer had laten groeien dan normaal. Viktor Leanders verschijning was ook zongebrand. Hij had een jaar of wat geleden een privé-solarium bij elkaar geschreven met een paar goedbetaalde artikelen over ‘elektronische vleugels’ in een vaktijdschrift voor dataconsultants. Jesper Humlin ging zitten.

‘Welkom thuis.’

‘Dank je.’

‘Ik heb je kaart ontvangen. Mooie postzegels.’

‘Een zeer geslaagde reis.’

‘Ik ben erg benieuwd.’

Jesper Humlin wist dat de man aan de andere kant van de tafel niet geïnteresseerd was om ook maar iets te horen over de Salomonseilanden of Rarotonga. Net als dat hijzelf geen enkele belangstelling had voor de belevenissen van Viktor Leander.

Ze bestelden. Nu kwam het moeilijkste, het vissen in elkaars vijver.

‘Ik had een stapel boeken van debutanten meegenomen. Geen leuk tijdverdrijf.’

‘Maar wel nuttig. Ik weet precies wat je bedoelt.’

Zich neerbuigend uitlaten over debutanten behoorde ook tot het ritueel. Wanneer een boek van een jonge schrijver veel aandacht kreeg, namen ze uitvoerig de tijd om het af te kammen.

Jesper Humlin hief het wijnglas en proostte.

‘Waar ben je mee bezig?’

‘Een misdaadroman.’

Jesper Humlin verslikte zich bijna in zijn wijn.

‘Een misdaadroman?’

‘Ik ben van plan al die bestsellerauteurs die niet kunnen schrijven te verpletteren. Door de misdaadroman te gebruiken voor een literair doel. Ik lees Dostojevski en raak geïnspireerd.’

‘Waar moet het over gaan?’

‘Zover ben ik nog niet.’

Jesper Humlin voelde de deur dichtslaan. Natuurlijk wist Viktor Leander waar hij over ging schrijven. Maar hij wilde niet het risico lopen dat Jesper Humlin er met zijn plot vandoor zou gaan.

‘Het lijkt me een uitstekend idee.’

Jesper Humlin merkte dat hij geïrriteerd raakte. Dat hij daar zelf niet opgekomen was! Een misdaadroman van een van de meest vooraanstaande dichters in het land zou veel aandacht trekken. De kans dat het een verkoopsucces zou worden was groot, in tegenstelling tot de kleine oplages waarin zijn dichtbundels verschenen. Hij vervloekte zijn reis naar de Stille Oceaan ineens. Als hij thuis was gebleven was hetzelfde idee zeker ook in zíjn hoofd opgekomen. Vlug zocht hij een uitweg.

‘Zelf was ik van plan voor de televisie te gaan schrijven.’

Nu was het Viktor Leanders beurt om wijn te morsen. De laatste keer dat ze elkaar ontmoet hadden, een paar dagen voordat Jesper Humlin naar de Stille Oceaan was vertrokken, hadden ze het etentje benut om hun verontwaardiging te spuien over de slechte series die op de televisie te zien waren. Jesper Humlin had helemaal geen plannen om toneelscripts te schrijven. Dat had hij al eens eerder geprobeerd, zonder succes. Na twee weigeringen, een van Dramaten en een van Stadsteatern, had hij besloten zijn beperkingen op toneelgebied te accepteren. Maar de enige manier waarop hij tegenwicht kon bieden aan Viktor Leanders misdaadroman was een even verrassende en sterke kaart op tafel leggen.

‘Waar gaat het over?’

‘De werkelijkheid.’

‘Interessant. Welke werkelijkheid?’

‘De ongeneeslijke saaiheid van alledag.’

Jesper Humlin rechtte zijn rug. Viktor Leander leek even te trillen.

‘Er komt ook misdaad in voor.’

‘Je gaat dus een misdaadserie voor de televisie schrijven?’

‘Helemaal niet. De misdaad ligt onder de oppervlakte. Volgens mij zijn de mensen de conventionele detectives zat. Ik denk in een heel andere richting.’

‘Welke richting?’

‘Weet ik nog niet. Er zijn verschillende mogelijkheden.’

Jesper Humlin hief zijn glas. Nu stonden ze quitte.

‘De werkelijkheid en het grauwe leven van alledag’, zei hij. ‘Een onderschat literair onderwerp in onze tijd.’

‘Wat valt er voor belangwekkends over te zeggen behalve dan dat het leven van alledag saai is?’

‘Ik heb verschillende ideeën.’

‘Ik ben een en al oor.’

‘Het is nog te vroeg. Als ik er nu over praat bestaat het gevaar dat ik mijn inspiratie verlies.’

Ze bestelden het dessert en keerden als volgens een stilzwijgende afspraak terug naar neutraal terrein. Allebei hielden ze van roddels.

‘Wat is er gebeurd toen ik weg was?’

‘Niet veel.’

‘Er gebeurt altijd iets.’

‘Een van de redacteuren van de grote uitgeverij heeft zich opgehangen.’

‘Wie?’

‘Carlman.’

Jesper Humlin knikte bedachtzaam. Carlman had ooit bijna een van zijn vroegste dichtbundels geweigerd.

‘Verder nog iets van belang?’

‘De beurs schommelt.’

Jesper Humlin schonk wijn bij.

‘Ik hoop dat je niet zo dom bent geweest te investeren in de ict.’

‘Ik heb me altijd gehouden bij onze oude economie. IJzer en hout. Maar het schommelt op alle fronten.’

‘Toen ik zag welke kant het op ging, ben ik overgestapt op obligaties. Saai, maar beduidend minder risicovol.’

De financiële strijd tussen de twee duurde al jaren. Beiden bestudeerden ieder jaar de aanslagalmanak – een lijst met alle belastingaanslagen boven een bepaalde grens – en ze hadden zich ervan vergewist dat de ander geen erfenis te wachten stond.

Na exact drie uur, toen ze uitgeroddeld waren, deelden ze de rekening en verlieten het restaurant. Ze liepen samen op naar Munkbron.

‘Ik hoop dat het goed gaat met je detective.’

‘Geen detective. Misdaadroman. Dat is niet hetzelfde.’

Viktor Leander klonk schor toen hij sprak. Jesper Humlin voelde dat hijzelf nog steeds de overhand had.

‘Bedankt voor de gezellige avond. We zien elkaar weer over een maand.’

‘Jij ook bedankt. Tot over een maand.’

Ze wenkten allebei een taxi en verdwenen vlug in verschillende richtingen. Jesper Humlin noemde een adres in Östermalm, leunde in de stoel achterover en sloot zijn ogen. Hij was tevreden, want hij was er vanavond in geslaagd Viktor Leander een paar flinke schrammen toe te brengen. Dat gaf hem ook een hartversterking voor wat hem nog te wachten stond.

Drie avonden in de week bezocht Jesper Humlin zijn oude moeder. Ze was enorm vitaal maar ook eigenzinnig en achterdochtig. Je wist van tevoren nooit hoe het gesprek zou uitpakken. Jesper Humlin bereidde altijd een paar veilige gespreksonderwerpen voor wanneer hij zijn moeder opzocht. De keren dat ze ruzie kregen wenste hij dat ze gauw zou doodgaan. Maar wanneer hun gesprekken hartelijk verliepen, bedacht hij dat hij er eens een dichtbundel aan moest wijden.

Kwart voor elf belde hij aan. Zijn moeder, Märta, was een nachtmens en stond zelden voor het middaguur op en ging niet voor het ochtendgloren naar bed. Ze was op haar best rond middernacht. Terwijl Jesper Humlin in het trappenhuis stond te wachten, dacht hij aan al die keren dat hij had gevochten tegen zijn moeheid terwijl zijn moeder steeds spraakzamer werd.

De deur werd opengerukt met de verwachtingsvolle en tegelijkertijd achterdochtige bezetenheid die zo kenmerkend was voor zijn moeder. Märta Humlin was die avond gekleed in een uniformachtig broekpak dat hij vaag meende te herkennen uit films die speelden in de jaren dertig.

‘Ik dacht dat je had gezegd dat je om elf uur zou komen?’

‘Het is elf uur.’

‘Het is kwart voor elf.’

Jesper Humlin merkte dat hij kwaad werd.

‘Als je wilt kan ik hier in het trappenhuis wachten.’

‘Als je zo slordig bent met de tijd krijg je je leven nooit op orde.’

‘Mijn leven is op orde. Ik ben tweeënveertig jaar en een succesvol schrijver.’

‘Je laatste dichtbundel is de slechtste die je ooit geschreven hebt.’

Jesper Humlin besloot te vertrekken.

‘Ik kan beter een andere avond terugkomen.’

‘Waarom zou dat beter zijn?’

‘Zal ik binnenkomen of niet?’

‘Waarom zouden we hier in het trappenhuis blijven staan praten?’

Hij stapte de hal in en struikelde meteen over een grote kartonnen doos die midden op de grond stond.

‘Kijk uit.’

‘Waarom staat die doos hier? Ga je verhuizen?’

‘Waarheen zou ik moeten verhuizen?’

‘Wat zit er in de doos?’

‘Daar heb je niets mee te maken.’

‘Moet-ie zo staan dat je erover valt als je binnenkomt?’

‘Als het je niet bevalt kom je maar een andere keer terug.’

Jesper Humlin zuchtte, hing zijn jas op en liep achter zijn moeder aan het appartement in dat hem deed denken aan een overvolle antiekwinkel. Zijn moeder leefde volgens het principe van de eekhoorns en had in haar lange leven alles verzameld wat op haar weg kwam. Jesper Humlin wist nog van vroeger hoe zijn ouders voortdurend ruzieden over alles wat Märta weigerde weg te gooien. Zijn vader was een zwijgzame accountant die zijn kinderen met een mengeling van welwillendheid en verbazing bekeek. Een man die volkomen geruisloos naast zijn energieke vrouw leefde, behalve dan de keren dat hij zijn bed of bureau bedolven vond onder stapels kranten en porseleinen vaasjes die zij weigerde weg te doen. Dan kwam het tot heftige uitbarstingen die dagen konden duren. Maar het eindigde er altijd mee dat de vaasjes en stapels kranten in het appartement bleven en hij zich weer terugtrok in stilzwijgen. Dat zijn moeder ooit stil was geweest kon Jesper Humlin zich daarentegen niet herinneren. Ze werd volledig beheerst door de wens altijd gehoord te worden. Was ze in de keuken, dan rammelde ze onafgebroken met de pannen. Was ze op het balkon, dan klopte ze matten zodat het resoneerde tussen de huizen.

Jesper Humlin had vaak gedacht dat het ongeschreven boek dat hij aan zijn hart koesterde over zijn ouders zou gaan. Zijn vader, Justus Humlin, had in zijn jeugd al zijn vrije tijd besteed aan kogelslingeren. Hij was opgegroeid in Blekinge, in een dorp in de buurt van Ronneby. Achter de boerderij had hij met zijn zelfgemaakte kogel geoefend op een akker. Eén keer was hij erin geslaagd de kogel zo ver te gooien dat het een Scandinavisch record zou zijn geweest als de worp onder gecontroleerde omstandigheden was uitgevoerd. Nu waren alleen twee jongere zusters aanwezig geweest die de afstand met een oud meetlint hadden opgemeten. Het Scandinavische record stond in die tijd op naam van Ossian Skiöld en was 53,77. Justus Humlin had de worp vier keer gemeten met als uitkomst 56,44; 56,40; 56,42 en 56,41. Hij had het Scandinavisch record dus met meer dan twee meter verbeterd. Later, toen hij op regioniveau wedstrijden begon te spelen, had hij de kogel nooit verder dan vijftig meter weten te slingeren. Maar hij bleef er tot zijn dood op hameren dat hij één keer verder gegooid had dan wie ook in Scandinavië.

Märta Humlin had zich nooit voor sport geïnteresseerd. Haar wereld was die van de cultuur. Ze was opgegroeid in Stockholm, als enig kind van een vooraanstaand en welgesteld chirurg. Haar grootste droom was kunstenares worden, maar haar talent was niet toereikend geweest. Uit pure woede was ze een andere weg ingeslagen en met behulp van haar vaders geld een eigen theater begonnen. Ze ensceneerde een aantal aanstootgevende voorstellingen waar ze in een bijna doorzichtig nachthemd over de grond kroop. Daarna had ze een tijdje een galerie bestierd, vervolgens had ze zich als impresario en tourneeleider op de muziek geworpen en tot slot had ze zich gewijd aan de film.

Op zeventigjarige leeftijd, toen ze net weduwe was geworden, besefte ze dat ze nog nooit aan dans had gedaan, waarop ze onmiddellijk met haar gebruikelijke energie een dansgezelschap oprichtte van wie niemand onder de vijfenzestig was. Märta Humlin had naar alles in het leven gereikt, maar niets had in haar onrustige handen willen beklijven.

Jesper, de jongste van vier kinderen, had gezien hoe de anderen zo snel mogelijk het huis uit gingen, en toen hij twintig was had hij zijn moeder meegedeeld dat ook hij van plan was op zichzelf te gaan wonen. Toen hij de volgende ochtend wakker werd, kon hij zich niet verroeren. Zijn moeder had hem vastgebonden aan het bed. Het kostte hem een hele dag haar ertoe te bewegen de riemen los te maken. Daarbij had hij ook op zijn woord van eer moeten beloven haar de rest van haar leven drie keer per week te bezoeken.

Jesper Humlin zette een mand opzij die om onduidelijke reden schaatsriemen bevatte en ging in zijn vaste stoel zitten. Märta Humlin maakte kabaal in de keuken en kwam binnen met een fles wijn en twee glazen.

‘Ik wil geen wijn.’

‘Waarom niet?’

‘Ik heb al wijn op.’

‘Met wie?’

‘Viktor Leander.’

‘Ik weet niet wie dat is.’

Jesper Humlin staarde zijn moeder verbaasd aan terwijl ze zijn glas tot de rand toe vulde. Wanneer hij het oppakte zou hij morsen en dat zou voor haar een aanleiding zijn over het kwetsbare kleed uit Egypte te beginnen dat hij zojuist bedorven had.

‘Je bent meer dan eens naar zijn voorleesavonden geweest.’

‘En toch kan ik me hem niet herinneren. Ik ben bijna negentig. Mijn geheugen is niet meer wat het geweest is.’

Als ze maar niet begint te huilen, dacht Jesper Humlin. Ik kan er niet tegen als ze gevoelens uit zichzelf en mij gaat persen.

‘Waarom vul je mijn glas als ik zeg dat ik geen wijn wil?’

‘Is hij soms niet goed genoeg voor je?’

‘Het gaat er niet om dat de wijn niet goed is. Het gaat erom dat ik vanavond niet nog meer wijn wil drinken.’

‘Je hoeft niet hierheen te komen als je niet wilt.’

Ik ben eraan gewend alleen te zijn, dacht Jesper Humlin. Dat gaat ze nu zeggen.

‘Ik ben eraan gewend alleen te zijn.’

De tevredenheid die hij had gevoeld over het feit dat hij Viktor Leander had afgetroefd, was spoorloos verdwenen. Jesper Humlin besefte dat zijn moeder hem al had overwonnen. Hij trok het glas naar zich toe en morste wijn op het witte kleed.

Het zou een lange avond worden.