Henning Mankell

Diepte

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Djup, verschenen bij Leopard Förlag, 2004

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2004

Eerste Nederlandstalige editie © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2006

Published by agreement with Leopard Forläg, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Denny Tillman

isbn 978 90 445 2185 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Internet: www.degeus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2011

Deel 1
==
==
==

DEEL 1 - De geheime passie voor loden

==

1

Er werd gezegd dat je het geschreeuw van de krankzinnigen over de zee kon horen wanneer het windstil was.

Vooral in de herfst. Het geschreeuw hoorde bij de herfst.

In de herfst begint ook het verhaal. Met vochtige nevel, een paar aarzelende graden boven nul en een vrouw die ineens beseft dat ze dicht bij de vrijheid is. Ze heeft een gat ontdekt in het hek.

Het is herfst 1937. De vrouw, die Kristina Tacker heet, zit al vele jaren opgesloten in het grote krankzinnigengesticht buiten Säter. Het begrip ‘tijd’ heeft voor haar elke betekenis verloren.

Lange tijd blijft ze naar het gat kijken, alsof ze eerst niet begrijpt wat het inhoudt. Het hek is altijd een vlies geweest waar ze niet te dichtbij moest komen. Het is een grens met een heel speciale betekenis.

Maar deze plotselinge onregelmatigheid? Dit punt waar het hek is opengebroken? Een onbekende hand heeft een deur geopend naar wat zojuist nog verboden terrein was. Het duurt lang voordat het tot haar doordringt. Dan kruipt ze voorzichtig door het gat en staat buiten het hek. Onbeweeglijk staat ze daar en luistert, haar hoofd ingetrokken tussen haar gespannen schouders, erop voorbereid dat er iemand zal komen om haar vast te grijpen.

In de tweeëntwintig jaar dat ze zat opgesloten in het gesticht heeft ze nooit het idee gehad omringd te zijn door mensen, maar door adem. De ademhalingen zijn haar onzichtbare wachters.

De zware lichamen van de gebouwen liggen achter haar, als sluimerende roofdieren, klaar voor de sprong. Ze wacht. De tijd is opgehouden. Niemand komt om haar terug te halen.

Pas na een lange aarzeling zet ze voorzichtig een stap, dan nog een, en verdwijnt tussen de bomen.

Ze bevindt zich in een naaldbos. Het ruikt scherp, als naar bronstige paarden. Ze meent een pad te zien lopen. Ze beweegt zich langzaam, maar pas als ze merkt dat de zware ademhaling van het gesticht is opgehouden, durft ze zich om te draaien.

Om haar heen staan alleen bomen. Dat het pad inbeelding was en nu verdwenen is, kan haar niet schelen aangezien ze toch nergens heen gaat. Ze is als een bouwsteiger om een lege ruimte. Ze bestaat niet. Binnen deze steiger is huis noch mens ontstaan.

In het bos beweegt ze zich zeer snel, alsof ze ondanks alles een doel daar tussen de dennen heeft. Maar vaak ook staat ze stil, alsof ze zelf langzaam bezig is te veranderen in een boom.

In het naaldbos bestaat geen tijd. Alleen boomstammen, vooral dennen, hier en daar een spar en zonnestralen die geluidloos op de vochtige grond vallen.

Ze begint te beven. Een pijn kruipt langzaam onder haar huid. Eerst denkt ze dat het die vreselijke jeuk is waar ze soms last van heeft en die de verzorgers geen andere keuze laat dan haar vast te binden zodat ze haar huid niet kapot krabt. Dan beseft ze dat er iets anders is dat haar doet beven.

Ze herinnert zich dat ze ooit een man had.

Waar die gedachte vandaan komt weet ze niet. Maar ze weet ineens heel zeker dat ze ooit getrouwd is geweest. Lars heette hij, weet ze nog. Hij had een litteken boven zijn linkeroog en was 23 centimeter langer dan zij. Meer schiet haar op dit moment niet te binnen. Al het andere heeft ze verdrongen en verwezen naar het duister dat ze in zich draagt.

Maar de herinnering keert terug. Verward kijkt ze rond tussen de stammen van het naaldbos. Waarom moet ze uitgerekend hier aan haar man denken? Aan hem die de bossen haatte en altijd naar zee trok? Die cadet was en later zeemeter werd en kapitein-ter-zee met geheime militaire opdrachten?

De nevel trekt op, hij is geluidloos, verdund.

Ze blijft roerloos staan. Ergens klapwiekt een vogel weg. Dan is het weer stil.

Mijn man, denkt Kristina Tacker. Ooit had ik een man, onze levens beroerden elkaar, omsloten ons. Waarom moet ik aan hem denken, net nu ik een gat in het hek heb gevonden en alle wakende roofdieren achter me heb gelaten?

Ze zoekt in haar hoofd en tussen de stammen naar een antwoord.

Dat is er niet. Er is niets.

2

’s Avonds laat vinden de verzorgers Kristina Tacker.

Het vriest, de grond knerpt onder hun voeten. Ze staat roerloos in het donker en staart naar een boomstam. Wat ze ziet is geen den, maar een afgelegen vuurtoren op een klip ergens ver weg in een schrale, verlaten scherenarchipel. Ze merkt amper dat ze niet langer alleen is met de zwijgende boom.

Kristina Tacker is op dat moment in de herfst van 1937 zevenenvijftig jaar oud. In haar gezicht is nog een dun laagje schoonheid bewaard. Het is twaalf jaar geleden dat ze voor het laatst een woord heeft gesproken. In haar status wordt dag na dag, jaar na jaar, één enkele frase herhaald: patiënt is onveranderd onbereikbaar.

Diezelfde nacht: het is donker in haar kamer in het grote gesticht. Ze is wakker. Het licht van een vuurtoren zwenkt voorbij, keer op keer, als een geluidloze klok van licht binnen in haar hoofd.

3

Drieëntwintig jaar eerder, ook toen op een herfstdag, stond hij die haar man was het pantserschip Svea te bestuderen dat lag aangemeerd aan Galärvarvskajen in Stockholm. Lars Tobiasson-Svartman was marineofficier, hij nam het vaartuig aandachtig op. Achter de roetige schoorstenen ving hij een glimp op van Kastellet en Skeppsholmskyrkan. Het licht was grijs, hij kneep zijn ogen tot spleetjes.

Het was half oktober 1914, de Grote Oorlog was precies twee maanden en negentien dagen aan de gang. Lars Tobiasson-Svartman vertrouwde niet blindelings op de nieuwe, met ijzer gepantserde oorlogsvaartuigen. De oudere schepen van hout gaven hem altijd het gevoel een warme ruimte binnen te gaan. De nieuwe vaartuigen, met hun romp van aan elkaar genagelde pantserplaten, waren koude, onberekenbare ruimtes. Diep van binnen was hij ervan overtuigd dat deze schepen zich niet lieten temmen. Achter de kolengestookte ketels of de nieuwe motoren die op olie liepen lagen andere, oncontroleerbare krachten.

Af en toe kwam er een windvlaag van de Oostzee.

Hij stond bij de steile loopplank, aarzelend. Dat verwarde hem. Waar kwam die onzekerheid vandaan? Moest hij zijn reis afbreken nog voordat deze ook maar was begonnen? Hij zocht naar een verklaring. Maar al zijn gedachten waren verdwenen, opgeslokt door een mistbank die geruisloos voorttrok door zijn innerlijk.

Een matroos haastte zich de loopplank af. Dat voerde hem terug naar het heden. Geen controle te hebben was een zwakte die ten koste van alles verborgen moest worden. De matroos pakte voor hem zijn koffer, de kaartrollen en het bruine, speciaal vervaardigde foedraal waarin hij zijn kostbaarste meetinstrument bewaarde. Het verbaasde hem dat de matroos erin slaagde eigenhandig de omvangrijke bagage mee te torsen.

De loopplank boog door onder zijn voeten. Tussen de romp van het vaartuig en de kade was een glimp water zichtbaar, donker, onbereikbaar.

Hij dacht aan wat zijn vrouw had gezegd toen ze afscheid namen in hun woning op Wallingatan.

‘Nu begint waar je zo naar hebt verlangd.’

Ze stonden in de donkere vestibule. Ze zou met hem meegaan naar het schip om vaarwel te zeggen. Maar op het moment dat ze haar ene handschoen aantrok, begon ze te twijfelen, net zoals hij zelf had gedaan daar bij de loopplank.

Ze had geen uitleg gegeven waarom het afscheid ineens te zwaar werd. Dat was niet nodig. Ze wilde niet gaan huilen. Na negen jaar huwelijk wist hij dat het moeilijker voor haar was hem haar tranen te laten zien dan haar naaktheid.

Ze namen vlug afscheid. Hij probeerde haar duidelijk te maken dat hij niet teleurgesteld was.

Van binnen voelde hij opluchting.

Hij bleef midden op de loopplank staan en voelde hoe het schip bijna onmerkbaar bewoog. Ze had gelijk. Hij verlangde ernaar weg te gaan. Maar waar hij nu precies naar verlangde, kon hij niet benoemen.

Droeg hij een geheim met zich mee waar hij zelf niet van wist?

Hij hield zielsveel van zijn vrouw. Telkens als hij een dienstreis moest maken en haar vluchtig ten afscheid kuste nam hij onmerkbaar de geur van haar huid in zich op. Het was alsof hij haar geur oplegde, als een goede wijn of opium misschien, om tevoorschijn te kunnen halen wanneer hij zich zo eenzaam voelde dat hij kans liep de controle over zichzelf kwijt te raken.

Nog altijd gebruikte zijn vrouw haar meisjesnaam. Waarom wist hij niet en hij wilde er ook niet naar vragen.

Een sleepboot liet ergens bij Kastellholmen stoom ontsnappen. Hij fixeerde een stormmeeuw die onbeweeglijk in de opwaartse winden boven het schip stond.

Hij was een eenzaam mens. Zijn eenzaamheid was als een afgrond waarvan hij vreesde dat hij zich er op een dag in zou werpen. Hij berekende dat de afgrond minstens 40 meter diep moest zijn en dat hij zich met zijn hoofd vooruit naar beneden moest storten om er zeker van te zijn te sterven.

Hij stond exact halverwege de loopplank. Op het oog had hij de totale lengte op 7 meter geschat. Nu stond hij dus 3,50 meter van de kade en even ver van de reling van het schip.

Zijn vroegste herinneringen betroffen afstanden. Tussen hemzelf en zijn moeder, tussen zijn moeder en zijn vader, tussen de vloer en het plafond, tussen zorg en vreugde. Zijn hele leven ging over afstanden, het meten, verkorten of verlengen ervan. Hij was een eenzaam mens, voortdurend op zoek naar nieuwe afstanden, om te bepalen of af te lezen.

Het meten van afstanden was als een bezwering, zijn instrument om de bewegingen van tijd en ruimte te beteugelen.

De eenzaamheid was van het begin af aan, zolang hij zich kon herinneren, als een eigen huid geweest.

Kristina Tacker was niet alleen zijn vrouw. Ze was ook het onzichtbare deksel dat hij over de afgrond legde.

4

Een amper merkbare motregen trok op deze oktoberdag in 1914 over Stockholm. Vanaf Wallingatan was zijn bagage op een kar over de brug naar Djurgården en Galärvarvskajen gebracht. Hoewel alleen hij en de karrenman er liepen, had hij toch het gevoel gehad dat hij deelnam aan een processie.

De koffers waren van bruin leer. In het speciaal vervaardigde foedraal van kalfsleer lag zijn kostbaarste bezit. Een peillood voor geavanceerde dieptemeting.

Het peillood was van messing, vervaardigd in Manchester in 1701 in de maritiemtechnische werkplaats van Maxwell & Swanson. Optische en navigatietechnische instrumenten werden er door vakbekwame handwerkslieden gemaakt en over de hele wereld verkocht. Het bedrijf had roem en aanzien verworven met het vervaardigen van de sextanten die kapitein Cook bij zich had op wat zijn laatste reis naar de Stille Oceaan zou worden. Als aanprijzing afficheerden ze dat zelfs Japanse en Chinese zeevaarders hun producten gebruikten.

Soms als hij ’s nachts wakker werd met een ongrijpbare onrust stond hij op om zijn lood te pakken. Hij nam het mee naar bed, drukte het tegen zijn borst en viel dan meestal weer in slaap.

Het peillood ademde. De ademhaling was wit.

5

Het pantserschip Svea was gebouwd bij Lindholmens Varv in Göteborg en van stapel gelopen in december 1885. In 1914 zou het uit de actieve vaart worden genomen omdat het al verouderd was. Maar het besluit was ingetrokken aangezien de Zweedse marine zich niet had voorbereid op de Grote Oorlog. Op weg naar de slachtbank werd het leven van het schip verlengd. Als een werkpaard dat op het laatste moment gratie krijgt en de straat weer op mag.

Lars Tobiasson-Svartman herhaalde voor zichzelf vlug de belangrijkste scheepsafmetingen. De Svea was 75 meter lang en had een maximale breedte van 14 meter vlak achter het middenschip. De bewapening met zware artillerie bestond uit twee verdragende 25,4-centimeter kanonnen M/85, door Maxim-Nordenfelt in Londen vervaardigd. De middelzware artillerie bestond uit vier 15-centimeter kanonnen, eveneens uit Londen. Daarbij kwam nog het lichte geschut en een onbepaald aantal machinegeweren.

In gedachten ging hij verder met wat hij wist over het schip dat op hem lag te wachten. De bemanning bestond uit 250 dienstplichtige en beroepsmatrozen, plus het vast aangestelde officierskorps van 22 man.

De kracht die in het vaartuig vibreerde kwam van twee liggende compoundmachines die hun paardenkrachten verkregen van zes vlampijpketels. Tijdens een proefvaart was een snelheid van 14,68 knopen gemeten.

Er was nog een maat die hem interesseerde. De afstand tussen kiel en bodem bij Galärvarvskajen was ruim 2 meter.

Hij draaide zich om en keek naar de kade, alsof hij hoopte dat zijn vrouw toch nog gekomen was. Maar er waren alleen een paar jongens met vislijnen en een dronken man die op zijn knieën zeeg en vervolgens langzaam omviel.

De windvlagen van de Oostzee werden steeds krachtiger. Hier op het dek bij de loopplank waren ze duidelijker voelbaar.

6

Hij werd opgeschrikt uit zijn overpeinzingen door een vlagofficier die zijn hakken tegen elkaar sloeg en zich presenteerde als Anders Höckert. Lars Tobiasson-Svartman salueerde, zij het met tegenzin. Iedere keer dat hij zijn hand naar de rand van zijn pet moest brengen, ging er een huivering door hem heen. Hij voelde zich belachelijk, nam deel aan een spel dat hij verafschuwde.

Anders Höckert wees hem zijn hut aan bakboord, vlak onder de trap die naar de commandobrug en het afvuurplatform van de kanonnen voerde.

Anders Höckert had een moedervlek in zijn nek, direct boven zijn boordje.

Lars Tobiasson-Svartman kneep zijn ogen samen en fixeerde de moedervlek. Altijd als hij op iemands lichaam moedervlekken ontdekte, probeerde hij te zien wat ze voorstelden. Zijn eigen vader, Hugo Svartman, had een groep moedervlekken op zijn linkerbovenarm gehad. In Lars Tobiasson-Svartmans fantasie was het een archipel van naamloze eilandjes, bultrotsen en scheren. De witte huid vormde de vaarroutes die elkaar ontmoetten en kruisten. Waar op zijn vaders linkerarm liepen de diepste vaarwegen? Wat was de veiligste route om een schip te loodsen?

De geheime passie voor loden, maten en afstanden die zijn leven bepaalde, vond zijn oorsprong in het beeld en de herinnering van zijn vaders moedervlekken.

Lars Tobiasson-Svartman dacht bij zichzelf: ik zoek nog steeds in mijn innerlijk naar onbekende gronden, nog niet gepeilde dieptes, onverwachte holtes. Ook in mezelf moet ik een veilige vaarroute uitstippelen en in kaart brengen.

De moedervlek in de nek van Anders Höckert leek op een stier, strijdbelust, de hoorns naar beneden.

Anders Höckert opende de deur van de hut die hem was toegewezen. Lars Tobiasson-Svartman had een geheime opdracht en daarom kon hij geen hut delen met een andere officier aan boord.

Zijn bagage, de kaartrollen en het bruine foedraal met de dieptemeter stonden er al. Anders Höckert salueerde en verliet de hut.

Lars Tobiasson-Svartman ging op de rand van zijn kooi zitten en liet zich omsluiten door de eenzaamheid. In de romp trilde het van de ketels die nooit helemaal zwegen, ook al lag het schip aan de kade. Hij keek door de patrijspoort naar buiten. De lucht was ineens blauw, de regen was overgedreven. Dat maakte hem blij, of in ieder geval opgelucht. Regen bezwaarde hem, als kleine, bijna onzichtbare gewichtjes die tegen zijn lichaam ketsten.

Heel even overviel hem het verlangen het schip te verlaten.

Hij verroerde zich niet.

Langzaam begon hij zijn koffers uit te pakken. Elk kledingstuk had zijn vrouw zorgvuldig uitgekozen. Ze wist wat hij het liefst droeg en mee wilde hebben. Ze had ze met liefdevolle bewegingen opgevouwen.

Toch had hij het gevoel dat hij ze nooit eerder gezien of in zijn handen gehouden had.

7

Het pantserschip Svea vertrok diezelfde avond om 18.15 uur van Galärvarvskajen. Rond middernacht, toen ze de buitenarchipel gepasseerd waren, werd een zuidzuidoostelijke koers ingezet en de snelheid opgevoerd tot 12 knopen. Er stond een stijve noordelijke bries met windvlagen van 8-12 meter per seconde.

Lars Tobiasson-Svartman omklemde die nacht stevig zijn peillood. Zijn gedachten cirkelden rond zijn vrouw en haar geurende huid. Af en toe dacht hij ook aan de opdracht die hem wachtte.

8

Tijdens de ochtendschemering, na een onrustige slaap met onduidelijke en wegglijdende dromen, verliet hij zijn hut en ging aan dek. Hij ging verscholen staan op een punt waarvan hij wist dat hij niet gezien kon worden vanaf de commandobrug.

Een van zijn geheimen zat verstopt in een van de kaartrollen die in zijn hut lagen. Daarin bewaarde hij de werftekeningen van de Svea. Het schip was geconstrueerd door de scheepsbouwmeester Göthe Wilhelm Svenson bij Lindholmens Varv. Na zijn tijd als ingenieur bij de Koninklijke Marine in 1868 had hij een verbazingwekkende carrière als scheepsconstructeur doorlopen. In 1881, op de leeftijd van drieënvijftig jaar, werd hij benoemd tot hoofdingenieur-directeur bij de Koninklijke Marine-ingenieurs.

Dezelfde dag dat Lars Tobiasson-Svartman van de marinestaf het bericht ontving dat de Svea het transport naar zijn geheime opdracht zou uitvoeren, schreef hij een brief naar ingenieur Svenson en vroeg om een kopie van de constructietekeningen. Als reden gaf hij een ‘ingebakken en mogelijk enigszins belachelijke verzamelwoede van tekeningen van oorlogsschepen’. Hij was bereid er duizend kroon voor te betalen.

Drie dagen later kwam er een persoonlijke koerier uit Göteborg. De man die de tekeningen afleverde, heette Tånge en was kantoorklerk. Hij had zijn zondagse pak aan. Lars Tobiasson-Svartman veronderstelde dat ingenieur Svenson hem instructies had gegeven er netjes uit te zien.

Lars Tobiasson-Svartman had er nooit aan getwijfeld dat de tekeningen te koop waren. Duizend kroon was veel geld, ook voor een succesvol ingenieur als Göthe Wilhelm Svenson.

9

Hij hield zich vast aan de trap en probeerde de rijzende en dalende bewegingen van het schip met zijn lichaam te volgen. Hij dacht aan de avond dat hij over de tekeningen gebogen had gezeten in de woonkamer op Wallingatan. In feite was de reis toen begonnen.

Het was eind juli, drukkend warm en iedereen wachtte op de Grote Oorlog, die nu onvermijdelijk leek. De vraag was alleen wanneer het eerste schot gelost zou worden en door wie, op wie. De bijkantoren van de kranten vulden hun etalages met verhitte rapportages. Geruchten ontstonden en verspreidden zich om vervolgens meteen weer tegengesproken te worden; niemand wist iets met zekerheid maar iedereen meende zelf tot de juiste conclusies gekomen te zijn.

Boven Europa vloog een aantal onzichtbare telegrammen heen en weer tussen keizers, generaals en ministers. De telegrammen waren als een verdwaalde maar dodelijke zwerm vogels.

Op zijn bureau lag een knipsel uit een krant waarop een foto van de Duitse oorlogskruiser Goeben te zien was. Het 23.000 ton metende schip was het mooiste en tegelijk het meest angstaanjagende wat hij ooit had gezien.

Zijn vrouw kwam de kamer binnen en raakte behoedzaam zijn schouder aan.

‘Het is al laat. Wat is er zo belangrijk?’

‘Ik bestudeer het schip waarmee ik zal reizen. Als het zover is om met onbekende bestemming te vertrekken.’

Ze streek nog steeds over zijn schouders.

‘Onbekende bestemming? Tegen mij kun je toch wel zeggen waar je heen gaat?’

‘Nee, zelfs niet tegen jou.’

Haar vingers tastten zijn schouders af. Haar hand beroerde amper de stof. Toch voelde hij haar aanraking diep van binnen.

‘Wat kun je opmaken uit al die lijnen en cijfers? Ik zie niet eens dat het een schip is.’

‘Ik houd ervan te zien wat je niet kunt zien.’

‘Wat is dat dan?’

‘Het idee. Dat wat erachter zit. De wil misschien, de ambitie? Ik weet het niet precies. Maar er zit altijd iets achter wat je niet meteen kunt ontdekken.’

Ze zuchtte ongeduldig. Haar vingers hielden op over zijn schouders te strijken en in plaats daarvan begon ze onrustig met een wijsvinger tegen zijn sleutelbeen te trommelen. Hij probeerde erachter te komen of ze hem een boodschap stuurde.

Ten slotte nam ze haar hand weg. Hij stelde zich voor dat het een vogel was die opvloog.

Ik spreek niet de waarheid, dacht hij. Ik vermijd te zeggen hoe het zit. Dat ik in deze tekeningen op zoek ben naar een punt aan dek waar niemand me vanaf de commandobrug kan zien.

In feite ben ik op zoek naar een schuilplaats.

10

Hij keek uit over zee.

Aan flarden gescheurde nevelbewolking, een eenzame streep zeevogels.

Het oproepen van herinneringen vereiste nauwkeurigheid en geduld. Wat was er daarna gebeurd, die avond in juli, vlak voordat de oorlogsverklaringen werden uitgevaardigd? De dagen met drukkende hitte en miljoenen jonge mannen in Europa die snel gemobiliseerd werden?

Na de tekeningen een klein uur te hebben bestudeerd, had hij het punt gevonden waarnaar hij op zoek was. Hij wist wat zijn schuilplaats kon worden.

Hij schoof de tekeningen opzij. Op straat hoorde hij een onrustig brouwerspaard hinniken. In een van de achterkamers van de grote woning herschikte Kristina de porseleinen beeldjes die ze van haar moeder had gekregen. Een geklingel als van gedempte klokken. Hoewel ze negen jaar getrouwd waren en er zelden een avond voorbijging zonder dat ze ze opnieuw rangschikte op de planken, was er nog nooit een kapotgevallen.

Maar daarna? Wat was er toen gebeurd? Hij kon het zich niet herinneren. Het leek alsof er een lek in de stroom herinneringen was ontstaan. Er was iets weggevloeid.

De juliavond was windstil geweest, de hitte drukkend, de temperatuur 27 graden. Verspreide donderslagen waren te horen geweest van de kant van Lidingö, waar zwarte wolken kwamen aandrijven over zee.

Hij dacht aan de wolken. Het maakte hem onzeker dat hij zich makkelijker een wolkenformatie kon herinneren dan het gezicht van zijn vrouw.

Hij schudde de gedachten van zich af en pinkte tegen het ochtendlicht. Wat zie ik? dacht hij. Donkere bultrotsen op een nog vroege Zweedse herfstochtend. Tijdens de nacht had de dienstdoende bevelhebber de roerganger opdracht gegeven koers te zetten in meer zuidelijke richting. De snelheid was 7, misschien 8 knopen.

5 knopen is vrede, dacht hij. 7 knopen is de geëigende snelheid als je wordt uitgezonden op een geheime en spoedeisende opdracht. 27,8 knopen is oorlog. Dat is de hoogste snelheid die de Goeben heeft bereikt, hoewel haar stoommachines volgens hardnekkige geruchten gebukt gaan onder een constructiefout die leidt tot ernstige lekkages.

Het frappeerde hem dat je het punt waarop een oorlog begint kunt voorspellen, maar nooit het moment waarop hij wordt beëindigd.

11

Aan stuurboordzijde, waar hij onder de trap verstopt stond, werd de kust zichtbaar in het ochtendgloren. Bultrotsen en uitlopers van scheren stegen en daalden in de ruwe zee.

Hier begint en eindigt een land, dacht Lars Tobiasson-Svartman. Maar de grenslijn is amorf, er is geen exact punt waar de zee ophoudt en het land begint. De bultrotsen zijn amper zichtbaar boven het wateroppervlak. Vroeger hadden zeelui in deze zeehondenruggen en vinnige uitsteeksels vreemde en enge watermonsters gezien. Zo kan ik me deze rotsen ook voorstellen: als dieren die langzaam oprijzen uit zee. Maar ze jagen me geen angst aan. Voor mij zijn de klippen achter de brekende golven niets anders dan bedachtzame en volstrekt ongevaarlijke nijlpaarden, van een soort die alleen in de Oostzee voorkomt.

Hier begint en eindigt een land, dacht hij nogmaals. Een rotsplateau dat langzaam zijn rug bolt. Een rots die Zweden heet.

Hij liep naar de reling en keek naar beneden in het blauwgrijze water dat langs de flanken van de jager stroomde. De zee wijkt nooit, dacht hij. De zee verkoopt nooit zijn huid. ’s Winters is deze zee als een bevroren huid. De herfst is stilte, afwachten. Plotselinge uitbarstingen van luidruchtige winden. De zomer is niets anders dan een vluchtige schittering in het spiegelblanke water.

Zee, bodemverheffing, al dat onbegrijpelijke, is als de langzame beweging van de kinderjaren in de richting van ouderdom en dood. In alle mensen is een bodemverheffing gaande. Van de zee komen al onze herinneringen.

De zee is een droom die nooit zijn huid verkoopt.

Hij glimlachte. Mijn vrouw wil me niet laten zien dat ze huilt. Misschien is het om dezelfde redenen, wat die dan ook mogen zijn, dat ik haar niet wil laten zien wie ik ben als ik alleen ben met de zee?

Hij keerde terug naar de verscholen plek. Op het achterdek leegde een verkleumde matroos een emmer met etensresten in het water. Meeuwen volgden in het kielzog van het schip als een waakzame achterhoede. Het dek was weer verlaten. Hij bleef naar de bultrotsen kijken. Het morgenlicht won aan kracht.

De riffen en bultrotsen zijn niet alleen dieren, dacht hij. Het zijn ook stenen die zich losmaken van de zee. Geen vrijheid zonder inspanning. Maar deze stenen zijn ook tijd. Stenen die zich langzaam verheffen uit de zee die nooit wijkt.

Hij maakte een berekening waar ze zich bevonden. Elf uur geleden hadden ze Stockholm verlaten. Hij berekende de snelheid opnieuw en stelde deze bij naar 9 knopen. Ze bevonden zich ergens in de noordelijke scheren van Östergötland, ten zuiden van Landsort, ten noorden van de vuurtoren op Häradskär, ten zuiden of oosten van Fällbådarna.

Hij keerde terug naar zijn hut. Afgezien van de matroos had hij niemand gezien van de omvangrijke bemanning van het schip. En niemand had hem of zijn schuilplaats dan ook ontdekt.

Hij ging zijn hut binnen en nam plaats op de rand van zijn kooi. Over 30 minuten zou hij in de officiersmess ontbijten. Om half tien moest hij zich vervoegen in de privésalon van de bevelhebber. De commandeur, kapitein Hans Rake, zou hem de geheime instructies geven die achter slot en grendel lagen in de brandkast van het schip.

12

Hij vroeg zich ineens af waarom hij zo zelden lachte.

Wat was hem ontnomen? Waarom dacht hij zo vaak dat hij gegoten was uit slecht ruwijzer?

13

Hij zat op de rand van zijn kooi en liet zijn blik langzaam door de hut glijden.

Hij was 2 bij 3 meter, als een gevangeniscel, met een ronde patrijspoort gevat in messing. Onder de hut liep een gang die de verschillende delen van het schip met elkaar verbond. Volgens de constructietekening, die hij tot in het kleinste detail had ingeprent, waren er ook twee waterdichte verticale schotten links van de hut maar 2 meter dieper het schip in. Boven zijn hoofd liep de trap die naar het midscheepskanon aan stuurboord voerde.

Hij dacht: de hut is een punt. Ik bevind me op dit moment precies in het midden van dat punt. Eens zullen er in de toekomst zulke precieze meetinstrumenten zijn dat het mogelijk is de exacte positie van iedere hut op ieder gewenst moment vast te stellen in longituden en latituden. In een fractie van een seconde kan de positie op de wereldkaart worden bepaald. Als het zover is, is er geen plaats meer voor goden. Wie heeft er een God nodig als de exacte positie van een mens kan worden bepaald, als diens innerlijke positie exact met de uiterlijke positie zal samenvallen? Degene die leeft van het speculeren op bijgeloof en religie zal iets anders moeten verzinnen om in zijn levensonderhoud te voorzien.

Charlatans en hydrografen staan onherroepelijk ieder aan de andere kant van die cruciale scheidslijn. Niet de datumlijn of de nulmeridiaan, maar de lijn die het meetbare scheidt van dat wat niet gemeten kan worden en dat daarom ook niet bestaat.

Hij schrok op. Iets in die gedachte verwarde hem. Maar hij kwam er niet achter wat het was.

Hij haalde zijn scheerspiegel uit het etui waarop Kristina Tacker zijn initialen en een kinderlijk vormgegeven roos had geborduurd.

Iedere keer als hij in de spiegel keek haalde hij diep adem. Het was alsof hij zich voorbereidde op een afdaling in een grote diepte. Hij maakte zichzelf wijs dat hij een vreemd gezicht te zien zou krijgen.

14

Er voer altijd een groot gevoel van opluchting door hem heen als hij zijn eigen ogen herkende, het gefronste voorhoofd, het litteken boven zijn linkeroog.

Hij bestudeerde zijn gezicht en dacht aan wie hij was. Een man die carrière had gemaakt in de Zweedse vloot, met de ambitie ooit de hoofdverantwoordelijke bij de genie van de marine te worden voor het in kaart brengen van de geheime Zweedse militaire vaarroutes.

Maar was hij meer dan dat?

Een persoon die onafgebroken afstanden en dieptes mat, zowel in de fysieke werkelijkheid als in de nog niet in kaart gebrachte zeeën van zijn innerlijk.

15

Hij streek met zijn hand over zijn wangen, legde de spiegel terug in het etui. Hij was ook een man die zijn achternaam had veranderd. Begin maart 1912 was zijn vader overleden. Een paar weken voor de Olympische Spelen zouden worden geopend in het nieuw gebouwde bakstenen stadion van Stockholm, had hij een verzoek tot naamsverandering ingediend bij de Koninklijke Patent- en Registratiedienst. Om de afstand tot zijn overleden vader te vergroten had hij besloten zijn moeders meisjesnaam op te nemen tussen zijn voornaam en de naam Svartman. Zijn moeder had altijd geprobeerd hem te beschermen tegen de humeurige en voortdurend opvliegende vader. Zijn vader was dood, maar ook dode mensen kunnen een bedreiging vormen. Nu zou zijn moeder ook in zijn naam als een beschermende muur aanwezig zijn.

Hij legde het spiegeletui weg en opende het deksel van een houten kistje dat hij op het kleine tafeltje met stormranden had neergezet. Er zaten vier klokjes in. Drie klokjes wezen exact dezelfde tijd aan. Ze controleerden elkaar. Bij de vierde, die hij van zijn vader had geërfd, stonden de wijzers stil. Daar was de tijd opgehouden.

Hij sloeg het deksel weer dicht. Drie klokjes wezen hem de tijd, de vierde de dood.

16

Drie officieren stonden op en bekeken hem nieuwsgierig toen hij de mess binnenkwam. Een bijziende man herkende hij. Het was stuurman Höckert, die zich de vorige avond bij de loopplank over hem had ontfermd. Höckert stelde hem voor aan de twee anderen.

‘Mijn collega’s hier zijn luitenant Sundfeldt en kapitein der artillerie Von Sidenbahn.’

De kapitein der artillerie was lang en dun en rook sterk naar scheerwater of gin.

‘U vraagt zich natuurlijk af wat een kapitein der artillerie doet aan boord van een schip? Normaal gesproken houden we ons met meer gewicht en gezag bezig aan de wal. Maar soms kan een kapitein der artillerie van nut zijn aan boord van een pantserschip. Vooral als er nieuwe kanonniers getraind moeten worden en er een tekort is aan officieren.’

Ze gingen zitten. Een messbediende serveerde koffie. Niemand stelde vragen. Commandeur Rake had de officieren natuurlijk geïnformeerd dat ze een kapitein met een geheime opdracht aan boord zouden hebben op hun tocht naar de buitenarchipel van Östergötland.

Luitenant Sundfeldt en kapitein der artillerie Von Sidenbahn verlieten de mess.

‘Hebt u de bevelhebber ontmoet?’ vroeg Höckert.

Hij sprak een markant dialect, Smålands misschien, of anders kwam hij uit Halland of Bohuslän.

‘Nee’, antwoordde Lars Tobiasson-Svartman. ‘Commandeur Rake is een man die ik alleen ken via het geruchtencircuit.’

‘Geruchten kloppen meestal niet of ze zijn overdreven. Maar er zit altijd een kern van waarheid in. De waarheid over Rake is dat hij zeer bekwaam is. Een tikkeltje lui misschien. Maar wie is dat niet?’

Höckert stond op, sloeg zijn hakken tegen elkaar en salueerde halfslachtig. Lars Tobiasson-Svartman beëindigde zijn ontbijt in eenzaamheid. Van het dek hoorde hij de woedende stem van luitenant Sundfeldt. Maar hij kon niet verstaan waarover deze zich zo opwond.

Het was inmiddels klaarlichte dag. Commandeur Rake verwachtte hem. Uit de brandkast zou hij de geheime instructies tevoorschijn halen.

Het pantserschip zette koers naar het zuiden. De wind kwam nog steeds met vlagen en leek te cirkelen tussen de windrichtingen. Boven land was het opnieuw gaan regenen.