Henning Mankell

Daniël, zoon van de wind

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Vindens son, verschenen bij Norstedts Förlag, Stockholm 2000

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 2000

Eerste Nederlandstalige uitgave © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2002

Omslagontwerp Riesenkind

isbn 978 90 445 2186 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2009

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De kraaien vochten. Ze maakten een duikvlucht naar de klei, slingerden zich weer omhoog en hun gekrijs sneed door de wind. Het had veel geregend, die augustusmaand 1878. De onrust van de kraaien kondigde de herfst aan en een lange, zware winter. Maar een van de pachters van het slot Kågeholm, direct ten noordwesten van Tomelilla, werd van zijn stuk gebracht door de kraaien. Er was iets in hun onrust wat hij niet herkende. En troepen kraaien had hij zijn hele leven gezien. Laat in de middag liep hij langs een greppel waar water in stond. De kraaien bleven zo lang mogelijk zitten. Maar toen hij te dichtbij kwam verstomden ze en klapwiekten weg. En de man die was komen kijken wat de onrust van de vogels veroorzaakte, zag onmiddellijk wat het was. Er lag een meisje dood, half bedolven onder het struikgewas.

Hij begreep direct dat het meisje vermoord was. Iemand had in haar lichaam gehakt en haar hals doorgesneden. Maar toen hij zich dicht over haar gezicht boog ontdekte hij iets merkwaardigs. Iets wat hem meer angst aanjoeg dan de afgesneden strot. Degene die haar had gedood had haar laten stikken door klei in haar keel en neusgaten te duwen. Hij had zo hard gedrukt dat haar neusbeen gebroken was. Het meisje moest een pijnlijke dood gestorven zijn.

Hij rende dezelfde weg terug als hij gekomen was. Aangezien het zo goed als zeker om moord ging vroeg veldwachter Landkvist uit Tomelilla bijstand van de politie in Malmö.

Het dode meisje heette Sanna Sörensdotter en werd door iedereen, inclusief de dorpsdominee David Hallén, als achterlijk beschouwd. Drie dagen voor ze werd teruggevonden was ze verdwenen uit haar huis in Kverrestad.

Volgens de arts die het lichaam onderzocht, dokter Madsen uit Simrishamn, was ze waarschijnlijk niet blootgesteld aan seksueel geweld. Maar aangezien het lichaam in staat van ontbinding verkeerde en de kraaien grote schade hadden aangericht, moest hij het voorbehoud maken dat de waarheid wellicht anders was.

Er deden vele geruchten de ronde over de mogelijke moordenaar. Volgens een van de hardnekkigste was er een Poolse zeeman in de buurt gezien vlak voordat Sanna Sörensdotter verdwenen was. Hoewel er alarm geslagen werd in het hele land en zelfs in Denemarken, werd de man nooit gevonden.

De moordenaar liep vrij rond.

Alleen hij wist wat hij gedaan had.

En waarom.

Deel I - De woestijn

De woestijn

2

Hij had heel lang in de enorme hitte gelopen. Het afgelopen etmaal had hij meerdere malen last gehad van duizelingen en gedacht dat hij bezig was dood te gaan. Het had hem vervuld van angst, of misschien eerder razernij, en hij had furieus doorgeploeterd. De woestijn was oneindig. Hij wilde er niet sterven, nog niet, en hij had Amos, de dikke Neka en de andere zwarte mannen aangespoord, die hij in Kaapstad had ingehuurd om de drie ossen en de wagen te mennen waarop heel zijn hebben en houwen met riemen vastgesjord zat. Ergens voor hen, diep in die oogverblindende hitte, lag een handelspost en als hij die eenmaal bereikt had zou alles weer goed komen. Hij zou niet doodgaan. Hij zou verder gaan met het zoeken naar insecten, naar die verdomde vlieg die niemand eerder gezien had en die hij zijn naam zou geven, Musca bengleriensis. Hij kon nu niet opgeven. Hij had al zijn kapitaal geïnvesteerd in de jacht op een onbekende vlieg. En hij had verder geploeterd en het zand en de zon hadden als messen door zijn bewustzijn gesneden.

Twee jaar geleden, in zijn studentenkamer op de Prästgata in Lund, had hij de onvolledige Duitse kaart van de Kalahari-woestijn bestudeerd terwijl buiten de paardenhoeven tegen de bestrating klepperden. Met zijn vinger volgde hij de kust van Duits Zuidwest-Afrika, zoekend noordwaarts, naar de grens met Angola, vervolgens zuidwaarts naar het land van de Boeren, en daarna landinwaarts, naar het centrum van zuidelijk Afrika dat geen naam had. Hij was toen zevenentwintig jaar, 1874, en hij had de gedachte zijn studie aan de universiteit af te maken en examen te doen al laten varen. Toen hij van de Katedralschool in Växjö naar Lund kwam had hij dokter willen worden, maar hij was bij het eerste bezoek aan het theatrum anatomicum van zijn stokje gegaan en als een zware boom ter aarde gevallen. Professor Enander, die het college gaf, had voordat de deuren opengingen gedetailleerd uit de doeken gedaan dat ze nu een landloopster zouden ontleden, een ongehuwde vrouw die in een bordeel in Kopenhagen een beroerte had gehad en tussen zes planken naar Zweden was teruggekeerd. Ene mamzel Andersson uit Kivik, die in het zondige leven beland was en als vijftienjarige al een onecht kind had gebaard. Ze had haar geluk in Kopenhagen beproefd, waar niets dan ongeluk haar deel werd. Hij herinnerde zich de bijna wellustige verachting die professor Enanders inleiding gekenmerkt had.

‘We gaan een kadaver opensnijden dat bij leven al een kadaver was. Een hoerenkadaver uit Österlen.’

Toen waren ze met zijn allen de anatomiezaal binnengegaan, zeven kandidaten in de medicijnen, allemaal mannen, allemaal even bleek, en vervolgens had professor Enander haar buik opengesneden. Toen was hij flauwgevallen. Hij had zijn hoofd gestoten tegen een van de harde metalen randen van de sectietafel, het litteken zat er nog, vlak boven zijn rechteroog.

Hierna had hij het idee van een medische loopbaan opgegeven en overwogen om bij het leger te gaan, maar daarbij slechts een zinloos ritueel van marcherende en schreeuwende jongemannen voor ogen gekregen. Hij had gelonkt naar de filosofie, en toen hij met zijn vrienden zat te drinken bedacht dat hij dominee zou worden, maar God bestond niet, en ten slotte was hij in de insecten terechtgekomen.

Hij kon zich nog steeds die vroege zomerochtend herinneren. Hij was met een schok wakker geworden, alsof hij gebeten was, en toen hij het raam opende was hij misselijk geworden van de stank op straat. Hij had zich vlug aangekleed, alsof hij in gevaar verkeerde, had zijn wandelstok gepakt en was de stad uit gelopen, zuidwaarts, richting Staffanstorp. Ergens onderweg was hij moe geworden, had de weg verlaten om even te gaan liggen en misschien zichzelf te bevredigen in de schaduw van een boom. En terwijl hij daar lag was er een kleurrijke vlinder op zijn hand gaan zitten. Een citroenvlinder, maar er was meer geweest. Het kleurenpalet op de vleugels die zich langzaam openden en sloten wisselde voortdurend. De zonnestralen die door het gebladerte vielen veranderden het geel in rood, in blauw, en weer in geel. De vlinder had lang op zijn hand gezeten, alsof hij iets belangrijks mee te delen had, en daarna, toen de vlinder plotseling opgestegen en verdwenen was, had hij het geweten.

Insecten.

De wereld was vol met insecten. Die geen naam hadden, niet waren gecatalogiseerd. Insecten die op hem wachtten. Klaar om gesorteerd, beschreven en geclassificeerd te worden. Hij was naar Lund teruggekeerd, had toelating gevraagd tot de botanica, en hoewel hij inmiddels tot de eeuwige studenten behoorde was de professor zo vriendelijk geweest hem aan te nemen. In de zomer had hij zijn ouderlijk huis in Småland bezocht, waar zijn vader rentenierde op de familieboerderij buiten Hovmantorp. Zijn moeder was overleden toen hij nog maar vijftien was, zijn twee zusters waren ouder en aangezien ze allebei gehuwd waren en in het buitenland woonden, in Berlijn en Verona, was alleen de vader er nog met de oude huishoudster. Het huis verviel op dezelfde manier als zijn vader. In zijn jonge jaren had hij in Parijs syfilis opgelopen, en nu zat hij ’s zomers ingesloten in een prieel, alleen op een stoel. Het prieeltje was zo gesnoeid dat je naar binnen moest kruipen door een gat dichtbij de grond. In de herfst sloot zijn vader zich op in zijn slaapkamer en lag daar het hele winterhalfjaar, roerloos, met malende kaken naar het plafond te staren tot de voorjaarswarmte terugkeerde. Zijn grootvader had succesvol gespeculeerd tijdens de oorlog van Napoleon en daar was – zij het gereduceerd – nog steeds kapitaal van over. De boerderij was tot de nok beleend en iedere keer als hij het huis uit zijn jeugd bezocht realiseerde hij zich dat hem nauwelijks nog een erfenis te wachten stond. Slechts de maandelijkse toelage waardoor hij kon overleven in Lund.

Zijn vader was een schaduw. Was nooit iets anders geweest. Maar toch bracht Bengler die zomer een bezoek aan Hovmantorp om zijn zegen te vragen. Hij hoopte ook vaag dat zijn vader in enige mate financieel kon bijdragen aan de expeditie die hij van plan was te ondernemen.

Bovendien, en dat was het belangrijkste, besefte hij dat het tijd was om afscheid te nemen. Zijn vader zou het niet lang meer maken.

Hij kon meerijden met een koopman uit Växjö die naar Lessebo ging. De wagen was oncomfortabel, de weg slecht en de bontjas van de koopman rook sterk naar schimmel. Want hij droeg een bontjas ook al was het begin juni, weliswaar nog niet volop zomerhitte, maar toch warm.

‘Hovmantorp’, zei hij na een uur. ‘Dat klinkt mooi. Maar het is niets.’

Daarna stelden ze zich aan elkaar voor. Dat was er de avond tevoren niet van gekomen toen hij de herbergen in het stadje was afgegaan op zoek naar een wagen.

‘Hans Bengler.’

De koopman dacht een paar kilometer na voordat hij antwoord gaf.

‘Het klinkt niet Zweeds’, zei hij. ‘Maar wat is, behalve eindeloze wegen door even eindeloze bossen, eigenlijk Zweeds? Mijn naam is ook niet Zweeds. Ik heet Puttmansson, Natanael Puttmansson, en behoor tot het uitverkoren maar verdreven volk. Ik verkoop borstels en huismiddeltjes tegen kinderloosheid en jicht.’

‘Een stukje is Waals’, antwoordde Hans Bengler. ‘En een ander deel Frans. Er behoort een hugenoot tot de familie, en ook een Fin. En een Franse ritmeester die onder Napoleon diende en bij Austerlitz door zijn hoofd werd geschoten. Maar de naam is echt.’

De wagen ratelde nog een paar kilometer door. Een meer glinsterde tussen de bomen. Hij is niet spraakzaam, dacht Bengler. Uitgestrekte bossen maken mensen óf zwijgzaam óf zorgen ervoor dat ze onafgebroken praten. Ik ben blij dat deze koopman die naar schimmel ruikt zijn kop houdt.

Toen stierf het paard.

Het stopte midden in een stap, probeerde te steigeren alsof het plotseling een onzichtbare vijand tegenkwam, en zakte vervolgens in elkaar. De koopman leek niet verbaasd.

‘Belazerd’, zei hij slechts. ‘Iemand verkoopt me een paard onder valse voorwendselen, en het enige wat ik nooit heb leren beoordelen zijn paarden.’

Ze gingen zonder veel plichtplegingen uit elkaar. Hans Bengler pakte zijn ransel en liep de laatste tien kilometer naar Hovmantorp. Aangezien hij zich inmiddels aan insecten wijdde bleef hij af en toe staan om de diverse kruipende exemplaren te bestuderen en bereidde zich voor op het weerzien met zijn vader. Vlak voordat hij Hovmantorp bereikte begon het te regenen. Hij kroop in een hooischuur, masturbeerde terwijl hij dacht aan Matilda, zijn hoer, die zich ophield in een bordeel direct ten noorden van de Domkerk. Het duurde een paar uur voordat de regenwolken overgetrokken waren. Hij zat naar de donkere hemel te kijken terwijl zijn lid opdroogde, bedacht dat de wolken net een karavaan waren, en hij vroeg zich af hoe het zou zijn om in een woestijn te leven, waar bijna nooit regen viel.

Waarom had hij eigenlijk gekozen voor de woestijn?

Hij wist het niet. Toen hij de landkaarten bestudeerde had hij eerst gedacht aan Zuid-Amerika. Maar de bergketens hadden hem afgeschrikt, omdat hij een hekel had aan grote hoogtes. Hij had zich nooit aan een beklimming van de toren van de Domkerk gewaagd om de omgeving te bekijken. Hij werd al duizelig van het idee alleen. Daardoor was het kiezen geweest tussen de grote vlakten in het rijk van de Mongolen, de Arabische woestijnen en de witte vlekken in zuidwestelijk Afrika. Zijn uiteindelijke keuze had te maken met het Duits. Hij sprak Duits omdat hij een paar jaar eerder samen met een makker een voettocht had gemaakt. Ze waren helemaal tot in Tirol gekomen. Toen had zijn reisgenoot plotseling koorts gekregen en was weldra overleden onder zware braakaanvallen, en hij was haastig naar huis teruggekeerd. Maar Duits had hij er wel van geleerd.

Terwijl hij daar in die schuur zat met zijn lid in zijn hand, had hij bedacht dat hij eigenlijk een leerjongen was, uitgezonden door de dode meester Linnaeus. Maar hij bedacht ook dat hij eigenlijk helemaal niet geschikt was. Hij kon slecht tegen pijn, was niet bijzonder sterk en vaak bang voor harde geluiden. Eén ding kon hem tot voordeel strekken, en dat was zijn volhardendheid. In het verlengde daarvan lag ijdelheid. Ergens zou hij een vlinder kunnen vinden, of misschien een vlieg, die niet voorkwam in de botanische catalogi, en die zou hij zijn naam kunnen geven.

Daarna ging hij naar huis. Zijn vader zat doorweekt in het prieel toen hij door de heg kroop. Zijn kaken maalden, zijn vader was sterk verweerd nu, kaal, slap in zijn vel, en hij herkende zijn zoon niet. Het was een levende dode die daar in het prieel zat, zijn kaken maalden als molenstenen zonder koren, al zijn botten kraakten, zijn hart hijgde als een blaasbalg, en Bengler bedacht dat hij met zijn bedevaart naar het ouderlijk huis een nachtmerrie binnenstapte. Maar toch bleef hij even met zijn geesteszieke vader zitten praten. Vervolgens ging hij naar het huis, waar de huishoudster blij was hem te zien, maar ook niet meer dan dat, en ze maakte zijn bed op in zijn oude kamer en gaf hem te eten. Terwijl zij in de keuken met de pannen rammelde liep hij door het huis en zocht het zilver bij elkaar. Hij incasseerde zijn erfenis alvast en realiseerde zich dat hij als een straatarme insectenonderzoeker de Afrikaanse woestijn zou bereiken.

’s Nachts lag hij wakker. De huishoudster haalde vader altijd met zonsondergang naar binnen en maakte voor hem een bed op de bank beneden. Ergens midden in de nacht was hij naar beneden gegaan en had vanuit de schaduw zijn vader gadegeslagen. Hij sliep, maar zijn kaken maalden door. Iets had Bengler plotseling geraakt, een verdriet dat hem verraste, en hij was naar zijn vader toe gegaan en had over diens kale schedel gestreken. Op dat ogenblik, in die aanraking, had het afscheid plaatsgevonden. Het was alsof hij al een kist in de aarde had zien verdwijnen.

Nadien had hij wakker gelegen en op het ochtendgloren gewacht. Er zat geen betekenis in dat wachten, geen onrust, geen dromen, alsof zijn innerlijk een gladde, koude rotsformatie was.

Hij was ervandoor gegaan voordat de huishoudster wakker werd.

Drie dagen later was hij teruggekeerd in Lund. Nog diezelfde week was hij de Sont overgestoken om het zilver in Kopenhagen te verkopen. Precies zoals hij al had vermoed kreeg hij weinig geld voor wat hij aanbood. Het enige wat nog iets opleverde was een snuifdoos die had toebehoord aan het familielid dat bij Austerlitz door zijn hersens geschoten was.

Het volgende jaar had hij alles geleerd wat hij nu wist van insecten. De professor was vriendelijk geweest en toen hij vroeg waarom een overjarige student ineens gefascineerd was geraakt door de kleinste kruipdieren had hij geantwoord dat hij het eigenlijk niet wist. Hij had de platen bestudeerd en de insecten op alcohol die gewichtloos ronddreven in glazen potten op de stijve planken in de zalen van het biologie-instituut. Hij had geleerd ze te onderscheiden en te identificeren, vleugels uitgetrokken en opengesneden. Tegelijkertijd had hij geprobeerd iets op te steken over woestijnen, over het Afrikaanse continent, dat nog voor grote delen onbekend terrein was. Maar in Lund waren er geen professoren die iets over woestijnen wisten, zelfs niet over Afrika. Hij had gelezen wat hij te pakken kon krijgen en was een paar keer naar Kopenhagen gereisd om in Nyhavn zeelui te zoeken die in Kaapstad of Dakar waren geweest en konden vertellen over Afrika.

Met uitzondering van Matilda had hij niemand iets over zijn plan verteld. Ze kwam iedere donderdagmiddag tussen vier en zes bij hem. Behalve dat ze met elkaar vreeën, altijd in dezelfde houding, zij boven op hem, waste ze zijn overhemden, en na afloop dronken ze port en praatten wat. Matilda was negentien en ze was uit Landskrona gevlucht toen haar vader geprobeerd had haar te verkrachten en vervolgens in brand te steken. Ze was nog korte tijd dienstmeid geweest voordat ze haar schort en onderdanigheid overboord had gegooid en in een bordeel was terechtgekomen. Ze had platte borsten maar ze was zachtmoedig, en hij stelde geen andere eisen aan de erotiek dan dat deze zachtmoedig was, niet pijnlijk of extatisch. Aan haar vertelde hij over de reis die hij het volgend jaar zou ondernemen, vroeg in het voorjaar, wanneer het niet al te warm was in zuidelijk Afrika, naar hij had begrepen. Ze had geluisterd en enkel bedacht dat ze dan een nieuwe vaste klant zou moeten zoeken.

Een keer had hij voorgesteld dat ze mee zou gaan.

‘Ik reis niet over zee’, had ze verontwaardigd geantwoord. ‘Daar ga je dood, zink je naar de bodem en dan kom je nooit meer boven.’

Meer werd er niet over gezegd.

De winter was dat jaar erg zacht in Skåne. Begin mei had hij zijn biezen gepakt op de Prästgata. Tegen de paar vrienden die hij had zei hij dat hij een reisje door Europa ging maken. Hij zou binnenkort weer terug zijn.

Een vissersboot nam hem mee naar Kopenhagen. Drie weken woonde hij in een goedkope herberg tussen de zeelui in Nyhavn. Op een zondag ging hij naar een onthoofding kijken. Hij bezocht geen theaters, geen musea. Hij sprak met de zeelui en wachtte. Zijn bagage had hij tot een minimum beperkt. Alles paste in een enkele kist die hij op de zolder in het huis in de Prästgata had gevonden. Hij had zijn kaarten, platen en boeken ingepakt. Een paar overhemden, een extra broek, leren laarzen. In Kopenhagen had hij een revolver en munitie gekocht. Dat was alles. Geld had hij omgewisseld voor goud. Dat droeg hij in een leren buidel onder zijn hemd.

Bovendien had hij zijn haar heel kort laten knippen, en hij liet zijn baard staan. En hij wachtte.

Op 23 mei kwam hem ter ore dat een Engelse schoener, Raven, van Helsingör naar Cardiff zou varen en daarna zou doorgaan naar Kaapstad. Dezelfde dag verliet hij de herberg en reed met de postkoets naar Helsingör. Hij zocht de kapitein op van de zwartgeschilderde schoener en kreeg toestemming om als passagier mee te varen. Maar hij kon geen eigen hut krijgen. Voor de reis betaalde hij ongeveer de helft van wat er in zijn buidel zat.

Op 25 mei ’s avonds vertrok de Raven uit Helsingör. Hij stond aan de reling en voelde hoe er iets in hem vlot getrokken werd. Achter zijn borstbeen zaten masten waar de zeilen gehesen werden. Iemand trok aan hem, alsof er een touw rond zijn hart geknoopt zat. Plotseling kreeg hij zin om weer even kind te zijn. Om touwtje te springen, te brabbelen, te kruipen, te leren lopen daar op dat schoongeschrobde dek.

Die nacht sliep hij diep.

De volgende dag, bij het ochtendgloren, waren ze Skagen al gepasseerd en bevonden ze zich in een andere wereld.

Een wereld die gehuld was in een dichte en roerloze mist.

3

Op het schip werd hij van zijn naam bevrijd. Hij werd alleen nog De Passagier genoemd. Zonder dat hij doorhad hoe het in zijn werk ging, onderging hij een ritueel waarin zijn oude identiteit werd afgepeld en hij De Passagier werd. Tussen deze bleke, hardwerkende mensen was hij de enige die niets anders deed dan reizen. Zonder naam, zonder verleden, met slechts een kooi tussen de andere bemanningsleden. Het kwam hem ook goed uit. Als hij zijn identiteit kwijt was verdween het verleden. Het was alsof het zoute water dat over de reling spatte zijn bewustzijn binnendrong en alle bleke herinneringen die hij meedroeg weg etste. De malende kaken van zijn vader vervaagden, Matilda werd een onduidelijk silhouet en het huis in Hovmantorp een ruïne. Van zijn moeder of zijn twee zusters was niets meer over, zelfs geen herinnering aan hun stemmen. Toen hij getransformeerd was tot Passagier, ervoer hij voor het eerst iets waarover hij had horen praten maar wat hij nooit eerder had begrepen. Vrijheid.

De aankomst in Kaapstad zou hij zich achteraf altijd herinneren als een langgerekte en onwerkelijke droom. Of was het soms het einde van de ene nachtmerrie, die onmerkbaar overging in een andere? Nog voordat ze Cardiff bereikten was gebleken dat de kapitein, die Robertson heette, leed aan periodieke aanvallen van waanzin. Hij kon de kajuit van de manschappen met messen in zijn handen komen binnenstormen en wild om zich heen slaan. Dan waren ze genoodzaakt hem vast te binden, en pas als hij een paar dagen later begon te huilen werd hij weer losgemaakt. Bengler had vastgesteld dat de bemanning hem met grote liefde bejegende. De schoener was eigenlijk een drijvende kathedraal met een aantal leerjongens die bereid waren hun meester tot in de dood te volgen. Tussen zijn terugkerende aanvallen in was Robertson erg aimabel en besteedde hij tijd en aandacht aan zijn eenzame en zwijgzame passagier. Robertson was in de veertig, had aangemonsterd op zijn negende, op zijn zestiende een religieuze crisis doorgemaakt en later, toen hij kapitein was, een onzichtbare mantel omgehangen die eigenlijk een toga was en geen marine-uniform. Aan zijn passagier wist hij veel bijzonderheden over het Afrikaanse continent te vertellen. Maar de woestijn had hij nooit bezocht. Hij kreeg een afwezige, bijna trieste uitdrukking op zijn gezicht toen De Passagier hem zijn plannen uit de doeken deed. Echter niet de diepste waarheid, die over de geheimzinnige vlinder of vlieg die hij zijn naam zou geven, maar wel over de insecten, hoe hij zou catalogiseren, sorteren, identificeren, al die ordening die nodig was voor een mens om een fatsoenlijk leven te kunnen leiden.

Het gesprek over de woestijn, die vlakten van zand, had Robertson terneergeslagen.

‘Je kunt niet eens verdrinken in zand’, zei Robertson.

‘Maar je kunt er wel in omkomen’, antwoordde De Passagier.

Robertson had hem lang aangekeken voordat hij nog een opmerking plaatste.

‘Niemand heeft God ooit zien ontstaan uit een zandkorrel. Daarentegen heeft de duivel in bepaalde tijden brandend zand uit zijn bek gespuwd.’

De Passagier was nooit meer over het zand begonnen. In plaats daarvan verleidde hij Robertson ertoe te vertellen over de zwarte mensen, de hele kleine, en de hele lange, over de vrouwen die mest in hun haar smeerden, de heftige dansen die niets anders waren dan de weerspiegelingen van erotische spelletjes. En De Passagier luisterde. Iedere avond – afgezien van die keer dat er een zware storm in de Golf van Biskaje woedde – had hij opgetekend wat de kapitein zei. Nadat hij de kapitein had geholpen zijn ernstig geïnfecteerde oor schoon te maken was hun verhouding verdiept. Als een bijzondere gunst, of alsof hij mocht deelnemen aan een heilig sacrament, had Robertson hem geleerd de sextant te gebruiken. Het gevoel dat hij het schip in zich droeg in plaats van dat hij zich op een scheepsdek bevond, werd steeds sterker. Iedere ochtend hees hij zijn innerlijke zeilen, afhankelijk van de kracht en richtingen van de winden. ’s Avonds, of wanneer er storm kwam opzetten, volgde hij het geklauter van de bemanning in de masten en nam vanbinnen dezelfde maatregelen.

Op 22 juni, juist toen de zon onderging, riep de uitkijk dat er land in zicht was. Robertson liet het schip ’s nachts aan drijfankers leggen. In de kajuit van de bemanning heerste een merkwaardige rust, alsof niemand van de bemanningsleden eigenlijk durfde te geloven dat ze nóg een reis naar het verre zwarte continent overleefd hadden. Zachtjes, alsof ze elkaar geheimen toevertrouwden, begonnen ze plannen te maken voor de dagen dat ze aan land zouden zijn. Hij luisterde aandachtig naar het gefluister dat door de kajuit ging. En het was net het eentonig gemurmel van een mis waar twee dingen keer op keer herhaald werden. ‘Vrouwen en bier, vrouwen en bier.’ Anders niets. De laatste nacht op het schip probeerde hij zijn gedachten te concentreren op alles wat hij achter zich gelaten had. Maar zelfs Matilda’s gezicht kon hij zich niet voor de geest halen. Er was niets.

Met het ochtendgloren nam hij afscheid van Robertson.

‘We zien elkaar niet terug’, zei Robertson. ‘Ik voel het altijd wanneer ik voor het laatst afscheid neem van iemand.’

Het was alsof Robertson zijn doodvonnis uitsprak. Hij raakte uit zijn evenwicht, omdat hij bang werd. Kon Robertson zien wat er vóór hem lag, kon hij in de toekomst kijken? Hij weigerde te geloven dat dat zo was. Maar Robertson was een van de meest mysterieuze mensen die hij ontmoet had. Wat was hij eigenlijk? Een gestoorde dominee of een gestoorde zeekapitein? Of een mens met het vermogen te zien op wie de dood lag te wachten?

‘Veel succes’, zei Robertson en gaf hem een hand. ‘Eenieder heeft zijn weg te gaan. Daar kun je niets aan veranderen.’

Vervolgens werd hij aan land geroeid. De Tafelberg verrees zich hoog, als een afgehakte hals boven de stad die ingeklemd lag onder de berg. Op de kade heerste chaos, mensen schreeuwden en verdrongen elkaar, een paar zwarte mannen met ringen in hun oren begonnen aan zijn kist te sjorren en hij zag zich genoodzaakt deze met zijn vuisten te verdedigen. Hij sprak Duits, maar niemand verstond hem, om hem heen werd uitsluitend Engels gesproken. Robertson had hem twee adressen gegeven, een van een herberg waar het over het algemeen vrij van luis was en een van een oude Engelse loods die om de een of andere reden Zweeds en Noors honorair consul in Kaapstad was. Toen hij met veel moeite de herberg gevonden had, was hij doorweekt van het zweet. De blanke eigenaresse van het pension schreeuwde tegen een dikke mulattin dat ze de nieuwe gast water moest geven. En hij dronk en wist dat er iets met zijn maag zou gebeuren. Hij werd naar een kamer gebracht waar de lakens gemangeld maar toch nat waren. Alles leek vochtig, de vloerplanken hadden poriën, en hij ging op bed liggen en dacht: nu ben ik er en ik heb geen idee waar ik ben.

De volgende dag, toen hij al getroffen was door de eerste diarree, zocht hij de Zweeds-Noorse honorair consul op. Deze woonde in een wit huis vlak langs een weg die tegen de bergen opklom. Hij werd binnengelaten door een zwarte man zonder tanden en zat twee uur te wachten tot consul Wackman was uitgesnurkt, opgestaan en zich had aangekleed. Hij was helemaal kaal, had geen wenkbrauwen en merkwaardig uitstaande oren die deden denken aan zwaluwvleugels. Zijn benen waren kort, zijn buik werd opgehouden door een lap Indische stof en op zijn blote borst zaten twee bloedzuigers. Hij las de brief die Robertson geschreven had vluchtig door en gooide hem van zich af.

‘Al die Zweedse idioten. Waarom moeten ze altijd naar Afrika komen? Wat we nodig hebben zijn ingenieurs. Bekwame mensen die praktische problemen kunnen oplossen, of brute kracht hebben, of een beetje kapitaal. Maar niet al die idioten die komen bekeren of olifantenstront verzamelen. En nu dit weer. Insecten. Wie zit er te wachten op een catalogus van vliegen en muggen?’

Met zijn dikke vingers pakte hij een kleine zilveren bel en liet deze rinkelen. Een zwarte bediende, naakt op een dunne lap stof om zijn lendenen na, kwam binnen en ging op zijn knieën zitten.

‘Wat wil je hebben?’ vroeg Wackman. ‘Gin of geen gin?’

‘Gin.’

De zwarte man verdween. Door het raam zag Bengler dat iemand een gier aan zijn poten had opgehangen en deze afranselde met een knuppel.

Toen dronken ze.

‘Ik had gedacht in mijn onderhoud te voorzien met struisvogels’, zei De Passagier, die zijn naam langzaam voelde terugkeren. Hij was weer bezig Hans Bengler uit Hovmantorp te worden.

Wackman nam hem langdurig op voordat hij antwoord gaf.

‘Dwaasheid’, zei hij ten slotte. ‘Je bent van plan op struisvogels te jagen en de veren te exporteren voor dameshoeden. Dat zal zich niet lonen. De veren rotten al nog voordat het schip de haven heeft verlaten.’

Daar eindigde het gesprek. Wackman beloofde echter met een gelaten vriendelijkheid te helpen met het kopen van ossen, een wagen, en het inhuren van een paar ossendrijvers. Daarna moest hij zichzelf zien te redden. En volgens Wackman verdiende het aanbeveling een testament achter te laten. Als er iets te erven viel. Of in ieder geval een adres van een nabestaande, zodat deze geïnformeerd kon worden dat de botten van zijn verwant nu op een onbekende plek in een onmetelijke woestijn rustten.

Ze bleven gin drinken. Hij dacht aan de milde port die hij samen met Matilda had gedronken. Die wereld was als een raadselachtige luchtspiegeling. Nu was het rauwe gin die in zijn keel brandde. En Wackman vertelde, hijgend alsof hij ieder moment zijn laatste ademtocht kon uitblazen, de merkwaardige geschiedenis van hoe hij, geboren te Glasgow, beland was in Kaapstad en nu eigenaar was van een bordeel en de Zweeds-Noorse Unie vertegenwoordigde.

Zijn verhaal ging over beren en een lithografie die hij in zijn jonge jaren gezien had in een etalage van een boekhandel in Glasgow. Berenjacht in het Zweedse Wermland. Dat beeld had hem nooit losgelaten. Als twintigjarige had hij zijn pelgrimstocht gemaakt en was in Karlstad aangekomen midden in een verschrikkelijke winter. Verscheidene keren was hij bijna doodgebleven in de ontsteltenis die de kou bij hem opriep, niet vanwege de kou zelf. Een levende beer had hij nooit gezien, terwijl hij toch meer dan twee maanden in die gruwelijke kou had doorgebracht. Daarentegen wel een berenhuid, bij een gepensioneerde kapitein van de artillerie die aan het marktplein in Karlstad woonde. Daarna had hij Zweden zo snel mogelijk verlaten en was na opmerkelijke omzwervingen in Kaapstad beland, waar hij uit dank dat hij de berenhuid had mogen aanschouwen de taak op zich had genomen de consul van het land en de unie te zijn.

Tegen het eind van de middag waren ze allebei stevig beschonken. Wackman liet zijn wagen voorkomen en samen rolden ze de steile weg af en stopten voor het lage cementen gebouw waarin hij zijn bordeel had. Halfnaakte zwarte vrouwen vloeiden samen met het duister in de lage kamers die sterk naar onbekende specerijen geurden. Wackman verdween en Bengler ontdekte plotseling dat hij omstrengeld werd door zwarte slangen: vrouwenarmen, benen, voeten, buiken, en hij gleed weg in de nevel van gin en wist eigenlijk niet of het Robertsons schoener was die langzaam naar de bodem van de zee zonk of het vaartuig dat hij in zich had.

De volgende dag ontwaakte hij op de grond in een kamer, met een eenzame sluier vlak naast zijn hoofd. Toen hij zichzelf op de been gedwongen had ontdekte hij een blauwe spin die bezig was zijn ingenieuze web in de hoek tussen twee muren te weven. Hij herinnerde zich zijn opdracht en liep door het bordeel, waar iedereen nu leek te slapen, en vond Wackman voorover over een ouderwetse schommelstoel. Hoewel Wackman in diepe slaap was leek hij op hem gewacht te hebben. Toen Bengler achter hem stond schrok hij op.

‘Ik heb negen dagen nodig’, zei hij. ‘En alle contanten of al het stofgoud uit het buideltje dat onder je overhemd opbolt, dat overigens vies is en gewassen moet worden. Negen dagen, meer niet. Daarna kun je vertrekken. En ik zal je nooit weerzien. Maar één raad wil ik je geven. Een raad voor de toekomst.’

‘En dat is?’

‘De fortepiano.’

‘De fortepiano?’

‘Is in de mode in Engeland. Zal zich over het hele continent uitbreiden. De jongejuffers spelen piano. Zwarte en witte toetsen. Voor die piano’s zijn toetsen nodig. En voor toetsen is ivoor nodig.’

Bengler begreep het. Wackman bedoelde dat hij zich moest gaan wijden aan de olifantenjacht.

‘Ik ben voor de kleine dieren gekomen’, antwoordde hij. ‘Niet voor de grote.’

‘Je hebt het aan jezelf te wijten als je doodgaat’, antwoordde Wackman. ‘Niemand zal je missen, niemand zal zich je herinneren.’

Maar Wackman, die Erasmus van zijn voornaam heette, hield woord. Op de negende dag was alles klaar. Bij gebrek aan beter had Bengler Wackman maar het adres van de huishoudster in Hovmantorp gegeven. Voor het geval hij doodging. Ze zou de brief tussen de malende kaken van zijn vader stoppen en zo zou de laatste herinnering aan hem uitgewist worden.

Toch wist hij dat dat niet zou gebeuren. Zonder dat hij het kon verklaren, laat staan verdedigen, was hij ervan overtuigd dat hij zou overleven.

Het zand zou hem niet verschalken.

Op een van de eerste dagen in juli verliet hij Kaapstad.

De trage ossen bewogen zich langzaam. Hij had een tropenhelm gekocht en een geweer over zijn schouder gehangen. Rond zijn gezicht, gelokt door het zweet, zoemden insecten. Hij dacht dat ze hem de weg zouden wijzen. Ze waren zijn voornaamste metgezellen.

Het kompas van Londens fabrikaat en gevat in messing gaf aan dat de koers recht naar het noorden was, misschien met een afwijking van een honderdste graad naar het westen.

De eerste nacht trok hij andere kleren aan voordat hij plaatsnam om het avondeten te nuttigen dat Amos, zijn kok, serveerde. Ze hadden hun kamp opgeslagen aan de oever van een riviertje. De sterrenhemel was helder en dichtbij. Ineens zag hij de Grote Beer. Hij hing ondersteboven. Als een laatste groet aan alles wat hij achtergelaten had, verbaasde hij zijn ossendrijvers door op zijn hoofd te gaan staan en de Grote Beer te zien zoals hij hem als kind had gezien.

Ze dachten dat hij een god aanbad.

Lange tijd lag hij daarna wakker in afwachting van een roofdier dat zou brullen in de nacht.

Maar het bleef doodstil.

4

De volgende dag, in het heetste uur toen de zon recht boven zijn hoofd stond, kwam de angst.

Eerst als een sluipende onrust. Een voorgevoel dat hij in het begin afdeed met de constatering dat hij misschien iets verkeerds gegeten had. Of dat hij iets vergeten was, een gedachte die ongemerkt voorbijgegleden was, zonder dat hij zich gerealiseerd had dat het belangrijk was. De onrust of vrees die hij eerst voelde was licht. De angst kwam daarna. Die was zwaar en trok aan hem als een sterke magneet.

Ze waren gestopt aan de rand van een vlakte waar lage struiken verbleekten in de zon. Neka had een parasol uitgezet en zijn klapstoel op een kleedje geplaatst. Ze hadden rijst gegeten, groente en sterk gekruid brood dat volgens Wackman het enige was wat niet schimmelde tijdens langere expedities. Amos, Neka en de twee andere ossendrijvers, wier namen hij nog niet onder de knie had, lagen onder de wagen te slapen. De drie ossen stonden onbeweeglijk. Er ging een siddering door hun huid wanneer insecten tot de aanval overgingen.

Het was op dat ogenblik dat de droge aarde veranderde in ijzer. De magneet trok en hij voelde de angst opkomen. Hij had juist zijn dagboek te voorschijn gehaald om aantekeningen te maken over die gepasseerde ochtend. Hij had besloten drie keer per dag te schrijven: wanneer hij wakker werd, na de middagrust en voordat hij ging slapen. Aangezien hij zich niet kon voorstellen dat hij deze notities alleen voor zichzelf zou maken, was hij tot de conclusie gekomen dat Matilda de enige was tot wie hij het woord kon richten. De angst kwam toen hij net zijn verslag van die ochtend had beëindigd. Ze hadden met zonsopgang de tent afgebroken, waren om een uur of negen een opgedroogde rivierbedding gepasseerd waar hij het skelet van een krokodil geïdentificeerd had. Hij had de lengte berekend op drie meter en tien centimeter. Kort na tienen waren ze door een gebied gekomen met dichte doornstruiken, die de ossen onrustig maakten. Vlak voordat ze stilhielden voor de middagrust had hij een grote vogel roerloos boven zijn hoofd zien hangen, alsof hij rustte op een onzichtbare pilaar. Hij had niet kunnen uitmaken of het een adelaar of een gier was. Aan deze feitelijke gegevens had hij toegevoegd: Het gevoel is heel sterk. Vanuit Hovmantorp ben ik helemaal hier geraakt. Ik zie dat de weg oneindig is en het leven zeer kort.

Toen kwam de angst. Eerst had hij zich afgevraagd waar het door kwam. Hij had geen diarree meer, zijn pols was normaal, geen infecties. Bedreigingen leken er niet te zijn. Geen roofdieren, geen vijandige mensen. Het was eigenlijk één grote idylle. Onbeweeglijke ossen, slapende mannen onder een wagen.

Het gaat over mij, had hij gedacht toen hij met de mouw van zijn overhemd het zweet van zijn voorhoofd wiste. Het gaat erover dat ik hier midden in een onwerkelijke idylle zit. Hij meende ineens professor Enander voor zich te zien en zijn woorden te horen: ‘We gaan een kadaver opensnijden dat bij leven al een kadaver was.’

Hij besefte dat die keer dat hij was flauwgevallen een vlucht was geweest. Een vlucht om niet te hoeven zien hoe de buik werd opengesneden en de ingewanden eruit puilden. Nu zat hij midden in een merkwaardige idylle in het zuidelijk deel van Afrika, op weg naar een onbekend doel: een tot op heden niet benoemde, gecatalogiseerde en geïdentificeerde vlieg, of misschien een vlinder.

Hij kon zijn angst plotseling recht in het gezicht zien. Dat waaraan hij besloten had zijn leven te wijden, een expeditie waarvan het erg onzeker was of hij levend zou terugkeren, was ook een vlucht. Op dezelfde manier als toen hij flauwgevallen was in het theatrum anatomicum. Nu bevond hij zich op een ander schouwtoneel. Het Afrikaanse landschap, de onbeweeglijke ossen, de slapende mannen onder de wagen, alles was een decor. Hij bevond zich midden in een toneelstuk dat ging over zijn eigen vlucht. Weg van Hovmantorp en de malende kaken, van de mislukte studies in Lund, het mislukte leven. Anders niet.

Hij bekeek de revolver die hij in Kopenhagen gekocht had en die nu geladen voor zijn voeten lag. Het zou heel simpel zijn zich van het leven te beroven, dacht hij. Een enkele handbeweging, het gedaver dat ikzelf nooit zou horen. Waarschijnlijk zouden de ossendrijvers mij hier ter plekke begraven, mijn bezittingen verdelen en in verschillende richtingen verdwijnen. Mogelijk kregen ze ruzie over de ossen, aangezien ze met zijn vieren waren en de ossen maar met drie. Op dat moment zouden ze al vergeten zijn dat ik überhaupt bestaan heb. En ik zal nooit een idee hebben hoe hun namen, de twee die alleen uit consonanten leken te bestaan, eigenlijk uitgesproken worden.

Hij stond op en liep onder de parasol vandaan. Een van de ossen keek naar hem. De hitte was enorm. Hij ging onder een knoestige boom staan, de enige op hun rustplaats. Ik ben bang omdat ik niet weet wie ik ben, dacht hij. Als dit alles een vlucht is, weg van een door en door zinloos studentenleven, dan is het in nog grotere mate een vlucht voor mijzelf. Ik heb nachtenlang zitten zuipen en Gods bestaan ontkend. Maar dat was niet anders dan dronkemanspraat. Ik geloof in een god, een straffende en oordelende god, die alom aanwezig is. Ik heb me geschaamd toen ik in de berm bij de akkers in Skåne mezelf bevredigde. Ik heb altijd het gevoel gehad dat iemand me gadesloeg wanneer Matilda me bereed. Ik heb me voorgedaan als liberaal. Heb me bekeerd tot de nieuwe wereld die de ingenieurs en hun stoom zullen scheppen. Ik was vol verachting, die keer dat dominee Cavallius in Hovmantorp beweerde dat spoorwegen een uitvinding van de duivel waren. Ik wendde geloof in de vooruitgang voor, afkeer van al het oude, terwijl ik eigenlijk bang ben voor alles wat ik niet kan voorzien. Ik ben absoluut niet geschikt om onder deze boom in Afrika te staan, als leider van een expeditie, op jacht naar een onbekend insect. Wackman had natuurlijk volkomen gelijk. Hij keek dwars door me heen, zag de dwaasheid achter de valse ernst.

Hij keerde terug naar de parasol. De angst zat als een knoop in zijn maag. Hij vouwde zijn handen en bad. Ik zoek een waarheid die niet groot behoeft te zijn. Als hij maar bestaat. Amen.

Neka, dik en log, was wakker geworden. Nu stond hij bij de boom te pissen. Daarna ging hij terug naar de wagen om verder te slapen.

Bengler dacht aan de Engelse wetenschapper en zijn stellingen, die ze bediscussieerd hadden tijdens late nachten op de studentenvereniging van Småland. De man had de wereld rondgereisd op een van de schepen van de Britse admiraliteit en terug in Engeland had hij beweerd dat de mens een aap was. Bengler had zelden iets gezegd tijdens de verhitte discussies. De theologen waren zonder uitzondering aan de kant van God gaan staan, ze hadden met bijbelspreuken op de aanstormende troepen van vrijdenkers geschoten. En de vrijdenkers hadden tussen Darwins instrumenten gezocht en de argumenten van de theologen ontleed met kleine scherpe mesjes. Zelf had hij zich vooral afzijdig gehouden en geluisterd. Nu besefte hij dat de angst er toen al geweest was. De angst dat God zou ophouden te bestaan. Of zijn oma een aap was geweest was van minder belang.

Hij zag alles nu heel duidelijk. De angst was als een verrekijker die hij kon gebruiken om achteruit te blikken. En wat hij zag was niets. Een man uit de binnenlanden van Småland die nergens in geloofde, die eigenlijk niets wilde, die in een vlaag van opperste ijdelheid op zoek was gegaan naar een vlieg die hij zijn naam kon geven.

Tegelijkertijd zag hij dat daarin ook een oplossing kon liggen. Hij kon de expeditie gebruiken om zin aan zijn leven te geven. Hij kon kiezen of er een god was of dat het de ingenieurs waren die de wereld gestalte gaven. Zat God in de hemel of zat hij tussen de ijzeren binten die de nieuwe fabrieken, de nieuwe wereld bijeenhielden? De weg die naar de woestijn leidde en vervolgens de woestijn zonder wegen zouden hem de benodigde tijd geven om een antwoord te vinden.

Hij voelde hoe de angst langzaam afnam. Hij deed zijn ogen dicht. De zon brandde door achter zijn oogleden.

’s Middags gingen ze verder. Hij liep afwisselend voorop, naast de wagen, of als laatste. De magneet had zijn greep verloren. Hij voelde zich opgelucht.

Ze waren net bij een poel aangekomen waar ze omheen moesten om de lage bergen aan de overkant te bereiken, die volgens de kaart de buitengrens vormden van de woestijn die hun daarachter langzaam tegemoet sloop. Toen ging een van de wielen kapot. De wagen zakte naar één kant, de ossen hielden stil en hij liep erheen om de schade op te nemen. Achter hem stonden de ossendrijvers en zwegen. Hij probeerde in te schatten of het wiel gerepareerd kon worden. Maar van de grove spaken waren er verscheidene gebroken. Ze zouden het extra wiel moeten inzetten dat hij op aandringen van Wackman had meegenomen, hoewel het zwaar was en de wagen al overbelast. Hij gebaarde Amos, die de leider leek te zijn, met handen en voeten dat het wiel verwisseld moest worden. Vervolgens verzocht hij om zijn klapstoel en de parasol, en ging zitten om de werkzaamheden van de ossendrijvers gade te slaan.

De angst was hem zwaar gevallen. Maar de verachting die hij nu voelde opkomen was hels. Hij aanschouwde de onbeholpen pogingen van de ossendrijvers om de wagen overeind te krijgen, het verwrongen wiel los te maken en het nieuwe erop te zetten. Ook al had hij zijn handen zelf nooit voor praktische arbeid gebruikt, hij doorzag niettemin hoe het hele karwei uitgevoerd moest worden. Na een halfuur was hij zo opgefokt door de onhandigheid en traagheid dat hij uit zijn klapstoel overeind kwam om hen te commanderen. Voor één keer in mijn leven ben ik dan toch bevelhebber, dacht hij geschokt. Als een stelletje verdomde nietsnutten niet in staat is een wiel te verwisselen. Toen hij eenmaal de leiding genomen had merkte hij dat zijn opwinding alleen maar toenam. Hij begon te schreeuwen en te wijzen en degene die het verkeerd deed opzij te duwen. Het verbaasde hem dat geen van de mannen protesteerde of op zijn minst tekenen van irritatie over de behandeling vertoonde, en dat vergrootte zijn drift. Toen het nieuwe wiel op zijn plaats zat eiste hij dat ze het tempo zouden opvoeren om de verloren tijd in te halen. Maar welke tijd is eigenlijk verloren, dacht hij toen. Welke weg kunnen we niet morgen hernemen? Welk traject moeten we vandaag afleggen? De expeditie heeft geen doel.

Toch dreef hij ze op. De razernij had de angst nu volledig verdreven. Voor het eerst in zijn leven voelde hij zich de sterkere.

Vlak voor de korte zonsondergang sloegen ze hun nachtkamp op. Onderweg had hij een dier geschoten dat op een haas leek. Hij ging op de brits in de tent liggen en rook de geur van vlees en vuur. Ik heb deze mensen respect afgedwongen, dacht hij. Vanaf nu staat buiten kijf dat ik de noodzakelijke beslissingen zal nemen. Ik ben jong. Maar deze ossendrijvers hebben begrepen dat ik over de capaciteiten beschik om cruciale beslissingen te nemen.

Hij at het geroosterde vlees. De ossendrijvers hielden zich op afstand van het vuur. In een van de boeken die hij afgelopen winter had gelezen had hij kennisgemaakt met enkele nieuwe theorieën, Franse en Duitse, die toevallig met elkaar overeenkwamen. De edele wilde bestond niet. Die behoorde tot de romantische ideeënwereld uit vroeger tijdperken, de periode van vóór de ingenieurs, ijzeren binten en kasboeken. De nieuwe theorieën die hij had gelezen, bekeken huidskleuren en hersens, neusruggen en voeten op wetenschappelijke wijze. Over ‘lagere’ mensen en ‘hogere’ mensen had hij gelezen. In het begin had hij gedacht dat dat niet waar kon zijn, aangezien iedereen hetzelfde geschapen was. Maar als God niet bestond, hoefde gelijkheid ook niet te bestaan. Deze dag meende hij dat met eigen ogen geconstateerd te hebben. De ossendrijvers waren een ander soort mensen. Ze moesten voortgedreven worden net zoals zij de ossen voortdreven. Ook al stamde hij slechts af van een man met malende kaken uit Hovmantorp, diep in het arme en achterlijke Småland, toch was hij degene die direct de belangrijke beslissingen moest nemen voor deze zwarte mensen.

Vlak voordat hij insliep, met de revolver onder het hoofdkussen en het geweer naast de brits op de aarden grond, had hij de laatste aantekeningen van die avond gemaakt. Weer richtte hij zich tot Matilda. Deze mensen, ongelofelijk donker van huid, vallen niet met ons te vergelijken. Ze behoren tot iets anders, misschien zijn het meer dieren. Maar ze doen denken aan de armelui thuis. Hun onderdanigheid, stilzwijgen, volgzaamheid. Ik heb vandaag de rol ontdekt die ik in dit toneelstuk moet spelen. Ik ben bezig mijn eigen vrijheid te vestigen. Nog is de woestijn ver weg. Op dit moment, vlak voor tien uur ’s avonds, is het nog steeds erg warm. Ik heb al gemerkt dat ik makkelijker wakker word in deze hitte en dat mijn dromen anders zijn.

Toen blies hij de kaars uit.

Over zijn angst had hij niets geschreven.

Hij werd midden in de nacht wakker, weggerukt uit een droom. De malende kaken van zijn vader waren vlak bij hem geweest, als de muil van een roofdier. Op de achtergrond had hij een glimp van Matilda opgevangen. Ze was naakt geweest en werd schreeuwend verkracht door een troep soldaten met blauwe biezen, vastgelijmd op hun naakte lijven. Ze had hem gezien en om hem geroepen, gesmeekt haar te helpen. Maar hij had zich verstopt, zich onzichtbaar gemaakt en haar aan haar lot overgelaten.

Toch was het niet de droom die hem gewekt had. Want toen hij zijn ogen in het donker opsloeg realiseerde hij zich dat hij uit zijn slaap gehaald was door iets vanbuiten. Hij bleef doodstil liggen en hield zijn adem in. Het zweet plakte aan zijn lichaam. Het zijn de ossen, dacht hij. Ze bewegen onrustig, alsof er gevaar dreigt. Hij was onmiddellijk klaarwakker. Hij bevond zich niet in Lund nu, niet in Hovmantorp. Afrika was een continent waar slangen kronkelden en katachtigen door het donker slopen en zich vastbeten in de strot van een dier. Hij tastte naar zijn geweer. Toen hij de koude loop voelde werd hij rustiger. Hij luisterde op een andere manier. Maar hij had het zich niet verbeeld. De ossen waren onrustig. Hij stak de kaars aan, stapte in zijn broek en pakte het geweer. Het vuur flakkerde. Vaag zag hij de ossen in de schaduw helemaal buiten de lichtkring van het vuur. De ossendrijvers lagen ineengedoken rond het vuur. Maar toen hij de lichamen telde ontbrak er een. Hij controleerde of het geweer schietklaar was, schudde zijn laarzen uit en trok ze aan. Vervolgens liep hij voorzichtig in de richting van de ossen.

Hij zag dat het Neka was die daar stond. De dikke logge Neka. Hij had een zweep in zijn handen. Langzaam, alsof hij in zijn slaap de ossen opdreef, sloeg hij over hun rug. Bengler bleef stilstaan. Wat hij zag was volkomen onbegrijpelijk. Een van de ossendrijvers, midden in de nacht, naakt met zijn deinende dikke buik, die langzaam, in trance, keer op keer over de ruggen van de ossen sloeg. Hij bedacht dat hij moest ingrijpen, de zweep uit Neka’s handen rukken, misschien de mannen wekken die rond het vuur lagen te slapen, en vervolgens Neka aan een boom binden om hem te laten afranselen. Mensen, drijvers en dragers, had Wackman verklaard, waren er in overvloed op dit eigenaardige continent. Maar goede ossen waren kostbaar en zeldzaam. Dus moesten ossen afgewogen worden tegen mensen, ossen werden beschermd terwijl mensen aan iemands genade overgeleverd konden worden. Maar hij bleef staan. Neka leek te slapen terwijl hij daar stond te slaan. Hij wankelde alsof de zweepslagen eigenlijk hemzelf troffen, zijn eigen spek deden drillen in plaats van de dikke huid van de ossen.

Plotseling was het voorbij. Neka liet de zweep zakken en draaide zich om. Bengler trok zich vlug terug, dieper de duisternis in. Werd hij ontdekt, dan moest hij ingrijpen. Neka straffen. Maar Neka had hem niet gezien. Hij strompelde terug naar het vuur en kroop in elkaar en leek te slapen op het moment dat hij zijn ogen sloot.

Hij liep naar de ossen. Streek met zijn ene hand over een van de ruggen en kreeg bloed aan zijn handpalm. Vervolgens keerde hij zich om en liep naar het vuur. Ik zou deze mensen kunnen doodschieten, dacht hij. Een voor een. Zo zien dynastieën eruit op dit continent. Zij die hier liggen, in elkaar gedoken, ongewassen, behoren tot de lagere standen. Terwijl ik, een mislukte student uit Småland, lid ben van de dynastie der sterksten, degenen die de macht hebben.

Hij keerde terug naar zijn tent. Een hagedis zat naast de kaars en keek naar een mier die langzaam dichterbij kwam. Toen schoot zijn tong naar buiten en de mier was verdwenen.

Die nacht maakte hij nog een aantekening in zijn boek. Hij schreef aan Matilda: Wenste dat ik vannacht de moed had gehad de rug van een van mijn ossendrijver open te rijten met de zware zweep. Maar zo ver ben ik nog niet. Als ik nu zou slaan zou dat me kwellen. Pas als ik weet dat de daad bij mij geen verdriet zal veroorzaken, alleen bij degene die zijn rug ontveld krijgt, zal ik het doen.

Hij wikkelde zijn dagboek in het bevervel dat het moest beschermen tegen vocht en insecten, snoot de kaars en ging liggen.

Ik zoek naar een onbekende vlieg, dacht hij. Zoals andere mensen zoeken naar een god. In de woestijn denk ik die te vinden. Maar Wackman met zijn bordeel, zijn hoeren en zijn merkwaardige oren heeft vast al naar de huishoudster van mijn vader geschreven om te vertellen dat ik mislukt ben, dat ik rust in een onbekend graf.

Hoewel hij erg moe was lag hij wakker tot het ochtendgloren.

De volgende dag vervolgden ze hun weg langs de lage bergen en ze bereikten ’s avonds de Kalahari-woestijn.