Henning Mankell

Verteller van de wind

Uit het Zweeds vertaald door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Comédia infantil, verschenen bij Ordfronts Förlag, Stockholm 1995

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell 1995

Eerste Nederlandstalige uitgave © Cora Polet en De Geus bv, Breda 1998

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Published by arrangement with Ordfronts förlag AB, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Copenhagen

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Reinout van den Bergh

isbn 978 90 445 2187 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2009

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

José Antonio Maria Vaz

Ik, die de naam José Antonio Maria Vaz draag, sta op een drukkende, vochtige nacht onder de tropische sterrenhemel op het dak van een huis opgetrokken uit in de zon gebakken, roodachtige leem, te wachten op de ondergang van de wereld. Ik ben vuil en koortsig, mijn kleren hangen in flarden om me heen alsof ze wild wegvluchten van mijn magere lijf. In mijn zakken zit meel, wat voor mij een kostbaarder goed is dan goud, want een jaar geleden was ik nog iemand, ik was bakker, anders dan nu, nu ben ik niemand, een bedelaar die overdag onrustig rondzwerft onder de brandende zon om daarna de eindeloze nachten op het verlaten dak van een huis door te brengen. Maar ook bedelaars hebben zo hun kenmerken die hun een identiteit verschaffen, die hen onderscheiden van alle anderen die op de hoeken van de straten hun hand uitsteken alsof ze hem willen weggeven of hun vingers willen verkopen, één voor één. José Antonio Maria Vaz is de zwerver die bekendstaat als de Chroniqueur van de Winden. Dag en nacht, onophoudelijk, bewegen mijn lippen alsof ik een verhaal vertel, terwijl er niemand is die het geduld en de tijd opbrengt om ernaar te luisteren. Alsof ik ten slotte geaccepteerd heb dat de moesson die van zee binnendrijft mijn enige luisteraar is, altijd aandachtig, geduldig wachtend als een oude priester tot de biecht eindelijk zal ophouden.

’s Nachts zoek ik mijn toevlucht op dit verlaten dak, omdat ik hier een goed overzicht over mijn situatie meen te hebben en ook de nodige ruimte. De sterrenbeelden zwijgen, ze applaudisseren niet voor me, maar hun ogen flonkeren en ik heb het idee dat ik rechtstreeks in het oor van de eeuwigheid mag spreken. Bovendien kan ik mijn hoofd buigen om te zien hoe de stad zich beneden me uitspreidt, de nachtstad, waar onrustige vuren branden en dansen, onzichtbare honden lachen, en ik verbaas me over al die mensen die daar liggen te slapen, te ademen, te dromen en die daar liefhebben, terwijl ik op mijn dak sta te praten over een mens die er niet meer is.

Ik, José Antonio Maria Vaz, maak ook deel uit van deze stad, die zich vastklampt aan de hellingen boven de brede riviermonding. De huizen klimmen als apen langs de steile heuvels omhoog en iedere dag lijkt het wel of het aantal mensen dat er woont weer groter is geworden. Ze komen al rondzwervend uit het onbekende binnenland, van de savanne en de verre, dode bossen naar de stad aan de kust. Ze nemen er hun intrek en schijnen de vele vijandige blikken die hen wachten niet te zien. Niemand kan met zekerheid zeggen waar ze van leven en hoe ze een dak boven hun hoofd vinden. Ze worden door de stad opgeslokt, worden er een deel van. Iedere dag arriveren er nieuwe vreemden met bundels en manden; rijzige zwarte vrouwen met kolossale balen stof op hun fraaie, trotse hoofd trekken als rijen zwarte stippen naar de horizon. Er worden steeds meer kinderen geboren, nieuwe huizen klimmen omhoog langs de steile hellingen om weggespoeld te worden als de wolken zwart zijn en de orkanen tekeergaan als dood en verderf zaaiende bandieten. Zo gaat het zo lang de mensen zich kunnen herinneren en velen liggen ’s nachts wakker en vragen zich af hoe dit moet aflopen.

Wanneer zal de stad de hellingen afrazen en door de zee verzwolgen worden?

Wanneer wordt de druk van al die mensen ten slotte te groot?

Wanneer gaat de wereld ten onder?

Ook ik, José Antonio Maria Vaz, lag ooit ’s nachts wakker en vroeg me dit af.

Nu niet meer. Niet meer sinds ik Nelio ontmoet heb, hem naar het dak heb gedragen en hem heb zien sterven.

De onrust die ik vroeger soms voelde is nu verdwenen. Of liever, ik heb begrepen dat er een wezenlijk verschil is tussen bang zijn en onrustig zijn.

Ook dat heeft Nelio me uitgelegd.

‘Als je bang bent is het alsof je aan een ongeneeslijke honger lijdt’, zei hij. ‘Maar voel je je onrustig dan is dat een teken dat je je ergens tegen verzet.’

Ik herinner me zijn woorden en ik weet nu dat hij gelijk had. Ik kan vanaf het dak over de nachtelijke stad uitkijken, de onrustig flakkerende vuren zien en ik herinner me alles wat hij in de negen nachten dat ik bij hem was en hem zag sterven gezegd heeft. Ook het dak maakt deel uit van mijn en zijn verhaal, een levend deel. Het is alsof ik me op de bodem van een zee bevind, ik ben gezonken en nog dieper gaan is niet mogelijk. Ik bevind mij op de bodem van mijn eigen geschiedenis; hier op dit dak is alles begonnen en hier is alles ook geëindigd.

Soms kan ik me mijn taak aldus voorstellen: ik zal eeuwig op dit dak ronddwalen om me tot de sterren te richten. Dat is mijn taak, voor altijd en eeuwig.

Dit is mijn wonderlijke verhaal dat ik niet kan vergeten.

Het was die avond, eind november nu een jaar geleden, volle maan en de lucht was na de hevige regen opgeklaard toen ik Nelio op de vuile matras legde waarop hij negen dagen later heel vroeg in de ochtend zou sterven. Hij had al veel bloed verloren; het verband dat ik naar beste kunnen probeerde te fabriceren uit de repen stof die ik uit mijn eigen versleten kleren scheurde, hielp niet veel. Veel eerder dan ik wist Nelio dat hij er spoedig niet meer zou zijn.

Het was ook die avond dat alles opnieuw aanving alsof er plotseling een nieuwe bijzondere tijdrekening begonnen was. Ik herinner het me nog goed, al is er sindsdien meer dan een jaar verstreken en zijn er in mijn leven nog heel veel andere dingen gebeurd.

Ik herinner me de maan tegen de donkere hemel.

Ik herinner me die als een weerspiegeling van het bleke gezicht van Nelio waarop zoute zweetdruppels glinsterden, terwijl het leven langzaam, bijna behoedzaam, als om een slapende niet wakker te maken, zijn lichaam verliet.

Die vroege ochtend na de negende nacht, toen Nelio stierf, was er een einde gekomen aan iets heel belangrijks. Ik vind het moeilijk duidelijker uit te leggen wat ik bedoel. Maar soms heb ik het gevoel dat er een groot vacuüm om me heen hangt. Alsof ik me in een reusachtige ruimte van onzichtbaar weefsel bevind waar ik niet uit kan ontsnappen.

Zo’n gevoel had ik die ochtend toen Nelio, door iedereen verlaten, met mij alleen als getuige lag te sterven.

Naderhand, toen het allemaal voorbij was, deed ik wat hij me gevraagd had.

Ik droeg zijn lichaam de bochtige trappen af naar de bakkerij, waar de hitte altijd zo hevig was dat ik er nooit aan heb kunnen wennen.

’s Nachts was ik daar alleen. De grote oven was roodgloeiend in afwachting van het brood dat spoedig voor de hongerige dag van morgen gebakken zou worden. Ik schoof Nelio’s lichaam in de oven, sloot de deur en wachtte precies een uur. Hij had gezegd dat het zoveel tijd zou kosten voor zijn lichaam verdwenen was. Later, toen ik de deur weer opendeed, was er niets van het lichaam overgebleven. Nelio’s geest woei als een koud briesje uit de helse hitte langs me heen en dat was het dan.

Ik ging naar het dak. Daar bleef ik tot het opnieuw nacht was geworden. En het was toen, onder de sterren en de nauwelijks zichtbare dunne maansikkel met de zachte wind uit de Indische Oceaan die over mijn gezicht streek, dat ik, midden in mijn verdriet, begreep dat ik het was die Nelio’s verhaal moest vertellen.

Er was niemand anders die dat kon doen.

Niemand anders dan ik. Helemaal niemand.

En dat verhaal moest verteld worden. Dat mocht niet zo maar ergens als een weggeworpen, vogelvrije herinnering in het rommelhok dat zich in ieder menselijk brein bevindt blijven liggen.

Want zo was het toch: Nelio was niet alleen een arm en vuil straatkind. Hij was in de eerste plaats een bijzonder mens die je altijd weer ontglipte, die voor velerlei uitleg vatbaar was. Hij was als een zeldzame vogel waar iedereen over spreekt, maar die niemand ooit daadwerkelijk gezien heeft. Hij was pas tien jaar toen hij stierf, maar desondanks had hij een ervaring en levenswijsheid gehad alsof hij wel honderd jaar had geleefd. Nelio – als dat tenminste zijn echte naam was, soms noemde hij zich opeens anders – had een onzichtbaar magnetisch veld om zich heen opgetrokken waar niemand doorheen kon breken. Hij werd door iedereen – ook door de wrede politieagenten en de constant nerveuze Indiase kooplieden – met achting behandeld. Velen zochten zijn raad of hielden zich voorzichtig in zijn omgeving op in de hoop dat iets van zijn geheimzinnige krachten op hen zou overgaan.

En nu was Nelio dood.

Weggezonken in een hevige koorts had hij moeizaam zijn laatste ademtocht uitgezweet.

Een enkele deining had zich door de wereldzeeën voortgeplant, toen was alles voorbij en de stilte was angstaanjagend in zijn leegte geweest. Ik stond naar de sterrenhemel te kijken en dacht dat niets ooit meer zou zijn zoals het geweest was. Ik wist wat veel mensen dachten. Ik had het zelf gedacht. Dat Nelio eigenlijk geen mens was, maar een god. Een van die oude vergeten goden die opstandig of misschien onbesuisd naar de aarde was teruggekeerd om stiekem bezit te nemen van Nelio’s magere lijfje. Of, als hij dan geen god was, dan toch op zijn minst een heilige. Een straatkind-heilige.

En nu was hij dood. Weg.

De zachte wind die uit zee over mijn gezicht streek voelde plotseling koud en dreigend aan. Ik keek uit over de donkere stad die langs de hellingen naar de zee afdaalde, zag de brandende vuren en de enkele straatlantaarns waar de nachtvlinders op dit uur omheen dansten en dacht: hier heeft Nelio korte tijd te midden van ons geleefd. En ik ben de enige die zijn hele geschiedenis kent. Mij nam hij in vertrouwen toen ze hem neergeschoten hadden en toen ik hem naar het dak had gedragen en op de vuile matras had gelegd, waarvan hij nooit meer op zou staan.

‘Het is niet dat ik bang ben dat ik vergeten zal worden’, had hij gezegd. ‘Het is dat jullie niet zullen vergeten wie jullie zelf zijn.’

Nelio herinnerde ons aan wie we eigenlijk waren. Mensen die ieder voor zich over heimelijke krachten beschikten die we zelf niet kenden. Nelio was een bijzonder iemand. Zijn aanwezigheid maakte dat we ons allemaal bijzonder voelden.

Dat was zijn geheim.

Het is nacht aan de Indische Oceaan.

Nelio is dood.

En hoe onwaarschijnlijk dit ook moge klinken, ik had de indruk dat hij stierf zonder enige angst te voelen.

Hoe is zoiets mogelijk? Dat een tienjarige sterft zonder ook maar iets van ontzetting te vertonen dat hij niet langer aan het leven mag deelnemen?

Ik begrijp dat niet. Absoluut niet.

Ik, een volwassen man, kan niet aan de dood denken zonder een ijskoude hand om mijn keel te voelen.

Maar Nelio glimlachte alleen. Blijkbaar had hij toch nog een geheim dat hij niet met ons wilde delen. Dat was opmerkelijk, omdat hij zo gul was geweest met de weinige bezittingen die hij had, of dat nu de vuile shirtjes van Indiase katoen waren die hij altijd droeg of een van zijn altijd weer onverwachte gedachten.

Dat hij er niet meer is, is voor mij een teken dat de wereld binnenkort zal vergaan.

Of zie ik dat verkeerd?

Ik sta op het dak en ik denk aan de eerste keer dat ik Nelio zag, toen hij getroffen door de kogels van de moordenaar – die helemaal van zijn stuk was gebracht – op de vuile vloer lag.

Ik neem de zoele nachtwind die uit zee binnendrijft te baat om me te herinneren.

Nelio vroeg altijd: ‘Proef je hoe de wind smaakt?’

Ik wist nooit wat ik daarop moest antwoorden. Kan de wind werkelijk een smaak hebben? Nelio vond van wel.

‘Geheimzinnige kruiden,’ zei hij plotseling, het was denk ik in de zevende nacht, ‘die ons verhalen van gebeurtenissen en van mensen ver, ver weg. Die we niet kunnen zien, maar kunnen leren kennen door de wind diep in onze mond op te zuigen en hem dan op te eten.’

Zo iemand was Nelio. Hij vond dat je de wind kon eten.

Dat wind onze honger kan stillen.

Als ik me nu probeer voor de geest te halen wat ik die negen nachten die ik met Nelio doorbracht hoorde, geloof ik wel dat mijn geheugen niet beter of slechter is dan dat van anderen.

Maar ik weet ook dat ik in een tijd leef waarin mensen vaker proberen te vergeten dan te herinneren. Daarom begrijp ik mijn eigen angst ook beter en ik weet dat ik als het ware zit te wachten op de ondergang van de wereld. De mens leeft om dingen tot stand te brengen en om zijn goede herinneringen met anderen te delen. Maar als we eerlijk zijn tegen onszelf moeten we onder ogen zien dat de tijden donker zijn, even donker als de stad onder mijn voeten; de sterren schijnen met tegenzin boven onze verwaarloosde aarde en de herinneringen aan de goede dingen die er plaats hebben gevonden zijn zo gering in aantal dat de grote ruimten in onze hersenen, waar onze herinneringen verzameld zouden moeten worden, leeg staan en vergrendeld zijn.

Eigenlijk is het heel vreemd dat ik dit zo zeg.

Ik ben zeker geen zwartgallig mens. Ik lach vaker dan dat ik huil.

Al ben ik nu een bedelaar en een zwerver, het opgewekte hart van de bakker huist nog altijd in mijn lichaam.

Ik merk dat ik moeite heb om uit te leggen wat ik bedoel.

Als je zoals ik vanaf je zesde jaar in een hete en benauwde bakkerij brood gebakken hebt, vind je de woorden niet zo gemakkelijk.

Ik ben nooit naar school geweest. Ik heb leren lezen uit oude kapotte kranten, die vaak zo oud waren dat de stad, als die genoemd werd, nog de koloniale naam droeg die haar daarna is afgenomen. Ik heb leren lezen terwijl we zaten te wachten tot het brood in de ovens klaar zou zijn. Het was de oude bakkersmeester Fernando die mij onderwees. Nog staan de vele nachten dat hij schold en vloekte omdat ik zo lui was, me helder voor de geest.

‘De letters en woorden komen niet naar de mens toe’, verzuchtte hij. ‘De mens moet naar de woorden gaan.’

Maar ten slotte leerde ik ze dan toch. Ik leerde omgaan met de woorden, zij het op afstand en altijd met het gevoel ze niet echt waardig te zijn.

Nog altijd zijn de woorden vreemden voor me. Zeker als ik probeer te vertellen wat ik denk of voel. Maar ik moet het nu proberen. Ik kan niet langer wachten. Er is al een jaar verstreken.

Ik heb nog niet verteld van het verblindend witte zand, de ruisende palmen en de haaien die je soms achter de vervallen havenpier kunt zien, dat zal ik later doen.

Nu moet ik het over Nelio hebben, de bijzondere. Die uit het niets naar de stad kwam en die zijn intrek had genomen in een standbeeld dat vergeten op een van de pleinen in de stad stond.

En daar kan ik mijn verhaal beginnen.

Alles begon met de wind, de geheimzinnige en lokkende, die over de stad drijft vanuit de eeuwig bewegende Indische Oceaan.

Ik, José Antonio Maria Vaz, een eenzaam man op een dak onder de tropische sterrenhemel, heb een verhaal te vertellen.

De eerste nacht

Toen de schoten vielen op die noodlottige nacht en ik Nelio vond, badend in zijn bloed, werkte ik al vele jaren in de bakkerij van de verwarde, geschifte Dona Esmeralda. Geen bakker had het daar zo lang uitgehouden als ik.

Dona Esmeralda was een verbazingwekkende vrouw en er was niemand in de stad – waar iedereen wist wie zij was – die haar niet óf in het geheim bewonderde óf haar het etiket van een gek opplakte. Toen Nelio, zonder dat zij het wist, op het dak van haar bakkerij lag te sterven, was ze over de negentig. Er waren mensen die beweerden dat ze al over de honderd was, maar dat kon niemand bewijzen. Het enige wat je met zekerheid over Dona Esmeralda kon zeggen was dat niets zeker was. Het was of ze er altijd al geweest was; zij, de stad en de stichting van de stad waren onlosmakelijk met elkaar verbonden. Niemand kon zich ook herinneren dat ze ooit jong geweest was. Ze was altijd negentig geweest of misschien honderd. Ze had altijd al in haar oude auto met open dak en met hoge snelheid rondgereden, dan eens aan de ene dan weer aan de andere kant van de weg. Haar jurken waren altijd van ruisende zijde geweest, haar hoeden werden met brede linten vastgestrikt onder haar rimpelige kin. Maar al was ze dan altijd heel oud geweest, aan vreemdelingen die er ternauwernood in slaagden het vege lijf te redden vanwege haar onbesuisde gedrag op de weg, werd uitgelegd dat zij de jongste dochter van de roemruchte gouverneur van de stad was, Dom Joaquim Leonardo dos Santos, die tijdens een leven vol schandalen – zo wilde de gefluisterde geruchtenstroom het – de stad op de diverse centraal gelegen pleinen onder meer had volgestouwd met talloze ruiterstandbeelden. Over Dom Joaquim deden talrijke verhalen de ronde, in de eerste plaats over het grote aantal onechte kinderen dat hij had nagelaten. Bij zijn vrouw, de vogelachtige Dona Celestine, had hij drie dochters gehad, van wie Esmeralda het meest op hem leek, zo niet qua uiterlijk dan toch in haar manier van doen. Dom Joaquim maakte deel uit van een van de oudste koloniale families die in het midden van de vorige eeuw van de overzijde van de oceaan waren gekomen. Zijn familie had het binnen de kortste keren gebracht tot een van de machtigste van het land. De broers van Dom Joaquim hadden een positie verworven door in de verre buitengewesten op zoek te gaan naar gebieden met edelstenen en die te ontginnen, en ook als jagers op groot wild, als prelaten en als militairen. Dom Joaquim zelf had zich al heel jong op het netelige terrein van de lokale politiek begeven. Omdat het land vanaf de andere kant van de oceaan als een provincie bestuurd werd, konden de plaatselijk gekozen gouverneurs over het algemeen doen wat ze wilden, niemand had immers de mogelijkheid te controleren wat ze zoal uitvoerden. Bij de zeldzame gelegenheden dat het wantrouwen in het moederland te groot werd stuurde men ambtenaren overzee om na te gaan hoe het koloniale bestuur nu precies functioneerde. Eén keer had Dom Joaquim slangen in hun kantoor neergelegd, een andere maal had hij een aantal woeste trommelaars gehuurd en in een nabijgelegen huis gehuisvest, waarop de ambtenaren gek geworden waren respectievelijk waren weggezonken in een groot stilzwijgen, waarna ze de thuisreis hadden aanvaard zodra er een schip naar Europa voer. Hun rapporten waren altijd geruststellend van aard geweest: het ging goed met de kolonie, en als om dat te bevestigen stopte Dom Joaquim linnen pakjes met edelstenen in hun zak wanneer hij hen op de kade uitzwaaide. De eerste keer dat Dom Joaquim bij de plaatselijke verkiezingen tot gouverneur van de stad was gekozen was hij niet veel ouder geweest dan een jaar of twintig. Zijn tegenstander, een vriendelijke en goedgelovige kolonel, had zich uit de verkiezingsstrijd teruggetrokken toen Dom Joaquim heel sluw het gerucht had laten verspreiden dat de man in zijn jonge jaren, toen hij nog aan de andere kant van de oceaan woonde, bestraft was voor een niet nader gespecificeerd misdrijf. Hoewel de beschuldigingen vals waren zag de kolonel in dat hij deze geruchten nooit de kop in zou kunnen drukken en hij had de strijd opgegeven. Zoals bij alle volgende verkiezingen was het de altijd goed geoliede verkiezingsfraude geweest die de doorslag had gegeven, en Dom Joaquim was gekozen met een meerderheid van stemmen die het totaal aantal geregistreerde stemgerechtigden verre overschreed. Het belangrijkste onderdeel van zijn verkiezingsprogram was de belofte geweest dat hij – als hij gekozen werd – het aantal plaatselijke vrije dagen aanzienlijk zou uitbreiden, een belofte die hij onmiddellijk na zijn installatie gestand deed toen hij zich voor het eerst op de stoep van de gouverneursresidentie vertoonde met op zijn hoofd een driekanten steek met een pluim er bovenop, het hoogste onderscheidingsteken van zijn nieuwe, democratisch verworven waardigheid. En zijn eerste daad als pas gekozen gouverneur was het laten bouwen van een groot balkon aan de voorzijde van de residentie, vanwaar hij de bevolking van de stad bij passende gelegenheden kon toespreken. Eenmaal gekozen zag hij erop toe dat niemand hem ooit zijn positie als gouverneur kon betwisten en hij werd in de daarop volgende zestig jaar met een steeds grotere meerderheid herkozen, hoewel de bevolking in die tijd flink terugliep. Toen hij ten slotte stierf, had hij zich al heel lang niet meer in het openbaar vertoond. Hij was toen zo verward geweest, zo weggezonken in de nevelen van de ouderdom, dat hij soms dacht dat hij al overleden was en ’s nachts in een kist sliep die hij naast het brede bed in het gouverneurspaleis had laten zetten. Maar niemand durfde zijn twijfel te uiten of de man nog wel geschikt was om als gouverneur aan te blijven. Iedereen was bang voor hem en toen hij ten slotte gestorven was, half uit zijn kist geklommen alsof hij voor een laatste keer het balkon op had willen kruipen om over de stad uit te zien, de stad die tijdens de lange periode die hij aan de macht was geweest onherkenbaar was veranderd, had geen mens het gewaagd iets te doen voor hij na een paar dagen in de hevige hitte was gaan stinken.

Hij was de vader van Dona Esmeralda en ze leek op hem. Als ze in haar open auto door de stad raasde kon ze overal de machtige standbeelden zien staan die elkaar op de pleinen van de stad verdrongen en die haar aan haar vader deden denken. Dom Joaquim had altijd alert gereageerd op het minste of geringste teken van revolutionaire ontevredenheid of onrust in het land. In zijn jonge jaren had hij een geheime politie opgericht, waarvan het bestaan alom bekend was, maar die officieel niet bestond. Ze had maar één taak: zich onder het volk begeven en het oor te luisteren leggen om het minste of geringste teken van onrust te signaleren.

Daarnaast sloeg Dom Joaquim altijd meteen zijn slag als de heersende despoten in een buurland door een revolutie in de gevangenis beland waren, verdreven werden of voor een aantal geweerlopen gezet. Hij deed dan een bod op de standbeelden die door de woedende volksmassa’s neergehaald waren. Hij betaalde goed en liet ze met schepen en wagens naar de stad brengen. Daar werden de oorspronkelijke namen eruit geslepen en op bevel van Dom Joaquim werd zijn eigen familienaam op de beelden aangebracht. Omdat zijn familie afstamde van eenvoudige boeren uit de laaglanden van Zuid-Europa had hij, niet gekweld door zijn geweten, een nieuwe stamboom voor zichzelf gecreëerd. Op die manier kwam de stad vol te staan met standbeelden van voormalige legeraanvoerders uit Dom Joaquims geslacht die nooit hadden bestaan. Omdat er in de buurlanden aan de lopende band revoluties plaatsvonden was de aanvoer van standbeelden zo groot dat Dom Joaquim nieuwe pleinen moest laten aanleggen om een plaatsje te vinden voor alle beelden die hij aankocht. Toen hij ten slotte stierf stonden alle denkbare open plekken in de stad volgestouwd met Britse, Duitse, Franse en Portugese monumenten voor personen die vanaf die tijd deel uitmaakten van de schare veldheren, denkers en ontdekkingsreizigers met wie Dom Joaquim in zijn onuitputtelijke fantasie zijn voorgeslacht had verrijkt.

Aan al deze herinneringen betreffende Dom Joaquim en zijn leven suisde zijn dochter, de eeuwig negentigjarige Esmeralda, in haar rusteloze zoeken naar een zin in haar bestaan voorbij. Ze was vier keer getrouwd geweest, nooit langer dan een jaar, omdat ze bijna onmiddellijk weer genoeg had gekregen van haar echtgenoten, waarop de mannen van haar keuze uit angst voor haar gewelddadige humeur de benen hadden genomen. Kinderen had ze nooit gehad. Wel ging het gerucht dat ze ergens een geheime zoon had, die op een dag zijn identiteit bekend zou maken om zich dan – in navolging van zijn grootvader – tot gouverneur te laten kiezen. Maar er was nooit een zoon opgedoken en Dona Esmeralda’s leven had in haar rusteloze zoeken naar iets waarvan ze zelf niet wist wat het was, nog het meest weggehad van een slalom.

In die periode uit het bestaan van de stad, die eveneens de tijd van Dona Esmeralda genoemd kan worden, had de koloniale oorlog ook dit land bereikt, als een van de laatste op het Afrikaanse continent. De jonge mannen die besloten hadden hun onontkoombare historische plicht te vervullen om het land te bevrijden van het steeds zwakker wordende koloniale regime waren eerst de grens in het noorden van het land overgestoken, het buurland in, dat zijn verleden al van zich had afgeschud. Ze hadden er eigen militaire bases gevestigd en eigen universiteiten gesticht en waren daarna, toen ze de tijd rijp achtten, opnieuw de grens overgetrokken, dit keer bepakt en bezakt met wapens en vol zelfvertrouwen.

De oorlog was op een donkere avond in september uitgebroken toen een plaatselijke chefe de posto[1] door een negentienjarige revolutionaire soldaat, een jongen die later de eerste militaire bevelhebber van het onafhankelijke land zou worden, in zijn duim werd geschoten. Het land aan de overzijde van de oceaan weigerde de vijf eerste oorlogsjaren categorisch te erkennen dat er een oorlog heerste. In zijn propaganda, die steeds doorschijnender werd, had het het revolutionaire leger misleide terroristen genoemd, verdwaasde criminosos[2], en het had de bevolking opgeroepen die mannen scherp te veroordelen en niet te luisteren naar hun verderfelijke praatjes over een andere tijd die zou aanbreken en een andere wereld die zou komen. Geleidelijk aan had de koloniale machthebber toch de vastberadenheid van de jonge mannen moeten inzien, en ook dat zij kennelijk al een gewillig oor bij de trouweloze bevolking hadden gevonden. Er werd haastig een koloniaal leger uitgezonden en er werden op goed geluk door dat leger bommen afgeworpen op plaatsen waarvan het dacht dat de revolutionaire bevrijders er hun basissen gevestigd hadden. Maar zonder dat het moederland het besefte, leed dit leger de ene nederlaag na de andere. Tot op het allerlaatste moment hadden allen die als kolonist naar het land waren gekomen, geweigerd te accepteren wat er aan de hand was. Zelfs toen de jonge revolutionairen de hoofdstad omsingeld hadden en nog slechts op enkele kilometers afstand van de zwarte woonwijken stonden, regeerden de blanke kolonisten gewoon door en maakten plannen voor een toekomst die nooit zou aanbreken.

Eerst later, toen de nederlaag een feit was geworden en het land zijn onafhankelijkheid had uitgeroepen, had men de lange rijen witte grafstenen op het kerkhof ontdekt. Daar lagen de jonge jongens, vaak niet ouder dan achttien, negentien jaar, die van overzee waren gekomen om te vechten in een oorlog waarvan ze niets begrepen en om gedood te worden door soldaten van wie ze nooit een glimp opvingen. Er was chaos in de stad uitgebroken, vele kolonisten hadden hals over kop de benen genomen; ze hadden hun huizen in de steek gelaten, hun auto’s, hun tuinen, hun schoenen, hun zwarte minnaressen. Ze hadden elkaar vertrapt in de vertrekhal van het vliegveld en gevochten om de plaatsen op de schepen die de haven uitvoeren. Zij die een voldoende vooruitziende blik hadden gehad, hadden hun geld en bezittingen omgezet in edelstenen, die ze nu in kleine linnen zakjes onder hun bezwete hemd droegen. De anderen hadden alles achtergelaten en waren uit het land vertrokken met een banvloek over de onrechtvaardige revolutionairen die hun alles hadden afgenomen.

Hoewel Dona Esmeralda zich nooit voor politiek had geïnteresseerd en ze toentertijd minstens tachtig jaar oud was, had ze reeds in een vroeg stadium, waarschijnlijk louter en alleen uit instinct, begrepen dat de jonge revolutionairen de oorlog zouden gaan winnen. Er zou een nieuwe tijd aanbreken en ze moest kiezen bij wie ze wilde horen. Het had haar geen moeite gekost in te zien dat ze bij de jonge revolutionairen thuishoorde. Met een mengeling van woede en blijdschap besloot ze de logge bureaucratie te bestrijden, want meer scheen het koloniale gezag zijn verre provincie niet te bieden te hebben. Ze zette haar bontste hoed op, vermoedelijk om haar verraderlijke plannen te verheimelijken en reed in haar auto de stad uit naar het noorden toe. Ze passeerde een aantal militaire wegversperringen, waar men tevergeefs probeerde haar te laten omkeren door haar te waarschuwen dat ze zich nu in het gebied ging begeven dat gecontroleerd werd door de bloeddorstige revolutionairen die haar auto in beslag zouden nemen, haar de hoed van het hoofd zouden rukken en haar de keel door zouden snijden. Toen ze toch haar weg vervolgde verklaarden ze haar voor gek; het was daar, bij die wegversperringen, dat het gerucht geboren werd dat Dona Esmeralda gek geworden was.

Ze werd inderdaad tegengehouden door de jonge revolutionairen, maar die rukten haar de hoed niet van het hoofd noch sneden ze haar de keel door. Integendeel, ze behandelden haar vriendelijk en met respect. Ze werd door de commandant van een nabijgelegen basis verhoord. Hij wilde weten waarom ze in haar eentje in haar grote open auto rondreed. Ze vertelde in korte bewoordingen dat ze zich bij het revolutionaire leger wilde aansluiten en ze haalde een oud, roestig cavaleriepistool dat nog aan haar vader had toebehoord, uit haar tas. De jonge commandant, Lorenzo genaamd, die naderhand in ongenade zou vallen door zijn onstuimige begeerte naar andermans vrouwen, stuurde haar door naar een basis honderd kilometer verderop in de bush, naar een hogere bevelhebber die beter in staat werd geacht om te bepalen wat er met Dona Esmeralda moest gebeuren. Deze man, die Marcelino heette en kolonel in het revolutionaire leger was, wist heel goed wie de oude gouverneur Dom Joaquim geweest was. Hij heette Dona Esmeralda van harte welkom, gaf haar een uniformpet ter vervanging van haar donkere veelkleurige hoed en onderrichtte haar persoonlijk in de ideologische leer waar het revolutionaire kamp onvoorwaardelijk in geloofde. Daarna stuurde hij Dona Esmeralda door naar een ambulant veldhospitaal, omdat ze zich daar zijns inziens het meest van nut kon maken. Onder leiding van enkele Cubaanse artsen leerde ze in de kortst mogelijke tijd bij gecompliceerde operaties te assisteren. Ze bracht er de rest van de koloniale oorlog door, en toen de nieuwe leiders bij hun intocht in de stad toegejuicht werden, zagen de inwoners tot hun verbijstering dat de open auto, die ze meteen herkend hadden maar die ze een aantal jaren in het straatbeeld hadden gemist, terugkeerde met Dona Esmeralda aan het stuur en een van de revolutionaire leiders staande en zwaaiende op de achterbank. In de chaos die er heerste in de roesverwekkende tijd na de bevrijding, vroeg de nieuwe president haar welke rol ze wilde spelen in de revolutionaire hervorming van de oude samenleving die nu begonnen was.

‘Ik wil een theater beginnen’, had ze zonder aarzelen gezegd.

De president had verbaasd geprobeerd haar over te halen om een taak van groter revolutionair belang op zich te nemen, maar ze had voet bij stuk gehouden. Ten slotte had de president ingezien dat hij haar onmogelijk op andere gedachten kon brengen. Hij had een decreet uitgevaardigd dat hij door de minister van Cultuur liet medeondertekenen, waarin bevestigd werd dat aan Dona Esmeralda de leiding werd toevertrouwd van de enige schouwburg die de stad rijk was.

Zo brak de nieuwe tijd aan. Dona Esmeralda werd dermate door haar nieuwe leven in beslag genomen dat ze niet eens merkte dat de standbeelden, die haar vader met zoveel moeite uit de boedel van allerlei dictaturen had opgekocht, opnieuw werden neergehaald en naar een oude vesting werden gebracht om opgeslagen of omgesmolten te worden. De stad, waar haar verzonnen stamhuis tot dan toe zijn stempel op had gedrukt, veranderde zonder dat ze het merkte. Zelf bracht ze al haar tijd door in de donkere, vervallen schouwburg, die heel lang leeg had gestaan. Het gebouw was half weggezonken in de riolering, was zelf bijna een riool geworden; de stank was er niet om te harden en de ratten, groot als katten, maakten op het toneel waar de oude coulissen stonden weg te rotten de dienst uit.

Met doldrieste energie verklaarde Dona Esmeralda de ratten en de stank de oorlog en ze zweepte zichzelf daarbij tot ongekende hoogte op met als enig doel het theater te heroveren dat als een gestrand schip in de slijk en de modder lag. Niemand die haar in die dagen zag, liet na erop te wijzen dat Dona Esmeralda’s gekte nu haar hoogtepunt was genaderd. Met afkeer en slecht verborgen verachting constateerde men dat ze zich onledig hield met een volstrekt overbodige activiteit, de ergste zonde die een mens kan begaan. Zo nu en dan lukte het haar om hulp te krijgen van jonge mensen, bij wie werkloosheid en onkunde over de functie van een theater hand in hand gingen. Dona Esmeralda legde dan uit dat een toneelvoorstelling ‘als een film zonder projector’ was, en als ze hun als lokkertje voorhield dat ze misschien ooit hun vaardigheden op het – nu nog tot de helft in het overstromende riool weggezonken – toneel zouden mogen beproeven, slaagde ze er soms in de toekomstige spelers zover te krijgen dat ze hun rok opbonden of hun broekspijpen oprolden en in het slijk en de modder rondbaggerden of met een pook achter de ratten aanjoegen en de vergane coulissen naar buiten sleepten.

Na een halfjaar was Dona Esmeralda zover dat ze het toneel en de zaal met de kapotte, rode plastic stoelen op de chaos heroverd had en ten slotte lukte het haar ook de elektriciteit te laten functioneren. Het was een groots moment toen ze het licht voor de eerste keer aandeed. Twee dertig jaar oude schijnwerpers explodeerden onmiddellijk met een hevige knal, maar voor Dona Esmeralda waren het de saluutschoten van exploderende raketten. Nu kon ze dan eindelijk haar theater in ogenschouw nemen, en wat ze zag bevestigde haar in haar gelijk, al was er nog altijd niemand die wist wat ze nu eigenlijk wilde.

Weer een halfjaar later had ze een groepje toegewijde mensen om zich heen verzameld en had ze een toneelstuk geschreven over een halakawuma[3] die zijn koning voortdurend foute raad gaf. Het stuk had een speeltijd van meer dan zeven uur. Dona Esmeralda bouwde de coulissen, naaide de kostuums, regisseerde de spelers en speelde zelf de rollen waar ze geen spelers voor had kunnen krijgen.

Op een avond in december zou de schouwburg opnieuw ingewijd worden. Ze had uitnodigingen verstuurd aan de president van het land en de minister van Cultuur. Deze laatste was niet onverdeeld blij geweest met het feit dat Dona Esmeralda de raadgevingen van zijn vele ambtenaren over hoe je het best een theater kunt leiden in de wind had geslagen. Door hevige slagregens was de elektriciteit op het moment dat de voorstelling zou beginnen uitgevallen; de president had tot zijn spijt bericht van verhindering moeten sturen, maar de corpulente oud-schoenmaker Adelinho Manjate, die nu minister van Cultuur was dankzij zijn successen als danser in zijn jaren als revolutionair soldaat, gaf wel acte de présence. De voorstelling begon enkele uren te laat en er stroomde aan één stuk door hemelwater door het dak op het feestelijk geklede maar steeds heftiger morrende publiek neer.

Pas na tien uur ’s avonds kon Dona Esmeralda de schijnwerpers aandoen en kwam de eerste speler, die zijn tekst kwijt was, het toneel op. De voorstelling werd een zeldzaam avontuurlijk gebeuren, dat pas de volgende dag in de ochtendschemer was afgelopen. Niemand van de aanwezigen, en zeker de toneelspelers niet, had alles begrepen, maar daar stond tegenover dat ook niemand van de aanwezigen ooit zou vergeten waar men getuige van was geweest. Toen Dona Esmeralda in de vroege dageraad eindelijk alleen op het toneel stond, doorstroomde haar het zeldzame geluksgevoel dat alleen diegene kan smaken die het ‘onmogelijke’ tot stand heeft gebracht. Ze dacht met weemoed aan haar vader, de oude gouverneur, die dit trotse ogenblik niet had mogen beleven en ze merkte opeens dat ze honger had. Ze had het afgelopen jaar geen tijd gehad om te eten.

Ze ging de stad in. Het regende niet meer en het rook er fris door de bloeiende acacia’s die de hoofdstraten omzoomden. Nieuwsgierig keek ze naar de mensen die ze tegenkwam, alsof ze voor het eerst zag dat ze niet alleen in de stad was; ze ontdekte dat alle standbeelden waar haar vader zijn leven aan had gewijd door ze op te kopen om er de pleinen van de stad mee te verfraaien, plotseling verdwenen waren. Even voelde ze zich oud en bedroefd, omdat de nieuwe tijd kennelijk inhield dat van het oude niets mocht blijven. Maar haar gevoel van triomf was sterker dan haar verdriet en haastig zette ze die sombere gedachten van zich af; ze bleef staan bij een café, ging aan een tafeltje zitten, bestelde een glas cognac en wat brood. Terwijl ze nadacht over hoe ze aan geld moest komen om haar theater voort te zetten, kauwde ze op het brood. Op dat moment drong het tot haar door dat de oude loketruimte en het niet meer gebruikte café die onderdeel waren van de foyer van de schouwburg, omgebouwd konden worden tot bakkerij. Door brood te verkopen zou ze aan het noodzakelijke geld kunnen komen. Ze verorberde de rest van het brood, stond op en ging terug naar het theater waar ze onmiddellijk begon op te ruimen om plaats te scheppen voor een deegmenger en ovens. Om de nodige investeringen te bekostigen, verkocht ze haar auto aan een medewerker van de Britse ambassade en drie maanden later opende ze haar bakkerij.

Ik, José Antonio Maria Vaz, was naar Dona Esmeralda gegaan zodra in de stad het gerucht de ronde deed dat ze een bakkerij wilde beginnen. Ik werkte toen bij bakker Felisberto in het havendistrict en had geen plannen om weg te gaan. Toch kon ik het niet laten om op een middag na mijn werk naar Dona Esmeralda te gaan, die die dag een bakker wilde aannemen. Een lange rij kronkelde zich vanaf de zijdeur van het theater over het trottoir.

Ik sloot achter aan, al leek me dat zinloos. Maar ik kon de verleiding niet weerstaan om me één keer in mijn leven dicht in de buurt van de merkwaardige Dona Esmeralda te bevinden. Toen ik ten slotte aan de beurt was, werd ik binnengelaten en naar een ruimte gebracht waar een glanzende roestvrij stalen deegmenger stond te wachten om aan de slag te gaan. Midden in het vertrek zat Dona Esmeralda op een laag krukje. Ze droeg een lange zijden japon en had een breedgerande gebloemde hoed op. Ze keek ernstig naar me. Ze had iets vragends in haar blik, alsof ze zich afvroeg of ze me ooit eerder had gezien. Toen knikte ze plotseling alsof ze een belangrijk besluit genomen had.

‘Je ziet eruit als een bakker’, zei ze. ‘Heb je een naam?’

‘José Antonio Maria Vaz’, antwoordde ik. ‘Vanaf mijn zesde jaar heb ik brood gebakken.’

Ik vertelde haar waar ik werkte, maar ik durf er niet op te zweren dat ze me hoorde.

‘Wat betaalt Felisberto je?’ onderbrak ze me.

‘130.000’, antwoordde ik.

‘Ik geef je 129.000’, antwoordde ze. ‘Als je hier echt wilt werken, moet je met minder genoegen nemen dan met wat je bij Felisberto krijgt.’

Ik knikte. En zo was ik aangenomen. Dat is nu meer dan vijf jaar geleden, maar ik kan me dat ogenblik nog zo goed herinneren alsof het gisteren was. Dona Esmeralda vroeg me meteen te beginnen. Ze wou dat ik haar hielp met het plannen van de inkopen: meel en suiker en gist en boter en eieren. Tijdens de lange dagen en avonden dat we samen werkten voor de bakkerij zijn deuren opende, vertelde ze over haar leven.

Daarom kan ik dus uitleggen waarom ik zoveel van haar weet. Door haar begon ik iets te begrijpen van de stad waar ik in woonde, van het land dat het mijne was.

Of Dona Esmeralda gek was of niet, kan ik niet zeggen. Daarentegen weet ik met grote stelligheid dat ze over een energie en een wilskracht beschikte die ik verder nooit ben tegengekomen. De mensen in haar omgeving konden alleen door naar haar te kijken al van vermoeidheid neervallen als ze zich met haar theater en haar bakkerij bemoeide. Ze rustte nooit, al moet ze tussen de tachtig en negentig jaar oud geweest zijn. Vaak nam ze ’s avonds niet eens de moeite om naar huis te gaan, maar rolde ze zich op op een paar meelzakken, wenste de bakkers goedenacht en stond na een halfuur weer op, vervuld van nieuwe energie, alsof ze na een lange nacht vol slaap was ontwaakt. Zo nu en dan, als we zaten te niksen tot het deeg gerezen was, vroegen we ons af wanneer en wat Dona Esmeralda eigenlijk at. Regelmatig schraapte ze met haar vingers deeg van de randen van de deegmenger. Niemand had haar ooit iets anders zien eten. Wel had ze altijd een fles cognac bij de hand. We vermoedden dat ze daaruit de benodigde kracht putte, maar omdat wij eenvoudige mensen waren die nooit het geld of de gelegenheid hadden om buitenlandse alcoholische dranken te drinken en alleen maar tontonto[4] pimpelden, vroegen we ons af of er in haar flessen soms iets zat dat een mens jong hield. Misschien had Dona Esmeralda een curandeiro[5] die haar drank van magische eigenschappen voorzag?

Toen ik, José Antonio Maria Vaz, bij de bakkerij van Dona Esmeralda, die ze De Bakkerij van het Heilige Brood had genoemd, kwam werken, was ik net veertien jaar geworden. Ik was inmiddels volleerd bakker, al bezat ik geen meesterdiploma, maar ik had sinds mijn zesde jaar brood gebakken.

Mijn vader had me op een dag meegenomen naar zijn oom, meester Fernando, die een bakkerij bezat in de Afrikaanse bairro[6] achter het vliegveld. Mijn vader, die zijn hele leven lang een zeer onrealistische man was, had op een keer naar mijn handen gekeken en was tot de slotsom gekomen dat die geschikt waren voor het vormen van croissants. Mijn toekomst en broodwinning lagen in de bakkerij. Net als bijna alle Afrikanen waren we arm. Ik groeide op in een tijd waarin niemand nog gehoord had van de jonge revolutionairen, die de grens in het noorden toen al waren overgetrokken. Niemand kon zich überhaupt voorstellen dat de macht van de blanken die over ons land en ons leven heersten, ooit betwist zou worden en nog minder dat er een dag zou aanbreken waarop ze hals over kop op de vlucht zouden slaan om nooit meer terug te keren. Generaties lang hadden ze ons gedwongen onderdanig het hoofd te buigen. Al weet ik nu dat de mens nooit aan onderdrukking went en al bestond er toentertijd in het geheim reeds verzet tegen al die blanken die over ons leven beschikten, toch was er toen niemand, de jonge revolutionairen uitgezonderd, die geloofde dat er daadwerkelijk iets aan onze situatie kon veranderen. Mijn vader, die zijn lange leven doorbracht met praten en nog eens praten, vervloekte bij menige gelegenheid – als hij zeker wist dat geen blanke hem kon horen – de mensen van overzee die ons dwongen om op hun thee- en fruitplantages te werken, maar dat protest had nog het meeste weg van een onontwarbare kluwen argumenten en gaf alleen maar aanleiding tot nog meer woorden.

Veertig jaar lang zat mijn vader onder een boom op de open plek tussen de hutten en schuurtjes in de bairro. Hij zat in de schaduw met de andere werkloze mannen te praten, terwijl hij wachtte tot het eten klaar was dat mijn moeder boven het open vuur bereidde. Hij praatte al die jaren onafgebroken en mijn moeder luisterde gelaten en nooit met meer dan een half oor naar wat hij zei. Toch geloof ik dat het zijn mooie stem was waarvoor ze als meisje was gevallen. Ze kregen elf kinderen, waarvan ik het achtste was; zeven van ons groeiden op en overleefden onze ouders. Mijn vader, Zeca Antonio, was ooit uit een van de afgelegen provincies in het westen van het land naar de stad getrokken en hij beweerde altijd dat hij er nog eens met zijn gezin terug zou keren. Hij had mijn moeder, Graça, vrijwel meteen na aankomst in de stad ontmoet; zij was er geboren. Hij had haar dus waarschijnlijk verleid met zijn woorden. Ze hadden hun schamele huis in de bairro gebouwd, die verrezen was toen het vliegveld aangelegd werd. Geen van tweeën kon lezen of schrijven en van de kinderen leerden uiteindelijk alleen ik en een van mijn zusters met letters en woorden om te gaan.

Eerst naderhand, toen de jonge revolutionairen naar de stad waren gekomen en de ruiterstandbeelden van Dom Joaquim van hun sokkel hadden gehaald, waren de mensen daadwerkelijk verontwaardigd geworden. Het was of ze toen pas begrepen hadden dat ze eeuwenlang het slachtoffer van een groot onrecht waren geweest. Ze hadden aangenomen dat de bevrijding, de vrijheid waarover de jonge revolutionairen spraken, met zich meebracht dat ze niet langer hoefden te werken. Toen ze begrepen dat vrijheid betekende dat ze even hard moesten werken, maar bovendien ook zelf moesten nadenken, zelf het werk dat gedaan moest worden moesten indelen, maakte zich van veel mensen een grote verwarring meester. Enkele jaren nadat de blanken over zee verdwenen waren, kon ik mijn vader, even zachtjes als hij ooit de toestand ten tijde van het kolonialisme had bekritiseerd, over het optreden van de jonge revolutionairen horen klagen en hem in alle ernst horen dromen over de goede oude tijd, toen er nog rust en orde heersten en de blanken bepaalden welke gedachten gedacht moesten worden. Het was een verwarrende tijd geweest, waarin de mensen opeens niet meer patrão[7] moesten zeggen, maar iedereen camarada[8] moesten noemen. Het was een tijd waarin alles moest veranderen, maar alles toch bij het oude bleef, zij het op een andere manier.

In die tijd brak ook de lange burgeroorlog uit. De jonge revolutionairen, die inmiddels de middelbare leeftijd hadden bereikt en in zwarte Mercedessen rondreden, geëscorteerd door gillende motorpolitie, noemden hun tegenstanders in de strijd bandidos armados[9]. Wat we ervan begrepen was dat de gevluchte blanken ervan droomden om terug te keren en dat zij achter de oorlog zaten. De blanken hadden een bandietenleger opgericht van misleide zwarten. Op een dag zouden de blanken terugkeren en de standbeelden van Dom Joaquim weer op de pleinen zetten en ze zouden opnieuw het recht herstellen om te beslissen welke gedachten er gedacht moesten worden en de revolutionairen van middelbare leeftijd dwingen de grens in het noorden opnieuw over te trekken. In hun naam, in naam van de blanke mensen, begingen de bandieten de gruwelijkste daden en iedereen was doodsbang dat zij de oorlog zouden winnen.

Het was in het jaar dat de oorlog voorbij was dat ik Nelio ontmoette, niet eerder. In het jaar dat er een vredesverdrag getekend werd en de leider van de bandieten naar de stad kwam en door de president omarmd werd. De blanken waren toen al teruggekeerd, zij het dat het andere blanken waren, uit landen met wonderlijke namen, en ze kwamen niet om ons terug te jagen naar de thee- en fruitplantages, maar om ons te helpen om alles wat door de oorlog vernield was weer op te bouwen. Velen van hen kochten brood bij Dona Esmeralda. We wisten dat ons brood goed was. Als er een keer iets misging, sloot Dona Esmeralda onmiddellijk de deuren van de winkel en ze deed de zaak niet open voordat het brood zijn vroegere kwaliteit herkregen had.

Ik had het al gauw bij Dona Esmeralda naar mijn zin, al kon ze nukkig en wispelturig zijn en had ze zelden geld om ons aan het eind van de maand uit te betalen. Maar in het bijzonder het theater gaf aan mijn leven een inhoud die nieuw en vol wonderlijke gebeurtenissen was. Dona Esmeralda had kort na de legendarische première een gezelschap opgericht dat alleen maar toneel hoefde te spelen. Dit alleen al was in de ogen van menigeen een ergerlijk feit. Vond ze dat mensen betaald moesten worden om enkele avonden in de week op het toneel te staan? Kon toneelspelen ooit iets anders zijn dan vrijetijdsbesteding? Dona Esmeralda verdedigde haar opvattingen natuurlijk met verve en verzamelde die mensen om zich heen van wie ze dacht dat ze de knapste toneelspelers van het land waren. Overdag repeteerden die nieuwe stukken en ’s avonds speelden ze.

Er liep een wenteltrap van de bakkerij naar het dak van het gebouw. Vlak onder de platen golfijzer op het dak kon je door een schacht kruipen die daar vroeger voor de reusachtige airconditioningsapparatuur was aangelegd. Vandaar kon je je door een luik in een ruimte laten zakken waar, als een voorhistorisch dier, een oude filmprojector stond. Via kieren in de muur was te volgen wat er op het verlichte toneel plaatsvond. Dona Esmeralda wist dat de bakkers als ze tijd hadden de repetities bijwoonden. Ze had ons aangemoedigd om dat te doen, en ook om haar naderhand te vertellen wat we ervan vonden. Vaak zei ze tegen ons dat we, als we stil waren, op de bovenste galerij mochten gaan zitten wanneer een nieuwe voorstelling eenmaal zover was dat die achter elkaar gespeeld werd.

Ik, die bakker ben en die pas op vijftienjarige leeftijd leerde lezen dankzij oude kranten en meester Fernando’s koppige strijd tegen mijn luiheid, kan me eigenlijk niet uitlaten over het theater dat Dona Esmeralda en haar spelers schiepen. Toch geloof ik wel dat veel van de jonge spelers hun vak verstonden, in ieder geval geloofden wij van de bakkerij in wat ze deden, geloofden we in de personen of dieren die ze uitbeeldden en lachten daar vaak om. Maar ik geloof ook dat ik mag zeggen dat Dona Esmeralda geen goede toneelschrijver was. Vaak kropen we door de schacht en hoorden hoe Dona Esmeralda en de spelers het met elkaar aan de stok hadden. De spelers begrepen niet wat ze met haar stuk bedoelde en Dona Esmeralda was boos, omdat ze er niet in slaagde dat uit te leggen of de spelers te overtuigen van wat ze op de toeschouwers wilde overbrengen. Soms deden zich verschrikkelijke scènes voor, alsof de repetities op zich al dramatische opvoeringen waren. Maar het slot van het liedje was altijd dat Dona Esmeralda haar zin kreeg. Zij betaalde de spelers en zij bezat het grootste uithoudingsvermogen. Voor ons in de bakkerij was het een voorrecht om een kijkje te mogen nemen in werelden die aan één stuk door geschapen en weer vernietigd werden op het door Dona Esmeralda op de stinkende riolen veroverde toneel. Een voorrecht dat op zijn minst voor een deel de te laat uitbetaalde lonen compenseerde.

Er ontstonden momenten van grote magie op het kleine toneel, dat werd verlicht door de ouderwetse schijnwerpers die soms met een hevige knal knapten. Ik zie nog hoe er geesten in de vorm van gele stoffen bloemen over het toneel zweefden, die Dona Esmeralda, hangend tussen de levensgevaarlijk verrotte vlastouwen die aan het plafond van het toneel hingen, zelf rondstrooide. Ik herinner me nog rillend de slavenschepen met hun kreunende last die over het toneel gleden, ik herinner me de witte fladderende zeilen van aan elkaar genaaide oude lakens en meelzakken en een anker, dat wel duizend kilo leek te wegen maar dat gefabriceerd was uit natgemaakt papier dat over een staketsel van kippengaas was gespannen. Aan de hand van Dona Esmeralda’s onbegrijpelijke toneelstukken dwaalden de spelers door tijd en ruimte. Wij, de in het wit geklede bakkers, klommen door de schacht van het dak naar beneden of zaten op de bovenste galerij, op kranten om de stoelen niet vuil te maken, en als we lachten was dat een teken voor Dona Esmeralda dat de voorstelling af was en dat het tijdstip om een nieuwe première aan te kondigen en de kassa open te stellen was aangebroken.

In het geheim hielden we allemaal van de jonge, mooie Eliza, Dona Esmeralda’s prima donna, die nog maar zestien jaar was maar iedereen met haar vanzelfsprekende natuurlijkheid op het toneel betoverde, of ze nu een cynische, felgeschminkte puta[10] speelde in een van de meer realistische stukken van Dona Esmeralda of een vrouw die poëtisch een emmer water op haar hoofd balanceerde bij een denkbeeldige rivier waarvan het onzichtbare water over het toneel stroomde. Alle bakkers hielden van haar en we treurden diep en langdurig toen ze op een dag niet meer in het theater verscheen. Een medewerker van een buitenlandse ambassade, die op een avond een opvoering had bijgewoond, was daarna drieëntwintig voorstellingen achter elkaar teruggekomen. Hij had Eliza het hof gemaakt en vervolgens waren ze naar een land aan de andere kant van de oceaan vertrokken. Ik heb me toentertijd vaak afgevraagd wat er op dat moment door Dona Esmeralda heen moet zijn gegaan, of ze teleurgesteld of bedroefd was geweest of woedend. Ze heeft er nooit met een woord over gerept.

Een paar maanden later had ze Marguerida gevonden, die al gauw de herinnering aan Eliza deed verbleken. De wereld van het theater lijkt een wereld te zijn die nooit ten onder gaat.

Voor mij, José Antonio Maria Vaz, was de dag dat ik voor de ogen van Dona Esmeralda verscheen en genade en werk vond, een nieuw leven begonnen. Naderhand heb ik gedacht dat, al had mijn vader zijn hele leven lang dan nooit iets anders gedaan dan praten, hij wat mijn handen betreft gelijk had gehad. Ik was werkelijk een bakker, ik was in mijn leven op de juiste plaats terechtgekomen, de plaats die iedereen zoekt, maar die weinigen daadwerkelijk vinden. Ik maakte vrienden onder de andere bakkers en onder de plagerige meisjes achter de toonbank die het verse, heerlijk geurende brood verkochten. Ik leerde iedereen kennen die aan de brede laan bij de schouwburg woonde die kaarsrecht door de stad liep tot aan de oude vesting, waar het ruiterstandbeeld van Dom Joaquim moederziel alleen op zijn sokkel stond. En ik raakte niet in de laatste plaats bevriend met alle straatkinderen die in kartonnen dozen en roestige auto’s woonden en leefden van wat ze in de vuilnisbakken vonden, van wat ze konden stelen en daarna verkopen of konden verkopen en daarna terugstelen.

In die tijd ook hoorde ik voor het eerst van Nelio.

Ik kan me niet meer herinneren wie zijn naam liet vallen. Misschien Sebastio, de oude soldaat die een been miste en in het trappenhuis woonde van de studio van de altijd even droeve Indiase fotograaf Abu Cassamo, aan de andere kant van het café van de altijd dronken senhor Leopoldo, een van de blanken die niet aan de grote uittocht hadden deelgenomen en niet naar hun vaderland aan de overzijde van de oceaan waren teruggekeerd. Hij onderhield de paar klanten die zijn vuile café bezochten met een onafgebroken stroom vloeken over hoe alles fout was gegaan sinds de jonge revolutionairen de stad waren binnengetrokken en de macht hadden overgenomen.

‘Iedereen lacht,’ placht hij te zeggen, ‘maar wat valt er eigenlijk te lachen? Dat alles naar de verdommenis gaat? Huilen moesten ze, die negers. Toen, destijds, was alles anders, voordat...’

Het kan een van hen geweest zijn, maar ook iemand anders. Een toevallige klant die in de winkel brood kwam kopen. Wat ik me nog heel goed herinner is hoe de woorden klonken, de woorden die me voor het eerst deden begrijpen dat er een bijzonder straatkind was dat Nelio heette.

‘De president zou hem tot zijn raadgever moeten aanstellen. Hij is de wijste mens van het land.’

Een paar dagen later wees een van de meisjes uit de winkel hem aan, ik geloof dat het de kleine, magere Dinoka was, die altijd zo verleidelijk met haar achterste wiebelde als er een man in de buurt was. Ze wees naar een groepje straatkinderen dat hun hoofdkwartier vlak voor het theater had. De jongen die Nelio moest zijn was de kleinste van hen. Misschien was hij toen negen jaar oud.

‘Hij wordt nooit geslagen’, zei Dinoka bewonderend. ‘Stel je eens voor, een straatkind dat nooit een pak slaag krijgt.’

Het leven van straatkinderen was hard. Als ze eenmaal op straat terechtkwamen was er vaak geen weg terug meer. Ze leefden tussen het vuil, sliepen in kartonnen dozen en in roestige auto’s, namen eten weg waar ze het vonden en lesten hun dorst uit de gebarsten fonteinen die nog uit de tijd van Dom Joaquim stamden. Als het regende gooiden ze vuil op de auto’s die voor de banken geparkeerd stonden en als hun eigenaren dan ’s middags in Scala of Continental koffie gingen drinken, wilden zij ze – en dan speelden ze de onschuld zelf – wel voor hen wassen. Ze stalen wanneer ze de kans kregen; ze sjouwden met zakken meel voor Dona Esmeralda in ruil voor oud brood en wisten dat het leven er voor hen nooit beter op zou worden.

De diverse groepen straatkinderen hadden elk hun eigen afgebakende terrein, waar ze hun leven organiseerden in kleine dictaturen met een leider die onbeperkte macht had om hen te berechten en te straffen. Vaak vochten ze onderling of met andere groepen die hun territorium binnendrongen, of met de politie die hen altijd verdacht als er iets gestolen was dat ze niet terug kon vinden. Ze maakten jacht op wilde honden. Ze vingen in ingenieus geconstrueerde kooien ratten die ze vervolgens in benzine verdronken, benzine die ze uit auto’s gezogen hadden en ze stonden te juichen als de ratten verbrandden.

Ze kwamen overal vandaan en elk had zijn eigen geschiedenis. Enkelen hadden hun ouders verloren tijdens de lange oorlog, anderen herinnerden zich absoluut niet dat ze ooit ouders gehad hadden. Heel veel kinderen waren gevlucht voor stiefouders, anderen waren gewoon het huis uitgezet toen er voor hen geen plaats of eten meer was.

Maar ze lachten voortdurend. Als de hitte in de bakkerij te groot werd en het brood nog niet uit de ovens gehaald moest worden, stond ik soms op straat naar hen te kijken en ze lachten altijd, zelfs als ze hongerig, moe of ziek waren. Ze lachten onophoudelijk, vooral om de woedeaanvallen van de dronken Leopoldo. Soms, als hij vond dat ze te veel kabaal maakten, rende hij zijn café uit en bekogelde hen met lege bierblikjes, al wist hij dat hij die de volgende dag netjes opgestapeld voor zijn deur zou aantreffen en de nodige overlast zouden bezorgen als hij zijn café moest openen.

Er deden over Nelio heel wat verhalen de ronde. Over zijn slimheid en geslepenheid, over zijn talent om recht te spreken en vooral over hoe hij het klaarspeelde om geen slaag te krijgen. Wat ik eveneens hoorde was het gerucht dat hij over magische krachten zou beschikken, dat in hem de geest van een overleden curandeiro huisde die in het begin der tijden, toen er nog nauwelijks van een stad gesproken kon worden, geheerst had over de mensen die aan de brede riviermonding woonden.

Ik wist dus dat hij bestond. Ik had begrepen dat hij bijzonder was, maar ik had nooit met hem gesproken. Niet vóór die nacht toen ik alleen in de bakkerij was en plotseling de scherpe knallen hoorde die uit het lege theater kwamen. Ik rende de wenteltrap op en sloop over de bovenste galerij. Tot mijn verbazing zag ik dat de schijnwerpers op het toneel aan waren en dat er een decorstuk stond dat ik nog niet eerder had gezien. In het licht van de schijnwerpers lag Nelio. Het bloed stroomde uit zijn lichaam. Het deed bijna zwart aan tegen zijn witte shirtje van Indiase katoen. Ik stond met bonzend hart in het donker en probeerde te denken. Wie had hem neergeschoten? Waarom lag hij midden in de nacht op het toneel, badend in schijnwerperlicht en bloed? Ik luisterde of ik wat hoorde, maar alles was doodstil.

Toen hoorde ik hem rochelen. Tastend zocht ik mijn weg de donkere trappen af, de hele tijd bang dat er uit het donker iemand op zou duiken om ook een wapen op mij te richten. Toen ik het toneel ten slotte bereikte en op mijn knieën naast hem neerviel, dacht ik dat hij al gestorven was. Maar hij sloeg zijn ogen op alsof hij me gehoord had, ogen die nog helder stonden ondanks het feit dat hij veel bloed verloren had.

‘Ik ga hulp halen’, zei ik.

Hij schudde zwakjes zijn hoofd.

‘Draag me naar het dak’, zei hij. ‘Ik heb lucht nodig, meer niet.’

Ik deed mijn witte schort af, sloeg het stofmeel eruit en scheurde het in repen. Hij was in zijn borst geraakt en ik legde een verband aan. Daarna tilde ik hem op en droeg hem de nauwe trap naar het dak op. Daar lag een matras die ik op een ochtend bij een vuilnisbak voor de bakkerij had gevonden. Ik legde hem erop neer. Ik boog mijn gezicht tot vlak bij zijn mond om na te gaan of hij nog ademde. Toen ik er zeker van was dat hij nog leefde, haastte ik me naar beneden en keerde terug met water en een lamp.

‘Ik moet hulp halen’, zei ik weer. ‘Je kan hier zo niet blijven liggen.’

Opnieuw schudde hij zijn hoofd.

‘Ik wil hier blijven’, zei hij. ‘Ik ga niet dood. Nog niet.’

Zijn stem klonk zo beslist dat het niet in me opkwam te protesteren, al wist ik diep in mijn hart dat hij in de eerste plaats een dokter nodig had.

Hij draaide zijn hoofd om om naar me te kijken.

‘Het is hier koel’, zei hij. ‘Hier wil ik blijven.’

Ik was naast hem gaan zitten. Zo nu en dan bevochtigde ik zijn lippen met wat water. Omdat hij in zijn borst geschoten was durfde ik hem niet te laten drinken.

Dat was de eerste nacht.

Ik ging naast hem op de matras zitten. Van tijd tot tijd, als hij leek te slapen, ging ik naar de ovens om te kijken of het brood niet verbrandde.

Lang voordat de ochtend aanbrak, sloeg hij opnieuw zijn ogen op. Het bloeden was toen gestopt, het verband over zijn borstkas was hard geworden.

‘Wat een stilte’, zei hij. ‘Hier durf ik mijn geesten los te laten.’

Ik wist niet wat ik moest zeggen. Het waren bijzondere woorden, omdat ze uit de mond kwamen van een jongen die nog maar tien jaar oud was.

Wat bedoelde hij?

Pas veel later zou ik het begrijpen.

Dat was alles wat hij zei.

De rest van de nacht, de eerste nacht, zweeg hij.

[1]chefe de posto Portugese plaatselijke administrateur in de koloniale tijd

[2]criminosos criminelen, terroristen

[3]halakawuma hagedis; geeft volgens de traditie raad aan koningen en presidenten

[4]tontonto zelfgestookte sterke drank

[5]curandeiro traditionele genezer

[6]bairro woonwijk

[7]patrão chef, baas

[8]camarada kameraad

[9]bandidos armados gewapende bandieten

[10]puta van prostituta, hoer