Henning Mankell

Aan de oever van de tijd

Uit het Zweeds vertaald door Clementine Luijten

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Berättelse på tidens strand, verschenen bij Ordfront

Oorspronkelijke tekst © Henning Mankell, 1998

Eerste Nederlandstalige editie © Clementine Luijten en De Geus bv, Breda 2007

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Reinout van den Bergh

isbn 978 90 445 2188 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

In Afrika heb ik iets ontdekt wat geen ontdekking zou moeten zijn. Iets wat een vanzelfsprekendheid van de allerhoogste orde diende te wezen.

Maar toch vereiste het een steeds beter toegeruste mentale en fysieke expeditie die met tussenpozen meer dan vijfentwintig jaar heeft geduurd voordat ik serieus zou inzien dat alle mensen in feite familie van elkaar zijn.

De kleur van onze huid, onze talen, onze manieren om tot goden te bidden of hoe we ons ontbijt klaarmaken, stommiteiten opvatten of kunst scheppen, onze kleren wassen of onze doden begraven, het zijn verschillen die juist dít gegeven nooit kunnen overschaduwen.

Alle mensen zijn verwant.

We behoren tot dezelfde familie.

II

Afrika is een zwarte man die haastig voorbijschiet in het duister. De nacht lijkt zijn eigendom te zijn. Hij is gekleed in een mantel van ontheemde winden.

Hij is op weg ergens naartoe. Hij draagt een geheim met zich mee.

Zo ontmoette ik Afrika, die keer vijfentwintig jaar geleden. Het was het eerste signaal dat het Afrikaanse echolood terugzond naar mijn bewustzijn. De eerste poging om een afdruk te gieten van mijn ontmoeting met het zwarte continent.

Daarna zijn alle ervaringen die ik in de loop der jaren verzameld heb als een onafgebroken stroom, zonder kantlijnen en hoofdstuktitels. De ervaringen komen mij vaak voor als poëtische werktuigen. De ene gaat over in de andere.

Maar er is ook een begin.

1955. Met het aanbreken van het voorjaar, het kruien van het ijs, stond ik op de noordelijke oever van de rivier Ljusnan. Ik was zes of zeven jaar oud. De boomstammen die voorbijgleden op hun lange tocht van de kapplaatsen in het noorden naar de zee, veranderden voor mijn ogen in krokodillen. De Ljusnan werd de Congorivier die door mijn jeugd stroomde. Fantasie was een afdoend instrument om hutten te bouwen. Maar ook om de strategieën te ontwikkelen die gingen over overleven.

In werkelijkheid duurde het daarna zeventien jaar voordat ik voor het eerst in Afrika kwam.

1972. Ik stapte uit het vliegtuig. De ochtendschemering zweefde boven de onzichtbare golftoppen van de oceaan. Het was een lange reis geweest. Het vliegtuig stroomde uit mijn poriën. Onder aan de trap wachtte de hitte en de stilte.

Nu, vijfentwintig jaar later, heb ik het geleerd. In Afrika is er altijd die stilte, diep in het lawaai dat hoort bij het leven. Het aflopen van de vliegtuigtrap was als het afdalen in een vulkaan, zonder veiligheidstouw, zonder weg terug. Het was als thuiskomen op een plek waar ik nooit eerder was geweest. Ik herinner me mijn aankomst als was het een luchtspiegeling. Iets wat misschien nog niet gebeurd is.

En het eerste wat ik zie is dus dit: Afrika is een zwarte man. Hij glimlacht en zijn mantel lijkt geweven uit de winden van de oceaan.

Mijn tweede herinnering is een gier die ondersteboven in een boom hangt. Kinderen die geselen en rode aarde die opwaait. De gier leeft, zijn vleugels klapwieken krampachtig. Een laatste groet, een smeekbede om genade.

De gier kent de mens.

Kinderen die een stervende vogel geselen, de rode aarde die opwaait.

Kinderen die zichzelf geselen.

In een notitieboekje dat nu in heel slechte staat verkeert, zie ik dat ik het volgende heb geschreven: ‘In de Afrikaanse nacht blijft altijd iets over van de dag. Zoals de geur van houtvuren en armoede.

Wie zegt dat armoede ruikt?

Meestal is het de rijkdom die stinkt.

In de onmacht, de onrechtvaardigheid, de honger rest bijna altijd nog wel een glimpje licht. Witte as die geurt van waardigheid.’

‘Witte as die geurt van waardigheid.’ Het beeld komt nu vaag en zweverig over. Maar ik begrijp natuurlijk wat ik bedoelde.

Dat bedoel ik nog steeds.

Een keer, tijdens een van de eerste reizen naar Afrika, naar een Oost-Afrikaans land, zojuist bevrijd, vertelde iemand het volgende: lange tijd stond er een piano verlaten aan de haven, waar af en toe een haaienvin opdoemde in het troebele water. Iemand was verhuisd. Iemand van de voormalige Europese kolonisten. En hij had de piano achtergelaten.

Op een nacht begon de piano te spelen. De nachtwakers krompen ineen van angst.

Toen ze bij het aanbreken van de dag tevoorschijn durfden te komen, troffen ze een doodsbange rat tussen de snaren aan.

De volgende dag staken ze de piano in brand. De nachtwakers vonden het niet prettig eraan herinnerd te worden.

Ooit had er een blanke man met dikke vingers achter de piano gezeten. Overdag had hij de mensen gekweld die zijn theebladeren plukten. ’s Avonds had hij betoverende muziek gespeeld.

Daaraan wilden ze niet langer herinnerd worden. Aan die onbegrijpelijke man die enerzijds een kwelgeest, anderzijds een betoverend musicus was. Ze staken de achtergelaten piano dus in brand.

De volgende dag viel er een bui. De as was snel verdwenen. Maar de herinnering aan theebladeren die brandden in je handpalmen bleef.

En de muziek bleef zweven boven hun hoofden als een zwerm spelende nachtvogels.

Tijdens die eerste reizen begon ik ook te begrijpen wat vrijheid was. Vrijheid was het bevrijden van het geheugen. Vrijheid was het bevrijden van je eigen droom. Toen de vrijheid uiteindelijk kwam, bestond deze uit marcherende guerrillasoldaten in versleten uniformen die ineens vlak voor de poorten van de stad stonden. Ze openden alle inwendige gevangenissen, de gesloten kamers binnen in de mensen die stonden te wachten op hun aankomst. Naar buiten wankelden alle verdroogde dromen, mager en bleek, gekweld en stilzwijgend. Al die herinneringen die ineens de zon zagen, herinneringen die de lucht in hun longen zogen, al die ondervoede gedachten die zich gedroegen als in de steek gelaten vogeljongen. Maar die nog steeds in leven waren.

Toen de vrijheid kwam, was het alsof er een lijkkleed werd weggetrokken. Daar was de aarde. Ieder akkertje was een bevrijde droom.

En de Europeanen?

Zij verdwenen over de oceanen.

Of bleven achter met hun roestige rozenscharen, en begonnen misschien te vermoeden dat hun leven het leven van een gevangenbewaarder was geweest.

Ze waren gekomen met een heilige opdracht en bloedige minachting.

In het oog van de vrijheid zagen ze nu zichzelf.

Het gezicht van de kolonialist.

Een gezicht van gips. Met een onherstelbare barst.

Het gezicht van Europa.

Kwelgeest en tovenaar.

III

Het Europese kolonialisme in Afrika kan natuurlijk in drie korte woorden beschreven worden: uitoefening van macht.

Deze machtsuitoefening had vele namen. De meest voorkomende dekmantel was dat men beschaving en christendom moest verspreiden onder de heidenen. Dat zou gebeuren door Afrika in te lijven in de kapitalistische economie. In de gemeenschap van de roofdieren. Maar niet op hun voorwaarden.

De instrumenten waren de gebruikelijke. Het zwaard, de bijbel, de leugenachtige verdragen.

In de loop der jaren veranderde het zwaard in een machinegeweer. De bijbel bleef de bijbel, maar kreeg een bijlage met de geboden die het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank op de poorten van de arme landen spijkerden. De leugenachtige verdragen bleven hetzelfde. Even verraderlijk. Tot niets verplichtend.

De slavenhandel hield op. Er waren betere manieren om je aan mensen te vergrijpen en ze uit te buiten dan door ze in kettingen en boeien te slaan.

Maar wat de legeraanvoerders, de gouverneurs en de lokale ambtenaren nooit beseften, of in ieder geval veel te laat beseften, was dat er al die tijd een sluipende verandering plaatsvond.

De bevrijding van Afrika ging over hoe die macht langzaam veranderde in onmacht.

Vanuit onmacht was er vervolgens maar één weg.

Die was lang.

Maar hij leidde tot de eerste bevrijding. Tot het heroveren van het recht om zelf te denken.

Vanaf dat punt leidde een andere weg.

Het einde daarvan heeft niemand nog gezien.

IV

De macht heeft vele gezichten. Hier zijn er twee. Twee foto’s.

De eerste foto:

Elf zendelingen ergens in Afrika.

Rond 1860.

De zendelingen.

Zeven mannen en vier vrouwen

voor hun huis.

De vrouwen zitten

de mannen staan.

Iedereen is ernstig.

Of is hun gezicht een teken?

Van sluipende onzekerheid?

De foto spreekt en zwijgt tegelijk.

Het landschap is parkachtig,

de foto kan ergens in Engeland genomen zijn.

Op de achtergrond van de foto,

voor het huis op een hoger gelegen veranda

staan de bedienden.

Ze nemen deel aan de foto.

Langzaam bewegen ze zich naar de toeschouwer.

Hun gezichten destijds

toen de foto werd genomen rond 1860

zijn nog onscherp.

Ze nemen deel op de achtergrond van de foto.

Het duurt honderd jaar voor hen om op de voorgrond van de foto te komen.

Ergens

passeren de twee groepen elkaar.

De ernstige gezichten van de zendelingen,

die ernst

die al hun onzekerheid suggereert,

de onmacht van de opdracht,

wordt langzaam uitgewist.

De foto spreekt en zwijgt tegelijk.

Hier ergens moet ook een fotograaf zijn.

Hij staat vlak naast mij.

De foto toont een macht die bezig is opgegeven te worden.

Een van de zwarte bedienden op de achtergrond staat wijdbeens.

Zijn voeten lachen.

Op de bovenverdieping staat een raam open.

Plotseling,

als ik de foto bekijk,

is het alsof een onzichtbare hand het raam sluit.

De foto dooft langzaam uit.

En is verdwenen.

De tweede foto van de macht:

Cecil Rhodes

bij Matapos Hills.

Hij zit aan een tafel midden in de woestenij.

Naast hem staat een jonge secretaris.

Op de achtergrond een wagen.

Voor de wagen een zwarte bediende.

Hij draagt een dienblad,

en heeft een wit servet over zijn rechterarm.

De foto moet laat in de middag genomen zijn.

Vlak vóór de korte Afrikaanse schemering.

Cecil Rhodes heeft zijn kamp opgeslagen.

Hoewel ze zich midden in de woestenij ophouden

hebben ze zich omgekleed voor het diner.

Iedere avond wordt het Ritz Hotel ergens in de bush gerealiseerd.

Cecil Rhodes wekt een zeer vermoeide indruk.

Het is rond 1890.

Over enkele jaren zal hij begraven worden op exact deze plek.

Misschien is de foto daarom genomen?

Cecil Rhodes heeft een besluit genomen:

hier moet mijn graf komen.

De secretaris is erg jong.

Een van Cecil Rhodes’ jonge mannen.

Hij kijkt alsof hij er liever niet bij was geweest.

Zijn gezicht pafferig, zijn snor lijkt opgeplakt.

Cecil Rhodes wilde een weg van de Kaap naar Caïro aanleggen.

In zijn testament droomde hij van de Engelse wereldheerschappij.

Daarover zal hij met zijn secretaris praten onder het eten.

De bediende serveert.

De foto zegt:

De macht is nog steeds onneembaar.

Dan valt de nacht.

Vlug.