Henning Mankell

De hond die naar de sterren rende

Vertaald uit het Zweeds door Cora Polet

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Dit boek verscheen eerder onder de titel HZNDHDNESR: Een geheim genootschap, Querido, Amsterdam 1996

Oorspronkelijke titel Hunden som sprang mot en stjärna, verschenen bij Rabén & Sjögren Bokförlag

© Henning Mankell, 1990

First published bij Rabén & Sjögren Bokförlag, Sweden, 1990

Published by agreement with Pan Agency

Nederlandse vertaling © Cora Polet en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie en illustraties binnenwerk © Saarah van Doornewaard

isbn 978 90 445 2190 0

nur 283

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wil je het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld je aan.

1

De hond.

Daar was het allemaal mee begonnen.

Misschien zou er niets gebeurd zijn als hij de eenzame hond niet gezien had. Niets gezien had van al die dingen die daarna zo belangrijk werden dat ze alles veranderden. Niets van wat eerst spannend en toen naar werd. Alles was begonnen met de hond. De eenzame hond die hij van de winter op een nacht had gezien toen hij opeens wakker was geworden, opgestaan was en in de vensterbank was gaan zitten.

Waarom hij midden in de nacht wakker was geworden, wist hij niet.

Misschien had hij ergens van gedroomd?

Een nachtmerrie die hij zich niet meer herinnerde toen hij wakker was geworden. Of had zijn vader in de kamer ernaast misschien liggen snurken? Zijn vader snurkte niet vaak. Maar soms kon er een enkele snurk komen, bijna als een gebrul, waarna het weer stil werd.

Zoals een leeuw die brulde in de winternacht.

Het was toen, die keer dat hij in de vensterbank had gezeten, dat hij de eenzame hond had gezien.

Het raam was bedekt geweest met ijsbloemen en hij had van heel dichtbij tegen het glas geblazen om naar buiten te kunnen kijken. Op de thermometer kon hij zien dat het bijna dertig graden onder nul was. En toen, toen hij door het raam naar buiten had gekeken, had hij opeens de hond gezien. Die rende over de weg, helemaal in zijn eentje.

Precies onder de straatlantaarn was hij blijven staan, had om zich heen gekeken, had in alle richtingen gesnoven en was toen verder gerend. Daarna was hij verdwenen, was hij weg geweest.

Een doodgewone ruigharige elandhond. Dat had hij nog net kunnen zien. Maar waarom had hij daar zo eenzaam door de winternacht en de kou lopen rennen? Waar ging hij naartoe? En waarom had hij om zich heen gekeken?

Hij had het gevoel gehad dat de hond ergens bang voor was geweest.

Hij was in de vensterbank blijven zitten om te wachten tot de hond terug zou komen, ook al had hij het koud gekregen. Maar er was niks gebeurd.

Buiten heersten alleen de kou en de lege winternacht. En de sterren die ver weg stonden te schitteren.

Hij kon die eenzame hond maar niet vergeten.

Hij werd die winter vaak wakker zonder dat hij wist waarom. En iedere keer stond hij op en liep over het koude linoleum om in de vensterbank te wachten tot de hond terug zou komen. Een keer viel hij in de vensterbank in slaap. Hij zat er om vijf uur nog toen zijn vader opstond om koffie te zetten.

‘Waarom zit je hier?’ vroeg zijn vader, die hem wakker had geschud.

Zijn vader heette Samuel en was houthakker. Iedere morgen ging hij vroeg naar het bos. Hij hakte bomen om voor een grote houtzagerij.

Hij had niet geweten wat hij moest zeggen toen zijn vader hem slapend in de vensterbank aangetroffen had. Hij kon moeilijk zeggen dat hij op een hond had zitten wachten. Zijn vader zou misschien denken dat hij loog en hij had een hekel aan mensen die logen.

‘Ik weet het niet’, zei hij. ‘Misschien heb ik weer geslaapwandeld?’

Dat kon hij gerust zeggen. Helemaal waar was het niet, maar het was ook niet helemaal gelogen.

Hij had geslaapwandeld toen hij klein was. Maar daar wist hij zelf niets van. Dat was iets wat zijn vader verteld had. Hoe hij verschillende keren in zijn pyjama de kamer in was gekomen waar zijn vader naar de radio zat te luisteren of wat in zijn oude zeekaarten zat te neuzen. Zijn vader had hem wakker gemaakt en hij had niet kunnen uitleggen waarom hij liep terwijl hij sliep.

Dat was langgeleden gebeurd. Vijf jaar. Bijna zijn halve leven. Nu was hij elf.

‘Kruip er maar gauw weer in,’ had zijn vader gezegd, ‘je kunt hier toch zeker geen kou zitten lijden.’

Hij was weer in zijn bed gekropen en had naar zijn vader liggen luisteren die koffiezette, de boterhammen klaarmaakte die hij meenam naar zijn werk, en die ten slotte de deur achter zich dichttrok.

Toen was het stil geworden.

Hij keek op de wekker die naast zijn bed op een krukje stond dat hij voor zijn verjaardag had gekregen, toen hij zeven werd. Hij had een hekel aan dat krukje. Hij had het gekregen terwijl hij eigenlijk een vlieger had willen hebben.

Iedere keer als hij naar het krukje keek werd hij boos.

Hoe kon je iemand nou een krukje geven die een vlieger had willen hebben?

Hij kon nog twee uur slapen voor hij op moest om naar school te gaan. Hij trok de deken op tot aan zijn kin, rolde zich op, deed zijn ogen dicht en meteen zag hij de eenzame hond weer aan komen rennen. Hij rende op zijn stille poten door de winternacht en was misschien wel op weg naar een verre ster.

Maar nu wist hij dat hij hem zou vangen. Hij zou hem zijn droom binnenlokken. Daar zouden ze met zijn tweetjes zijn en het zou er niet zo koud zijn als buiten in de winterse nacht …

Algauw viel hij in slaap, het jongetje van de houthakker, dat Joel Gustafson heette.

Het was in de winter van 1956 dat hij de eenzame hond voor het eerst had gezien.

En het was die winter dat alles gebeurde.

Alles wat begonnen was met de hond …

2

Het huis waar Joel met zijn vader Samuel woonde, lag bij de rivier.

Vanaf de verre bergen die achter de donkere bossen lagen, kwam de voorjaarsrivier donderend aanrollen. Precies waar zij woonden maakte de rivier een bocht voor hij zijn lange tocht naar zee vervolgde.

Maar nu in de winter sliep de rivier onder zijn witte deken. Sporen van ski’s hadden lijnen getrokken in de witte sneeuw …

Beneden aan de rivier had Joel een geheim.

Vlak naast de hoge stenen pijlers die de grote spoorbrug droegen waar de treinen een paar keer per dag overheen ratelden, lag een groot rotsblok dat doormidden was gebarsten.

Eens was die rots helemaal rond geweest. De scheur had het blok in tweeën gedeeld en Joel deed net alsof het rotsblok de wereldbol was. Als hij in de spleet kroop die naar nat mos rook, dacht hij dat hij zich diep in de aarde bevond, de aarde waar hij dus eigenlijk bovenop leefde.

Als je iets kunt zien wat anderen niet kunnen zien, heb je een geheim.

Als hij in de spleet lag, dacht hij dat hij de werkelijkheid kon veranderen, precies zoals het hem uitkwam.

Er dansten dan geen boomstammen in de woeste draaikolken van de voorjaarsrivier, maar dolfijnen.

Dan werd die oude kluwen stammen, die vastgeraakt was op de zandbank waar Under, de paardenhandelaar, altijd zijn roeiboot vastbond, een nijlpaard dat zijn grote kop opstak. En onder het oppervlak van de rivier zaten krokodillen. Die lagen er op hun prooi te wachten.

Vanuit de spleet in de rots kon Joel aan zijn verre reizen beginnen. In de gewone wereld was Joel nog nooit aan de andere kant van de donkere bossen geweest. Hij had nooit de zee gezien. Maar dat gaf allemaal niks. Hij zou daar ooit nog weleens komen. Als zijn vader eindelijk besloten had dat hij geen houthakker meer wilde zijn. Dan zouden ze samen op reis gaan.

Maar terwijl hij daarop wachtte, kon hij in de spleet van de rots liggen om zelf op reis te gaan. Hij kon zich inbeelden dat de rivier de zeestraat tussen Mauritius en Réunion was, de twee eilanden voor Madagaskar. Hij wist hoe het er daar uitzag. Pappa Samuel had uitgelegd hoe voorzichtig je moest zijn als je door die zee-engte voer. Er lagen daar gevaarlijke onderwaterriffen en scheepswrakken en de zee was er vierduizend meter diep.

Pappa Samuel was zeeman geweest. Hij wist waar hij het over had.

Als Joel dolfijnen en nijlpaarden in de rivier zag, waren het de verhalen van zijn vader die tot leven kwamen. Soms nam hij ook een paar van de zeekaarten van zijn vader mee naar het rotsblok, dan kon hij gemakkelijker de rivier in een andere wereld veranderen.

Nu Joel elf was wist hij best dat hij maar speelde. Maar het was wel belangrijk om het spel ernstig te nemen. Anders zou hij verraad plegen aan zijn eigen geheim.

’s Winters was het grote gebarsten rotsblok bedekt met sneeuw. Dan ging hij er niet zo vaak naartoe. Alleen een enkele keer bond hij zijn ski’s onder en gleed de helling af naar de rivier om te zien of het rotsblok er nog wel lag. Met zijn ski’s en skistokken trok hij dan een spoor om het rotsblok heen. Hij vond dat het spoor eruitzag als een omheining. Niemand zou zijn rots kunnen overvallen en innemen.

Op winteravonden, als Joel en zijn vader in de keuken zaten, luisterde Joel naar die verhalen.

Boven de kachel stond een glazen stolp met een scheepsmodel. Het schip heette de Celestine en zijn vader had het op een keer in Mombasa van een arme Indiër gekocht. Wanneer pappa Samuel zijn natte geitenwollen sokken onder het schip te drogen hing, besloeg de glazen stolp en dan verzon Joel dat de Celestine in een mistbank lag te wachten op wind. Zo stelde hij zich ook het huis voor waarin ze woonden. Dat het eigenlijk geen huis was, maar een schip dat in de rivier lag te wachten op een gunstige wind. Een wind die hen naar zee zou brengen. Het kapotte tuinhek was dan een reling en hun zolderetage de kajuit van de kapitein. De roestige ploeg, die half begraven in het verlaten aardappelveld lag, was het scheepsanker.

Op een dag zou het huis waarin ze woonden de vrijheid krijgen. Ze zouden het anker aan boord hijsen en dan zouden ze langzaam de rivier afzakken, voorbij de landtong waar de oude dansvloer lag. Bij de kerk zouden ze in de diepe bossen verdwijnen …

‘Vertel nog eens over de zee’, vroeg Joel zo nu en dan.

Dan zette zijn vader de radio aan en draaide aan een knop tot er alleen nog geruis te horen was.

‘Zo klinkt de zee’, zei hij. ‘Doe je ogen dicht en zie hem voor je. Aan de zee komt nooit een eind.’

Als zijn vader zin had om over al die merkwaardige dingen te vertellen die hij als zeeman had meegemaakt, kropen ze tegen elkaar aan op de houten bank in de keuken. Maar soms had hij geen zin om te vertellen. Joel wist nooit wanneer. De ene dag kwam hij thuis van zijn werk met een half bevroren neus en natte sokken, maar neuriede en stampte en proestte als een vrolijk paard wanneer hij in het halletje de sneeuw van zich afsloeg. Dan ging hij op de stoel bij de tafel zitten en vroeg aan Joel hem te helpen zijn laarzen uit te trekken.

Meteen als hij thuiskwam van school had Joel de aardappelen al opgezet en als pappa Samuel goedgemutst was, kon het heel goed gebeuren dat hij over zijn avonturen begon te vertellen wanneer ze gegeten en afgewassen hadden.

Maar soms hoorde Joel alleen maar zware stappen op de trap en een diepe zucht als zijn vader zijn dikke jack uittrok. Dan stond zijn gezicht verbeten en wendde hij zijn ogen af.

Joel wist dat hij dan voorzichtig moest zijn. Niet met de pannen rammelen, niet vragen naar dingen die hij niet absoluut weten moest. Alleen maar de borden op tafel zetten, de aardappelen in de schaal doen en zwijgend opeten wat zijn vader in de braadpan klaargemaakt had, om daarna snel in zijn kamertje te verdwijnen.

Twee dingen waren het ergst.

Niet weten waarom en er niets aan kunnen doen. Joel dacht dat het met zijn moeder en met de zee te maken had. De zee, die pappa in de steek had gelaten, en mamma, die hem in de steek had gelaten. Heel vaak had hij in zijn rotsspleet zitten nadenken. Hij nam het minst moeilijke altijd het eerst.

De zee.

Stel dat zijn vader schipbreuk had geleden, hoe had hij dan toch in dit stadje in het noorden van Zweden, waar niet een zee was, aan land kunnen spoelen?

En waarom pikte hij het om iedere dag het bos in te trekken om bomen te kappen, als hij de horizon toch nooit open kon leggen om de zee te zien?

Hoe kon iemand aan land spoelen op een plek waar geen zee was?

Hoe speelde je het klaar om midden in een groot en donker bos aan land te spoelen?

Wat was er eigenlijk gebeurd? Waarom moesten ze hier in de grote donkere bossen wonen, zo ver van de zee?

Joel wist dat zijn vader in Bohuslän, aan de westkust, geboren was. Dicht bij de zee, in een vissershuisje. Maar zelf was hij geboren in Sundsvall, aan de oostkust.

Mamma, dacht hij. Het ging allemaal om mamma. Ze had niet willen blijven. Op een dag toen pappa Samuel in het bos aan het werk was, had ze een koffer gepakt en de trein naar het zuiden genomen.

Hoe oud hij toen geweest was, wist hij niet. Alleen dat hij zo klein was dat hij er zich niets van kon herinneren.

Maar de oude mevrouw Westman, die beneden hen woonde, had het verteld. Die keer toen hij zijn sleutel was vergeten en het buiten meer dan twintig graden had gevroren en het nog uren zou duren voordat zijn vader thuis zou komen. Hij had bij haar mogen wachten. Haar woning was donker en het rook er naar winterappelen en zuurtjes.

Mevrouw Westman was oud en had een gebogen rug. Op een keer had hij gezien dat ze haar valse gebit verloor toen ze opeens in de tuin moest niezen. Heel haar donkere woning was gevuld met beelden van God. Zelfs op de deurmat stond een afbeelding van Jezus. De eerste keer dat hij bij haar binnenkwam, had hij niet geweten waar hij zijn zware schoenen, die dropen van het vuile sneeuwwater, op af moest vegen.

‘Op de mat’, had de oude mevrouw Westman gezegd. ‘Hij weet wat je denkt en Hij ziet je waar je ook bent. Waarom zou Hij dan niet op een deurmat mogen staan?’

Ze had hem op een dierenhuid laten zitten, die ze voor de open haard in de keuken had uitgespreid. Hij wist niet hoe oud hij toen geweest was, maar opeens had ze zich met haar kromme rug over hem heen gebogen.

‘Er stak geen kwaad in je moeder’, zei ze. ‘Maar ze had de onrust in zich. Dat zag ik meteen toen ze hier kwamen wonen, Samuel en zij. Ze keek de hele tijd in de verte. Op een dag kwam ze met je naar beneden en vroeg of je hier mocht blijven tot je vader thuiskwam. Ze moest een boodschap doen, zei ze, maar ik zag haar onrust en ik zag de koffer die ze in de hal had gezet. Maar er stak geen kwaad in haar. Ze had alleen de onrust in zich, daar was niets aan te doen …’

Soms zit Joel in zijn rotsspleet bij de rivier en rijgt moeizaam de ene gedachte aan de andere en soms kan er dan opeens wat ontstaan dat hij heel helder voor zich ziet.

Hij heeft een vader die Samuel heet en die naar de zee verlangt.

Hij heeft een moeder die iets had dat Onrust heette.

Soms, als pappa Samuel heel donker in zijn ogen is, ligt Joel angstig in bed te wachten tot hij het zwakke gerinkel van een fles in de keuken hoort wanneer zijn vader denkt dat Joel in slaap gevallen is. Voorzichtig sluipt hij dan naar het sleutelgat van de keukendeur om te kijken. Zijn vader zit op de bank in de keuken, strijkt keer op keer door zijn haar, dat in de war is, en mompelt aan één stuk door. Woest drinkt hij uit de fles, diepe teugen, alsof hij eigenlijk niet wil, maar het niet kan laten.

Waarom schenkt hij het niet in een glas? denkt Joel.

Waarom drinkt iemand iets wat zo vies smaakt?

Op een ochtend als hij wakker wordt, is zijn vader aan de keukentafel in slaap gevallen. Zijn hoofd rust zwaar op het tafelblad en zijn gebalde vuist is op een zeekaart gevallen.

Maar er ligt ook nog wat anders op het blauwe tafelzeil.

Een foto die beduimeld en gekreukeld is. Er is een hoekje afgescheurd. Een vrouwengezicht. Een vrouw met bruin haar en ogen die Joel recht aankijken.

Meteen weet hij dat dit zijn moeder is die naar hem kijkt.

Ze lacht niet en ze knijpt ook haar mond niet samen. Ze kijkt hem alleen aan en hij denkt: zo ziet een onrustig iemand eruit.

Op de achterkant staat een naam: Jenny. En de naam van een fotoatelier in Sundsvall.

Jenny. Samuel en Jenny en Joel Gustafson. Als ze een gezin geweest waren, zouden ze zo geheten hebben.

Nu zijn het niet meer dan namen die niet bij elkaar horen. Joel denkt dat hij zijn vader moet vragen wat er eigenlijk gebeurd is. Nu niet, vandaag niet, maar een andere keer, wanneer er geen lege fles op tafel staat als hij opstaat om naar school te gaan. Niet voordat zijn vader de keuken heeft gesopt en alles stil is geworden. Pas als zijn vader op een avond de keuken gesopt heeft, kan hij weer met hem praten.

Dat gebeurt altijd ’s nachts.

Hij wordt wakker van een ontzettend lawaai in de keuken. Er wordt met potten en pannen gerammeld. Zijn vader briest en mompelt en lacht uit volle borst, veel te hard. Dan weet Joel dat hij aan het soppen is geslagen.

Hij staat op en kijkt naar hem door een kier in de keukendeur.

Samuel gooit water over de vloer en de muren van de keuken. De kachel staat roodgloeiend. Er stijgt damp op en zijn vaders gezicht is bezweet en het glimt. Hij boent als een gek met een bezem over vuil en vlekken die alleen hij kan zien. Hij gooit een hele emmer schuimend zeepsop in de kap van de schoorsteen. Hij loopt soppend op zijn natte geitenwollen sokken over de vloer en gaat met de bezem tekeer alsof hij een pijn voelt die daardoor minder zal worden.

Joel kan er niet achter komen of zijn vader bang is of boos.

Wat is dat dan wel voor vuil dat alleen hij kan zien en niemand anders?

Hij hoort hem mompelen en foeteren over spinnenwebben en over een nest ineengekronkelde slangen in de schoorsteen. In dit stadje in Noord-Zweden zijn toch helemaal geen slangen?

Joel staat door de kier van de deur naar hem te kijken en begrijpt dat zijn vader iets wegboent wat alleen hij kan zien. Iets wat hem bang en boos maakt.

Daarna ligt zijn vader zonder zich te verroeren op zijn bed. Hij ligt te steunen en doet de gordijnen niet open, al is het al midden op de dag. Hij ligt in zijn bed als Joel naar school gaat en hij ligt er nog als Joel ’s middags thuiskomt.

Als Joel de aardappelen heeft gekookt en vraagt of hij wil eten, schudt zijn vader alleen kreunend zijn hoofd. Na een paar dagen is het, alsof er niets gebeurd is, alsof alles alleen maar een droom is geweest.

Dan staat zijn vader weer om vijf uur op, drinkt koffie en verdwijnt naar het bos. Joel kan uitademen.

Nu zal het een hele tijd duren voor hij weer uit zijn slaap gehaald wordt, omdat zijn vader aan de keukentafel voor zich uit zit te mompelen …

Als hij in de rotsspleet bij de rivier zit, is het een stuk gemakkelijker om te denken aan al die dingen die allemaal gebeuren en waar hij zich over verbaast.

Op een dag gaat hij met pen en papier aan de keukentafel zitten en schrijft op waar hij aan denkt. Hij schrijft alles op wat hij aan zijn vader wil vragen. Vragen waarop hij een antwoord wil hebben voor de eerste herfstsneeuw valt. Wanneer hij zijn vragen opschrijft, is het nog hartje winter. Sneeuwploegen hebben grote sneeuwbanken op de hoeken van de straten en tegen de muur van de kerk geschoven. Iedere morgen gaat hij in de snijdende kou naar school. Maar eens zal het weer lente worden …

Eerst zal hij vragen waarom ze niet aan zee wonen.

Dat is dan misschien niet de belangrijkste vraag, maar hij wil beginnen met iets wat niet zo moeilijk is

Bij elke vraag die hij opschrijft, bedenkt hij ook welke antwoorden er mogelijk zijn en welk antwoord hij hoopt te krijgen.

Daarna wil hij weten waarom hij in Sundsvall aan de oostkust is geboren.

En waarom zijn moeder, die Jenny heet, met de trein weggegaan is en hem achter heeft gelaten bij de oude mevrouw Westman.

Daar heeft hij het heel moeilijk mee, omdat hij nooit weet wat hij zeggen moet als iemand vraagt waarom hij geen moeder heeft.

Hij is de enige. De enige die hij kent die geen moeder heeft.

De enige zijn kan vaak juist prima zijn.

De enige zijn met een modelvliegtuig van balsahout of met een fiets die van voren een band met profiel en van achteren een sneeuwband heeft.

Maar de enige zijn die geen moeder heeft, dat zit goed fout.

Het is erger dan een bril dragen.

Ja, het is zelfs erger dan stotteren.

Geen moeder hebben is het allerergste wat er is.

De enige moeder die weg is, is een moeder die dood is.

Soms, als er iemand naar zijn moeder vraagt om hem te pesten, zou hij dat antwoord graag willen geven. Hij heeft geprobeerd hoe het klinkt.

‘Mijn moeder is dood.’

Maar dat kun je op een heleboel verschillende manieren zeggen. Je kunt het zo zeggen dat het net is alsof ze omgekomen is bij een dramatisch vliegtuigongeluk in een ver land waar ze een belangrijke opdracht te vervullen had. Je kunt het ook zo zeggen dat het is alsof ze is omgekomen bij een gevecht met een leeuw.

‘Die moeder van me is dood’, dat kan hij ook zeggen.

Dat klinkt alsof hij er zich eigenlijk niks van aantrekt.

Maar hij weet dat ze niet dood is wanneer hij die ochtend die foto naast het slapende hoofd van zijn vader vindt. En hij weet dat hij moet proberen erachter te komen wat er gebeurd is.

Iedere avond voor het slapengaan kiest hij verschillende verhalen uit die allemaal over haar gaan en waarover hij kan liggen dromen voor hij in slaap valt. Het verhaal dat hij het mooist vindt, is dat waarin hij fantaseert dat ze een boegbeeld is op de voorplecht van een schip met drie hoge masten en een heleboel bol staande zeilen.

Afwisselend is hijzelf of pappa Samuel de kapitein van het schip, dat altijd bijna schipbreuk lijdt, maar op het laatste nippertje aan de gevaarlijke onderwaterklippen weet te ontkomen. Het is een mooie droom, omdat hij zo veel verschillende eindes kan bedenken.

Maar soms, als hij in een slecht humeur is, laat hij het schip zinken en het boegbeeld op een diepte van vierduizend meter zijn graf vinden. Terwijl de uitgeputte bemanning het onbewoonde eiland weet te bereiken, laat hij mamma Jenny voorgoed in de diepte van de zee verdwijnen. Samuel Island of Joel Island. Nooit heet het eiland waar ze voet aan land zetten Jenny Island.

Meestal laat hij het schip zinken als Otto hem gepest heeft.

Ook al is hij altijd op zijn hoede en is hij er altijd op gespitst dat iemand hem op het schoolplein vervelende vragen kan stellen, toch ziet Otto kans om stiekem, in het geniep, naar hem toe te sluipen wanneer hij vergeten heeft een goed antwoord op het puntje van zijn tong klaar te hebben.

Otto is ouder en een zittenblijver, omdat hij een ziekte heeft waarvan niemand weet wat het precies is. Het kan gebeuren dat hij een paar maanden niet op school komt en als hij dit schooljaar nog vaker moet verzuimen, blijft hij weer zitten.

Otto’s vader is stoker en als je geluk hebt, mag je met Otto mee om te zien wat er allemaal in de remise gebeurt waar de locomotieven staan.

Maar Joel is niet een van de jongens die mee mogen. Meestal staan Otto en hij als blazende katten tegenover elkaar.

‘Als ik moeder was en er zo eentje als jij gekregen had, zou ik ook de benen nemen’, zegt Otto opeens zo hard dat iedereen op het schoolplein het kan horen.

Joel heeft geen flauw idee wat hij daarop moet zeggen.

‘Mijn moeder is een boegbeeld’, zegt hij. ‘Maar jij weet natuurlijk niet wat dat is.’

De opmerking die hij er zomaar uitflapt, is blijkbaar een goed antwoord, want Otto zegt niks meer.

De volgende keer hou ik mijn mond en verkoop hem een dreun, denkt Joel. Dan krijg ik vast en zeker een pak slaag, omdat hij groter en ouder is, maar wie weet krijg ik ook de kans om hem te bijten …

Het volgende uur hebben ze aardrijkskunde. Juffrouw Nederström komt uit de leraarskamer, waar ze in de pauzes thee zet en kruiswoordpuzzels oplost. Ze heeft een klompvoet en Joel zit al sinds zijn eerste schooldag bij haar in de klas.

Op een keer hing hij voor de andere kinderen de pias uit door achter haar aan te sluipen en haar mank lopen na te doen.

Opeens draaide ze zich om en lachte.

‘Wat knap van je’, zei ze. ‘Dat is nu precies zoals ik loop.’

Als ze geen klompvoet had gehad, zou Joel haar graag als moeder gehad willen hebben. Maar juffrouw Nederström is een mevrouw en heeft zelf kinderen met de landmeter met wie ze getrouwd is.

Aardrijkskunde is Joels beste vak. Hij vergeet nooit wat zijn vader verteld heeft en hij heeft een almanak waar alle landen van de wereld in staan. Hij weet waar Pamplemousse en Bogamaio liggen, al weet hij niet precies hoe je die namen uitspreekt.

Niemand in de klas weet zo veel van de wereld als hij. Van Zweden weet hij misschien niet zo veel, maar alles wat achter de donkere bossen ligt, achter de zee, daar weet hij veel meer van dan de andere kinderen.

Meteen als ze zitten steekt Otto zijn hand op.

Joel ziet het niet, omdat Otto een rij achter hem zit.

Juffrouw Nederström knikt tegen hem.

‘Wil je naar huis?’ vraagt ze. ‘Voel je je niet lekker?’

Otto steekt zelden zijn hand op, behalve als hij zich ziek begint te voelen. Maar nu heeft hij een vraag. ‘Wat is een boegebeeld?’ vraagt hij.

Joel schrikt en voelt dat zijn hart begint te bonzen. Als hij het niet gedacht had! Die rotjongen van een Otto! Nu wordt hij ontmaskerd. Iedereen heeft gehoord dat hij gezegd heeft dat zijn moeder een boegbeeld is.

‘Wil je dat nog eens zeggen?’ vraagt juffrouw Nederström. ‘Hoe was dat woord?’

‘Een boegebeeld’, zegt Otto opnieuw.

‘Dat heet een boegbeeld’, verbetert juffrouw Nederström.

Toe, geef geen antwoord, denkt Joel helemaal van streek. Toe, alsjeblieft …

Dat doet ze ook niet.

‘Is er iemand die weet wat een boegbeeld is?’ vraagt ze.

Niemand antwoordt. Joel, de enige die het weet, al helemaal niet.

Dan steekt Otto zijn vinger weer op.

‘Joel weet het wel’, zegt hij. ‘Zijn moeder is een eh … een, ja zo eentje.’

Juffrouw Nederström kijkt naar Joel.

‘Wat heb je nou weer verzonnen’, zegt ze. ‘Een boegbeeld is een houten beeld op de voorplecht van een schip. Zoiets hebben we vandaag de dag niet meer, maar vroeger hadden ze dat wel. Niemand kan een moeder van hout hebben.’

Voordat de klas in een gemeen lachen uitbarst, kan Joel nog net denken hoe erg hij juffrouw Nederström en Otto haat.

‘Je weet een heleboel merkwaardige dingen,’ zegt juffrouw Nederström, ‘maar soms gaat je fantasie met je op de loop.’

Joel kijkt naar de klep van zijn bank, hij voelt dat hij een kleur krijgt en hij haat, haat zo veel als in zijn vermogen ligt.

‘Joel’, zegt juffrouw Nederström. ‘Kijk me aan!’

Langzaam tilt hij zijn hoofd op, dat zo zwaar is als een rotsblok.

‘Het is best om fantasie te hebben en om dingen te verzinnen,’ zegt ze, ‘maar je moet wel uit elkaar houden wat je verzonnen hebt en wat echt is. Weet je nog van die waterlelies?’

De waterlelies! Natuurlijk weet hij dat nog, al heeft hij geprobeerd het te vergeten. De grote waterlelies op Mauritius, waar zijn vader op een keer over verteld heeft. Zo groot als de middencirkel van het ijshockeyveld dat elke winter op de zandvlakte voor het schoolplein onder water wordt gezet.

Op een keer moest iedereen in de klas iets spannends vertellen dat hij of zij gelezen had of gehoord had.

Joel had verteld van de waterlelies op Mauritius.

‘Zo groot zijn ze vast niet’, had juffrouw Nederström gezegd toen hij uitverteld was.

Die keer was hij zo dom geweest om voet bij stuk te houden.

‘Zo groot zijn ze wel’, had hij gezegd. ‘Misschien nog wel groter.’

‘Wie heeft dat gezegd?’ had juffrouw Nederström gevraagd.

‘Mijn vader heeft ze gezien toen hij nog voer’, had Joel geantwoord. ‘En hij weet om de donder wel waar hij het over heeft.’

Waar die vloek opeens vandaan kwam wist hij niet.

Maar juffrouw Nederström was boos geworden en had hem de klas uit gestuurd.

Daarna had hij besloten in de klas nooit meer iets over verre landen te vertellen.

Hoe zouden ze ook moeten weten hoe de werkelijkheid er eigenlijk uitziet?

Zij die nooit iets anders hadden gezien dan sneeuw en de oneindige horizon van de met sparren begroeide bergkammen.

Hij sjokt door de sneeuwstorm naar huis. Het is al gaan schemeren, al is het nog maar middag.

Nu ben ik elf, denkt hij. Eens zal ik oud zijn en eens zal ik doodgaan. Maar dan ben ik hier een heel eind vandaan, weg van al deze sneeuw en van Otto, die nooit zijn mond kan houden …

Zijn neus loopt en hij haast zich naar huis.

In de winkel van Svensson slaat hij een kilo aardappelen, een pakje boter en een hard brood in. Svensson, die nooit helemaal nuchter is en vetvlekken op zijn jasje heeft, schrijft het in een boek.

Ik doe boodschappen als een echte moeder, denkt hij knorrig. Eerst moet ik boodschappen doen en dan de aardappelen koken. Ik ben als een moeder voor mezelf.

Als hij door het tuinhek loopt, dat er scheef bij hangt, denkt hij dat het huis nooit over de rivier weg zal drijven. Er zal nooit een gunstige wind komen. Misschien zou het beter zijn om het huis in stukken te zagen. Hij heeft van zijn vader gehoord dat de mensen dat met oude, afgedankte schepen doen.

Hij rent de krakende, donkere trap op, doet de deur van hun etage open en legt een vuur in het fornuis aan nog voor hij de veters van zijn zware schoenen heeft losgemaakt.

Er moet wat gebeuren, denkt hij. Ik wil niet langer wachten.

Terwijl de aardappelen staan te koken zoekt hij voorzichtig in de kamer van zijn vader naar de foto van mamma Jenny. Hij zoekt tussen pappa Samuels boeken en kleren, tussen de zeekaarten, die netjes opgerold zijn, maar hij vindt niks.

Hij heeft de foto bij zich in het bos, denkt hij. Waarom verstopt hij die voor mij?

Hij besluit hem ernaar te vragen zodra hij thuiskomt, voor hij zelfs maar de kans heeft gehad zijn winterse muts af te zetten.

Het is toch zeker mijn eigen moeder, denkt hij. Waarom stopt hij haar voor me weg?

Maar als hij zijn vaders voetstappen op de trap hoort, weet hij dat hij nergens naar zal vragen.

Hij durft niet. Daarom vraagt hij hem nog een keer te vertellen van de grote waterlelies die alleen in de botanische tuin op Mauritius groeien.

Pappa Samuel zit op de rand van zijn bed.

‘Wil je niet wat anders horen?’ vraagt hij. ‘Ik heb al zo vaak over de waterlelies verteld.’

‘Vanavond niet’, zegt Joel. ‘Ik wil nu wat horen dat ik al eerder gehoord heb.’

Daarna ligt hij in het donker te luisteren naar de balken in het huis, die kraken en langs elkaar heen schuren.

Er moet wat gebeuren, denkt hij, voor hij met de deken tot aan zijn kin in slaap valt.

Midden in de nacht wordt hij opeens wakker. En het is dan, als hij zijn bed uit gekomen is en naar het raam is gelopen, dat hij de eenzame hond ziet die naar de sterren aan het rennen is …